Wikipedia
alswiki
https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Medium
Spezial
Diskussion
Benutzer
Benutzer Diskussion
Wikipedia
Wikipedia Diskussion
Datei
Datei Diskussion
MediaWiki
MediaWiki Diskussion
Vorlage
Vorlage Diskussion
Hilfe
Hilfe Diskussion
Kategorie
Kategorie Diskussion
Portal
Portal Diskussion
Buech
Buech Diskussion
Wort
Wort Diskussion
Text
Text Diskussion
Spruch
Spruch Diskussion
Nochricht
Nochricht Diskussion
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Liste Alemannischer Wörterbücher
0
8816
1084525
1077529
2026-05-24T13:58:01Z
Jcb
356
1084525
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Lischte vo alemannische Werterbiächer}}
Gleineri oder greßeri [[Dialekt|Dialäkt]]-[[Wörterbuch|Werterbiächer]] gits fer fascht jedi [[Alemannische Dialekte|alemannisch]] Gegend un fer viili Ortschafte. Verschiidini Werterbiächer hän numme e alemannische-[[Hochdeutsch|standardditsche]] Deil; bsunders in dr [[Schweiz|Schwiz]] hets sich aber iibirgeret, aü e gnapps standartditsch-alemannischs Verzeichnis z mache. So heißts im Bernditsche Werterbuech zum Biispiil: ''abreiben: abfiegge, abripse.'' Zum d gnau Bedittig un dr Brüch vu ''abfiegge'' usw. rüszbikumme, mueß mer dert noschlage. E standardditsch-alemannische Deil hilft allewäg bim e lebändige Brüch vum Werterbuech.
D alemannische Werterbiächer iberschniide sich zum große Deil – des heißt, in einem isch e großi Zahl vu Werter, wu aü im andere sin, aber halt in der speziälle Form, wu si in däm Ort oder in däre Gegned hän. Werter, wu großi Ähnligkeit mit eme standartspochlige Wort hän un licht zum verstoh sin, sin in viile alemannische Wertebiächer nit ufgnumme. Also z. B. ''liäb, tiäf, niä'' fähle in däne Werterbiächer, wel si üs standardditsch „lieb“, „tief“, „nie“ licht kenne abgleitet wäre un s glich beditte. Drgege isch ''Liächt'' ufgiährt, wels sich vum standardditsche „Licht“ untypisch unterscheidet. Dä Typ vu Werterbuech, wu numme bsunderi Werter vum e Dialäkt enthaltet un nit diä gmeinverständlige, het mer friähjer in dr [[Dialektologie|Dialäktologie]] «Idiotikon» gheiße, s bekanntescht isch s [[Schweizerisches Idiotikon|Schwizerisch Idiotikon]].
Viil gleini Werterbiächer bringe aü no zuesätzlig [[Grammatik|grammatischi]] Bemerkige oder heimatkundligi Informatione.
== Öschtriich ==
=== Voradelbärg ===
*''[[Vorarlbergisches Wörterbuch]] mit Einschluss des Fürstentums Liechtenstein'' Hg. von der Österreichischen Akademie der Wissenschaften mit Unterstützung des Bundesministeriums für Unterricht, des Landes Vorarlberg und des Fürstentums Liechtenstein; bearb. von Leo Jutz. 2 Bde. Wien 1960. 1965.
* Hubert Allgäuer: ''Vorarlberger Mundartwörterbuch.'' 2 Bd., Wolfgang Neugebauer, Graz/Feldkirch 2008 (Schriften der Vorarlberger Landesbibliothek 17).
* Hubert Allgäuer: ''Mundartwörterbuch Großes Walsertal. Ausdrücke und Redensarten.'' Feldkirch 2021.
* Walter Baur: ''Lustenauer Fremdwörterbuch.'' 2003.
* Manfred Dönz: ''Muntafuner Wärter, Spröch und Spröchli.'' 2001.
* Tiburt Fritz: ''Kleinwalsertaler Mundartwörterbuch. Der Wortschatz einer Vorarlberger Walsergemeinde.'' Gesammelt und bearbeitet von Tiburt Fritz, Werner Drechsel und Karl Kessler. Mittelberg 1995.
* [[Eugen Gabriel]]: ''Die Dornbirner Mundart.'' Stadt Dornbirn, Stadtarchiv, Dornbirn 1997 (Dornbirner Schriften 24).
* Albert Oswald: ''Bsundrig sin mir – aber net so anderscht.'' Frastanz 2025
* ''Wörter die aus der Gisinger Mundart verschwunden sind.'' Frick 1950.
=== Bezirk Raete (Tirol) ===
* Hans Moser: ''Das Radio Tirol Wörterbuch der Tiroler Mundarten.'' Haymon Verlag 2013.
* [[Josef Schatz (Germanist)|Josef Schatz]]: ''Wörterbuch der Tiroler Mundarten.'' Innsbruck 1955-1956.
== Schwiiz ==
* ''[[Schweizerisches Idiotikon]]. Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache.'' Gesammelt auf Veranstaltung der Antiquarischen Gesellschaft in Zürich unter Beihülfe aus allen Kreisen des Schweizervolkes. Herausgegeben mit Unterstützung des Bundes und der Kantone. Begonnen von Friedrich Staub und Ludwig Tobler und fortgesetzt unter der Leitung von Albert Bachmann, Otto Gröger, Hans Wanner, Peter Dalcher, Peter Ott, Hans-Peter Schifferle, Hans Bickel und Christoph Landolt. Band 1 ff. Huber, Frauenfeld 1881 ff. bzw. Schwabe, Basel 2012 ff.
* Christine Eggenberg: ''Schwiizertüütsch - das Deutsch der Eidgenossen.'' Kauderwelsch-Sprachführer von Reise Know-How Taschenbuch. Reise Know-How Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld 2018. {{#isbn:978-3-8317-6543-3}}
* Martin Müller: ''Amedisli. Frau und Mann im Schweizerdeutschen. Eine Wörtersammlung.'' Huber, Frauenfeld/Stuttgart/Wien 2002.
* [[Franz Joseph Stalder]]: ''Versuch eines schweizerischen Idiotikon, mit etymologischen Bemerkungen untermischt.'' 2 Bände. Basel und Aarau 1806/1812, [http://archive.org/stream/versucheinessch01stalgoog#page/n7/mode/2up Digitalisat von Band 1], [http://archive.org/stream/versucheinessch00unkngoog#page/n5/mode/2up Digitalisat von Band 2].
** ''Schweizerisches Idiotikon, mit etymologischen Bemerkungen untermischt. Samt einem Anhange der Taufnamen'' (= ''Reihe Sprachlandschaft.'' Band 14). Hrsg. von Niklaus Bigler. Aarau 1994, {{#isbn:3-7941-3651-9}} (1832 abgschlossnigi erwytereti Fassig vo dèm obedraa).
=== Innerschwiiz ===
* [[Felix Aschwanden]], [[Walter Clauss]]: ''Urner Mundart-Wörterbuch.'' Altdorf 1982. – Felix Aschwanden: ''Neues Urner Mundartwörterbuch.'' Altdorf 2013 (= [[Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung]], Band 8).
* Felix Aschwanden: ''Landschaft zwischen Wildi und Zäämi.'' Altdorf 1994 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 13).
* Hans Bossard, [[Peter Dalcher]]: ''Zuger Mundartbuch.'' Schweizer Spiegel Verlag, Zürich 1962 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 4).
* Alois Gwerder: ''„flätt – hüntsch – sauft.“ Mundart-Wörterbuch (Muotatal).'' Schwyz 2001. [URL: http://dialekt.muotathal.ch/]
* Claudio Hüppi: ''Soorser Wöörterbüechli.'' Hitzkirch 1999 ([https://www.soorser-wöörter.ch/pdf/Soorser-Woerterbueechli_web.pdf PDF]).
* [[Karl Imfeld (Pfarrer)|Karl Imfeld]]: ''Obwaldner Mundart-Wörterbuch.'' Brunner, Kriens 2000. – Uberschaffeti Niiwuisgaab: Karl Imfeld: ''Obwaldner Mundart Wörterbuch<!-- sic -->.'' bildfluss-Verlag, Altdorf 2020, {{#isbn:978-3-9524501-5-4}}.
* Walter R. Kälin: ''Einsiedler Wörterbuch.'' Kulturverein Chärnehus Einsiedeln, Einsiedeln 2007 (Schriften des Kulturvereins Chärnehus Einsiedeln 34).
* Ernst Niederberger: ''Nidwaldner Mundart-Wörterbuch.'' 2. Aufl. Ed. Odermatt, Dallenwil 2001.
* Josef Röösli-Balmer: ''Wimmer so redt.'' Separatdruck aus ''Blätter für Heimatkunde aus dem Entlebuch'' Jg. 66, Verl. Druckerei Schüpfheim, Schüpfheim 2001, 2. Auflage DSAG 2015.
=== Bärn/Friburg/Oberaargau/Soledurn ===
* Jakob Aellig, Christian Bärtschi: ''Adelbodetütsch.'' 2., erw. Aufl. Margret und Jakob Aellig, Adelboden 2002.
* Armin Bratschi, [[Rudolf Trüb]]: ''Simmentaler Wortschatz. Wörterbuch der Mundart des Simmentals (Berner Oberland).'' Thun 1991 (= Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung, Band 12).
* Samuel Brawand: ''Weischt was d seischd? Grindelwaldtytsch. Besondere Ausdrücke unserer Mundart.'' 2., erw. Aufl. Heimatvereinigung, Grindelwald 1988.
* Leo Buchs: ''Jaundeutsches Wörterbuch: Mundartwörterbuch der Gemeinde Jaun/FR.'' Fotos von Aldo Ellena. Deutschfreiburger Heimatkundeverein, Freiburg 2014 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen Bd. XVI), {{#isbn:978-3-9523711-3-8}}.
* [[Otto von Greyerz]], [[Ruth Bietenhard]]: ''Berndeutsches Wörterbuch für die heutige Mundart zwischen Burgdorf, Lyss und Thun.'' Bern 1976 (siterhär wyteri Uflage).
* Ruth und Albert von Grünigen, Heidi und Ruben Frutschi, Fritz Müllener: ''Saanetütsch. E Sammlig va Mundartsätzlene u -wörtlene u däru Bedütig us em Saaneland vo früejer bis hüt.'' 2. Auflage. Müller Medien, Gstaad 2020, {{#isbn:978-3-907041-73-4}}.
* Markus Husy: ''As nüüt eso. Es Wörterbuech für d Mundart vom soledurnische Gäu. Meh als 3000 Wörter und Wändige.'' Knapp-Verlag, Olten 2009, {{#isbn:9783905848229}}. En Noodraag un Ergänzige gits [https://markushusy.wordpress.com/gaeuer-woerterbuch/ doo].
* [[Maria Lauber]]: ''Frutigdeutsche Wörter und Redensarten.'' Frutigen 1984.
* Gustav Ritschard: ''Bödellitüütsch. Wörterbuch mit Bildern aus dem Volksleben. Volkssprache der Geminden Böningen, Interlaken, Matten Unterseen und Wilderswil.'' Unterseen 1983 (Buchreihe des Fördervereins für das Schweizerische Freilichtmuseum Ballenberg 2).
* Helene Schild-Michel: ''Brienzerdeutsches Wörterbuch. Mundartwörterbuch des Brienzerbezirks.'' Helene Schild-Michel und Walter Boss, unter Mitarbeit von Marianne Boss. Hrsg. mit Unterstützung der Gemeinde Brienz. Brienz 2006.
* [[Christian Schmutz]], [[Walter Haas]]: ''Senslerdeutsches Wörterbuch. Mundartwörterbuch des Sensebezirks im Kanton Freiburg mit Einschluss der Stadt Freiburg und der Pfarrei Gurmels.'' Unter Mithilfe von Ingrid Hove Seewer und Barbara Bättig. Paulusverlag, Freiburg/Schweiz 2000 (Deutschfreiburger Beiträge zur Heimatkunde 65). Überarbeitete 4. Auflage: Le Cric, Marly 2022.
=== Wallis ===
* Werner Bellwald unter Mitarbeit von Hans Kalbermatten und Ignaz Bellwald: ''Dikki Suppa: Buchstabe A. 220 Wörter. Ein Dialektwörterbuch aus dem Lötschental (Wallis).'' Eigenverlag, Blatten 2020.
* Alois Grichting: ''Wallissertitschi Weerter.'' Rotten, Visp 1998. – Neuauflage in 2 Bänden, Mengis, Visp 2023.
* Georg Julen: ''Wörterbuch der Zermatter Mundart.'' 2. Aufl. HotälliVerlag, Zermatt 1989.
* Fides Zimmermann-Heinzmann: ''Die Mundart von Visperterminen wie sie im Jahr 2000 von der älteren Generation gesprochen wurde.'' Bearb. und hrsg. von P. E. Heinzmann. Als Spiralbuch: Visperterminen 2000 ([http://www.heida.ch/index.php?title=Home online]). Als gebundenes Buch: [Visperterminen] 2025.
=== Walser (Graubündä) ===
* [Arbeitsgruppe]: ''Oovnrtüütsch. Wörter und Geschichten aus dem Avers.'' Von Theodor ‹Tetli› Fümm-Heinz, Marie ‹Marieli› Loi-Veraguth, Anna ‹Annali› Klucker-Kunfermann, Anton ‹Tuni› Heinz-Dorta, Dorli Menn, Rudolf Veraguth-Künzler, Maria Grazia Knaus-Loi, Thomas Gadmer. Walservereinigung Graubünden, Davos 2024.
* [Arbeitsgruppe]: ''Prättigauer Mundartwörterbuch.'' Redaktion: Jakob Casal. Schiers 1991. – 3., überarbeitete und erweiterte Auflage unter dem Titel: ''Prättigauer Dialekt. Wörter'' bzw. ''Geschichten;'' hrsg. von der Kulturkommission des Regionalverbands Pro Prättigau; Redaktion Luzius Thöny, [[Marietta Kobald]], Lukretia Sonderegger. Küblis 2014.
* [[Valentin Bühler]]: ''Davos in seinem Walserdialekt. Ein Beitrag zur Kenntniß dieses Hochthals und zum schweizerischen Idiotikon.'' 3 Teil und es Suppl. [Sälbschtverlag], Heidelberg 1870–1886.
* Maria Ettlin-Janka: ''Inschi Sprààch ds Obarsàxar Titsch.'' Obersaxer Wörtersammlung Stans 1995.
* Hans Peter Gansner: ''Herrschäftler Mundart-Wörterbuch. Malans/Jenins, Maienfeld/Fläsch.'' 3. Auflage Kultur- und Museumsverein Herrschaft, 1999.
* [[Erika Hössli]]: ''Äs Ääli. Lexikon der sterbenden Wörter.'' Walservereinigung Graubünden, Chur 2007.
* Christian Lorez-Brunold, Tilly Lorez-Brunold: ''Rheinwalder Mundartwörterbuch. Der Wortschatz einer Bündner Walsermundart.'' Terra-Grischuna-Buchverlag, Chur 1987 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 11).
* Gemeinde Malix: ''Wortschatz, Flurnamenverzeichnis und Flurnamenkarte.'' Gemeinde Malix, Malix 2006.
* Martin Schmid, Gaudenz Issler: ''Davoserdeutsches Wörterbuch. Der Wortschatz einer Bündner Walsermundart.'' Chur 1972. <small>Mit eme churze grammatische Iberblick vum Rudolf Trüb: ''Merkmale der Davoser Mundart.''</small>
* [[Martin Tschumpert]]: ''Versuch eines bündnerischen Idiotikon, zugleich ein Beirag zur Darstellung der mittelhochdeutschen Sprache und der Culturgeschichte von Graubünden.'' (unvollständig). Senti, Chur 1880–1896.
* Ruedi Vieli: ''Valserdeutsch.'' Hrsg. von der Kulturstiftung Vals. Verlag Desertina, Chur 2009, {{#isbn:9783856373672}}.
=== Oschtschwiiz ===
* Röbi Brunner: ''Hoo, aseweg! Wörter, Ausdrücke, Redensarten im Obertoggenburg.'' Neu St. Johann 2007.
* Sepp Dietrich: ''Ä Arvel Wüssenswärts und Interessants vu Vilters.'' Mels 2019.
* Elisabeth und Burkhard Eggenberger-Peter: ''Buchserwörter.'' BoD, Norderstedt 2024.
* Hans Eggenberger, Ruedi Schäpper: ''Grabser Brögge. Ausdrücke in Mundart.'' Buchs 2003.
* Eugen Imholz: ''Räässe Chääs vom Chääser Holeschtää. Dialektwörter aus Bütschwil.'' [Ohne Ort 2025].
* Erni Keller: ''Saleschter Dialäkt. Ausdrücke und Redewendungen aus der Zeit von 1930–1950.'' [Ermatingen 2012]. 2. Aufl., hg. von Urs Keller. [ohne Ort] 2025 (leider unsorgfeltig gmachet und ooni Ybezuug von ere vil bessere Version vo 2023).
* Kulturkommission der Gemeinde Sevelen (Hrsg.): ''Idiotikon (Mundartwörterbuch): Seveler Mundart.'' Sevelen 1996.
* Sylvia Kniebs-Brühwiler: ''Vättnr-Tütsch. Vättnr-Tialäggt wie früandr ana 40gi-50gi.'' 2 Teile. Eigenverlag, Vättis 2023.
* [[Wendel Langenegger]]: ''Im Rintl dahoam: Rheintaler Wörterbuch (unter besonderer Berücksichtigung der Mundarten von Kriessern).'' Jona 2001.
* Wendel Langenegger: ''A Hampfla Rintlerspröch. Rheintaler Redensarten und Sprichwörter.'' Jona 1997.
* Eugen Loher, Herbert Markovits: ''Dialektwörter aus Montlingen, Eichenwies und Umgebung. Familien- und Personenübernamen aus Montlingen und Eichenwies.'' Hrsg. vom Verkehrsverein Montlingen-Eichenwies. 2. Auflage mit vielen Ergänzungen. Markovits, Montlingen 1993.
* Joe Manser: ''Innerrhoder Dialekt. Mundartwörter und Redewendungen aus Appenzell Innerrhoden.'' Druckerei Appenzeller Volksfreund, Appenzell 2001. 4., erweiterte Aufl. 2008 (Innerrhoder Schriften 9).
* Herbert Markovits: ''444 Mundartwörter aus Widnau.'' Hrsg. von der Raiffeisenbank Mittelrheintal. [Widnau 2017].
* Emmi Mühlemann-Messmer: ''Was duu nüd sääscht! Eine Sammlung von Wörtern, Ausdrücken und Redensarten aus der Sprache des Appenzeller Hinterlandes.'' Schläpfer, Herisau 1990.
* Susan Osterwalder-Brändle: ''Hoppsanggale.'' Oberuzwil 2017.
* Arnold Peter: ''Mundart im Stammertal. Eine Sammlung alter, oft bereits verschwundener Wörter und Redensarten.'' Teaterverlag Elgg, Belp 2008.
* Placidus Plattner: ''Bündnerisches Idiotikon.'' Manuskript. Prag 1857. [http://download.burgenverein-untervaz.ch/downloads/dorfgeschichte/1857-B%C3%BCndnerisches%20Idiotikon.pdf Abschrift (online)].
* Alfred Richli, Heinz Gallmann, Marianne Benz u. a.: ''Schaffhauser Mundartwörterbuch.'' Schaffhausen 2003 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 15).
* [[Stefan Sonderegger]], Thomas Gadmer: ''Appenzeller Sprachbuch. Der Appenzeller Dialekt in seiner Vielfalt.'' Auf Veranlassung der Appenzellischen Gemeinnützigen Gesellschaft und mit Unterstützung einer Sprachkommission erarbeitet von Stefan Sonderegger und Thomas Gadmer. Hrsg. von den Erziehungsdirektionen der Kantone Appenzell Ausserrhoden und Innerrhoden. Appenzell 1999.
* Gebhard Karl Stähli: ''Wörterbuch des Flumser Dialektes.'' Sarganserländische Buchdruckerei AG, Mels/Flums 1976.
* [[Titus Tobler]]: ''Appenzellischer Sprachschatz.'' von Orell, Füßli und Compagnie, Zürich 1837.
* [[Martin Tschumpert]]: ''Versuch eines bündnerischen Idiotikon, zugleich ein Beirag zur Darstellung der mittelhochdeutschen Sprache und der Culturgeschichte von Graubünden.'' Unvollständig. Senti, Chur 1880–1896.
* Verein Glarner Mundartwörterbuch (Hrsg.): ''Glarner Mundartwörterbuch. Mit einer Einleitung zum Glarner Dialekt, Redewendungen, Personennamen und Register.'' Illustrationen von Steve Nann. Baeschlin, Glarus 2024 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 17).
=== Basel ===
* Fridolin (i. e. [[Robert Balthasar Christ]]): ''e Baseldytsch-Sammlig.'' 5. Aufl., Basel 1983.
* Ernst Meister: ''Baaseldytsch – Deutsch.'' Friedrich Reinhardt AG, Basel 2009.
* Hans Peter Muster, Beatrice Bürkli Flaig: ''Baselbieter Wörterbuch.'' Christoph-Merian-Verlag, Basel 2001 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 14).
* [[Gustav Adolf Seiler (Philologe)|Gustav Adolf Seiler]]: ''Die Basler Mundart. Ein grammatisch-lexikalischer Betrag zum schweizerdeutschen Idiotikon, zugleich ein Wörterbuch für Schule und Haus.'' Detloff, Basel 1879; umveränderete Naadruck: Sändig Reprint, Wiesbaden 1970.
* [[Johann Jacob Spreng]]: ''Idioticon Rauracum oder Baseldeutsches Wörterbuch von 1768. Edition der Handschrift AA I 3 der Universitätsbibliothek Basel.'' Useggää vom Heinrich Löffler. Schwabe, Basel 2014.
* [[Rudolf Suter]]: ''Baseldeutsch-Wörterbuch.'' Basel 1984. 2. Auflage, Christoph Merian Verlag, Basel 1995 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 9).
* [[Markus Gasser (1966)|Markus Gasser]], Annelies Häcki Buhofer, Lorenz Hofer: ''Neues Baseldeutsch Wörterbuch.'' Christoph Merian Verlag 2010, {{#isbn:978-3-85616-502-4}}.
=== Züri/Aargau ===
* [[Walter Bigler]]: ''Sägs einfach soo we deeer de Schnabu gwachse n esch. E Hampfele Wöörter ond Uusdröck vo geschter ond höt. Berner Aargauer Mundartwörterbuch aus der Region Südwest-Aargau.'' [Aigeverlag], Oftringen 2012.
* Domenico Blass: ''Züri-Slängikon. Neus Gschmeus!'' Illustriert von Andrea Caprez. Wörterseh, Lachen 2023. [Grundlaag isch d Publikazioon von 1989 im ''Bonus 24,'' wo dänn ständig wyter uuspoue woorden isch.]
* Heinz Gallmann: ''Zürichdeutsches Wörterbuch.'' NZZ Libro, Zürich 2009 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 3), {{#isbn:978-3-03823-555-2}}. <small>Basiert uf em Wöörterbuech vom Wäber und em Bächtold, lueg une.</small>
* [[Fritz Herdi]]: ''Limmatblüten: Vo Abblettere bis Zwibackfräsi – ein Gassenwörterbuch.'' 1. unzensurierte Ausg. Huber, Frauenfeld 2001.
* [[Jakob Hunziker]]: ''Aargauer Wörterbuch in der Lautform der Leerauer Mundart. Im Auftrage der Kantonalkonferenz verfasst von J. Hunziker.'' Sauerländer, Aarau 1877; Noodruck Sändig Reprint Verlag, Vaduz 1989. [https://www.hunziker2020.ch/ hunziker2020.ch.]
* Ernst Matter: ''Mundart. Schproochmümpfeli us eusere Gäget. Von der Mundart des Suhrentals.'' Schöftland 1998.
* [[Heinrich Meng (Lehrer)|Heinrich Meng]]: ''Mundartwörterbuch der Landschaft Baden im Aargau – nach Sachgruppen.'' Baden 1986 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 10).
* [[Viktor Schobinger]]: ''züritüütsche grundwortschatz. di nöötigschte wörter.'' 2 Bde. Züri 2010.
* Viktor Schobinger: ''züritüütschi wortfamilie.'' 3. Bd. Schobinger-Verlag, Züri 2011.
* Viktor Schobinger: ''wien men au cha säge. züriitüütsches sinoniim-wörterbuech.'' 2. Bd. Schobinger-Verlag, Züri 2013.
* Viktor Schobinger: ''Züritüütschi wùùrzle. Etimoloogisches wörterbuech. Zwäite versuech.'' Züri 2023. Zwäiti, verbessereti uuflaag. 3 Bänd. Züri 2025.
* [[Albert Weber]], [[Jacques M. Bächtold]]: ''Zürichdeutsches Wörterbuch.'' 3. Auflage, Rohr, Zürich 1983 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 3).
== Dytschland ==
=== Oberbade ===
* ''[[Badisches Wörterbuch]],'' begonnen von Ernst Ochs, weitergeführt von Karl Friedrich Müller, Gerhard W. Baur, Rudolf Post und Tobias Streck, Walter de Gruyter Verlag, Berlin/München/Boston (bzw. 1925–1999 [[Verlag Moritz Schauenburg|Moritz Schauenburg Verlag]], Lahr/Schwarzwald und 2000–2012 R. Oldenbourg Verlag, München).
* Alfred Allgeier: ''Bi is im Zweidelerlond.'' Biederbach 2010.
* Anna Bader: ''Wiä m’r z’Goldschier babbled.'' Rüsgäber: Ortsverwaltung Kehl-Goldscheuer, 1998.
* [[Hubert Baum]]: ''Alemannisches Taschenwörtebuch für Baden.'' Freiburg 1972. (Siterhär e baar Uflage).
* Renate Baumann: ''Bühlertäler Dialekt. Wörterbuch mit 1.500 Schlagwörtern.'' Bühlertal 1994
* Rosa Bayer: ''Wie mer om Saschbach schwätze duet. Kleines Mundartwörterbuch von Aase bis Zwuggel.'' Achern 1993. – 2. Uflag Sasbach 2004.
* [[Winfried Bertsch]]: ''Des geht uf ke Kuehhutt. Werder un Gschichtle in alemannischer Mundart von s Schmiddhaase Winfried.'' Lichtenau 2006.
* Hemann Braunstein: ''Der Dialekt des Dorfes Schutterwald (Ortenaukreis). Grammatik und Wortschatz.'' Schutterwald (Eigeverlag) 1978.
* [[Philipp Brucker]]: ''Hänner’s verstande? Lohrerditsch von aba bis Zwuckili.'' Lahr 1991
* David Depenau: ''Die Ortsnecknamen in Stadt und Landkreis Rastatt und im Stadtkreis Baden-Baden. Von Gelfiessler, Käschdeigel und Schdaffelschnatzer.'' Verlag Regionalkultur, Heidelberg 2003.
* Otto Ertel, Rainer Wollenschneider: ''Raschdadderisch 2. Ein Wörterbuch mit einem Blick zurück.'' Rastatt 1988.
* Oskar Fleig: ''Alemannisches Wörterbuch der Raumschaft Triberg mit Redensarten – wiè mr um Dribärg rum schwäzd, un wa mr so kurz un bindig säid; von Einheimischen zsgef. von Oskar Fleig.'' Bd. I Triberg 1980, Bd. II Triberg 1983.
* Karl Haas: ''Me schwätzt mitenand Villingerisch. Wörtersammlung in Villinger Mundart gesammelt von K. H.'' Villingen 2006.
* Paul Hetzel: ''Freistetter Wörter und Redensarten gesammelt von P. H.'' Hrsg. vom Historischen Verein für Mittelbaden. Rheinau 2007.
* Bruno Jäger: ''Der alemannische Dialekt von Kappel-Grafenhausen. Wörtersammlung für Einwohner und solche, welche es werden wollen.'' Kappel-Grafenhausen 2006.
* Hermann Kramer: ''Alemannisches Mundartwörterbuch.'' Hrsg. vom Heimatverein Gutmadingen. 2., korrigierte Auflage Göttert, Diepenau 2009.
* Wilhelm Kusterer: ''Halbseggeldeutsch on Dachtraufschwäbisch. Ein Dialektwörterbuch um Pforzheim.'' Engelsbrand 1987.
* Philipp Lenz: ''Beiträge zu einem Wörterbuch der badischen Mundarten mit besonderer Berücksichtigung Mittelbadens.'' In: Ortenau 1/2 (1910/11), S. 164-176.
* Günther Lorenz: ''Sinzemerisch – Niederalemannisches Wörterbuch auf der Grundlage des Sinzheimer Dialekts.'' Sinzheim 2005
* Fritz Meier: ''„I woddigt awer ni(e)t, ass i soddigt ebbis g’sait hoa!.“ Freiämter Wörterbuch.'' Freiamt 1995.
* Othmar Meisinger: ''Volkswörter und Volkslieder aus dem Wiesentale.'' J. Bielefelds Verlag, Freiburg i. Br. 1907.
* Anton Müller: ''Freiburger Mundart-ABC.'' 4. Aufl., Freiburg 1992.
* [[Adolf Pfrengle]]: ''ds Harte, usse am Rii – Hartheimer Wortschatz.'' Hartheim 2001.
* [[Rudolf Post]], [[Friedel Scheer-Nahor]]: ''Alemannisches Wörterbuch für Baden.'' G. Braun Buchverlag, Karlsruhe 2010, {{#isbn:978-3-7650-8534-5}}.
* Lucian Reich: ''Baarer Idiotikon.'' [Hs., um 1895]
* Karl Rittler: ''Bietigheimer Wörterbuch. Die Mundart an der fränkisch-alemannischen Sprachgrenze, mit Kinderreimen, Redensarten, allerlei Geschichten, Liedern, Necknamen und einem Mundartvergleich.'' Bietigheim 1991.
* Franz Ruf: ''Ottersdorfer Mundartwörterbuch.'' Rastatt-Ottersdorf 1994.
* [[Bruno Schäuble]]: ''Wäärerdütsch – Mundart in Wehr.'' Drey-Verlag, Gutach 2002.
* [[Angelika Ehret|Angelika Schmider]], Kurt Kussi, Thomas Kopp: ''Unsere Mundart.'' Bd. I „Mainsch de monsch mi?“ Verlag „Schwarzwälder Post“, Zell a. H. 1983, Bd. II „Hättsch mi au gärn?“ Verlag „Schwarzwälder Post“, Zell a. H. 1988 <small>(Wortschatz, Trextbrobe un Heimatkundligs üs Nordrach, Oberharmersbach un Zell am Harmersbach)</small>.
* [[Emil Schwendemann]]: ''Ortenauer Wortschatz. Ein Bezeichnungswörterbuch in der Mundart von Ettenheim-Münchweier. Lahr 1992. 2 Tle.
* Emil Schwendemann: ''Ortenauer Wortschatz. Ergänzungen zum Wörterbuch in der Mundart von Ettenheim-Münchweier. Masch, vervielf. Murg 1993.
* Emil Schwendemann: ''Ortenauer Wortschatz. Ein Wörterbuch in der Mundart von Ettenheim-Münchweier. Dritter Teil. Masch, vervielf. Murg 1993.
* ''So schwädsè mer in Sandèrgè. Band I.'' Hrsg. vom Dialektstammtisch und vom Verein für Heimatgeschichte St. Georgen, St. Georgen 2004. 155 S.
* ''So schwädsè mèr in Sandèrgè. Band II.'' Hrsg. vom Dialektstammtisch und vom Verein für Heimatgeschichte St. Georgen, St. Georgen. Todt Druck+Medien GmbH & CoKG 2009. 88 S.
* ''So schwädsè mèr in Sandèrgè. Band III.'' Hrsg. vom Dialektstammtisch und vom Verein für Heimatgeschichte St. Georgen, St. Georgen. printwold.com GmbH 2019. 67 S.
* Christa Strobel: ''D’ Brigädäler verleret ‘s schwätzä.'' Brigachtal 2010
* [[Jürgen Sutter]]: ''[[Opfinger Wörterbuch]].'' Schillinger Verlag, Freiburg i. Br. 2008.
* Wagner: ''Das Helmlinger Wörterbuch.'' Helmlingen 1995.
* A. Wasmer, A.: ''Wortbestand der Mundart von Oberweier (Amt Rastatt).'' In: Zeitschrift für deutsche Mundarten 10 (1915), S. 333-396; 11 (1916), S. 209-288, 305-350.
* Gotthard Wunsch: ''Wörterbuch vom Murgtal. Was i saarè will – Wiè mir schwätzè.'' Heimatverein „Unsere Heimat“ und „Murgtal-Museum“ Bermersbach (Hrsg.) 1996.
* Ernst Wursthorn: ''Wie D’Waldemer schwätze. Waldauer Mundart – früher und heute – eine Sammlung von Ernst Wursthorn.'' In: Weber, Klaus: Waldau. Dorf-, Höfe und Häuserchronik. Waldau 2006, S. 159–195
=== Bodesee ===
* Peter Auer, Karl Joos: ''Kleiner Seealemannischer Wortschatz gehoben auf Konstanzer Grund.'' Konstanz 1988, {{#isbn:3-922305-34-2}}.
* Hans Flügel: ''We d’ Singemer früehner gschwätzt hond – Unterhaltsame Mundartkunde.'' Singen/Hohentwiel 1995 (Hegau-Bibliothek 95).
* Walter Fröhlich (Pseudonym Urban Klingele): ''Alemannisch für Anfänger.'' Singen 1978. Nochdruck 1988.
* Hubert Freyas: ''È baar alemannische Dialègdbroggè.'' In: Gisela Bachmann (Hrsg.): ''Markdorf. Geschichte und Gegenwart.'' Freiburg o. J. (um 1994), {{#isbn:3-923937-83-0}}.
* Ernst Fuchs: ''Besondere Ausdrücke und Wendungen der Stockacher Mundart.'' In: Hegau 29/30 (1972/73), S. 191–204. [Forts.] In: Hegau 35 (1978), S. 177–184.
* Heimat- und Geschichtsverein Hagnau am Bodensee e. V. (Hrsg.): ''Hagnauer Geschichte und Geschichten. „Mit mir kasch hangouerisch schwätze!“ 1000 Wörter Hagnauer Dialekt.'' Hagnau, April 2001.
* Wolfgang Lechler: ''Mir schwätzed andersch. See-Alemannische Werter und Sprichwerter us Iberlinge und drumrum.'' Verlag Ulrich Seutter, Frickingen 2010, {{#isbn:978-3-938340-30-1}}.
* Ernst Obermaier, Dieter Stein: ''1000 x Alemannisch. Das lustige Dialekt-Wörterbuch.'' Books on Demands, Norderstedt 2019, {{#isbn:978-3-7504-1749-6}}.
=== Schwobeland ===
* ''[[Schwäbisches Wörterbuch]]. Auf Grund der von Adalbert v. Keller begonnenen Sammlung und mit Unterstützung des Württembergischen Staates bearbeitet von Hermann Fischer. Zu Ende geführt von Wilhelm Pfleiderer.'' Bände I–VI.2 Tübingen 1901–1936.
* Hans Angele: ''Bauernsprache und Bauerngeräte im Schwäbischen Oberland. Dreitausend Mundartwörter von A bis Z so gesprochen Anfang des 20. Jahrhunderts. Abbildungen und Beschreibungen bäuerlicher Geräte, Maschinen und Tätigkeiten, Dörfliches Brauchtum im Jahresablauf.'' 2. Aufl. Angele Verlag, Ochsenhausen 2006.
* Paul Beck: ''Anfänge eines oberschwäbischen Idiotikons.'' In: Korr.bll. d. Vereins f. Kunst und Altertum in Ulm und Oberschwaben 2 (1877), S. 31–32, 70–72, 84–86.
* Helmut Binder: ''Ein schwäbisches Wörterbuch. Abdackla bis Zwetschgaxälz.'' 2003.
* Anton Birlinger: ''Wörterbüchlein zum Volkstümlichen aus Schwaben.'' Freiburg i. Br. 1862.
* Anton Birlinger: ''Schwäbisch-Augsburgisches Wörterbuch.'' Sändig, Wiesbaden 1968. Unveränderter Neudruck nach der Ausgabe von 1864.
* Wolfgang Brenneisen: ''heidanei!'' Biberacher Verlagsdruckerei, Biberach 2011.
* Michael Richard Buck: ''Die Mundart von Ertingen.'' 1868. [Hs.]
* [[Franz Georg Brustgi]]: ''Kleines Schwäbisches Wörterbuch. Aus Volksmund und Dichtung in traditioneller und neuer Schreibweise.'' Reutlingen 1986.
* Ferdinand Dietlein: ''Von Aftrmikta bis Zibeba. Marktoberdorfer Dialektwörterbuch aus Lutterschach.'' Förderverein mundART Allgäu e. V. 2019.
* ''Ein Oberschwäbisches und ein Altshauser Idiotikon. Gesammelt von Paul Beck und Karl F. Ritter.'' In: Beiträge zur Kulturgeschichte von Altshausen und Umgebung 7 (1984), S. 57–66.
* Ludwig Dorner: ''[https://web.archive.org/web/20190228065808/http://www.schwaebischer-dialekt.de/forschungPDF/gnugHaihunta.pdf Etz isch noch go gnuag Hai hunta! Oberschwäbische Sprüche, Redensarten, Lebensweisheiten, Lieder].'' Biberacher Verlagsdruckerei, Biberach 2017
* Hermann Epplen (Hrsg.): ''Über 1900 mundartliche Ausdrücke aus Obergünzburg und seiner Umgebung.'' Marktgemeinde Obergünzburg/Allgäu, Obergünzburg 1974
* Karl Erbe: ''Der schwäbische Wortschatz. Eine mundartliche Untersuchung. Festschrift der 10. Hauptversammlung des Allgemeinen Deutschen Sprachvereins […] gewidmet […].'' Stuttgart 1897.
* Albrecht Fetzer: ''Schwäbisch − Das Wörterbuch Deutsch - Schwäbisch.'' Denkhaus-Verlag, Nürtingen 2023. {{#isbn:978-3-930998-97-5}}
* Hermann Fischer, Hermann Taigel: ''[[Schwäbisches Handwörterbuch]].'' Tübingen, 3. Uflag 1999.
* Gottlob Gerstenecker: ''Wuuzla.'' Meßstetten 2023
* Johannes Kolz, Peter Zender: ''Meine ersten 270 Wörter auf Schwäbisch.'' Anaconda Verlag, Köln 2016. {{#isbn:978-3730603185}}
* [[Werner König (Linguist)|Werner König]] (Ug.), [[Brigitte Schwarz]]: ''Dialektwörterbuch von Bayerisch-Schwaben: Vom Allgäu bis zum Ries.'' Wißner-Verlag, Augsburg 2013.
* ''Langenscheidt Lilliput Schwäbisch. Hochdeutsch-Schwäbisch / Schwäbisch-Hochdeutsch.'' Pons, Stuttgart 2023. {{#isbn:978-3-12-514518-4}}
* ''Langenscheidt Schwäbisch ist (k)eine Kunst. So haben Sie Kunstwerke noch nie gesehen – vom Adamsepfl bis zu den Zaia.'' Pons, Stuttgart 2022. {{#isbn:978-3-12-514445-3}}
* Waldemar Nachtrieb: ''Remstäler Schwäbisch im mittleren Remstal, von Schorndorf bis Stuttgart-Bad Cannstatt.'' Hennecke, Remshalden-Buoch 1994.
* Karl Rittler: ''Bietigheimer Wörterbuch. Die Mundart an der fränkisch-alemannischen Sprachgrenze, mit Kinderreimen, Redensarten, allerlei Geschichten, Liedern, Necknamen und einem Mundartvergleich.'' Bietigheim 1991.
* Brigitte Schwarz: ''Mueters Moul ond Vaters Riesl. Schwäbisches Wörterbuch aus Ettringen und seiner Umgebung.'' Neuburg-Edelstetten 1995.
* Christoph Sonntag: ''Langenscheidt. Schwäbisch für Anfänger - Der humorvolle Sprachführer für Schwäbisch-Fans.'' Pons, Stuttgart 2018. {{#isbn:978-3-468-73937-8}}
* Hermann Wächter: ''Schwäbisches Wörterbüchle: Mundartwörter, Sprichwörter und Redensarten von A – Z.'' Brack Verlag GmbH, Altusried 2003. {{#isbn:978-3930323272}}
* Gerhard Widmann: ''Schwäbisch vom Blatt für Schwaben und andere.'' Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 1983.
=== Allgai ===
* Thomas J. Greiter: ''Allgäuer Mundart. Lingua Allgovia mit Allgäuer Wortschatz.'' Dannheimer, Kempten 1998
* Anton Herz: ''Ostallgäuer Mundart.'' 2009
* Artur Jall: ''Allgäuer Wörterbüchle von A - Z.'' Altusried 2008.
* Johannes Rinderle: ''Das Allgäuer Wörterbuch. «Wie hääb es ju?»'' 2. erweiterte Auflage, Verlag für Heimatpflege Kempten im Heimatbund Allgäu, Kempten 2014
*''Wörterbuch der Oberstdorfer Mundart.'' Hrsg. vom Verein Heimatmuseum. Oberstdorf 2004
== Elsàss ==
* Ernst Martin, Hans Lienhart: ''Wörterbuch der elsässischen Mundarten.'' Trübner, Strassburg 1899–1907.
* Paul Adolf: ''Dictionnaire alsacien – anglais. Comparatif et bilingue, l’anglais par l’alsacien. Vum Elsässische züem Ënglische, learning English through Alsatian German.'' Université Populaire, Obernai 1996.
* Christian Bader: ''Lexique des parlers sundgauviens.'' Editions du Rhin, Mulhouse 1997.
* Léon Daul, Paul-André Befort: ''Le Dialectionnaire médical.'' La Nuée Bleue, 2004.
* Claude Guizard: ''TRESOR DIALECTAL. Vocabulaire alsacien – français et allemand d’aujourd’hui pour les années 2000 / ÜSSEM GANZE ELSASS. Fer hit un ewer s Johr 2000 Schatz vum Wortschatz.'' Mulhouse o. J. (ca. 1990), {{#isbn:2-863390-54-6}}.
* Claude Guizard, Jean Speth: ''DIALECTIONAIRE (alsacien, francais et allemand) Dreisprachiges Wörterbuch.'' Éditions du Rhin, Mulhouse 1992, {{#isbn:2-86339-069-4}}.
* Edmond Jung: ''L’Alsadico – 22 000 mots et expressions français alsacien.'' Erschiine 2006 in dr Éditions La Nuée Bleue, {{#isbn:2-7165-0686-8}}.
* Serge Kornmann: ''Elsässisch-frànzeesches un frànzeesch-elsässisches Miniwerterbüech – Mini-dictionnaire alsacien-français & français-alsacien,'' erschiine 2004.
* [[Raymond Matzen]]: ''Dictionnaire trilingue des gros mots alsaciens: dialecte, français, allemand; cartes géolinguistiques et index (Elsässisches Schimpf- und Fluchwörterbuch).'' Le Verger, Illkirch-Graffenstaden (Bas-Rhin) 2000.
* Raymond Matzen: ''Wie steht’s? Lexiques alsacien et français. Variantes dialectales. Grammaire. Toute la richesse et diversité des parlers alsaciens.'' La Nuée Bleue, Strasbourg 2000.
* Raymond Matzen: ''Anthologie des expressions d’Alsace. Équivalents français, traductions et explications.'' Rivages, Paris 1989.
* Robert Muller: ''Le parler de Colmar et de ses localités limitrophes. Dictionnaire – Morphologie, phonétique, syntaxe.'' J. Do Bentzinger, Colmar 2012, {{#isbn:978-284960-369-7}}.
* [[André Nisslé]]: ''D’Lehrschtuwa.'' Mulhouse 2008. Wärterbuach vum franzeescha zum elsassischa un vum elsassischa zum franzeescha. D’Schtädt un d'Därfer vum Owerlànd. D’Vornama, {{#isbn:2-915836-46-9}}.
** Zweita un vermehrta Uflàg: Mulhouse 2012. 120 700 Wärter un Üssdreck, {{#isbn:978-2-36702-003-7}}.
* Henri Rünneburger: ''Dictionnaire alsacien-francais.'' 3 Bände. Baar-Verlag, Hamburg 2021 {{#isbn:978-3-935536-19-6}} (Beiträge zur Lexikographie und Namenforschung 10).
* Hugues Walter: ''1000 échantillons du vocabulaire Alsacien.'' Mulhouse 1974.
* Raoul Weiss: ''Elsässisch - die Sprache der Alemannen.'' Kauderwelsch-Sprachführer von Reise Know-How Taschenbuch. Reise Know-How Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld, 2020 (Kauderwelsch 116)
== Südwalser ==
* Elisabetta Fazzini, Costanza Cigni: ''Vocabolario comparativo dei dialetti Walser in Italia.'' Bd. 1–6. Edizioni dell’Orso, Alessandria 2004. 2012. 2015. 2017. 2020. 2022 (Alemannica 1. 5. 6. 7. 9. 10).
[[Bosco/Gurin|Gurin]]
* [[Emily Gerstner-Hirzel]]: ''Aus der Mundart von Gurin. Wörterbuch der Substantive von Bosco Gurin. Voci del dialetto di Bosco Gurin. Vocabulario dei sostantivi di Bosco Gurin.'' Gesellschaft Walserhaus Gurin, Bosco Gurin 2014.
[[Gressoney|Greschonei]]
* ''Greschòneytitsch. Vocabolario Italiano – Titsch.'' Centro Studi e Cultura Walser della Valle d’Aosta / Walser Kulturzentrum, Gressoney St-Jean (Aostatal) 1988.
* ''Greschoneytitsch. Wörterbuch Titsch – Deutsch – Italiano.'' Centro Studi e Cultura Walser della Valle d’Aosta / Walser Kulturzentrum, Gressoney St-Jean (Aostatal) 1988.
* Livio Gaeta, Caterina Saracco, Raffaele Cioffi: ''Greschòneytitsch. Nuovo dizionario titsch – italiano / tedesco.'' Edizioni dell’Orso, Alessandrio 2024 (Minoranze Alpine 2).
* [[Peter Zürrer]]: ''Wörterbuch der Mundart von Gressoney. Mit einer Einführung in die Sprachsituation und einem grammatischen Abriss.'' Frauenfeld, Huber 1982 ([[Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung]] 24).
[[Issime|Eischeme]]
* ''D’ Eischemtöitschu. Vocabolario Italiano – Töitschu.'' Centro Studi e Cultura Walser della Valle d’Aosta / Walser Kulturzentrum, Gressoney St-Jean (Aosta) 1988.
* ''D’ Eischemtöitschu. Vocabolario Töitschu – Italiano.'' Centro Studi e Cultura Walser della Valle d’Aosta / Walser Kulturzentrum, Gressoney St-Jean (Aosta) 1998.
[[Alagna Valsesia|Im Land]]
* Sergio Maria Gilardino: ''I Walser e la loro lingua. Dal grande nord alle alpi. Dizionario della lingua walser di Alagna Valsesia.'' Zeisciu, Alagna Valsesia, 2008.
* [[Giovanni Giordani]]: ''La colonia tedesca di Alagna-Valsesia e il suo dialetto.'' 2. Aufl. Varallo Sesia 1927 (spöter nohdruckt; 1. Uflag 1891).
[[Formazza|Pomatt]]
* ''Chlis Werterböch Pomattertitsch – Italienisch „di altu Wärchi in Tälli“.'' Walserverein Pomatt Bd. 1 1992, Bd. 2 1995.
* ''Pumatter Tietsch. Ds Kschrift un die Erst Werter. Il Tedesco di Formazza. La Scrittura e le Prime Parole.'' IFREP, Roma 1989.
* [[Pio Scilligo]]: ''Pumattertietsch Werterbeuch. Vocabolario Formazzino-Tedesco-Italiano e Italiano-Formazzino-Tedesco / Pumattertietsch-Waeltsch-Tietsch und Waeltsch-Pumattertietsch-Tietsch.'' IFREP, Roma 1993.
[[Rimella|Remmallju]]
* ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano – Tittschu.'' Centro Studi Walser – Rimella. Tipografia di Borgosesia, Borgosesia s.a.s, 1995.
* ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Tittschu – Italiano.'' Centro Studi Walser – Rimella. Tipografia di Borgosesia, Borgosesia s.a.s, 2005.
== Lueg au ==
* [[Alemannische Sprachatlanten]]
* [[Alemannische Großwörterbücher]]
* [[Alemannische Grammatiken]]
== Weblink ==
=== Schwyz ===
* [http://www.heida.ch/index.php?title=Home Weerterbüöch va Tärbinu]
* [http://www.edimuster.ch/baernduetsch/woerterbuechli.htm Es bärndütsches Wörterbüechli]
* [https://web.archive.org/web/20020925211923/http://www.geocities.com/kurtjost/woerterbuch.htm Bärndütsches Wörterbuech]
* [http://www.berndeutsch.ch/web/ Bärndütsch-Lexikon]
* [https://web.archive.org/web/20081001065326/http://www.chaernehus.ch/schriften/EinsiedlerWoerterbuch.pdf Walter R. Kälin ''Einsiedler Wörterbuch'']
* [http://linth.net/regional/mundart/ Dialektwörter aus dem Linthgebiet]
* [http://gaby-paul.freepage.de/woerterbu.htm Züritüütsch]
* [https://web.archive.org/web/20080517064628/http://zuri.net/slang Züri Slängikon]
* [https://web.archive.org/web/20090227022133/http://www.dialektwoerter.ch/ Dialektwörter.ch] vum Beat Nussbaumer
* [http://www.aargauerzeitung.ch/unterhaltung/buch-buehne-kunst/mundartwoerter-schaetze-aus-dem-aargau-4073925 Mundartwörter – Schätze aus dem Aargau], [http://www.aargauerzeitung.ch/unterhaltung/buch-buehne-kunst/von-aabaendle-ueber-aaheulig-bis-hueuetze-3975571], [http://www.aargauerzeitung.ch/unterhaltung/buch-buehne-kunst/von-i-saenkel-stelle-ueber-pfnuesel-bis-pruegel-3981582], [http://www.aargauerzeitung.ch/unterhaltung/buch-buehne-kunst/von-raeaebebabbe-ueber-schmoetzli-bis-zwaengere-3981870]
* [https://web.archive.org/web/20160703174003/http://www.diepoldsau.ch/de/portrait/dialekt/woerterbuch/ Tippìlzouar ùnd Schmeattar Wörterbuach]
* [http://dialekt.muotathal.ch/ flätt hüntsch sauft, das Muotathaler Wörterbuch mit 11'833 Begriffen]
=== Dytschland ===
* [https://web.archive.org/web/20180909234447/http://heimatverein.vereine-wyhl.de/html/woerterbuch.html Die Wyhler Dialektausdrucksammlung] vum Hermann Müßle, [[Wyhl am Kaiserstuhl|Wyhl]]
* [http://www.dein-allgaeu.de/regionen/regionen_woerterbuch_a.html Allgaier Werterbuech]
* [https://web.archive.org/web/20170922054400/http://www.obadoba.de/allgaeu/hochdeutsch_lexikon Allgäuisch-Hochditsch]
* [http://www.familie-wimmer.com/orte/o03/o03wb/ Herbert Mader "Westallgäuer Wörterbuch"]
* [http://inghuimische.drhuim.de/inhalt/woerterbuch Dialekt-Werterbuech vu Oberschtdorf]
* [http://hausen.pcom.de/kultur_bildung/olschowka/w%C3%B6bu_schrd_alem_start.htm Dialekt-Werterbuech] vu [[Hausen im Wiesental|Huuse im Wiisedaal]]
* [https://web.archive.org/web/20090307034847/http://www.wutach.org/alemannisch.htm Dialekt-Werterbuech] vu [[Ewattingen|Ewattinge]]
* [http://www.staff.uni-mainz.de/pommeren/Miszellen/Alemannisch.html ’s Bescht un Schenscht vum Hegau-Alemannisch] (Hegau)
* [http://www.liebenswertes-todtnauberg.de/eip/pages/alemannisch-woerterbuch.php Wörterbuch Alemannisch – Hochdeutsch] (Todtnauberg)
* [https://web.archive.org/web/20120124122936/http://home.arcor.de/xp7631ul/wallburg.htm Wörterbuch von Wallburg] ([[Ettenheim|Ättene-Wallburg]])
* [http://www.petermangold.de/schwabenlexikon.asp Schwäbisches Wörterbuch] vum Peter Mangold
* [http://www.cityinfonetz.de/homepages/boeckle/schwlex.html Schwäbisches Wörterbuch] vum Ulrich Böckle, Reusten
* [https://www.schwaebisch-englisch.de/con/voc.html Vocabulary Swabian – English] uf dr Syte [http://www.schwaebisch-englisch.de/ Swabian into English]
* [https://web.archive.org/web/20100714055937/http://www.undinger.de/dictionairle/ Dicionairle]: Interaktives Schwäbisches Wörterbuch
* [http://www.bemol.de/schwaeb/html/home.html Sulgener Wortschätzle]
* [http://neigugger.de/ Schwäbisches Lexikon aus Reischdâ]
* [https://www.alemannische-seiten.de/alemannisch.php Alemannisches Wörterbuch (Südbaden)] vum Marcus Hafner
=== Elsass ===
* [http://www.olcalsace.org/fr/lexiques-francais-alsacien/lexiques-francais-alsacien.html Gleini elsässischi Werterbiächli zu verschidene Theme as PDF]
* [https://web.archive.org/web/20081101072234/http://pagesperso-orange.fr/culture.alsace/dictionnaire_alsacien.htm André Nisslé "Wärterbuach vum franzeescha zum elsassischa un vum elsassischa zum franzeescha"]
* [http://woerterbuchnetz.de/ElsWB/ Wörterbuchnetz - Elsässisch]
=== Öschtrych ===
* [https://www.lustenau.at/de/leben-in-lustenau/lustenau-portrait/mundart-lustenau/lustenauer-mundartdatei Luschtnouer Mundartdatei]
* [http://muntafu.unlimiweb.at/MU/Startsieta.html Wörterbuach met Muntafuner Dialäkt-Usdröck]
* [http://neu.stemmschnur.at/waelder-woerterbuch/ Wälder-Wörterbuch]
* [https://mundartlexikon.dornbirn.at/ Dornbirner Mundart-Lexikon]
[[Kategorie:Werterbuech]]
[[Kategorie:Alemannisch]]
[[Kategorie:Lischte]]
[[Kategorie:Mundartkultur]]
4zao6wb4unfg2lj70mgogovhpxofo9i
Reutlingen
0
14471
1084517
1078178
2026-05-24T12:07:48Z
~2026-31106-97
120219
1084517
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Reitlenga}}
{{ Infobox Gemeinde in Deutschland schwäbisch
| Name=Reitlenga
| Name_amtlich=Reutlingen
| Regierungsbezirk=[[Regierungsbezirk Tübingen|Diibenga]]
| Landkreis = Reutlingen
| Landkreisalem = Reitlenga
| Breitengrad = 48/29//N
| Längengrad = 09/13//E
| Art = Stadt
| Wappen = Wappen Stadt Reutlingen.svg
| Lageplan =
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Höhe = 382
| Fläche = 87.06
| PLZ = 72760–72770
| PLZ-alt = 7410
| Vorwahl = 07121, 07072 und 07127
| Kfz = RT
| Gemeindeschlüssel = 08415061
| Gliederung = Kernstadt und 12 Stadtteile mit Ortschaftsrecht
| Adresse = Marktplatz 22<br />72764 Reutlingen
| Website = [http://www.reutlingen.de/ www.reutlingen.de]
| Bürgermeister = Thomas Keck
| Partei = SPD
| Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister
| DIAFAM =[[Alemannisch]]
| DIALECT =[[Schwäbisch]]
| DIAREG =Mittelschwäbisch
| DIALOC =
| DIAACT =
}}
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
'''Reitlenga''' isch et bloß d Hauptstadt vo deam [[Landkreis Reutlingen|Landkreis]], mo vo dera Stadt sein Nama hot, also d Kreisstadt, sondern au mit ma Riesaabschdand de graischt Stadt vo deam Kreis ond a [[Grossstadt|Graußstadt]]. Vorgleicht ma d Eiwohnrzahla vo älle Städt en [[Baden-Württemberg|Bada-Wirdaberg]], no isch Reitlenga de neintgraischt Stadt vom ganza Ländle. 1989 hot Reitlenga zom erschda Mol d Grenz vo hondertdauset Eiwohner ibrschridda ond ko sich seither als Großstadt bezoichna. Noch [[Stuttgart|Stuegert]], Heilbronn ond [[Ulm]] isch Reitlenga de viertgraischt Stadt im bis 1945 [[Württemberg|wirdabergische]] Gebiat.
== Geografie ==
=== Beschreibong vo dr Lag ===
[[Datei:Reutlingen.jpg|thumb|left|295px|Blick uf Reitlenga vom Georgaberg aus]]
[[Datei:Reutlingen Achalm 2012-04.jpg|300px|miniatur|Blick vom Restaurant Achalm uf d Reitlenger Altstadt (April 2012)]]
Reitlenga leit an dr [[Echaz]], mo a reachter Neabafluss vom Necker isch. Guckt ma en dui Richdong, mo dr Fluss herkommt, no sieht ma da Steilhang vo dr mittlera Schwäbischa Alb. Deshalb nennt sich Reitlenga au s Tor zo dr Schwäbischa Alb. Neaba dr Alb fallet oim no zwoi oinzelne Berg uf: Em Oschda d [[Achalm|Achl]] (707 Metr hau) ond em Süda da Georgaberg (602 Metr), mo vor arg langr Zeit emol an Vulkan gwäa isch. Dr Georgaberg wuud vo manche Eiheimische au ''Mount Schorsch'' bezoichnet.
Reitlenga ond sei Omland ghairet zom südlicha Bereich vo dr Metropolregion Stuegert. Ennerhalb vo dr Region Necker-Alb bildet Reitlenga zamma mit seira weschtlicha Nochbrstadt Diebenga s Obrzentrum.
=== Nochbrgmoida ===
Städt ond Gmoida, mo a Grenz mit Reitlenga hend ond au zom Landkreis Reitlenga, zom Doil au zo de Landkreis Esslenga ond Diebenga gheret, send - ufgführt em Uhrzeigersenn ond ogfanga em Norda: Bliazhausa, Neckerdenzlenga, Bempflenga, Riaderich, Metzenga, [[Eningen unter Achalm|Enenga ondr dr Achl]], Pfullenga, Mössenga, Gomarenga, Kusterdenga, Wannweil ond Kirchadellesfurt.
=== Gliedrong vo dr Stadt ===
Reitlenga bestoht aus dr Kernstadt ond zwelf Stadtdoil. Dia send friher mol selber Gmoida gwäa, abr zwischa 1907 ond 1975 zo Reitlenga komma. Heit hoißet dia Stadtdoil Ortschafda. Jeda vo deane hot en Ortschaftsrat, mo vo de Birger an deam Dag gwählt wend, mo se au da [[Gemeinderat|Gmoidrot]] wählet. Damit d Birger, mo en ra Ortschaft wohnet, et emmer en d Kernstadt laufa miaßat, wenn se ebbes vo dr Verwaldong wellet, sei’s an nuia Ausweis odr a Sozialleischdong, geit’s a jedra Ortschaft au a Bezirksamt.
Dia zwelf Ortschafda ond ihre Wabba send:
{|
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Reutlingen-Altenburg.png|40px|Wappen Altenburg]] Aldaburg
* [[Datei:Wappen_Betzingen.png|40px|Wappen Betzingen]] Betzenga
* [[Datei:Wappen_Bronnweiler.png|40px|Wappen Bronnweiler]] Brõnnweilr
* [[Datei:Wappen_Degerschlacht.png|40px|Wappen Degerschlacht]] Degerschlacht
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Goenningen.png|40px|Wappen Gönningen]] Gennenga
* [[Datei:Wappen_Mittelstadt.png|40px|Wappen Mittelstadt]] Middlstadt
* [[Datei:Wappen_Oferdingen.png|40px|Wappen Oferdingen]] Oferdenga
* [[Datei:Wappen_Ohmenhausen.png|40px|Wappen Ohmenhausen]] Õmmahausa
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Reicheneck.png|40px|WappenReicheneck]] [[Reichaneck]]
* [[Datei:Wappen_Rommelsbach.png|40px|Wappen Rommelsbach]] Rõmmlsbach
* [[Datei:Wappen_Sickenhausen.png|40px|Wappen Sickenhausen]] Siggahausa
* [[Datei:Wappen_Sondelfingen.png|40px|Wappen Sondelfingen]] Sõndlfenga
|}
== A bissle Gschicht ==
[[Datei:Andreas Kieser, Reutlingen (Tübinger Forstlagerbuch, Blatt 17).jpg|miniatur|Reitlenga em Diibenger Forstlagerbuach vom Andreas Kieser]]
[[Datei:Reütlingen.jpg|miniatur|„Reütlingen“, Kupferstich vom [[Matthäus Merian]] us dr 1643 entstandena ond 1656 vereffentlichda ''Topographia Sueviae'']]
=== Vom Ofang bis zom Middlaldr ===
Dr Noma vo dr Stadt mit seira Endsilb ''-ingen'' deitet druf no, dass en Reitlenga – ma schätzt so em vierda odr fufda Johrhondert – d Alemanna s erscht Mol a Siedlong grindet hend.
So om 1030 rom fangt dr Graf Egino (vo deam leidet ibrigens Enenga sein Noma ab) a, uf em Hausberg vo Reitlenga, dr [[Achalm|Achl]], a Burg zo baua. D Fertigstellong verleabt’r abr nemme, weil’r vorher stirbt. Sei Bruadr, dr Graf Rudolf, baut se no fertig. Au wenn dia Achalmgrafa schau am End vom 11. Johrhondert aussterbet, isch trotzdem dui Burg uf dr Achl no a baar Johrhondert lang für Reitlenga vo graußr Bedeitong, weil mit dera d Herrschaftsreacht ibr d Stadt eng vorbonda send. Noch de Grafa send’s halt d Vögt, mo Zoll und Steira kassieret ond bestemmet, wer en Reitlenga Schultes wuud.<gallery>
Datei:Wieslenbach Reutlingen-Mittelstadt 01.jpg|Wieslenbächle
Datei:Teutonia Reutlingen Wappen.png|Wabba, 1876
Datei:Kimmicher Reutlingen 2.jpg|Kimmicher (Kemmichr)
Datei:Echazbahn in Reutlingen 03.jpg|Echazbähnle
Datei:Echazbahn in Reutlingen 01.jpg|1901, Tälle
Datei:V270 Reutlingen.jpg|Reidlenga Hbf, 1913
Datei:Reutlingen Lederstraße Luftmeßstation (2).jpg|Ledergraben
Datei:Friedhof Reutlingen-Mittelstadt 28.jpg|Glöggle
Datei:Reutlingen Frankonenweg 8 Mühlrad (2).jpg|Müli
Datei:St. Gebhard Reutlingen-Mittelstadt 46.jpg|Regischd'r
Datei:Reutlingen Bücher-Box Oberes Buchholz (1).jpg|Kästle
Datei:Reutlingen Frankonenweg 5 Brunnen (2).jpg|Bronna
Datei:Gebäude Oberamteistraße 29 Reutlingen 03.jpg|Sternle
</gallery>Wann Reitlenga sein Nama kriagt hot, woiß neamert. Offizjell daucht dr Nama zom erschda Mol 1089/1090 em ''Bempflenger Vertrag'' uf.
Dr legendäre Stauferkaiser Friedrich Barbarossa verleiht Reitlenga 1180 s Marktreacht ond oinr vo seine Nochfolger, Dr Friedrich II. zwischa 1220 ond 1240 s Stadtreacht.
Em Johr 1262 macht dr Staufer Konradin deam Reacht. Er braucht ganz dringend Geld ond vorpfändet des Reacht an da Graf Ulrich vo Wirdaberg.
1343 isch für Reitlenga a bsonders Johr: Dui Stadt wuud zor Freia Reichsstadt erhoba. Se geit sich a oigena Vorfassong. En dera wuud de Zünft, mo d Handwerkr organisiert send, a polidischs Mitbestemmongsreacht eigraimt.
=== D Schlacht bei Reitlenga ===
Em Graf Ulrich basst des mit dera Freia Reichsstadt nadierlich ibrhaupt et. Er hot en Reitlenga jo jetzt nix meh zom saga. Deshalb belagret’r 1377 mit ma Haufa Ritter d Stadt. S kommt zo-ra bluadiga Schlacht, mo Wirdaberg ganz ghörig da Kirzera zuit. Erscht 1389 wuud Frieda gschlossa ond Reitlenga muaß d Vorherrschaft vo Wirdaberg anerkenna.
=== Reformatioo ===
Reitlenga hot sein oigena Reformator: da Pfarrer Matthäus Alber. Der ko so ibrzeigend uf d Leit neischwätza, dass sich dr nuie Glauba leicht durchsetzt. 1530 ondrschreibt dr Schultes d ''Confessio Augustana'', wia des brodeschdandische Glaubensbekenntnis hoißt. Wia 1555 em Luther sei Lehr mit em Augschburger Religionsfrieda d Oberhand gwennt, setzt sich en Reitlenga dr evangelisch Glauba vollends ganz durch. Wer vo jetzt o Bürgr vo Reitlenga werda will, muaß evangelisch sei.
=== Vo dr Freia Reichsstadt bis zom Oschluss an Wirdaberg ===
[[Datei:Reutlingen Frankonenweg 8 Mühlrad (1).jpg|mini|Frankonaweg 8]]
En dr erschda Hälfte vom 16. Johrhondert verleiht dr Kaiser Maximilian I. Reitlenga a Asylreacht für Dotschlägr, mo ohne Vorsatz ghandlet hend. Des Reacht hot a so starks Gwicht, dass domit d Entwicklong zor Freia Reichsstadt endgüldig abgschlossa isch. Jetzt isch Reitlenga bloß no em Kaiser direkt ondrstellt.
=== Reitlenga ondr de Nazis ===
1930 kommet d Nazis an d Macht. Dia Folga lend au en Reitlenga et lang uf sich warda. Dr Gmoidrot ond d öffentlich Verwaldong werdet gleichgschalda ond d Gwerkschafda ufglöst. Dr Richard Dederer, a strammer NSDAP-Funktionär, wuud als Obrbirgermoischtr eigsetzt. A Johr spätr wuud s Obramt Reitlenga ufglöst ond zom Landkreis Reitlenga vorgraißret. 1938 kommet nomol a baar Gmoida vom au ufglösda Obramt Urach zom Landkreis Reitlenga.
En Reitlenga leabet ogfähr zeah Familia, mo zo de Sinti ghairet, ond ibr hondrt Familia, mo sich hom jidischa Glauba bekennat. Dia werdet offa verfolgt, ond wer et s Glick hot abzohaua, kommt ens KZ. Bloß acht Leit ibrleabet dui schlemma Zeit.
Gega End vom zwoida Weltkriag haglet an Haufa Bomba uf Reitlenga naa. Rond a Viertl vo älle Heiser ganget hee. Om zo vermeida, dass et no meh Schada ogrichdet wuud, ibrgeit dr Oskar Kalbfell 1945 d Stadt an d Franzosa.
=== Nochkriagszeit ===
Ondr dr franzesischa Besatzong wuud dr Oskar Kalbfell 1945 zom Obrbirgermoischtr gwählt. Dr Wiederaufbau ond Demokratisierong send ganz eng mit deam seim Nama vorbonda.
1984 fendet en Reitlenga de fuft Landesgardaschau statt.
== Eiwohnrentwicklong ==
{|
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 1300 || align=right | 4.500
|-
| 1347 || align=right | 5.000
|-
| 1542 || align=right | 5.420
|-
| 1600 || align=right | 5.043
|-
| 1659 || align=right | 4.376
|-
| 1733 || align=right | 6.663
|-
| 7. Dezembr 1803 ¹ || align=right | 7.798
|-
| 1. Novembr 1822 ¹ || align=right | 9.475
|-
| 3. Dezembr 1846 ¹ || align=right | 12.660
|-
| 3. Dezembr 1849 ¹ || align=right | 12.659
|-
| 3. Dezembr 1852 ¹ || align=right | 12.410
|-
| 3. Dezembr 1855 ¹ || align=right | 12.367
|-
| 3. Dezembr 1858 ¹ || align=right | 12.729
|-
| 3. Dezembr 1861 ¹ || align=right | 13.449
|-
| 3. Dezembr 1864 ¹ || align=right | 13.420
|-
| 3. Dezembr 1867 ¹ || align=right | 13.781
|-
|}
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 1. Dezembr 1871 ¹ || align=right | 14.237
|-
| 1. Dezembr 1875 ¹ || align=right | 15.246
|-
| 1. Dezembr 1880 ¹ || align=right | 16.609
|-
| 1. Dezembr 1885 ¹ || align=right | 17.319
|-
| 1. Dezembr 1890 ¹ || align=right | 18.542
|-
| 2. Dezembr 1895 ¹ || align=right | 19.822
|-
| 1. Dezembr 1900 ¹ || align=right | 21.494
|-
| 1. Dezembr 1905 ¹ || align=right | 23.848
|-
| 1. Dezembr 1910 ¹ || align=right | 29.763
|-
| 1. Dezembr 1916 ¹ || align=right | 25.691
|-
| 5. Dezember 1917 ¹ || align=right | 25.355
|-
| 8. Oktobr 1919 ¹ || align=right | 28.891
|-
| 16. Juni 1925 ¹ || align=right | 30.501
|-
| 16. Juni 1933 ¹ || align=right | 33.204
|-
| 17. Mai 1939 ¹ || align=right | 38.885
|-
| 31. Dezembr 1945 || align=right | 36.562
|-
|}
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 29. Oktobr 1946 ¹ || align=right | 36.785
|-
| 13. Septembr 1950 ¹ || align=right | 45.735
|-
| 25. Septembr 1956 ¹ || align=right | 60.481
|-
| 6. Juni 1961 ¹ || align=right | 67.407
|-
| 31. Dezembr 1965 || align=right | 73.375
|-
| 27. Mai 1970 ¹ || align=right | 79.534
|-
| 31. Dezembr 1975 || align=right | 95.289
|-
| 31. Dezembr 1980 || align=right | 95.456
|-
| 31. Dezembr 1985 || align=right | 97.030
|-
| 25. Mai 1987 ¹ || align=right | 98.853
|-
| 31. Dezembr 1990 || align=right | 103.687
|-
| 31. Dezembr 1995 || align=right | 108.565
|-
| 31. Dezembr 2000 || align=right | 110.650
|-
| 31. Dezembr 2005 || align=right | 112.252
|-
| 31. Dezembr 2007 || align=right | 112.258
|-
| 31. Dezembr 2008 || align=right | 112.176
|-
| 30. Juni 2009 || align=right | 112.129
|}
|}
¹ Ergebnis vo dr Volkszählong
== Polidik ==
=== Schulthoißa ond Birgermoischtr ===
{|
| valign = "top" |
* vo 1803 bis 1804: Dr. Christoph Jakob Enslin, Amtsbirgermoischtr
* 1804: Karl Wilhelm Kenngott, Amtsverwesr
* vo 1805 bis 1819: Dr. Clemens Christoph Cammerer, Obrbirgermoischtr (OB)
* vo 1819 bis 1837: August Merkh, Obrbirgermoischtr
* vo 1837 bis 1845: Carl Joseph Cammerer, Stadtschulthoiß
* vo 1845 bis 1867: Wilhelm Grathwohl, Stadtschulthoiß
* vo 1867 bis 1898: Dr. Carl Julius, Stadtschulthoiß
* vo 1898 bis 1929: Karl Emil Hepp, Stadtschulthoiß
* vo 1929 bis 1933: Dr. Ing. Dr. Karl Haller, Oberbirgermoischtr
* vo 1933 bis 1945: Dr. Richard Dederer, NSDAP, Obrbirgermoischtr
* vo 1945 bis 1973: Oskar Kalbfell, SPD, Obrbirgermoischtr
* vo 1973 bis 1994: Dr. Manfred Oechsle, CDU, Obrbirgermoischtr (Der isch bis 1972 dr Landrat vom Kreis Münsenga gwäa. Weil abr d a r Landkreis weaga dr Kreisreform am 1. Januar 1973 ufglöst worda isch, hot’r a nuis Amt braucht ond isch prompt zom OB vo Reitlenga gwählt worda.)
* vo 1995 bis 2003: Dr. Stefan Schultes, CDU, Obrbirgermoischtr
* vo 2003 bis 2019: Barbara Bosch, parteilos, Obrbirgermoischtere (Dui isch voarher Beigeordnede en Fellbach gwäa. Bei dera Wahl 2003 hot au dr vorherig OB wiedr kandidiert, abr durch dui massiva Onderstützong vo dr Reitlenger SPD für d Barbara Bosch isch dr Stefan Schultes abgwählt worda.)
*seit 2019: Thomas Keck, SPD, Obrbirgermoischtr
|}
Dr OB wuud en Bada-Wirdaberg für a Amtszeit vo acht Johr gwählt. De erscht Amtszeit vo dr Barbara Bosch ischt bis zom 2. April 2011 ganga; aber scho am 6. Februar 2011 ischt-se fir a weitra Amtszeit gwehlt worra.
=== Wahla ===
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006:<ref>Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: {{Webarchiv|url=https://www.statistik-bw.de/Wahlen/Landtag/ |wayback=20190707200830 |text=Landtagswahl |archiv-bot=2020-03-02 12:16:23 InternetArchiveBot }}</ref>
{| class="wikitable" width=350
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''CDU''' || '''SPD''' || '''FDP''' || '''Greane''' || '''Lenke'''<sup>1</sup> || '''AfD''' || '''Sonschtiche'''
|- align=center
|align=left| '''2016''' || 22,6 % || 14,6 % || 8,4 % || 30,7 % || 3,8 % || 15,8 % || 4 %
|- align=center
|align=left| '''2011''' || 34,9 % || 25,3 % || 5,8 % || 25,9 % || 3,2 % || || 4,8 %
|- align=center
|align=left| '''2006''' || 39,7 % || 25,1 % || 11,9 % || 14,7 % || 3,8 % || || 4,8 %
|}
<sup>1</sup> 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
=== Wabba ===
[[Datei:Wappen Stadt Reutlingen.svg|thumb|140px|Des Bild zeigt de eldr Form vom Wabba]]
Uf deam Wabba sieht ma da schwarza Reichsadler, wia-nr a rauda Zong nausstreckt. Uf em Bruschtbild sieht ma Farba vo dr Reitlengr Stadtflagg: Schwarz, Raud ond Weiß.
Da Adler em Wabba hend früher älle Freie Reichsstädt gheet. A so a Stadt isch jo Reitlenga bis 1802 gwäa.
=== Städtepartnerschafta ===
Reitlenga hot Partnerschafta mit folgende Städt:
{| style="background: #F5F5F5; padding:0em 1em 0em 1em;"
| style="vertical-align:top" |
| width = "800" |
* [[Datei:Flag of France.svg|20px]] Roanne (Frankreich), seit 1958
* [[Datei:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Datei:Flag of England.svg|20px]] [[Ellesmere Port and Neston]] (England), seit 1966
* [[Datei:Flag of Cote d'Ivoire.svg|20px]] Bouaké (Elfenbeinküste), seit 1970
* [[Datei:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Aarau]] (Schweiz), seit 1986
* [[Datei:Flag of Tajikistan.svg|20px]] Duschanbe (Tadschikistan), seit 1990
* [[Datei:Flag of Hungary.svg|20px]] Szolnok (Ungarn), seit 1990
* [[Datei:Flag of the United States.svg|20px]] Reading (Pennsylvania, USA), seit 1998
* [[Datei:Flag of Saxony.svg|20px]] Pirna (Sachsa); des isch koi richtiga Partnerschaft, sondern a Freindschaft zwischa deane zwoi Städt.
|}
== Kuldur ond Sehenswirdigkeida ==
[[Datei:Reutlingen 04 (RaBoe).jpg|miniatur|D Ennastadt mit-em Diibenger Door]]
=== Theatr ===
* Theater in der Tonne (eigentlich nennt sich des Theatr heit bloß „Die Tonne“, abr de meischde Leit saget emmr no so, wia’s früher emol ghoißa hot)
* Naturtheatr Reitlenga (a Freilichtbihne mit ibrdachte Zuaschaurplätz)
* Kleikonschtbihne Rappen
* Kuldurbihne Foyer U3 (do geit’s Kleikonscht, Kabarett, Musik ond sonschdige Sächla)
=== Musik ===
* D Wirdabergisch Philharmonie Reitlenga (des isch a Sinfonieorkeschtr, mo hauptsächlich klassischa Musik spielt)
* D Jonga Sinfonie Reitlenga (au dui spielt ibrwiegend klassischa Musik)
* s Jugend-Nochwuchsorkeschtr (domit hert dr klassisch Doil uf)
* Dr Jazzclub „In der Mitte“ e. V. (Jazz, Ragtime, Blues)
* Kulturschock Zelle (Alternative, Rock, Hiphop, Reggae)
* M-Park (Disco, Popmusik, Rock, Schlager, Techno)
* Färberei4 (Disco, Popmusik, Black, Rock)
* s Café Nepomuk (Weltmusik, Kleikonscht, Rock, Folk)
* La Fontaine (House, Black)
* Hades (Metal, Gothic, Heavy, Alternative)
* KuRT e. V. - Kuldur für Reitlenga
* D Musikschual Reitlenga (MsR) em Spitalhof
=== Museea ===
* ‘s Hoimatmuseum Reitlenga, mo 1890 grindet worda ischt
* ‘s Naturkondemuseum Reitlenga
* ‘s Städtisch Konschtmuseum em Spendhaus
* De Städtisch Galerie
* ‘s Samenhandelsmuseum in Reutlingen-Gönningen
* ‘s Fuierwehrmuseum, mo zor Zeit en dr nuia Feierwach ufbaut wuud
* d Hoimatstub em Stadtdoil Ohmahausa
* d Hoimatstub em Stadtdoil Reichaeck
* ‘s Museum „Em Dorf“ em Stadtdoil Betzenga
=== Bsondre Bauwerk ===
[[Datei:August Stechert (1859-1933) Reutlingen, Marienkirche.jpg|miniatur|August Stechert (1859–1933), d Reitlenger Mariakirch]]
==== Kircha ====
** de evangelisch Mariakirch, mo gleichzeidig au s Wahrzoiche vo dr Stadt isch
** de evangelisch Nikolaikirch
** de evangelisch Peter-ond-Paul-Kirch em Stadtdoil Gennenga, mo s eirscht Mol 1275 erwähnt worda isch
** d St.-Wolfgangskirch
** de evangelisch Chrischduskirch vo 1936
* s Nuie Spital ("Volksbildongshaus")
* s Rothaus
* s Spendhaus
* a baar Rescht vo dr Stadtmauer mit em Diebenger Dor, mit em Gardador ond em Zwingr
* s Landratsamt, mo zeitweilig au dr Regierongssitz vo Wirdeberg gwäa isch
* dr Eisdurm
* s Obre Bollwerk
* Gmindersdorf, a ehemaliga Arbeidrsiedlong, mo d Firma Gminder hot baua lau
* s Haus vo dr Südweschtmedall (s Bsondre do dro isch, dass des Haus vollkomma aus Medall baut worda isch
* d Aussichtsdirm uf dr Achl ond uf am Rossberg
=== Bronna ===
* s geit zwoi Bronna en Reitlenga, mo ''Aquamobil'' hoißet. Oiner drvo stoht vor dr Hauptboscht ond dr andr vor dr Kaisrpassaasch. Boide send vom Gottfried Gruner baut worda.
* dr Gardadorbronna, baut 1931 als Ersatz für da alda Bronna vo 1590
* dr Gerbr- ond Färbrbronna, baut 1921 vom Professr Josef Zeitler an dr Stell vom Löwabronna
* dr Gocklbronna, baut 1979 vom Ulrich Boss; bis 1856 isch an deam Platz dr "raud Bronna" gstanda
* dr Kaskadabronna em Volkspark
* dr Kirchbronna, erbaut 1561 von [[Hans Motz]], auf der Brunnensäule der Stauferkaiser Friedrich II.
* Lindenbrunnen, baut 1544 als Ziahbronna vom Hans Huber ond seim Soh, 1954 restauriert durch d Brüadr Raach
* dr Marktbronna, baut 1570 vom Leonhard Baumhauer, uf dr Bronnasäul isch a Skulptur vom Kaiser Maximilian II. (1527-1576)
* dr Sprengbronna uf em Lischtplatz
* dr Sprengbronna vor em Rothaus
* dr Wöhrwoldbronna
* dr Zunftbronna mit Miniaturskulptura vo de ehemalige zwelf Zünft, mo’s en Reitlenga emol gä hot, gstaldet vom Bonifatius Stirnberg em Johr 1983.
=== Parkolaga ===
* dr Volkspark mit dr Pomologie
* d Parkolag am Lischtblatz
* d Parkolag hentrem Achalmbad
* d Planie, des isch a scheena Allee
* dr Garda vom Hoimatmuseum
* dr Stadtgarda, mo 1902 oglegt worda isch
=== Sonschdige Sehenswürdigkeida ===
* s Denkmal vom Nationalökonoma Friedrich Lischt noch ma Entwurf vom Guschdav Adolph Kietz (1854), da Bronzeguss hot dr Georg Ferdinand Howaldt ausgführt
* s Hermann-Kurz-Denkmal
* d Achl, dr „Hausberg“ vo Reitlenga, mo 707 m hau ischt, mit a baar Ibrigbleibsl vo ra Burgruine ond ama Aussichtsdurm.
* s Denkmal vom Reformationsbirgrmoischdr Jos Weiß (1480/85-1542) am Albtorblatz
* d Spreuerhofgass, de schmalscht Gass vo dr Welt. Em Durchschnitt isch dui bloß ogfähr 40 cm broit, a dr engschda Stell 31 cm
* dr Georgaberg, 602 m hau, a ehemaligr Berg zwischa Reitlenga ond Pfullenga
* d Gennenger Seea, mo früher emol Travertin-Stoinbrich em Gennenger Dal gwäa send, mit ma Haufa kloine Wasserfäll
* dr Gennenger Wasserfall vo dr Wiesaz em Ortsdoil Gennenga
* s Nadurschutzgebiet Lischthof. Des isch ogfähr 120 Hektar grauß ond leit em Südweschda vo dr Stadt. Wia no franzesische Trubba en Reitlenga stationiert gwäa send, hend dia des Glände benutzt, om mit ihre Panzr Üabonga zo macha. Domols isch’s nadirlich no koi Sehenswirdigkeit gwäa.
== Kulinarische Spezialideda ==
* dr Kemmichr – des isch a Wegga mit ganz viel Kümml
* d Mutschl – a sternaförmigs Gebäck aus ema Mürbdoig
* Schiedwegga – des isch a Bläddrdoig, mo mit ma ganz zarda Kalbfloisch gfüllt isch
* Seele – des isch a ganz langs Weggle mit viel Kümml obadruff
== Bsondre Persona ==
=== Zo Ehrabürgr ernannt worda send ===
* 1832: dr Herr von Jäger, Direktr vo dr Finanzkammr vo Reitlenga
* 1854: dr Herr Jetter, Oberpräzeptor
* 1881: dr Dr. Ferdinand von Steinbeis, Präsident vo dr Zentralstell für Gewerbe ond Handl en Stuegert (1807–1893)
* 1884: dr Gustav Werner, Pfarrer ond Grindr vo dera Stifdong, mo sein Nama hot (1809–1897)
* 1892: dr Carl Julius von Benz, mo emol OB vo Reitlenga gwäa ischt
* 1896: dr Präsident vo dr Reitlenger Kreisregierong: von Luz
* 1903: nomol a Präsident vo dr Reitlenger Kreisregierong: von Bellino
* 1912: dr Friedrich von Payer, Politiker (1847–1931)
* 1929: dr Gustav Groß, a Fabrikant (1856–1935)
* 1929: dr Johannes Eisenlohr, Stadtrat ond Feierwehrkommandant
* 1929: dr Emil Hepp, a früherer OB vo Reitlenga
* 1946: dr Professor Dr. Ing. ehrahalbr Otto Johannsen, mo Direktr vo Technikum en Reitlenga gwäa ischt
* 1949: dr Herbert Clark Hoover, mo vo 1929 bis 1933 Präsident vo de USA gwäa ischt
* 1952: dr Christian Knapp, Schualrat a. D.
* 1953: dr Dr. Ing. ehrahalbr Emil Gminder, a Fabrikant
* 1954: dr Ernst Ziegler, a Konschtsammler
* 1973: dr Oskar Kalbfell, d a r legendäre OB noch em Zwoida Weltkriag (1897-1979)
* 1976: dr Paul Pillet, mo domols Birgermoischtr vo dr Partnerstadt Roanne gwäa ischt
* 1985: dr Karl Danzer, a Firmagrendr
* 1999: dr Dr. Manfred Oechsle, OB a. D., früherer Landrat vom Altkreis Mensenga
=== Leit, mo en Reitlenga gebora send ===
* dr Jodokus (Jos) Weiß (1480/85–1542), Birgermoischtr vo dr Stadt, mo 1530 s Augschburger Glaubensbekenntnis vor em Kaiser Karl V. mit ondrschrieba hot
* dr Matthäus Alber (1495–1570), dr Reformator vo Reitlenga
* dr Johannes Schradin, nomol a Reformator
* dr Johann Jakob Fetzer (1760–1844), Birgermoischtr ond Schriftsteller
* dr Daniel Friedrich List (1789–1846), au graußer Volkswirtschaftler, Politikr ond Eisebahpionier
* dr [[Hermann Kurz]] (1813–1873), [[Dichter|Dichtr]], Schriftstellr ond Vaddr vo dr noh bekanndere Dichtere [[Isolde Kurz]]. Em Hermann Kurz sei bekanndeschdr Roman isch „Der Sonnenwirt“.
* dr Ernst Theodor Haux (1863–1938), Ondrnehmer
* dr Emil Mörsch (1872–1950), [[Bauingenieur]]
* dr Ludwig Finckh (1876–1964), [[Dichter|Dichtr ond Erzählr]]
* d Laura Schradin (1878–1937), a Politikere
* dr Karl Wilhelm Meissner (1891–1959), [[Physiker]]
* dr Oskar Kalbfell (1897–1979), der verdienschdvolle Obrbirgermoischtr noch em Kriag ond Landdagsabgeordnetr
* dr Erwin Fischer (1904–1996), a verdienschdvollr Jurischd
* dr Walter Vielhauer (1909–1986), Gwerkschafter, Politiker ond Widerstandskämpfr
* dr Max Otto Bruker (1909–2001), Arzt
* dr Helmut Lamparter (1912–1991), Pfarrer, Theologieprofessr ond Dichter (''Wie lange willst du mein vergessen'')
* d [[Irene Widmann]] (1919–2010), Molere ond Zoichnere
* dr Martin Hengel (1926–2009), a evangelischr Theolog
* dr Willi Betz (* 1927), der hot s graischde Fuhrondrnehma vo ganz Europa grindet (''Internationale Spedition Willi Betz GmbH & Co. KG'')
* dr Roland Kayn (* 1933), Organischt und Kombonischt
* dr Ernst Messerschmid (* 1945), Physiker und Aschdronaut, mo a dr D1-Space-Shuttle-Mission teilgnomma hot
* dr Jürgen Hambrecht (* 1946), a Manager
* dr Ulrich Herter (* 1952), a Musikproduzent
* dr Claus Kleber (* 1955), Journalist ond ZDF-Moderator
* d Dietlinde Turban (* 1957), a Schauspielore, mo viel Leit au em Fernseha kennet
* dr Hubert Kah (* 1961), a Musiker
* dr Matthias Epple (* 1966), a Chemieprofessr
* dr Stephan Vuckovic (* 1972), a Triathlet, mo bei de Olympische Spiel 2000 en Sydney d Silbrmedaille gwonna hot
* dr Ole Bischof (* 1979), a Judokempfr
=== Leit, mo en Reitlenga was Bsonders gschafft hend ===
* dr Gustav Werner (1809–1887), mo scho oba bei de Ehrabürgr erwähnt worda ischt
* dr Werner Höll (1898–1984), mo Konschdmoler ond Holzschneider gwäa ischt
* dr Hans Grischkat (1903–1977), a berühmdr Orkeschtrleitr, Chorleitr ond Hochschuallehrer, vo deam hot de grauß "Hans-Grischkat-Bibliothek" en dr Stadtbüacherei Reitlenga da Nama kriagt
* dr Gerd Gaiser (1908–1976), a Schriftstellr, mo en Reitlinga nach am Kriag am Friedrich-List-Gymnasium Zoichalehrer ond danoch an dr Pädagogischa Hochschul Professor gwäa ischt. Wega seinr politischa Oischtellong en dr Zeit drvor isch'r omschtridda
* manche moinet, au der bekannde Kinschtler [[HAP Grieshaber]] (1909–1981) sei vo Reitlenga gwäa, abr der hot sei Haus mit em Atelier am Südhang vo dr Achl ghet, on des ischt uf dr Markong vo Enenga
* dr schwäbische Autor [[Wilhelm Karl König]] (* 1935) hôt em Jôhr 1976 d [[Reutlinger Mundart-Wochen|Reitlenger Mundart-Wocha]] ens Leaba gruafa
* dr Hellmut G. Haasis (* 1942), a Schriftstellr ond Hischdoriker
== Litradur ==
* Erich Keyser (Herausgeber): „''Württembergisches Städtebuch''“; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus "Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte - Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, Stuttgart 1961
* Hülle, Werner, Hell, Hellmut: " Reutlingen: Tor z. Schwäb. Alb",Verlag Oertel und Spörer, Reutlingen, 1972, ISBN 3-921017-14-9
* Stadtverwaltung Reutlingen/Schul-, Kultur- und Sportamt/Heimatmuseum und Stadtarchiv (Herausgeber): „''Reutlingen 1930 - 1950. Nationalsozialismus und Nachkriegszeit''“; Katalog und Buch mit Hintergrundbeschreibungen zur gleichnamigen Ausstellung von 1995, ISBN 3-927228-61-3
* Carl Bames: „''Chronica von Reutlingen und Pfullingen - In Freud und Leid im Festtags- und Werkstattskleid von 1803 bis 1874''“, Karl-Knödler-Verlag Reutlingen, Neuauflage 1985, ISBN 3-87421-095-2
* Paul Landmesser, Peter Pächler, IG Metall Reutlingen (Herausgeber): „''Wir lernen im Vorwärtsgehen! - Dokumente zur Geschichte der Arbeiterbewegung in Reutlingen 1844 - 1949''“; Distel-Verlag, Heilbronn 1990, ISBN 3-923208-25-1
* Naturschutzgebiet Listhof, hrsg. von der Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg (LfU). Verlag Regionalkultur, Ubstadt-weiher 2004. ISBN 978-3-89735-272-8
== Weblink ==
{{commonscat|Reutlingen}}
* [http://www.reutlingen.de/ Wia sich d Stadt Reitlenga em Internet vorstellt]
* [http://www.wernerfrueh.de/reutlingen_inhalte.htm Reitlenger Bildrboga: Doil vo ra brivada Seit mit Links zo spezifische Informationa zor Gschicht ond an Haufa hischdorischs Bildmatrial]
* [http://www.tourismus-reutlingen.de/ Nitzliche Informationa für Tourischda]
* [http://www.moerike.rt.schule-bw.de/sondelfingen.htm Webseit ibr da Ortsdoil Sondlfenga]
* [http://www.ekggoenningen.de/ Informationa zom Stadtdoil Gennenga]
== Fuaßnote ==
<references/>
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Reutlingen}}
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|de|Reutlingen|dütsch}}
[[Kategorie:Ort (Landkreis Reitlenga)]]
7onx3pfu8ekzjocjahu62vuwhyv6d1n
1084526
1084517
2026-05-24T14:09:05Z
Ikar.us
11748
Di letscht Teggständerig vu [[Spezial:Byytreeg/~2026-31106-97|~2026-31106-97]] isch furtghejt wore un d Version [[Spezial:PermaLink/1078178|1078178]] vum Holder widerhärgstellt
1084526
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Reitlenga}}
{{ Infobox Gemeinde in Deutschland schwäbisch
| Name=Reitlenga
| Name_amtlich=Reutlingen
| Regierungsbezirk=[[Regierungsbezirk Tübingen|Diibenga]]
| Landkreis = Reutlingen
| Landkreisalem = Reitlenga
| Breitengrad = 48/29//N
| Längengrad = 09/13//E
| Art = Stadt
| Wappen = Wappen Stadt Reutlingen.svg
| Lageplan =
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Höhe = 382
| Fläche = 87.06
| PLZ = 72760–72770
| PLZ-alt = 7410
| Vorwahl = 07121, 07072 und 07127
| Kfz = RT
| Gemeindeschlüssel = 08415061
| Gliederung = Kernstadt und 12 Stadtteile mit Ortschaftsrecht
| Adresse = Marktplatz 22<br />72764 Reutlingen
| Website = [http://www.reutlingen.de/ www.reutlingen.de]
| Bürgermeister = Thomas Keck
| Partei = SPD
| Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister
| DIAFAM =[[Alemannisch]]
| DIALECT =[[Schwäbisch]]
| DIAREG =Mittelschwäbisch
| DIALOC =
| DIAACT =
}}
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
'''Reitlenga''' isch et bloß d Hauptstadt vo deam [[Landkreis Reutlingen|Landkreis]], mo vo dera Stadt sein Nama hot, also d Kreisstadt, sondern au mit ma Riesaabschdand de graischt Stadt vo deam Kreis ond a [[Grossstadt|Graußstadt]]. Vorgleicht ma d Eiwohnrzahla vo älle Städt en [[Baden-Württemberg|Bada-Wirdaberg]], no isch Reitlenga de neintgraischt Stadt vom ganza Ländle. 1989 hot Reitlenga zom erschda Mol d Grenz vo hondertdauset Eiwohner ibrschridda ond ko sich seither als Großstadt bezoichna. Noch [[Stuttgart|Stuegert]], Heilbronn ond [[Ulm]] isch Reitlenga de viertgraischt Stadt im bis 1945 [[Württemberg|wirdabergische]] Gebiat.
== Geografie ==
=== Beschreibong vo dr Lag ===
[[Datei:Reutlingen.jpg|thumb|left|295px|Blick uf Reitlenga vom Georgaberg aus]]
[[Datei:Reutlingen Achalm 2012-04.jpg|300px|miniatur|Blick vom Restaurant Achalm uf d Reitlenger Altstadt (April 2012)]]
Reitlenga leit an dr [[Echaz]], mo a reachter Neabafluss vom Necker isch. Guckt ma en dui Richdong, mo dr Fluss herkommt, no sieht ma da Steilhang vo dr mittlera Schwäbischa Alb. Deshalb nennt sich Reitlenga au s Tor zo dr Schwäbischa Alb. Neaba dr Alb fallet oim no zwoi oinzelne Berg uf: Em Oschda d [[Achalm|Achl]] (707 Metr hau) ond em Süda da Georgaberg (602 Metr), mo vor arg langr Zeit emol an Vulkan gwäa isch. Dr Georgaberg wuud vo manche Eiheimische au ''Mount Schorsch'' bezoichnet.
Reitlenga ond sei Omland ghairet zom südlicha Bereich vo dr Metropolregion Stuegert. Ennerhalb vo dr Region Necker-Alb bildet Reitlenga zamma mit seira weschtlicha Nochbrstadt Diebenga s Obrzentrum.
=== Nochbrgmoida ===
Städt ond Gmoida, mo a Grenz mit Reitlenga hend ond au zom Landkreis Reitlenga, zom Doil au zo de Landkreis Esslenga ond Diebenga gheret, send - ufgführt em Uhrzeigersenn ond ogfanga em Norda: Bliazhausa, Neckerdenzlenga, Bempflenga, Riaderich, Metzenga, [[Eningen unter Achalm|Enenga ondr dr Achl]], Pfullenga, Mössenga, Gomarenga, Kusterdenga, Wannweil ond Kirchadellesfurt.
=== Gliedrong vo dr Stadt ===
Reitlenga bestoht aus dr Kernstadt ond zwelf Stadtdoil. Dia send friher mol selber Gmoida gwäa, abr zwischa 1907 ond 1975 zo Reitlenga komma. Heit hoißet dia Stadtdoil Ortschafda. Jeda vo deane hot en Ortschaftsrat, mo vo de Birger an deam Dag gwählt wend, mo se au da [[Gemeinderat|Gmoidrot]] wählet. Damit d Birger, mo en ra Ortschaft wohnet, et emmer en d Kernstadt laufa miaßat, wenn se ebbes vo dr Verwaldong wellet, sei’s an nuia Ausweis odr a Sozialleischdong, geit’s a jedra Ortschaft au a Bezirksamt.
Dia zwelf Ortschafda ond ihre Wabba send:
{|
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Reutlingen-Altenburg.png|40px|Wappen Altenburg]] Aldaburg
* [[Datei:Wappen_Betzingen.png|40px|Wappen Betzingen]] Betzenga
* [[Datei:Wappen_Bronnweiler.png|40px|Wappen Bronnweiler]] Brõnnweilr
* [[Datei:Wappen_Degerschlacht.png|40px|Wappen Degerschlacht]] Degerschlacht
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Goenningen.png|40px|Wappen Gönningen]] Gennenga
* [[Datei:Wappen_Mittelstadt.png|40px|Wappen Mittelstadt]] Middlstadt
* [[Datei:Wappen_Oferdingen.png|40px|Wappen Oferdingen]] Oferdenga
* [[Datei:Wappen_Ohmenhausen.png|40px|Wappen Ohmenhausen]] Õmmahausa
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Reicheneck.png|40px|WappenReicheneck]] [[Reichaneck]]
* [[Datei:Wappen_Rommelsbach.png|40px|Wappen Rommelsbach]] Rõmmlsbach
* [[Datei:Wappen_Sickenhausen.png|40px|Wappen Sickenhausen]] Siggahausa
* [[Datei:Wappen_Sondelfingen.png|40px|Wappen Sondelfingen]] Sõndlfenga
|}
== A bissle Gschicht ==
[[Datei:Andreas Kieser, Reutlingen (Tübinger Forstlagerbuch, Blatt 17).jpg|miniatur|Reitlenga em Diibenger Forstlagerbuach vom Andreas Kieser]]
[[Datei:Reütlingen.jpg|miniatur|„Reütlingen“, Kupferstich vom [[Matthäus Merian]] us dr 1643 entstandena ond 1656 vereffentlichda ''Topographia Sueviae'']]
=== Vom Ofang bis zom Middlaldr ===
Dr Noma vo dr Stadt mit seira Endsilb ''-ingen'' deitet druf no, dass en Reitlenga – ma schätzt so em vierda odr fufda Johrhondert – d Alemanna s erscht Mol a Siedlong grindet hend.
So om 1030 rom fangt dr Graf Egino (vo deam leidet ibrigens Enenga sein Noma ab) a, uf em Hausberg vo Reitlenga, dr [[Achalm|Achl]], a Burg zo baua. D Fertigstellong verleabt’r abr nemme, weil’r vorher stirbt. Sei Bruadr, dr Graf Rudolf, baut se no fertig. Au wenn dia Achalmgrafa schau am End vom 11. Johrhondert aussterbet, isch trotzdem dui Burg uf dr Achl no a baar Johrhondert lang für Reitlenga vo graußr Bedeitong, weil mit dera d Herrschaftsreacht ibr d Stadt eng vorbonda send. Noch de Grafa send’s halt d Vögt, mo Zoll und Steira kassieret ond bestemmet, wer en Reitlenga Schultes wuud.
Wann Reitlenga sein Nama kriagt hot, woiß neamert. Offizjell daucht dr Nama zom erschda Mol 1089/1090 em ''Bempflenger Vertrag'' uf.
Dr legendäre Stauferkaiser Friedrich Barbarossa verleiht Reitlenga 1180 s Marktreacht ond oinr vo seine Nochfolger, Dr Friedrich II. zwischa 1220 ond 1240 s Stadtreacht.
Em Johr 1262 macht dr Staufer Konradin deam Reacht vo de Achalmvögt a End. Er braucht ganz dringend Geld ond vorpfändet des Reacht an da Graf Ulrich vo Wirdaberg.
1343 isch für Reitlenga a bsonders Johr: Dui Stadt wuud zor Freia Reichsstadt erhoba. Se geit sich a oigena Vorfassong. En dera wuud de Zünft, mo d Handwerkr organisiert send, a polidischs Mitbestemmongsreacht eigraimt.
=== D Schlacht bei Reitlenga ===
Em Graf Ulrich basst des mit dera Freia Reichsstadt nadierlich ibrhaupt et. Er hot en Reitlenga jo jetzt nix meh zom saga. Deshalb belagret’r 1377 mit ma Haufa Ritter d Stadt. S kommt zo-ra bluadiga Schlacht, mo Wirdaberg ganz ghörig da Kirzera zuit. Erscht 1389 wuud Frieda gschlossa ond Reitlenga muaß d Vorherrschaft vo Wirdaberg anerkenna.
=== Reformatioo ===
Reitlenga hot sein oigena Reformator: da Pfarrer Matthäus Alber. Der ko so ibrzeigend uf d Leit neischwätza, dass sich dr nuie Glauba leicht durchsetzt. 1530 ondrschreibt dr Schultes d ''Confessio Augustana'', wia des brodeschdandische Glaubensbekenntnis hoißt. Wia 1555 em Luther sei Lehr mit em Augschburger Religionsfrieda d Oberhand gwennt, setzt sich en Reitlenga dr evangelisch Glauba vollends ganz durch. Wer vo jetzt o Bürgr vo Reitlenga werda will, muaß evangelisch sei.
=== Vo dr Freia Reichsstadt bis zom Oschluss an Wirdaberg ===
En dr erschda Hälfte vom 16. Johrhondert verleiht dr Kaiser Maximilian I. Reitlenga a Asylreacht für Dotschlägr, mo ohne Vorsatz ghandlet hend. Des Reacht hot a so starks Gwicht, dass domit d Entwicklong zor Freia Reichsstadt endgüldig abgschlossa isch. Jetzt isch Reitlenga bloß no em Kaiser direkt ondrstellt.
1726 wuud Reitlenga vo ma schwera Schicksalsschlag hoimgsuacht. Ganze drei Däg lang brennet d Heiser en dr Stadt. Rond 1.200 Familia werdet obdachlos. 80 % vo de Wohnheiser ond fascht älle öffentliche Bauda ganget hee.
=== Reitlenga ondr de Nazis ===
1933 kommet d Nazis an d Macht. Dia Folga lend au en Reitlenga et lang uf sich warda. Dr Gmoidrot ond d öffentlich Verwaldong werdet gleichgschalda ond d Gwerkschafda ufglöst. Dr Richard Dederer, a strammer NSDAP-Funktionär, wuud als Obrbirgermoischtr eigsetzt. A Johr spätr wuud s Obramt Reitlenga ufglöst ond zom Landkreis Reitlenga vorgraißret. 1938 kommet nomol a baar Gmoida vom au ufglösda Obramt Urach zom Landkreis Reitlenga.
En Reitlenga leabet ogfähr zeah Familia, mo zo de Sinti ghairet, ond ibr hondrt Familia, mo sich hom jidischa Glauba bekennat. Dia werdet offa verfolgt, ond wer et s Glick hot abzohaua, kommt ens KZ. Bloß acht Leit ibrleabet dui schlemma Zeit.
Gega End vom zwoida Weltkriag haglet an Haufa Bomba uf Reitlenga naa. Rond a Viertl vo älle Heiser ganget hee. Om zo vermeida, dass et no meh Schada ogrichdet wuud, ibrgeit dr Oskar Kalbfell 1945 d Stadt an d Franzosa.
=== Nochkriagszeit ===
Ondr dr franzesischa Besatzong wuud dr Oskar Kalbfell 1945 zom Obrbirgermoischtr gwählt. Dr Wiederaufbau ond Demokratisierong send ganz eng mit deam seim Nama vorbonda.
1984 fendet en Reitlenga de fuft Landesgardaschau statt.
== Eiwohnrentwicklong ==
{|
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 1300 || align=right | 4.500
|-
| 1347 || align=right | 5.000
|-
| 1542 || align=right | 5.420
|-
| 1600 || align=right | 5.043
|-
| 1659 || align=right | 4.376
|-
| 1733 || align=right | 6.663
|-
| 7. Dezembr 1803 ¹ || align=right | 7.798
|-
| 1. Novembr 1822 ¹ || align=right | 9.475
|-
| 3. Dezembr 1846 ¹ || align=right | 12.660
|-
| 3. Dezembr 1849 ¹ || align=right | 12.659
|-
| 3. Dezembr 1852 ¹ || align=right | 12.410
|-
| 3. Dezembr 1855 ¹ || align=right | 12.367
|-
| 3. Dezembr 1858 ¹ || align=right | 12.729
|-
| 3. Dezembr 1861 ¹ || align=right | 13.449
|-
| 3. Dezembr 1864 ¹ || align=right | 13.420
|-
| 3. Dezembr 1867 ¹ || align=right | 13.781
|-
|}
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 1. Dezembr 1871 ¹ || align=right | 14.237
|-
| 1. Dezembr 1875 ¹ || align=right | 15.246
|-
| 1. Dezembr 1880 ¹ || align=right | 16.609
|-
| 1. Dezembr 1885 ¹ || align=right | 17.319
|-
| 1. Dezembr 1890 ¹ || align=right | 18.542
|-
| 2. Dezembr 1895 ¹ || align=right | 19.822
|-
| 1. Dezembr 1900 ¹ || align=right | 21.494
|-
| 1. Dezembr 1905 ¹ || align=right | 23.848
|-
| 1. Dezembr 1910 ¹ || align=right | 29.763
|-
| 1. Dezembr 1916 ¹ || align=right | 25.691
|-
| 5. Dezember 1917 ¹ || align=right | 25.355
|-
| 8. Oktobr 1919 ¹ || align=right | 28.891
|-
| 16. Juni 1925 ¹ || align=right | 30.501
|-
| 16. Juni 1933 ¹ || align=right | 33.204
|-
| 17. Mai 1939 ¹ || align=right | 38.885
|-
| 31. Dezembr 1945 || align=right | 36.562
|-
|}
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 29. Oktobr 1946 ¹ || align=right | 36.785
|-
| 13. Septembr 1950 ¹ || align=right | 45.735
|-
| 25. Septembr 1956 ¹ || align=right | 60.481
|-
| 6. Juni 1961 ¹ || align=right | 67.407
|-
| 31. Dezembr 1965 || align=right | 73.375
|-
| 27. Mai 1970 ¹ || align=right | 79.534
|-
| 31. Dezembr 1975 || align=right | 95.289
|-
| 31. Dezembr 1980 || align=right | 95.456
|-
| 31. Dezembr 1985 || align=right | 97.030
|-
| 25. Mai 1987 ¹ || align=right | 98.853
|-
| 31. Dezembr 1990 || align=right | 103.687
|-
| 31. Dezembr 1995 || align=right | 108.565
|-
| 31. Dezembr 2000 || align=right | 110.650
|-
| 31. Dezembr 2005 || align=right | 112.252
|-
| 31. Dezembr 2007 || align=right | 112.258
|-
| 31. Dezembr 2008 || align=right | 112.176
|-
| 30. Juni 2009 || align=right | 112.129
|}
|}
¹ Ergebnis vo dr Volkszählong
== Polidik ==
=== Schulthoißa ond Birgermoischtr ===
{|
| valign = "top" |
* vo 1803 bis 1804: Dr. Christoph Jakob Enslin, Amtsbirgermoischtr
* 1804: Karl Wilhelm Kenngott, Amtsverwesr
* vo 1805 bis 1819: Dr. Clemens Christoph Cammerer, Obrbirgermoischtr (OB)
* vo 1819 bis 1837: August Merkh, Obrbirgermoischtr
* vo 1837 bis 1845: Carl Joseph Cammerer, Stadtschulthoiß
* vo 1845 bis 1867: Wilhelm Grathwohl, Stadtschulthoiß
* vo 1867 bis 1898: Dr. Carl Julius, Stadtschulthoiß
* vo 1898 bis 1929: Karl Emil Hepp, Stadtschulthoiß
* vo 1929 bis 1933: Dr. Ing. Dr. Karl Haller, Oberbirgermoischtr
* vo 1933 bis 1945: Dr. Richard Dederer, NSDAP, Obrbirgermoischtr
* vo 1945 bis 1973: Oskar Kalbfell, SPD, Obrbirgermoischtr
* vo 1973 bis 1994: Dr. Manfred Oechsle, CDU, Obrbirgermoischtr (Der isch bis 1972 dr Landrat vom Kreis Münsenga gwäa. Weil abr d a r Landkreis weaga dr Kreisreform am 1. Januar 1973 ufglöst worda isch, hot’r a nuis Amt braucht ond isch prompt zom OB vo Reitlenga gwählt worda.)
* vo 1995 bis 2003: Dr. Stefan Schultes, CDU, Obrbirgermoischtr
* vo 2003 bis 2019: Barbara Bosch, parteilos, Obrbirgermoischtere (Dui isch voarher Beigeordnede en Fellbach gwäa. Bei dera Wahl 2003 hot au dr vorherig OB wiedr kandidiert, abr durch dui massiva Onderstützong vo dr Reitlenger SPD für d Barbara Bosch isch dr Stefan Schultes abgwählt worda.)
*seit 2019: Thomas Keck, SPD, Obrbirgermoischtr
|}
Dr OB wuud en Bada-Wirdaberg für a Amtszeit vo acht Johr gwählt. De erscht Amtszeit vo dr Barbara Bosch ischt bis zom 2. April 2011 ganga; aber scho am 6. Februar 2011 ischt-se fir a weitra Amtszeit gwehlt worra.
=== Wahla ===
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006:<ref>Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: {{Webarchiv|url=https://www.statistik-bw.de/Wahlen/Landtag/ |wayback=20190707200830 |text=Landtagswahl |archiv-bot=2020-03-02 12:16:23 InternetArchiveBot }}</ref>
{| class="wikitable" width=350
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''CDU''' || '''SPD''' || '''FDP''' || '''Greane''' || '''Lenke'''<sup>1</sup> || '''AfD''' || '''Sonschtiche'''
|- align=center
|align=left| '''2016''' || 22,6 % || 14,6 % || 8,4 % || 30,7 % || 3,8 % || 15,8 % || 4 %
|- align=center
|align=left| '''2011''' || 34,9 % || 25,3 % || 5,8 % || 25,9 % || 3,2 % || || 4,8 %
|- align=center
|align=left| '''2006''' || 39,7 % || 25,1 % || 11,9 % || 14,7 % || 3,8 % || || 4,8 %
|}
<sup>1</sup> 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
=== Wabba ===
[[Datei:Wappen Stadt Reutlingen.svg|thumb|140px|Des Bild zeigt de eldr Form vom Wabba]]
Uf deam Wabba sieht ma da schwarza Reichsadler, wia-nr a rauda Zong nausstreckt. Uf em Bruschtbild sieht ma Farba vo dr Reitlengr Stadtflagg: Schwarz, Raud ond Weiß.
Da Adler em Wabba hend früher älle Freie Reichsstädt gheet. A so a Stadt isch jo Reitlenga bis 1802 gwäa.
=== Städtepartnerschafta ===
Reitlenga hot Partnerschafta mit folgende Städt:
{| style="background: #F5F5F5; padding:0em 1em 0em 1em;"
| style="vertical-align:top" |
| width = "800" |
* [[Datei:Flag of France.svg|20px]] Roanne (Frankreich), seit 1958
* [[Datei:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Datei:Flag of England.svg|20px]] [[Ellesmere Port and Neston]] (England), seit 1966
* [[Datei:Flag of Cote d'Ivoire.svg|20px]] Bouaké (Elfenbeinküste), seit 1970
* [[Datei:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Aarau]] (Schweiz), seit 1986
* [[Datei:Flag of Tajikistan.svg|20px]] Duschanbe (Tadschikistan), seit 1990
* [[Datei:Flag of Hungary.svg|20px]] Szolnok (Ungarn), seit 1990
* [[Datei:Flag of the United States.svg|20px]] Reading (Pennsylvania, USA), seit 1998
* [[Datei:Flag of Saxony.svg|20px]] Pirna (Sachsa); des isch koi richtiga Partnerschaft, sondern a Freindschaft zwischa deane zwoi Städt.
|}
== Kuldur ond Sehenswirdigkeida ==
[[Datei:Reutlingen 04 (RaBoe).jpg|miniatur|D Ennastadt mit-em Diibenger Door]]
=== Theatr ===
* Theater in der Tonne (eigentlich nennt sich des Theatr heit bloß „Die Tonne“, abr de meischde Leit saget emmr no so, wia’s früher emol ghoißa hot)
* Naturtheatr Reitlenga (a Freilichtbihne mit ibrdachte Zuaschaurplätz)
* Kleikonschtbihne Rappen
* Kuldurbihne Foyer U3 (do geit’s Kleikonscht, Kabarett, Musik ond sonschdige Sächla)
=== Musik ===
* D Wirdabergisch Philharmonie Reitlenga (des isch a Sinfonieorkeschtr, mo hauptsächlich klassischa Musik spielt)
* D Jonga Sinfonie Reitlenga (au dui spielt ibrwiegend klassischa Musik)
* s Jugend-Nochwuchsorkeschtr (domit hert dr klassisch Doil uf)
* Dr Jazzclub „In der Mitte“ e. V. (Jazz, Ragtime, Blues)
* Kulturschock Zelle (Alternative, Rock, Hiphop, Reggae)
* M-Park (Disco, Popmusik, Rock, Schlager, Techno)
* Färberei4 (Disco, Popmusik, Black, Rock)
* s Café Nepomuk (Weltmusik, Kleikonscht, Rock, Folk)
* La Fontaine (House, Black)
* Hades (Metal, Gothic, Heavy, Alternative)
* KuRT e. V. - Kuldur für Reitlenga
* D Musikschual Reitlenga (MsR) em Spitalhof
=== Museea ===
* ‘s Hoimatmuseum Reitlenga, mo 1890 grindet worda ischt
* ‘s Naturkondemuseum Reitlenga
* ‘s Städtisch Konschtmuseum em Spendhaus
* De Städtisch Galerie
* ‘s Samenhandelsmuseum in Reutlingen-Gönningen
* ‘s Fuierwehrmuseum, mo zor Zeit en dr nuia Feierwach ufbaut wuud
* d Hoimatstub em Stadtdoil Ohmahausa
* d Hoimatstub em Stadtdoil Reichaeck
* ‘s Museum „Em Dorf“ em Stadtdoil Betzenga
=== Bsondre Bauwerk ===
[[Datei:August Stechert (1859-1933) Reutlingen, Marienkirche.jpg|miniatur|August Stechert (1859–1933), d Reitlenger Mariakirch]]
==== Kircha ====
** de evangelisch Mariakirch, mo gleichzeidig au s Wahrzoiche vo dr Stadt isch
** de evangelisch Nikolaikirch
** de evangelisch Peter-ond-Paul-Kirch em Stadtdoil Gennenga, mo s eirscht Mol 1275 erwähnt worda isch
** d St.-Wolfgangskirch
** de evangelisch Chrischduskirch vo 1936
* s Nuie Spital ("Volksbildongshaus")
* s Rothaus
* s Spendhaus
* a baar Rescht vo dr Stadtmauer mit em Diebenger Dor, mit em Gardador ond em Zwingr
* s Landratsamt, mo zeitweilig au dr Regierongssitz vo Wirdeberg gwäa isch
* dr Eisdurm
* s Obre Bollwerk
* Gmindersdorf, a ehemaliga Arbeidrsiedlong, mo d Firma Gminder hot baua lau
* s Haus vo dr Südweschtmedall (s Bsondre do dro isch, dass des Haus vollkomma aus Medall baut worda isch
* d Aussichtsdirm uf dr Achl ond uf am Rossberg
=== Bronna ===
* s geit zwoi Bronna en Reitlenga, mo ''Aquamobil'' hoißet. Oiner drvo stoht vor dr Hauptboscht ond dr andr vor dr Kaisrpassaasch. Boide send vom Gottfried Gruner baut worda.
* dr Gardadorbronna, baut 1931 als Ersatz für da alda Bronna vo 1590
* dr Gerbr- ond Färbrbronna, baut 1921 vom Professr Josef Zeitler an dr Stell vom Löwabronna
* dr Gocklbronna, baut 1979 vom Ulrich Boss; bis 1856 isch an deam Platz dr "raud Bronna" gstanda
* dr Kaskadabronna em Volkspark
* dr Kirchbronna, erbaut 1561 von [[Hans Motz]], auf der Brunnensäule der Stauferkaiser Friedrich II.
* Lindenbrunnen, baut 1544 als Ziahbronna vom Hans Huber ond seim Soh, 1954 restauriert durch d Brüadr Raach
* dr Marktbronna, baut 1570 vom Leonhard Baumhauer, uf dr Bronnasäul isch a Skulptur vom Kaiser Maximilian II. (1527-1576)
* dr Sprengbronna uf em Lischtplatz
* dr Sprengbronna vor em Rothaus
* dr Wöhrwoldbronna
* dr Zunftbronna mit Miniaturskulptura vo de ehemalige zwelf Zünft, mo’s en Reitlenga emol gä hot, gstaldet vom Bonifatius Stirnberg em Johr 1983.
=== Parkolaga ===
* dr Volkspark mit dr Pomologie
* d Parkolag am Lischtblatz
* d Parkolag hentrem Achalmbad
* d Planie, des isch a scheena Allee
* dr Garda vom Hoimatmuseum
* dr Stadtgarda, mo 1902 oglegt worda isch
=== Sonschdige Sehenswürdigkeida ===
* s Denkmal vom Nationalökonoma Friedrich Lischt noch ma Entwurf vom Guschdav Adolph Kietz (1854), da Bronzeguss hot dr Georg Ferdinand Howaldt ausgführt
* s Hermann-Kurz-Denkmal
* d Achl, dr „Hausberg“ vo Reitlenga, mo 707 m hau ischt, mit a baar Ibrigbleibsl vo ra Burgruine ond ama Aussichtsdurm.
* s Denkmal vom Reformationsbirgrmoischdr Jos Weiß (1480/85-1542) am Albtorblatz
* dr Kepis-Lehrpfad, des isch an biologisch / geologischer Lehrpfad em Markwasa
* d Spreuerhofgass, de schmalscht Gass vo dr Welt. Em Durchschnitt isch dui bloß ogfähr 40 cm broit, a dr engschda Stell 31 cm
* dr Georgaberg, 602 m hau, a ehemaligr Vulkan zwischa Reitlenga ond Pfullenga
* d Gennenger Seea, mo früher emol Travertin-Stoinbrich em Gennenger Dal gwäa send, mit ma Haufa kloine Wasserfäll
* dr Gennenger Wasserfall vo dr Wiesaz em Ortsdoil Gennenga
* s Nadurschutzgebiet Lischthof. Des isch ogfähr 120 Hektar grauß ond leit em Südweschda vo dr Stadt. Wia no franzesische Trubba en Reitlenga stationiert gwäa send, hend dia des Glände benutzt, om mit ihre Panzr Üabonga zo macha. Domols isch’s nadirlich no koi Sehenswirdigkeit gwäa.
== Kulinarische Spezialideda ==
* dr Kemmichr – des isch a Wegga mit ganz viel Kümml
* d Mutschl – a sternaförmigs Gebäck aus ema Mürbdoig
* Schiedwegga – des isch a Bläddrdoig, mo mit ma ganz zarda Kalbfloisch gfüllt isch
* Seele – des isch a ganz langs Weggle mit viel Kümml obadruff
== Bsondre Persona ==
=== Zo Ehrabürgr ernannt worda send ===
* 1832: dr Herr von Jäger, Direktr vo dr Finanzkammr vo Reitlenga
* 1854: dr Herr Jetter, Oberpräzeptor
* 1881: dr Dr. Ferdinand von Steinbeis, Präsident vo dr Zentralstell für Gewerbe ond Handl en Stuegert (1807–1893)
* 1884: dr Gustav Werner, Pfarrer ond Grindr vo dera Stifdong, mo sein Nama hot (1809–1897)
* 1892: dr Carl Julius von Benz, mo emol OB vo Reitlenga gwäa ischt
* 1896: dr Präsident vo dr Reitlenger Kreisregierong: von Luz
* 1903: nomol a Präsident vo dr Reitlenger Kreisregierong: von Bellino
* 1912: dr Friedrich von Payer, Politiker (1847–1931)
* 1929: dr Gustav Groß, a Fabrikant (1856–1935)
* 1929: dr Johannes Eisenlohr, Stadtrat ond Feierwehrkommandant
* 1929: dr Emil Hepp, a früherer OB vo Reitlenga
* 1946: dr Professor Dr. Ing. ehrahalbr Otto Johannsen, mo Direktr vo Technikum en Reitlenga gwäa ischt
* 1949: dr Herbert Clark Hoover, mo vo 1929 bis 1933 Präsident vo de USA gwäa ischt
* 1952: dr Christian Knapp, Schualrat a. D.
* 1953: dr Dr. Ing. ehrahalbr Emil Gminder, a Fabrikant
* 1954: dr Ernst Ziegler, a Konschtsammler
* 1973: dr Oskar Kalbfell, d a r legendäre OB noch em Zwoida Weltkriag (1897-1979)
* 1976: dr Paul Pillet, mo domols Birgermoischtr vo dr Partnerstadt Roanne gwäa ischt
* 1985: dr Karl Danzer, a Firmagrendr
* 1999: dr Dr. Manfred Oechsle, OB a. D., früherer Landrat vom Altkreis Mensenga
=== Leit, mo en Reitlenga gebora send ===
* dr Jodokus (Jos) Weiß (1480/85–1542), Birgermoischtr vo dr Stadt, mo 1530 s Augschburger Glaubensbekenntnis vor em Kaiser Karl V. mit ondrschrieba hot
* dr Matthäus Alber (1495–1570), dr Reformator vo Reitlenga
* dr Johannes Schradin, nomol a Reformator
* dr Johann Jakob Fetzer (1760–1844), Birgermoischtr ond Schriftsteller
* dr Daniel Friedrich List (1789–1846), au graußer Volkswirtschaftler, Politikr ond Eisebahpionier
* dr [[Hermann Kurz]] (1813–1873), [[Dichter|Dichtr]], Schriftstellr ond Vaddr vo dr noh bekanndere Dichtere [[Isolde Kurz]]. Em Hermann Kurz sei bekanndeschdr Roman isch „Der Sonnenwirt“.
* dr Ernst Theodor Haux (1863–1938), Ondrnehmer
* dr Emil Mörsch (1872–1950), [[Bauingenieur]]
* dr Ludwig Finckh (1876–1964), [[Dichter|Dichtr ond Erzählr]]
* d Laura Schradin (1878–1937), a Politikere
* dr Karl Wilhelm Meissner (1891–1959), [[Physiker]]
* dr Oskar Kalbfell (1897–1979), der verdienschdvolle Obrbirgermoischtr noch em Kriag ond Landdagsabgeordnetr
* dr Erwin Fischer (1904–1996), a verdienschdvollr Jurischd
* dr Walter Vielhauer (1909–1986), Gwerkschafter, Politiker ond Widerstandskämpfr
* dr Max Otto Bruker (1909–2001), Arzt
* dr Helmut Lamparter (1912–1991), Pfarrer, Theologieprofessr ond Dichter (''Wie lange willst du mein vergessen'')
* d [[Irene Widmann]] (1919–2010), Molere ond Zoichnere
* dr Martin Hengel (1926–2009), a evangelischr Theolog
* dr Willi Betz (* 1927), der hot s graischde Fuhrondrnehma vo ganz Europa grindet (''Internationale Spedition Willi Betz GmbH & Co. KG'')
* dr Roland Kayn (* 1933), Organischt und Kombonischt
* dr Ernst Messerschmid (* 1945), Physiker und Aschdronaut, mo a dr D1-Space-Shuttle-Mission teilgnomma hot
* dr Jürgen Hambrecht (* 1946), a Manager
* dr Ulrich Herter (* 1952), a Musikproduzent
* dr Claus Kleber (* 1955), Journalist ond ZDF-Moderator
* d Dietlinde Turban (* 1957), a Schauspielore, mo viel Leit au em Fernseha kennet
* dr Hubert Kah (* 1961), a Musiker
* dr Matthias Epple (* 1966), a Chemieprofessr
* dr Stephan Vuckovic (* 1972), a Triathlet, mo bei de Olympische Spiel 2000 en Sydney d Silbrmedaille gwonna hot
* dr Ole Bischof (* 1979), a Judokempfr
=== Leit, mo en Reitlenga was Bsonders gschafft hend ===
* dr Gustav Werner (1809–1887), mo scho oba bei de Ehrabürgr erwähnt worda ischt
* dr Werner Höll (1898–1984), mo Konschdmoler ond Holzschneider gwäa ischt
* dr Hans Grischkat (1903–1977), a berühmdr Orkeschtrleitr, Chorleitr ond Hochschuallehrer, vo deam hot de grauß "Hans-Grischkat-Bibliothek" en dr Stadtbüacherei Reitlenga da Nama kriagt
* dr Gerd Gaiser (1908–1976), a Schriftstellr, mo en Reitlinga nach am Kriag am Friedrich-List-Gymnasium Zoichalehrer ond danoch an dr Pädagogischa Hochschul Professor gwäa ischt. Wega seinr politischa Oischtellong en dr Zeit drvor isch'r omschtridda
* manche moinet, au der bekannde Kinschtler [[HAP Grieshaber]] (1909–1981) sei vo Reitlenga gwäa, abr der hot sei Haus mit em Atelier am Südhang vo dr Achl ghet, on des ischt uf dr Markong vo Enenga
* dr schwäbische Autor [[Wilhelm Karl König]] (* 1935) hôt em Jôhr 1976 d [[Reutlinger Mundart-Wochen|Reitlenger Mundart-Wocha]] ens Leaba gruafa
* dr Hellmut G. Haasis (* 1942), a Schriftstellr ond Hischdoriker
== Litradur ==
* Erich Keyser (Herausgeber): „''Württembergisches Städtebuch''“; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus "Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte - Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, Stuttgart 1961
* Hülle, Werner, Hell, Hellmut: " Reutlingen: Tor z. Schwäb. Alb",Verlag Oertel und Spörer, Reutlingen, 1972, ISBN 3-921017-14-9
* Stadtverwaltung Reutlingen/Schul-, Kultur- und Sportamt/Heimatmuseum und Stadtarchiv (Herausgeber): „''Reutlingen 1930 - 1950. Nationalsozialismus und Nachkriegszeit''“; Katalog und Buch mit Hintergrundbeschreibungen zur gleichnamigen Ausstellung von 1995, ISBN 3-927228-61-3
* Carl Bames: „''Chronica von Reutlingen und Pfullingen - In Freud und Leid im Festtags- und Werkstattskleid von 1803 bis 1874''“, Karl-Knödler-Verlag Reutlingen, Neuauflage 1985, ISBN 3-87421-095-2
* Paul Landmesser, Peter Pächler, IG Metall Reutlingen (Herausgeber): „''Wir lernen im Vorwärtsgehen! - Dokumente zur Geschichte der Arbeiterbewegung in Reutlingen 1844 - 1949''“; Distel-Verlag, Heilbronn 1990, ISBN 3-923208-25-1
* Naturschutzgebiet Listhof, hrsg. von der Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg (LfU). Verlag Regionalkultur, Ubstadt-weiher 2004. ISBN 978-3-89735-272-8
== Weblink ==
{{commonscat|Reutlingen}}
* [http://www.reutlingen.de/ Wia sich d Stadt Reitlenga em Internet vorstellt]
* [http://www.wernerfrueh.de/reutlingen_inhalte.htm Reitlenger Bildrboga: Doil vo ra brivada Seit mit Links zo spezifische Informationa zor Gschicht ond an Haufa hischdorischs Bildmatrial]
* [http://www.tourismus-reutlingen.de/ Nitzliche Informationa für Tourischda]
* [http://www.moerike.rt.schule-bw.de/sondelfingen.htm Webseit ibr da Ortsdoil Sondlfenga]
* [http://www.ekggoenningen.de/ Informationa zom Stadtdoil Gennenga]
== Fuaßnote ==
<references/>
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Reutlingen}}
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|de|Reutlingen|dütsch}}
[[Kategorie:Ort (Landkreis Reitlenga)]]
3ne2ouw2fbj2w2nniqxp9ckb6ixg3am
1084543
1084526
2026-05-25T11:21:22Z
~2026-31184-83
120246
1084543
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Reitlenga}}
{{ Infobox Gemeinde in Deutschland schwäbisch
| Name=Reitlenga
| Name_amtlich=Reutlingen
| Regierungsbezirk=[[Regierungsbezirk Tübingen|Diibenga]]
| Landkreis = Reutlingen
| Landkreisalem = Reitlenga
| Breitengrad = 48/29//N
| Längengrad = 09/13//E
| Art = Stadt
| Wappen = Wappen Stadt Reutlingen.svg
| Lageplan =
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Höhe = 382
| Fläche = 87.06
| PLZ = 72760–72770
| PLZ-alt = 7410
| Vorwahl = 07121, 07072 und 07127
| Kfz = RT
| Gemeindeschlüssel = 08415061
| Gliederung = Kernstadt und 12 Stadtteile mit Ortschaftsrecht
| Adresse = Marktplatz 22<br />72764 Reutlingen
| Website = [http://www.reutlingen.de/ www.reutlingen.de]
| Bürgermeister = Thomas Keck
| Partei = SPD
| Bürgermeistertitel= Oberbürgermeister
| DIAFAM =[[Alemannisch]]
| DIALECT =[[Schwäbisch]]
| DIAREG =Mittelschwäbisch
| DIALOC =
| DIAACT =
}}
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
'''Reitlenga''' isch et bloß d Hauptstadt vo deam [[Landkreis Reutlingen|Landkreis]], mo vo dera Stadt sein Nama hot, also d Kreisstadt, sondern au mit ma Riesaabschdand de graischt Stadt vo deam Kreis ond a [[Grossstadt|Graußstadt]]. Vorgleicht ma d Eiwohnrzahla vo älle Städt en [[Baden-Württemberg|Bada-Wirdaberg]], no isch Reitlenga de neintgraischt Stadt vom ganza Ländle. 1989 hot Reitlenga zom erschda Mol d Grenz vo hondertdauset Eiwohner ibrschridda ond ko sich seither als Großstadt bezoichna. Noch [[Stuttgart|Stuegert]], Heilbronn ond [[Ulm]] isch Reitlenga de viertgraischt Stadt im bis 1945 [[Württemberg|wirdabergische]] Gebiat.
== Geografie ==
=== Beschreibong vo dr Lag ===
[[Datei:Reutlingen.jpg|thumb|left|295px|Blick uf Reitlenga vom Georgaberg aus]]
[[Datei:Reutlingen Achalm 2012-04.jpg|300px|miniatur|Blick vom Achalm uf d Reitlenger Altstadt (April 2012)]]
Reitlenga leit an dr [[Echaz]], mo a reachter Neabafluss vom Necker isch. Guckt ma en dui Richdong, mo dr Fluss herkommt, no sieht ma da Steilhang vo dr mittlera Schwäbischa Alb. Deshalb nennt sich Reitlenga au s Tor zo dr Schwäbischa Alb. Neaba dr Alb fallet oim no zwoi oinzelne Berg uf: Em Oschda d [[Achalm|Achl]] (707 Metr hau) ond em Süda da Georgaberg (602 Metr), mo vor arg langr Zeit emol an Vulkan gwäa isch. Dr Georgaberg wuud vo manche Eiheimische au ''Mount Schorsch'' bezoichnet.
Reitlenga ond sei Omland ghairet zom südlicha Bereich vo dr Metropolregion Stuegert. Ennerhalb vo dr Region Necker-Alb bildet Reitlenga zamma mit seira weschtlicha Nochbrstadt Diebenga s Obrzentrum.
=== Nochbrgmoida ===
Städt ond Gmoida, mo a Grenz mit Reitlenga hend ond au zom Landkreis Reitlenga, zom Doil au zo de Landkreis Esslenga ond Diebenga gheret, send - ufgführt em Uhrzeigersenn ond ogfanga em Norda: Bliazhausa, Neckerdenzlenga, Bempflenga, Riaderich, Metzenga, [[Eningen unter Achalm|Enenga ondr dr Achl]], Pfullenga, Mössenga, Gomarenga, Kusterdenga, Wannweil ond Kirchadellesfurt.
=== Gliedrong vo dr Stadt ===
Reitlenga bestoht aus dr Kernstadt ond zwelf Stadtdoil. Dia send friher mol selber Gmoida gwäa, abr zwischa 1907 ond 1975 zo Reitlenga komma. Heit hoißet dia Stadtdoil Ortschafda. Jeda vo deane hot en Ortschaftsrat, mo vo de Birger an deam Dag gwählt wend, mo se au da [[Gemeinderat|Gmoidrot]] wählet. Damit d Birger, mo en ra Ortschaft wohnet, et emmer en d Kernstadt laufa miaßat, wenn se ebbes vo dr Verwaldong wellet, sei’s an nuia Ausweis odr a Sozialleischdong, geit’s a jedra Ortschaft au a Bezirksamt.
Dia zwelf Ortschafda ond ihre Wabba send:
{|
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Reutlingen-Altenburg.png|40px|Wappen Altenburg]] Aldaburg
* [[Datei:Wappen_Betzingen.png|40px|Wappen Betzingen]] Betzenga
* [[Datei:Wappen_Bronnweiler.png|40px|Wappen Bronnweiler]] Brõnnweilr
* [[Datei:Wappen_Degerschlacht.png|40px|Wappen Degerschlacht]] Degerschlacht
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Goenningen.png|40px|Wappen Gönningen]] Gennenga
* [[Datei:Wappen_Mittelstadt.png|40px|Wappen Mittelstadt]] Middlstadt
* [[Datei:Wappen_Oferdingen.png|40px|Wappen Oferdingen]] Oferdenga
* [[Datei:Wappen_Ohmenhausen.png|40px|Wappen Ohmenhausen]] Õmmahausa
| style="width:250px" |
* [[Datei:Wappen_Reicheneck.png|40px|WappenReicheneck]] [[Reichaneck]]
* [[Datei:Wappen_Rommelsbach.png|40px|Wappen Rommelsbach]] Rõmmlsbach
* [[Datei:Wappen_Sickenhausen.png|40px|Wappen Sickenhausen]] Siggahausa
* [[Datei:Wappen_Sondelfingen.png|40px|Wappen Sondelfingen]] Sõndlfenga
|}
== A bissle Gschicht ==
[[Datei:Andreas Kieser, Reutlingen (Tübinger Forstlagerbuch, Blatt 17).jpg|miniatur|Reitlenga em Diibenger Forstlagerbuach vom Andreas Kieser]]
[[Datei:Reütlingen.jpg|miniatur|„Reütlingen“, Kupferstich vom [[Matthäus Merian]] us dr 1643 entstandena ond 1656 vereffentlichda ''Topographia Suevia'']]
=== Vom Ofang bis zom Middlaldr ===
Dr Noma vo dr Stadt mit seira Endsilb ''-ingen'' deitet druf no, dass en Reitlenga – ma schätzt so em vierda odr fufda Johrhondert – d Alemanna s erscht Mol a Siedlong grindet hend.
So om 1030 rom fangt dr Graf Egino (vo deam leidet ibrigens Enenga sein Noma ab) a, uf em Hausberg vo Reitlenga, dr [[Achalm|Achl]], a Burg zo baua. D Fertigstellong verleabt’r abr nemme, weil’r vorher stirbt. Sei Bruadr, dr Graf Rudolf, baut se no fertig. Au wenn dia Achalmgrafa schau am End vom 11. Johrhondert aussterbet, isch trotzdem dui Burg uf dr Achl no a baar Johrhondert lang für Reitlenga vo graußr Bedeitong, weil mit dera d Herrschaftsreacht ibr d Stadt eng vorbonda send. Noch de Grafa send’s halt d Vögt, mo Zoll und Steira kassieret ond bestemmet, wer en Reitlenga Schultes wuud.
Wann Reitlenga sein Nama kriagt hot, woiß neamert. Offizjell daucht dr Nama zom erschda Mol 1089/1090 em ''Bempflenger Vertrag'' uf.
Dr legendäre Stauferkaiser Friedrich Barbarossa verleiht Reitlenga 1180 s Marktreacht ond oinr vo seine Nochfolger, Dr Friedrich II. zwischa 1220 ond 1240 s Stadtreacht.
Em Johr 1262 macht dr Staufer Konradin deam Reacht. Er braucht ganz dringend Geld ond vorpfändet des Reacht an da Graf Ulrich vo Wirdaberg.
1343 isch für Reitlenga a bsonders Johr: Dui Stadt wuud zor Freia Reichsstadt erhoba. Se geit sich a oigena Vorfassong. En dera wuud de Zünft, mo d Handwerkr organisiert send, a polidischs Mitbestemmongsreacht eigraimt.
=== D Schlacht bei Reitlenga ===
Em Graf Ulrich basst des mit dera Freia Reichsstadt nadierlich ibrhaupt et. Er hot en Reitlenga jo jetzt nix meh zom saga. Deshalb belagret’r 1377 mit ma Haufa Ritter d Stadt. S kommt zo-ra bluadiga Schlacht, mo Wirdaberg ganz ghörig da Kirzera zuit. Erscht 1389 wuud Frieda gschlossa ond Reitlenga muaß d Vorherrschaft vo Wirdaberg anerkenna.
=== Reformatioo ===
Reitlenga hot sein oigena Reformator: da Pfarrer Matthäus Alber. Der ko so ibrzeigend uf d Leit neischwätza, dass sich dr nuie Glauba leicht durchsetzt. 1530 ondrschreibt dr Schultes d ''Confessio Augustana'', wia des brodeschdandische Glaubensbekenntnis hoißt. Wia 1555 em Luther sei Lehr mit em Augschburger Religionsfrieda d Oberhand gwennt, setzt sich en Reitlenga dr evangelisch Glauba vollends ganz durch. Wer vo jetzt o Bürgr vo Reitlenga werda will, muaß evangelisch sei.
=== Vo dr Freia Reichsstadt bis zom Oschluss an Wirdaberg ===
En dr erschda Hälfte vom 16. Johrhondert verleiht dr Kaiser Maximilian I. Reitlenga a Asylreacht für Dotschlägr, mo ohne Vorsatz ghandlet hend. Des Reacht hot a so starks Gwicht, dass domit d Entwicklong zor Freia Reichsstadt endgüldig abgschlossa isch. Jetzt isch Reitlenga bloß no em Kaiser direkt ondrstellt<gallery>
Datei:Reutlingen GerberGarten Wandbild.jpg|Gerberstüble
Datei:Brunnen vor der Hauptpost Reutlingen 01.jpg|Hauptboscht
Datei:St. Gebhard Reutlingen-Mittelstadt 38.jpg|Mittelstadt
Datei:The Länd, Reutlingen bei der Stadthalle 01.jpg|Oechsleplätzle
Datei:Reutlingen-Rappertshofen 43.jpg|Rappertshöfle
Datei:Aufnahmen entlang der Echaz in Reutlingen 25.jpg|Echazplätzle
Datei:Neckartenzlinger Straße Reutlingen-Mittelstadt 07.jpg|Neckartenzlingr Sträßle
Datei:Reutlingen Bücher-Box Oberes Buchholz (2).jpg|Büchle-Box
Datei:Wilhelmstraße (Reutlingen) 99 Lanzettfenster romanisch.jpg|Wilhelmsträßle (RT)
</gallery>.
=== Reitlenga ondr de Nazis ===
1933 kommet d Nazis an d Macht. Dia Folga lend au en Reitlenga et lang uf sich warda. Dr Gmoidrot ond d öffentlich Verwaldong werdet gleichgschalda ond d Gwerkschafda ufglöst. Dr Richard Dederer, a strammer NSDAP-Funktionär, wuud als Obrbirgermoischtr eigsetzt. A Johr spätr wuud s Obramt Reitlenga ufglöst ond zom Landkreis Reitlenga vorgraißret. 1938 kommet nomol a baar Gmoida vom au ufglösda Obramt Urach zom Landkreis Reitlenga.
En Reitlenga leabet ogfähr zeah Familia, mo zo de Sinti ghairet, ond ibr hondrt Familia, mo sich hom jidischa Glauba bekennat. Dia werdet offa verfolgt, ond wer et s Glick hot abzohaua, kommt ens KZ. Bloß acht Leit ibrleabet dui schlemma Zeit.
Gega End vom zwoida Weltkriag haglet an Haufa Bomba uf Reitlenga naa. Rond a Viertl vo älle Heiser ganget hee. Om zo vermeida, dass et no meh Schada ogrichdet wuud, ibrgeit dr Oskar Kalbfell 1945 d Stadt an d Franzosa.
=== Nochkriagszeit ===
Ondr dr franzesischa Besatzong wuud dr Oskar Kalbfell 1945 zom Obrbirgermoischtr gwählt. Dr Wiederaufbau ond Demokratisierong send ganz eng mit deam seim Nama vorbonda.
1984 fendet en Reitlenga de fuft Landesgardaschau statt.
== Eiwohnrentwicklong ==
{|
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 1300 || align=right | 4.500
|-
| 1347 || align=right | 5.000
|-
| 1542 || align=right | 5.420
|-
| 1600 || align=right | 5.043
|-
| 1659 || align=right | 4.376
|-
| 1733 || align=right | 6.663
|-
| 7. Dezembr 1803 ¹ || align=right | 7.798
|-
| 1. Novembr 1822 ¹ || align=right | 9.475
|-
| 3. Dezembr 1846 ¹ || align=right | 12.660
|-
| 3. Dezembr 1849 ¹ || align=right | 12.659
|-
| 3. Dezembr 1852 ¹ || align=right | 12.410
|-
| 3. Dezembr 1855 ¹ || align=right | 12.367
|-
| 3. Dezembr 1858 ¹ || align=right | 12.729
|-
| 3. Dezembr 1861 ¹ || align=right | 13.449
|-
| 3. Dezembr 1864 ¹ || align=right | 13.420
|-
| 3. Dezembr 1867 ¹ || align=right | 13.781
|-
|}
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 1. Dezembr 1871 ¹ || align=right | 14.237
|-
| 1. Dezembr 1875 ¹ || align=right | 15.246
|-
| 1. Dezembr 1880 ¹ || align=right | 16.609
|-
| 1. Dezembr 1885 ¹ || align=right | 17.319
|-
| 1. Dezembr 1890 ¹ || align=right | 18.542
|-
| 2. Dezembr 1895 ¹ || align=right | 19.822
|-
| 1. Dezembr 1900 ¹ || align=right | 21.494
|-
| 1. Dezembr 1905 ¹ || align=right | 23.848
|-
| 1. Dezembr 1910 ¹ || align=right | 29.763
|-
| 1. Dezembr 1916 ¹ || align=right | 25.691
|-
| 5. Dezember 1917 ¹ || align=right | 25.355
|-
| 8. Oktobr 1919 ¹ || align=right | 28.891
|-
| 16. Juni 1925 ¹ || align=right | 30.501
|-
| 16. Juni 1933 ¹ || align=right | 33.204
|-
| 17. Mai 1939 ¹ || align=right | 38.885
|-
| 31. Dezembr 1945 || align=right | 36.562
|-
|}
| valign = "top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Jahr
! style="background:#efefef;" | Einwohner
|-
| 29. Oktobr 1946 ¹ || align=right | 36.785
|-
| 13. Septembr 1950 ¹ || align=right | 45.735
|-
| 25. Septembr 1956 ¹ || align=right | 60.481
|-
| 6. Juni 1961 ¹ || align=right | 67.407
|-
| 31. Dezembr 1965 || align=right | 73.375
|-
| 27. Mai 1970 ¹ || align=right | 79.534
|-
| 31. Dezembr 1975 || align=right | 95.289
|-
| 31. Dezembr 1980 || align=right | 95.456
|-
| 31. Dezembr 1985 || align=right | 97.030
|-
| 25. Mai 1987 ¹ || align=right | 98.853
|-
| 31. Dezembr 1990 || align=right | 103.687
|-
| 31. Dezembr 1995 || align=right | 108.565
|-
| 31. Dezembr 2000 || align=right | 110.650
|-
| 31. Dezembr 2005 || align=right | 112.252
|-
| 31. Dezembr 2007 || align=right | 112.258
|-
| 31. Dezembr 2008 || align=right | 112.176
|-
| 30. Juni 2009 || align=right | 112.129
|}
|}
¹ Ergebnis vo dr Volkszählong
== Polidik ==
=== Schulthoißa ond Birgermoischtr ===
{|
| valign = "top" |
* vo 1803 bis 1804: Dr. Christoph Jakob Enslin, Amtsbirgermoischtr
* 1804: Karl Wilhelm Kenngott, Amtsverwesr
* vo 1805 bis 1819: Dr. Clemens Christoph Cammerer, Obrbirgermoischtr (OB)
* vo 1819 bis 1837: August Merkh, Obrbirgermoischtr
* vo 1837 bis 1845: Carl Joseph Cammerer, Stadtschulthoiß
* vo 1845 bis 1867: Wilhelm Grathwohl, Stadtschulthoiß
* vo 1867 bis 1898: Dr. Carl Julius, Stadtschulthoiß
* vo 1898 bis 1929: Karl Emil Hepp, Stadtschulthoiß
* vo 1929 bis 1933: Dr. Ing. Dr. Karl Haller, Oberbirgermoischtr
* vo 1933 bis 1945: Dr. Richard Dederer, NSDAP, Obrbirgermoischtr
* vo 1945 bis 1973: Oskar Kalbfell, SPD, Obrbirgermoischtr
* vo 1973 bis 1994: Dr. Manfred Oechsle, CDU, Obrbirgermoischtr (Der isch bis 1972 dr Landrat vom Kreis Münsenga gwäa. Weil abr d a r Landkreis weaga dr Kreisreform am 1. Januar 1973 ufglöst worda isch, hot’r a nuis Amt braucht ond isch prompt zom OB vo Reitlenga gwählt worda.)
* vo 1995 bis 2003: Dr. Stefan Schultes, CDU, Obrbirgermoischtr
* vo 2003 bis 2019: Barbara Bosch, parteilos, Obrbirgermoischtere (Dui isch voarher Beigeordnede en Fellbach gwäa. Bei dera Wahl 2003 hot au dr vorherig OB wiedr kandidiert, abr durch dui massiva Onderstützong vo dr Reitlenger SPD für d Barbara Bosch isch dr Stefan Schultes abgwählt worda.)
*seit 2019: Thomas Keck, SPD, Obrbirgermoischtr
|}
Dr OB wuud en Bada-Wirdaberg für a Amtszeit vo acht Johr gwählt. De erscht Amtszeit vo dr Barbara Bosch ischt bis zom 2. April 2011 ganga; aber scho am 6. Februar 2011 ischt-se fir a weitra Amtszeit gwehlt worra.
=== Wahla ===
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006:<ref>Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: {{Webarchiv|url=https://www.statistik-bw.de/Wahlen/Landtag/ |wayback=20190707200830 |text=Landtagswahl |archiv-bot=2020-03-02 12:16:23 InternetArchiveBot }}</ref>
{| class="wikitable" width=350
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''CDU''' || '''SPD''' || '''FDP''' || '''Greane''' || '''Lenke'''<sup>1</sup> || '''AfD''' || '''Sonschtiche'''
|- align=center
|align=left| '''2016''' || 22,6 % || 14,6 % || 8,4 % || 30,7 % || 3,8 % || 15,8 % || 4 %
|- align=center
|align=left| '''2011''' || 34,9 % || 25,3 % || 5,8 % || 25,9 % || 3,2 % || || 4,8 %
|- align=center
|align=left| '''2006''' || 39,7 % || 25,1 % || 11,9 % || 14,7 % || 3,8 % || || 4,8 %
|}
<sup>1</sup> 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
=== Wabba ===
[[Datei:Wappen Stadt Reutlingen.svg|thumb|140px|Des Bild zeigt de eldr Form vom Wabba]]
Uf deam Wabba sieht ma da schwarza Reichsadler, wia-nr a rauda Zong nausstreckt. Uf em Bruschtbild sieht ma Farba vo dr Reitlengr Stadtflagg: Schwarz, Raud ond Weiß.
Da Adler em Wabba hend früher älle Freie Reichsstädt gheet. A so a Stadt isch jo Reitlenga bis 1802 gwäa.
=== Städtepartnerschafta ===
Reitlenga hot Partnerschafta mit folgende Städt:
{| style="background: #F5F5F5; padding:0em 1em 0em 1em;"
| style="vertical-align:top" |
| width = "800" |
* [[Datei:Flag of France.svg|20px]] Roanne (Frankreich), seit 1958
* [[Datei:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Datei:Flag of England.svg|20px]] [[Ellesmere Port and Neston]] (England), seit 1966
* [[Datei:Flag of Cote d'Ivoire.svg|20px]] Bouaké (Elfenbeinküste), seit 1970
* [[Datei:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Aarau]] (Schweiz), seit 1986
* [[Datei:Flag of Tajikistan.svg|20px]] Duschanbe (Tadschikistan), seit 1990
* [[Datei:Flag of Hungary.svg|20px]] Szolnok (Ungarn), seit 1990
* [[Datei:Flag of the United States.svg|20px]] Reading (Pennsylvania, USA), seit 1998
* [[Datei:Flag of Saxony.svg|20px]] Pirna (Sachsa); des isch koi richtiga Partnerschaft, sondern a Freindschaft zwischa deane zwoi Städt.
|}
== Kuldur ond Sehenswirdigkeida ==
[[Datei:Reutlingen 04 (RaBoe).jpg|miniatur|D Ennastadt mit-em Diibenger Door]]
=== Theatr ===
* Theater in der Tonne (eigentlich nennt sich des Theatr heit bloß „Die Tonne“, abr de meischde Leit saget emmr no so, wia’s früher emol ghoißa hot)
* Naturtheatr Reitlenga (a Freilichtbihne mit ibrdachte Zuaschaurplätz)
* Kleikonschtbihne Rappen
* Kuldurbihne Foyer U3 (do geit’s Kleikonscht, Kabarett, Musik ond sonschdige Sächla)
=== Musik ===
* D Wirdabergisch Philharmonie Reitlenga (des isch a Sinfonieorkeschtr, mo hauptsächlich klassischa Musik spielt)
* D Jonga Sinfonie Reitlenga (au dui spielt ibrwiegend klassischa Musik)
* s Jugend-Nochwuchsorkeschtr (domit hert dr klassisch Doil uf)
* Dr Jazzclub „In der Mitte“ e. V. (Jazz, Ragtime, Blues)
* Kulturschock Zelle (Alternative, Rock, Hiphop, Reggae)
* M-Park (Disco, Popmusik, Rock, Schlager, Techno)
* Färberei4 (Disco, Popmusik, Black, Rock)
* s Café Nepomuk (Weltmusik, Kleikonscht, Rock, Folk)
* La Fontaine (House, Black)
* Hades (Metal, Gothic, Heavy, Alternative)
* KuRT e. V. - Kuldur für Reitlenga
* D Musikschual Reitlenga (MsR) em Spitalhof
=== Museea ===
* ‘s Hoimatmuseum Reitlenga, mo 1890 grindet worda ischt
* ‘s Naturkondemuseum Reitlenga
* ‘s Städtisch Konschtmuseum em Spendhaus
* De Städtisch Galerie
* ‘s Samenhandelsmuseum in Reutlingen-Gönningen
* ‘s Fuierwehrmuseum, mo zor Zeit en dr nuia Feierwach ufbaut wuud
* d Hoimatstub em Stadtdoil Ohmahausa
* d Hoimatstub em Stadtdoil Reichaeck
* ‘s Museum „Em Dorf“ em Stadtdoil Betzenga
=== Bsondre Bauwerk ===
[[Datei:August Stechert (1859-1933) Reutlingen, Marienkirche.jpg|miniatur|August Stechert (1859–1933), d Reitlenger Mariakirch]]
==== Kircha ====
** de evangelisch Mariakirch, mo gleichzeidig au s Wahrzoiche vo dr Stadt isch
** de evangelisch Nikolaikirch
** de evangelisch Peter-ond-Paul-Kirch em Stadtdoil Gennenga, mo s eirscht Mol 1275 erwähnt worda isch
** d St.-Wolfgangskirch
** de evangelisch Chrischduskirch vo 1936
* s Nuie Spital ("Volksbildongshaus")
* s Rothaus
* s Spendhaus
* a baar Rescht vo dr Stadtmauer mit em Diebenger Dor, mit em Gardador ond em Zwingr
* s Landratsamt, mo zeitweilig au dr Regierongssitz vo Wirdeberg gwäa isch
* dr Eisdurm
* s Obre Bollwerk
* Gmindersdorf, a ehemaliga Arbeidrsiedlong, mo d Firma Gminder hot baua lau
* s Haus vo dr Südweschtmedall (s Bsondre do dro isch, dass des Haus vollkomma aus Medall baut worda isch
* d Aussichtsdirm uf dr Achl ond uf am Rossberg
=== Bronna ===
* s geit zwoi Bronna en Reitlenga, mo ''Aquamobil'' hoißet. Oiner drvo stoht vor dr Hauptboscht ond dr andr vor dr Kaisrpassaasch. Boide send vom Gottfried Gruner baut worda.
* dr Gardadorbronna, baut 1931 als Ersatz für da alda Bronna vo 1590
* dr Gerbr- ond Färbrbronna, baut 1921 vom Professr Josef Zeitler an dr Stell vom Löwabronna
* dr Gocklbronna, baut 1979 vom Ulrich Boss; bis 1856 isch an deam Platz dr "raud Bronna" gstanda
* dr Kaskadabronna em Volkspark
* dr Kirchbronna, erbaut 1561 von [[Hans Motz]], auf der Brunnensäule der Stauferkaiser Friedrich II.
* Lindenbrunnen, baut 1544 als Ziahbronna vom Hans Huber ond seim Soh, 1954 restauriert durch d Brüadr Raach
* dr Marktbronna, baut 1570 vom Leonhard Baumhauer, uf dr Bronnasäul isch a Skulptur vom Kaiser Maximilian II. (1527-1576)
* dr Sprengbronna uf em Lischtplatz
* dr Sprengbronna vor em Rothaus
* dr Wöhrwoldbronna
* dr Zunftbronna mit Miniaturskulptura vo de ehemalige zwelf Zünft, mo’s en Reitlenga emol gä hot, gstaldet vom Bonifatius Stirnberg em Johr 1983.
=== Parkolaga ===
* dr Volkspark mit dr Pomologie
* d Parkolag am Lischtblatz
* d Parkolag hentrem Achalmbad
* d Planie, des isch a scheena Allee
* dr Garda vom Hoimatmuseum
* dr Stadtgarda, mo 1902 oglegt worda isch
=== Sonschdige Sehenswürdigkeida ===
* s Denkmal vom Nationalökonoma Friedrich Lischt noch ma Entwurf vom Guschdav Adolph Kietz (1854), da Bronzeguss hot dr Georg Ferdinand Howaldt ausgführt
* s Hermann-Kurz-Denkmal
* d Achl, dr „Hausberg“ vo Reitlenga, mo 707 m hau ischt, mit a baar Ibrigbleibsl vo ra Burgruine ond ama Aussichtsdurm.
* s Denkmal vom Reformationsbirgrmoischdr Jos Weiß (1480/85-1542) am Albtorblatz
* d Spreuerhofgass, de schmalscht Gass vo dr Welt. Em Durchschnitt isch dui bloß ogfähr 40 cm broit, a dr engschda Stell 31 cm
* dr Georgaberg, 602 m hau, a ehemaligr Berg zwischa Reitlenga ond Pfullenga
* d Gennenger Seea, mo früher emol Travertin-Stoinbrich em Gennenger Dal gwäa send, mit ma Haufa kloine Wasserfäll
* dr Gennenger Wasserfall vo dr Wiesaz em Ortsdoil Gennenga
* s Nadurschutzgebiet Lischthof. Des isch ogfähr 120 Hektar grauß ond leit em Südweschda vo dr Stadt. Wia no franzesische Trubba en Reitlenga stationiert gwäa send, hend dia des Glände benutzt, om mit ihre Panzr Üabonga zo macha. Domols isch’s nadirlich no koi Sehenswirdigkeit gwäa.
== Kulinarische Spezialideda ==
* dr Kemmichr – des isch a Wegga mit ganz viel Kümml
* d Mutschl – a sternaförmigs Gebäck aus ema Mürbdoig
* Schiedwegga – des isch a Bläddrdoig, mo mit ma ganz zarda Kalbfloisch gfüllt isch
* Seele – des isch a ganz langs Weggle mit viel Kümml obadruff
== Bsondre Persona ==
=== Zo Ehrabürgr ernannt worda send ===
* 1832: dr Herr von Jäger, Direktr vo dr Finanzkammr vo Reitlenga
* 1854: dr Herr Jetter, Oberpräzeptor
* 1881: dr Dr. Ferdinand von Steinbeis, Präsident vo dr Zentralstell für Gewerbe ond Handl en Stuegert (1807–1893)
* 1884: dr Gustav Werner, Pfarrer ond Grindr vo dera Stifdong, mo sein Nama hot (1809–1897)
* 1892: dr Carl Julius von Benz, mo emol OB vo Reitlenga gwäa ischt
* 1896: dr Präsident vo dr Reitlenger Kreisregierong: von Luz
* 1903: nomol a Präsident vo dr Reitlenger Kreisregierong: von Bellino
* 1912: dr Friedrich von Payer, Politiker (1847–1931)
* 1929: dr Gustav Groß, a Fabrikant (1856–1935)
* 1929: dr Johannes Eisenlohr, Stadtrat ond Feierwehrkommandant
* 1929: dr Emil Hepp, a früherer OB vo Reitlenga
* 1946: dr Professor Dr. Ing. ehrahalbr Otto Johannsen, mo Direktr vo Technikum en Reitlenga gwäa ischt
* 1949: dr Herbert Clark Hoover, mo vo 1929 bis 1933 Präsident vo de USA gwäa ischt
* 1952: dr Christian Knapp, Schualrat a. D.
* 1953: dr Dr. Ing. ehrahalbr Emil Gminder, a Fabrikant
* 1954: dr Ernst Ziegler, a Konschtsammler
* 1973: dr Oskar Kalbfell, d a r legendäre OB noch em Zwoida Weltkriag (1897-1979)
* 1976: dr Paul Pillet, mo domols Birgermoischtr vo dr Partnerstadt Roanne gwäa ischt
* 1985: dr Karl Danzer, a Firmagrendr
* 1999: dr Dr. Manfred Oechsle, OB a. D., früherer Landrat vom Altkreis Mensenga
=== Leit, mo en Reitlenga gebora send ===
* dr Jodokus (Jos) Weiß (1480/85–1542), Birgermoischtr vo dr Stadt, mo 1530 s Augschburger Glaubensbekenntnis vor em Kaiser Karl V. mit ondrschrieba hot
* dr Matthäus Alber (1495–1570), dr Reformator vo Reitlenga
* dr Johannes Schradin, nomol a Reformator
* dr Johann Jakob Fetzer (1760–1844), Birgermoischtr ond Schriftsteller
* dr Daniel Friedrich List (1789–1846), au graußer Volkswirtschaftler, Politikr ond Eisebahpionier
* dr [[Hermann Kurz]] (1813–1873), [[Dichter|Dichtr]], Schriftstellr ond Vaddr vo dr noh bekanndere Dichtere [[Isolde Kurz]]. Em Hermann Kurz sei bekanndeschdr Roman isch „Der Sonnenwirt“.
* dr Ernst Theodor Haux (1863–1938), Ondrnehmer
* dr Emil Mörsch (1872–1950), [[Bauingenieur]]
* dr Ludwig Finckh (1876–1964), [[Dichter|Dichtr ond Erzählr]]
* d Laura Schradin (1878–1937), a Politikere
* dr Karl Wilhelm Meissner (1891–1959), [[Physiker]]
* dr Oskar Kalbfell (1897–1979), der verdienschdvolle Obrbirgermoischtr noch em Kriag ond Landdagsabgeordnetr
* dr Erwin Fischer (1904–1996), a verdienschdvollr Jurischd
* dr Walter Vielhauer (1909–1986), Gwerkschafter, Politiker ond Widerstandskämpfr
* dr Max Otto Bruker (1909–2001), Arzt
* dr Helmut Lamparter (1912–1991), Pfarrer, Theologieprofessr ond Dichter (''Wie lange willst du mein vergessen'')
* d [[Irene Widmann]] (1919–2010), Molere ond Zoichnere
* dr Martin Hengel (1926–2009), a evangelischr Theolog
* dr Willi Betz (* 1927), der hot s graischde Fuhrondrnehma vo ganz Europa grindet (''Internationale Spedition Willi Betz GmbH & Co. KG'')
* dr Roland Kayn (* 1933), Organischt und Kombonischt
* dr Ernst Messerschmid (* 1945), Physiker und Aschdronaut, mo a dr D1-Space-Shuttle-Mission teilgnomma hot
* dr Jürgen Hambrecht (* 1946), a Manager
* dr Ulrich Herter (* 1952), a Musikproduzent
* dr Claus Kleber (* 1955), Journalist ond ZDF-Moderator
* d Dietlinde Turban (* 1957), a Schauspielore, mo viel Leit au em Fernseha kennet
* dr Hubert Kah (* 1961), a Musiker
* dr Matthias Epple (* 1966), a Chemieprofessr
* dr Stephan Vuckovic (* 1972), a Triathlet, mo bei de Olympische Spiel 2000 en Sydney d Silbrmedaille gwonna hot
* dr Ole Bischof (* 1979), a Judokempfr
=== Leit, mo en Reitlenga was Bsonders gschafft hend ===
* dr Gustav Werner (1809–1887), mo scho oba bei de Ehrabürgr erwähnt worda ischt
* dr Werner Höll (1898–1984), mo Konschdmoler ond Holzschneider gwäa ischt
* dr Hans Grischkat (1903–1977), a berühmdr Orkeschtrleitr, Chorleitr ond Hochschuallehrer, vo deam hot de grauß "Hans-Grischkat-Bibliothek" en dr Stadtbüacherei Reitlenga da Nama kriagt
* dr Gerd Gaiser (1908–1976), a Schriftstellr, mo en Reitlinga nach am Kriag am Friedrich-List-Gymnasium Zoichalehrer ond danoch an dr Pädagogischa Hochschul Professor gwäa ischt. Wega seinr politischa Oischtellong en dr Zeit drvor isch'r omschtridda
* manche moinet, au der bekannde Kinschtler [[HAP Grieshaber]] (1909–1981) sei vo Reitlenga gwäa, abr der hot sei Haus mit em Atelier am Südhang vo dr Achl ghet, on des ischt uf dr Markong vo Enenga
* dr schwäbische Autor [[Wilhelm Karl König]] (* 1935) hôt em Jôhr 1976 d [[Reutlinger Mundart-Wochen|Reitlenger Mundart-Wocha]] ens Leaba gruafa
* dr Hellmut G. Haasis (* 1942), a Schriftstellr ond Hischdoriker
== Litradur ==
* Erich Keyser (Herausgeber): „''Württembergisches Städtebuch''“; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus "Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte - Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, Stuttgart 1961
* Hülle, Werner, Hell, Hellmut: " Reutlingen: Tor z. Schwäb. Alb",Verlag Oertel und Spörer, Reutlingen, 1972, ISBN 3-921017-14-9
* Stadtverwaltung Reutlingen/Schul-, Kultur- und Sportamt/Heimatmuseum und Stadtarchiv (Herausgeber): „''Reutlingen 1930 - 1950. Nationalsozialismus und Nachkriegszeit''“; Katalog und Buch mit Hintergrundbeschreibungen zur gleichnamigen Ausstellung von 1995, ISBN 3-927228-61-3
* Carl Bames: „''Chronica von Reutlingen und Pfullingen - In Freud und Leid im Festtags- und Werkstattskleid von 1803 bis 1874''“, Karl-Knödler-Verlag Reutlingen, Neuauflage 1985, ISBN 3-87421-095-2
* Paul Landmesser, Peter Pächler, IG Metall Reutlingen (Herausgeber): „''Wir lernen im Vorwärtsgehen! - Dokumente zur Geschichte der Arbeiterbewegung in Reutlingen 1844 - 1949''“; Distel-Verlag, Heilbronn 1990, ISBN 3-923208-25-1
* Naturschutzgebiet Listhof, hrsg. von der Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg (LfU). Verlag Regionalkultur, Ubstadt-weiher 2004. ISBN 978-3-89735-272-8
== Weblink ==
{{commonscat|Reutlingen}}
* [http://www.reutlingen.de/ Wia sich d Stadt Reitlenga em Internet vorstellt]
* [http://www.wernerfrueh.de/reutlingen_inhalte.htm Reitlenger Bildrboga: Doil vo ra brivada Seit mit Links zo spezifische Informationa zor Gschicht ond an Haufa hischdorischs Bildmatrial]
* [http://www.tourismus-reutlingen.de/ Nitzliche Informationa für Tourischda]
* [http://www.moerike.rt.schule-bw.de/sondelfingen.htm Webseit ibr da Ortsdoil Sondlfenga]
* [http://www.ekggoenningen.de/ Informationa zom Stadtdoil Gennenga]
== Fuaßnote ==
<references/>
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Reutlingen}}
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|de|Reutlingen|dütsch}}
[[Kategorie:Ort (Landkreis Reitlenga)]]
5xbsexm0ai2qkrrg1dw3wyp97yu7f4y
Wikipedia:Stammtisch
4
17084
1084536
1084515
2026-05-25T09:08:32Z
B.A.Enz
19520
/* 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel */ 3 Voorschleg
1084536
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-Stammtisch}}
</div>
== KI ==
Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)
== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==
Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)
:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)
::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)
== WikiCon 2026 ==
D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)
31cvoe80a4vbah6k1psm4hqi3ovvlr1
1084537
1084536
2026-05-25T09:41:11Z
B.A.Enz
19520
Neje Abschnitt /* ISBN */
1084537
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-Stammtisch}}
</div>
== KI ==
Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)
== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==
Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)
:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)
::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)
== WikiCon 2026 ==
D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)
== ISBN ==
Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliothek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)
kbbue4hrlia33u9r77lnwob6qxzprfp
1084539
1084537
2026-05-25T09:59:35Z
Jcb
356
/* ISBN */ Antwort
1084539
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-Stammtisch}}
</div>
== KI ==
Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)
== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==
Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)
:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)
::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)
== WikiCon 2026 ==
D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)
== ISBN ==
Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliothek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)
:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}<nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
cz786z5xdgpjzap8cn1qjg548656quu
1084540
1084539
2026-05-25T10:00:06Z
Jcb
356
/* ISBN */
1084540
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-Stammtisch}}
</div>
== KI ==
Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)
== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==
Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)
:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)
::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)
== WikiCon 2026 ==
D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)
== ISBN ==
Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliothek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)
:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
fx8o7horsqph66dlgj80w6la5ruqq0k
1084541
1084540
2026-05-25T10:00:26Z
Jcb
356
/* ISBN */
1084541
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-Stammtisch}}
</div>
== KI ==
Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)
== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==
Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)
:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)
::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)
== WikiCon 2026 ==
D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)
== ISBN ==
Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliothek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)
:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
4v6ihozzpon2maiunuzk88k6j3pvaua
Saudi-Arabien
0
18636
1084528
1072544
2026-05-24T20:57:18Z
Jcb
356
1084528
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Saudi-Arabie}}
{{Infobox Staat
|NAME = <span style="font-size:1.4em">'''المملكة العربية السعودية'''</span><br />
<span style="font-size:1.4em">'''al-Mamlaka<br /> al-ʿarabiyya as-saʿūdiyya'''</span><br />
'''Königriich Saudi-Arabie'''
|BILD-FLAGGE = Flag of Saudi Arabia.svg
|BILD-WAPPEN = Emblem of Saudi Arabia.svg
|BILD-WAPPEN-BREITE = 100px
|TEXT-FLAGGE = Fahne vo Saudi-Arabie
|TEXT-WAPPEN = Wappe vo Saudi-Arabie
|WAHLSPRUCH = لا إله إلا الله محمد رسول الله<br />
''Lā ilāha illā [[Allah|llāh]] Muhammadun rasūlu llāh.''<br />
[[Deutsche Sprache|Deutsch]]: „S git käi [[Gott]] usser Gott, [[Mohammed (Prophet)|Mohammed]] isch sii Prophet.“ (lueg: [[Schahada]])
|AMTSSPRACHE = [[Arabische Sprache|Arabisch]]
|HAUPTSTADT = [[Riad]]
|STAATSFORM = [[Monarchie|Absoluti Monarchii]]
|STAATSOBERHAUPT = König Salman bin Abd al-Aziz
|REGIERUNGSCHEF = Premierminister und Kronprinz Mohammed bin Salman
|FLÄCHE = 2.240.000
|EINWOHNER = 27.019.731 (Juli 2006)
|BEV-DICHTE = 11,8
|BIP =572.2 Mrd [[US-Dollar]] <small>(2007)<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html </ref></small>
|BIP/EINWOHNER = 20.700 [[US-$]] <small>(2007)</small>
|WÄHRUNG = [[Saudi-Rial]]
|GRÜNDUNG = 23. September 1932 (Vereinigung)
|NATIONALHYMNE = ''[[Asch al-Malik]]'' (Lang söll der König läbe)
|ZEITZONE = [[Coordinated Universal Time|UTC]]+3
|KFZ-KENNZEICHEN = KSA
|INTERNET-TLD = .sa
|TELEFON-VORWAHL = +966
|BILD-LAGE = Saudi Arabia in its region.svg
|BILD1 = Saudi Arabia 2003 CIA map.jpg
}}
[[Datei:Saudi Arabia Topography.png|mini|rechts|310px|Topographii vo Saudi Arabiè (D’Höchi isch farbig dargstellt)]]
[[Datei:ISS-64 Jubba with Nefud Desert, Saudi Arabia.jpg |mini|rechts|300px|Oasè Jubbah in dr Nefud-Wièschti. Petroglyphè und s’Museum befinde sich in de Felsè links, di kreisrundè Bewässerigskulturè sind in dr Oase dütlich z’gseeh. Uffnahm vom 20. Oktobr 2020, Internationali Ruumstation ISS.]]
S Königriich '''Saudi-Arabie''' (arabisch المملكة العربية السعودية) isch än [[Monarchie|absoluti Monarchii]] in [[Vorderasiatische Archäologie|Vorderasie]]. Dr [[Absolutismus|absoluti Herrschr]] isch dr Kronprinz Mohammed bin Salman Al Saud, bekannt au untr dr Abkürzig MBS. Saudi-Arabie ligt uf dr [[Arabische Halbinsel|Arabische Halbinsle]] und gränzt im Norde an [[Jordanien|Jordanie]], dr [[Irak]] und [[Kuwait]], im Süde an [[Jemen]] und [[Oman]], im Oschte an die [[Vereinigte Arabische Emirate|Vereinigte Arabische Emirat]], im Weschde an s [[Rotes Meer|Roote Meer]] und im Oschde an [[Persischer Golf|Persische Golf]].
Dr [[Islam]] spiilt in Saudi-Arabie ä ganz zentrali Rolle. D'Saudi sind [[sunnitischer Islam|Sunnitè]], und s öffentlige Religionsbild im Land isch bsundrs stränggläubig und islamisch-konservativ, ultra-orthodox (Salafite). Die beide heiligschte Örter vom Islam, d [[Kaaba]] in [[Mekka]] und s Grab vom islamische Prophet [[Mohammed]] in [[Medina]], liige in Saudi-Arabie. S'Wuchenendi isch am Donnschdig und Friitig, so isch dr Donnschdig deilwiis ä Ruhedag und dr Friitig ä komplette Ruhedag. Im Königriich gültet noch em Artikel 2 vo siiner Grundordnig die [[islamische Zeitrechnung|islamischi Ziiträchnig]].
== Natur- und Verwaltigsregionè ==
Im Weschtè vo dr Arabischè Halbinsle git’s e schmale Küschtèstreife ''(Tihamah)'' hinter däm e steili Gebirgsstuèfe liggt. Si bildet e Bärgketti, wo im Südè in dr Provinz AZIR bis zu 3000 Meter hoch isch. Hinter derè Gebirgsstuèfe liggt s’große Zentralplateau, wo sich über rund 1000 Kilometer gegè Oschte langsam zu dr Küschtè vom Arabische Golf absänggt. Im Zentralplateau sind großi [[Wüste|Wièschtenè]], im Nordè di übr 100.000 Quadratkilometer großi ''Nafud''. Aber au einigi kleineri Flüss und flachi Seè gits im Zentralplateau, und mache sogar Landwirtschaft möglich. Di gröschte Sandwièschtenè sind im Südoschte von Saudi-Arabie in dr Provinz ASH SHARQIYAH (=Ostregion).
Guèt usbauti [[Autobahn]]e verbinde di zentrale [[Provinz]]e RIAD, QASIM und HA'IL mit de wichtigste Verwaltigs- und Handelszäntre ''Riad'' (Landeshauptstadt), ''Buraida'' (Universitetsstadt), ''Ha'il'' (Provinzhauptstadt) und ''Jubbah'' ([[Landwirtschaft]] und Aabau vo Dattle). Qasim und Ha'il sind beides landwirtschaftlich wichtigi Provinze mit große fossilè Grundwasservorkommè. Quer drzuè verbindè Autobahne diè Zäntrè mit dè touristisch wichtige Provinzè am Roote Meer, MEKKA und MEDINA, mit de gliichnamigè [[Hauptstadt|Hauptstedt]]. ''Dschiddah'' liggt in dr Provinz Mekka, isch mit 3,8 Millionè Ywooner di zweitgröschti Stadt vo Saudi-Arabie und di wichtigsti Hafestadt am Roote Meer.
== D’Hauptstadt Riad ==
Riad isch d’Hauptstadt vom Staat Saudi-Arabie, und au vo dr Provinz Riad. D’Stadt het 7 Millione Ywooner, d’Provinz 9 Millione. D’Stadt isch s’wirtschaftlichè, administrativè und s'kulturellè Zentrum vom Land. Au mehreri Universitetè, [[Museum|Museè]] und historischi Baudenkmäler git’s. In Riad sind au di saudischi [[Regierung|Regièrig]] und s’[[Parlament|Parlamänt]], alli staatlichè Behördè und di meischtè usländischè Botschaftè. Riad isch au historisch scho immer e wichtige Durchreiseort in Arabiè gsi, und isch sit dr [[staatliche Unabhängigkeit|Unabhängigkeit]] vo Saudi-Arabie im Yoor 1932 Hauptstadt.
== Projekt ''Saudi Vision 2030'' ==
Dr Kronprinz MBS will bis zum Yoor 2030 übr zwanzig Giga-Projekt mit Koschte vo mehrerè hundert Milliarde Dollar verwirklichè. Di bekannteschtè sind:
NEOM, è linièförmigi futuristischi Stadt für 500 Milliarde Dollar<ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68945445 Neom: Saudi forces 'told to kill' to clear land for eco-city</ref>
DIRIYAH, è Freylièchtmuseum für 64 Milliarde Dollar by Riad. Dr MBS plant s’ Giga-Projekt Diriyah bis im Yoor 2027 fertig z’stellè. Es isch für dè Herrscher MBS eins vo de wichtigstè Projekt, denn do isch au di ehemaligi Hauptstadt vo dr erschtè saudischè [[Dynastie|Dynastii]], also dr Geburtsort vom Königriich. Und es isch au e [[UNESCO-Welterbe|UNESCO-Weltkulturerb]]. Uf erè Flächi vo 11 Quadratkilometr wärde vili Milliarde Dollar investiert. In nur 15 Autominutè chunt mè vom Zäntrum vo Riad noch Diriya. Es wird è Turischtèzäntrum mit luxuriöse [[Hotel]], Restorant und Unterhaltigszäntrè gää. Es sind au 4 [[Museum|Museè]], und e neui Universitet plant. Me hofft, dass im Yoor 2030 rund 30 Millionè Bsuèchr pro Yoor do anè chömmè, um diè neu bauti “historischi Stadt im Freilièchtmuseum Diriyah” zbewundere.<ref>https://www.arabnews.com/node/2167321/saudi-arabia The giga-projects that are redefining the image of Saudi Arabia</ref>
NCVC: Nazionals Zäntrum für Vegetationsentwigglig und gegè Wièschtebildig. S'Zäntrum isch im März 2019 vom Umwältministerium gründet worde. In dr Oasèregion Buraida (Provinz Al Qasim) sind uf erè Flächi vo 28 Quadratkilometr durchs NCVC jetzt scho 1 Million Bäum pflanzt worde. In de nächstè Yoor sölle mit dr Saudi-Green Initiativè sogar 1 Milliarde Bäum pflanzt wärde.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html NCVC plans to rehabilitate 1000 floodplains and Meadows with 5 Royal Reserves</ref>
== Galerii ==
<gallery>
Datei:JUBBAH 16.jpg|mini|Autobahn durch d’Nafud-Wièschti, vo Ha’il richtig d'Oasestadt Jubbah
Datei:Hafen von dschidda, fahnenmast.JPG|mini|Bligg uf Dschiddah am Roote Meer vom Container-Haafè us
Datei:King Abdullah Financial District 184701.jpg|mini|Dr King Abdullah Finanz-Distrikt in Riad wird jedes Yoor no größer
Datei:Diriyah 8.jpg|mini|links|Ygang zum Freylièchtmuseum Diriyah by Riad
Datei:Diriyah3.jpg|mini|rechts|Strooß im Freylièchtmuseum Diriyah, Riad
Datei:Diriyah.jpg|mini|links|im Freylièchtmuseum Diriyah gits nur wenigi originali Usgrabigsstellè
Datei:Diriyah7.jpg|mini|rechts|Rekonstruktion vom ènè Zièhbrunnè in Dyriah
Datei:Diriyah5.jpg|mini|links|Blick auf das neu uffbauti “alte” Diriyah
Datei:Buraida desertification 01.jpg|mini|Ygang zum Nazionale Zäntrum gegè Wièschtebildig, südlich vo Buraida,
Datei:Buraida desertification 05.jpg|mini|Gwächshuus mit Pflanzè wo spööter in d’Wièschti gsetzt und bewässerèt wärde
Datei:Buraida desertification 09.jpg|mini|Wasserleitigè in dr Wièschti für Dröpflibewässerig vo neu gsetztè Pflanze
Datei:Buraidah.jpg|mini|Bligg uff Buraida mit em Wasserturm, Region Al-Qasim
Datei:Date City in Buraidah 8.JPG|mini|Dattlemäärt in Buraida
Datei:Buraida desertification 16.jpg|mini|Stadtpark vo Buraida, Region Al-Qasim
Datei:JUBBAH 01.jpg|mini|Wägwiiser zum UNESCO-Wältnaturerb Jubbah
Datei:JUBBAH 12.jpg|mini|Bligg übr d’Nafud-Wièschti bym UNESCO-Wältnaturerb Jubbah
Datei: JUBBAH 15.jpg|mini|Gästehuus im ènè Wièschtèzält
Datei:JUBBAH 05.jpg|mini|Empfangsraum im ènè Privaathuus
Datei:Buraida desertification 02.jpg|mini|Mitte in dr Wièschti git's au See, so in dr Region Qasim
</gallery>
== Literatur ==
* Hussein Hamza Bindagji: ''Atlas of Saudi Arabia''. Oxford University Press, Oxford 1378 A. H. / 1978 A.D., ISBN 0-19-919101-8.
* Helmuth Blume: ''Saudi Arabien''. Horst Erdmann Verlag. Tübingen Basel. 1976.
* Hans Karl Barth, Konrad Schliephake: ''Saudi Arabien'' in der Reihe „Perthes Länderprofile“, Klett-Perthes, Gotha und Stuttgart. 1998.
* Robert Baer: ''Sleeping With The Devil: How Washington Sold Our Soul for Saudi Crude'', Crown, 2003, ISBN 1-4000-5021-9.
* Gold, Dore: ''Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism'', Regnery Publishing, Inc. 2004, ISBN 0-89526-061-1.
* Sandra Mackey: ''The Saudis: Inside the Desert Kingdom'', Houghton Mifflin, 1987, ISBN 0-395-41165-3.
* Pascal Ménoret: ''The Saudi Enigma: A History'', Zed Books, 2005, ISBN 1-84277-605-3.
* al-Rasheed, Madawi, ''A History of Saudi Arabia'', Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-64335-X; Second edition: Cambridge University Press, Cambridge 2010 ISBN 978-0-521-76128-4 (hardback) und ISBN 978-0-521-74754-7. (paperback)
* Madawi Al-Rasheed: ''Contesting the Saudi State. Islamic Ideas from a New Generation'', Cambridge University Press, Cambridge 2007 ISBN 978-0-521-85836-6.
* Madawi Al-Rasheed: ''Kingdom without Borders. Saudi Arabia's Political, Redligious and Media Frontiers, Columbia University Press, New York 2009 ISBN 978-0-231-70068-9.''
* Matthew R. Simmons, ''Twilight in the Desert: The Coming Saudi Oil Shock and the World Economy'' 2005, ISBN 0-471-73876-X.
* Guido Steinberg: ''Saudi-Arabien. Politik Geschichte Religion'', München: C.H. Beck 2004, ISBN 3-406-51112-0.
* ''Who's who in the Saudi Arabia 2006.'' Asia Pacific Infoserv, Sydney 2006.
* Alexei Vassiliev: ''The History of Saudi Arabia''. New York University Press, New York 2000, ISBN 0-8147-8809-2.
* Joseph A. Kechichian: ''Legal and Political Reforms in Saudi Arabia''. Routledge Chapman & Hall, 2012. ISBN 978-0-415-63018-4
== Weblingg ==
{{Commonscat|Saudi Arabia|Saudi-Arabie}}
* {{GIGAGEO|RG03.15}}
* [http://www.saudinf.com/ Saudi Arabia Information Resource], Saudischs Kultur- und Informationsministerium
* [http://www.diplo.de/SaudiArabien Länder- und Räiseinformatione vom Uuswärtigen Amtes]
* [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Land/Asien/SaudiArabien.html Länderprofil] vom Statistische Bundesamt
* [http://www.riad.diplo.de/de/Startseite.html Dütschi Botschaft z Riad]
== Äinzelnochwiis ==
<references/>
{{NaviBlock
|Navigationsleiste Golf-Kooperationsrat
|Navigationsleiste OPEC
|Navigationsleiste Arabische Liga
|Navigationsleiste Mitgliedstaaten OIC
|Navigationsleiste Staaten in Asien
}}
{{Coordinate |NS=23/43//N |EW=44/7//E |type=country |region=SA}}
{{Übersetzungshinweis|de|Saudi-Arabien|dütsch}}
{{normdaten}}
[[Kategorie:Saudi-Arabie]]
[[Kategorie:Staat in Asie]]
[[Kategorie:Staat im Noche Oschte]]
[[Kategorie:Monarchii]]
[[Kategorie:Mitgliid i der UNO]]
6rm0sg93chqam69frw5x9ha06dow5vo
Kirchheim unter Teck
0
26942
1084530
1068098
2026-05-24T21:50:17Z
Terfili
35
/* Gmaenderåd */ veraltete Abschnitt ussegno
1084530
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Kircha}}
{{Infobox Gemeinde in Deutschland
| Art = Stadt
| Wappen = DEU Kirchheim unter Teck COA.svg
| Breitengrad = 48/38/54/N
| Längengrad = 09/27/04/E
| Lageplan = Kirchheim unter Teck in ES.svg
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Stuttgart|Stuegert]]
| Landkreis = Esslingen
| Landkreisalem = Esslenga
| Höhe = 311
| Fläche = 40.47
| PLZ = 73230
| PLZ-alt = 7312
| Vorwahl = 07021
| Kfz = ES
| Gemeindeschlüssel = 08116033
| Gliederung = Chärnstadt un 4 Stadtdeil
| Straße = Marktstraße 14
| Website = [http://www.kirchheim-teck.de/ www.kirchheim-teck.de]
| Bürgermeister = Angelika Matt-Heidecker
| Bürgermeistertitel = [[Oberbürgermeister|Oberburgermeischteri]]
| Partei = SPD
}}
'''Kircha''' (dt. ''Kirchheim unter Teck'') isch a [[Stadt]] en [[Baden-Württemberg|Bada-Wirddabärg]] em Sidosda vo dor [[Region Stuttgart|Regio Sduagord]], ogfär 5 km sidesdlich vo [[Stuttgart|Sduagord]]. Nåch [[Esslingen am Neckar|Essleng]], [[Filderstadt|Fildorsdadd]] ond [[Nürtingen|Niirdeng]] isch Kircha d virdgraesda Sdadd em [[Landkreis Esslingen|Landgraes Esslenga]] und bilded s [[Mittelzentrum|Middlzendrum]] fir d Gmaendena dromrom. Dor Bereich vom Middlzendrum isch där vom alda wirddabärgische Oboramd Kircha, des må bis 1938 exisdird håd.
Seid-em 1. April 1956 isch Kircha [[Große Kreisstadt|Graosa Graessdadd]]. Mid de Gmaendena Deddenga ond Notzenga hådd d Sdadd Kircha a [[Verwaltungsgemeinschaft|Verwaldongsgmaenschafd]] ausgmachd.
== Geografii ==
Kircha leid nerdlich vom [[Albtrauf|Albdraof]] mit saene Vorbärg, dor [[Teck]], em Bråedasdoe ond dor Limburg, em Vorland vo dor middlora [[Schwäbische Alb|Schwäbischa Alb]]. Em Sdaddgebiid leid d Aemendong vo dor [[Lindach (Fluss)|Lendach]] ond a baar weidore Bächla en d [[Lauter (Neckar)|Laudor]]. D Laudor kommd vo Sida, vo [[Dettingen unter Teck|Deddenga/Teck]] här ens Sdaddgebiid, laofd durch d Ennasdadd (rächds dorvo d Aldsdadd) ond gåd nåch Nordwäsda durch dor Sdadddåel Ädleng (Ötlingen) nåch [[Wendlingen am Neckar|Wendleng]] naus. Dord gåd se en dor [[Neckar|Näggor]] nae.
=== Nachbargmaendena ===
An Kircha grenzd on ganzor Råeja vo Sdedd ond Gmaendena ã, em Urzåegor nåch, em Osda ågfanga: [[Schlierbach (Württemberg)|Schlierbach]] ([[Landkreis Göppingen|Landgraes Gebbenga]]), [[Ohmden|Ohmda]], [[Holzmaden| Holzmada]], [[Weilheim an der Teck|Weila/Teck]], [[Bissingen an der Teck|Bissenga/Teck]], [[Dettingen unter Teck|Deddenga/Teck]], [[Nürtingen|Niirdeng]], [[Oberboihingen|Bõẽng]], [[Wendlingen am Neckar|Wendleng]], [[Wernau (Neckar)|Wärnao]] ond [[Notzingen|Notzenga]] (älle [[Landkreis Esslingen|Landgraes Esslenga]])
=== Sdaddaedåelong ===
[[Datei:kirchheim-teck.jpg|mini|Blick nåch Kircha vo dor Teck aus]]
[[Datei:Streuobstwiesen unterhalb der Burg Teck.jpg|mini|Sdraeobsdwiisa am Hang vo dor Teck]]
[[Datei:Hahnweide.jpg|mini|Dor Seglflugblatz Hahnweide, a heifichs Ausflugsziil bei Kircha]]
S Sdaddgebiid vo Kircha setzd sich zsẽma aus Kircha sälbor, aus de Sdadddåel Lendorf ond Ätleng, dia må scho ănna 1935 aegmaended wårda send, ond de Sdadddåel Jesenga ond Naborn, dia må bei dor Gmaendereform 1974 aegmaended wårda send. Älle vir Sdaddåel send ao Ordschafda em Senn vo dor bada-wirddabärgischa Gmaendeordnong, mid-ma åegena [[Ortschaftsrat|Ordschafdsråd]] ond mid-ma [[Ortsvorsteher]] als Vorsitzendor.
{| class="prettytable"
![[Datei:Wappen Lindorf.png|75px|Lindorf]] <br />Lindorf
![[Datei:DEU Ötlingen (Kirchheim unter Teck) COA.png|75px|Etlenga]] <br />Etlenga
![[Datei:Wappen Jesingen.png|75px|Jesenga]] <br />Jesenga
![[Datei:DEU Nabern COA.svg|68px|Nabern<]] <br />Nabern
|}
Ennorhalb vo dor Kärnsdadd Kircha wärded zom Dåel Wohngebiid mit åegene Nãma ondorschiida, maesd Nuibaugebiid, dia må abor ofd koe fesdglegda Grenz hend. A Sdaddåel där må vo dor Kärnsdadd deidlich aadrennd isch, isch dor „Schåfhof“, där må en de 1970er Jår endstanda isch.
=== Aewonor ond Flechena vo de Sdadddåel ===
* Kircha: 26.586 – 2.393 ha
* Etlenga: 6.404 – 375 ha
* Lindorf: 1.504 – 262 ha
* Nabern: 1.882 – 443 ha
* Jesenga: 3.269 – 574 ha
<small>Zaala nåch-m Stand vom 30. Juni 2004</small>
=== Raomblanong ===
Kircha bilded a [[Mittelzentrum|Mittelzäntrum]] en dor [[Region Stuttgart|Regio Sduagord]], mid [[Stuttgart|Sduagord]] als [[Oberzentrum]]. Zomm Mittelbereich Kircha ghaered Sdedd ond Gmaendena em Sidosda vom Lndgraes Esslenga (en dor Haobdsach s Albvorland mid-em Lennengor Daal ond mid-m Neidlengor Daal): [[Owen|Aoa]], [[Bissingen an der Teck|Bissenga/Teck]], [[Dettingen unter Teck|Deddenga/Teck]], [[Holzmaden|Holzmada]], [[Köngen|Kengga]], [[Lenningen|Lennenga]], [[Neidlingen|Neidlenga]], [[Notzingen|Notzenga]], [[Ohmden|Ohmda]], [[Weilheim an der Teck|Weila/Teck]], [[Erkenbrechtsweiler|Weiler]] ond [[Wendlingen am Neckar|Wendleng]].
== Aus dor Gschiichd ==
Zomm ersda Mål wird Kircha em Jår 960 ärweend. S isch dåmåls durch on Dausch vom Bistum Chur an dor Keenich Otto I. komma, ond isch scho dåmåls on wichdichor Märktflägga gwäa.
Ogfär ab 1060 hend fir ibor zwåehondord Jår d Zährengor en Kircha s Saga gheed. Irgendwenn omm 1230 hend d Herzeg vo dor Teck irn Märktflägga zor Sdadd gmachd. Dia Herzeg hend abor em 14. Jårhondord ir Land nåch ond nåch an d Gråfa vo Wirddabärg vorkaofa miasa, ond Kircha ghaerd so vo Ãfang ã zom Grundbesdand vo dor Grafschafd ond vom sbädora Herzogtum Wirddabärg. Em wirrdabägischa Wabba send d "Rauda vo dor Teck" (Rauten der Teck) oenor vo de vir Dåel.
D Indusdrialisirong hådd en Kircha scho fria em 19. Jårhondord ãgfanga. Bedeidend isch dor Wollmärkt gwäa, 1819 aegriichded. Em Jår 1864 hådd Kircha on Ãschluss an d Eisabã griagd, mid dor dåmålicha Privateisabã Ondorboeng - Kircha (haed Dåel vo dor S1 em Vorkehrsvorbund Sduagord). D Metallindusdri ond middlsdendische Firma gheared bis haed zo de prägende Bedriib en Kircha.
== Schwäbisch en Kircha ==
En Kircha schwäzzd-mor [[Schwäbisch|Middlschwäbisch]]. D Sdadd hådd vo Ãfang ã zom aldwirddabärgische Kärngebiid ghaerd.
== Leid ==
* [[Max Eyth]] (1836-1906), deidschor Schrifdsdellor, Ingenieur ond Zåechnor.
* [[Franz Georg Brustgi]] (1903–1991), deidschor Schrifdsdellor
* [[Kurt Rommel]] (1926-2011), schwäbischor Pfarror, Lyriker ond Komponischd
* [[Rudolf Paul]] (* 1933), evangelischor Pfarror ond schwäbischor Biblibersezzor
== Literatur ==
* Hans Schwenkel: ''Heimatbuch des Kreises Nürtingen.'' Band 2. Würzburg 1953, S. 388–528.
* Erich Keyser: ''Württembergisches Städtebuch''; Band IV Teilband Baden-Württemberg Band 2 aus ''Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte''. Stuttgart, 1961.
* ''Der Landkreis Esslingen'' - Hrsg. vom Landesarchiv Baden-Württemberg i.V. mit dem Landkreis Esslingen, Jan Thorbecke Verlag, Ostfildern 2009, ISBN 978-3-7995-0842-1, Band 2, Seite 45
== Fueßnote ==
<references/>
== Weblink ==
{{Commonscat|Kirchheim unter Teck}}
* [https://web.archive.org/web/20100330140900/http://www.kirchheim-teck.de/ Internetpräsenz vu dr Stadt Kircha]
* [https://www2.landesarchiv-bw.de/ofs21/bild_zoom/zoom.php?bestand=21067&id=1220455&screenbreite=1024&screenhoehe=768 Aasicht vu Kircha us em Forschtlagerbuech vum Andreas Kieser, 1685 (Hauptstaatsarchiv Stuegert)]
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Esslingen}}
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|de|Kirchheim_unter_Teck|dütsch|72377646}}
[[Kategorie:Ort (Landkroes Esslenga)]]
jzo69ofmhp2fqxpzpxu0alyr7hmdpbq
Liste der Friedensnobelpreisträger
0
28502
1084535
1080148
2026-05-25T08:22:28Z
Dandelo
10244
aktualisiert
1084535
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Liste vo de Fridesnobelpriisträger}}
----
__NOTOC__
<center>
[[#1901–1910|1901 bis 1910]] ·
[[#1911–1920|1911 bis 1920]] ·
[[#1921–1930|1921 bis 1930]] ·
[[#1931–1940|1931 bis 1940]] ·
[[#1941–1950|1941 bis 1950]] ·
[[#1951–1960|1951 bis 1960]] ·
[[#1961–1970|1961 bis 1970]] ·
[[#1971–1980|1971 bis 1980]] ·
[[#1981–1990|1981 bis 1990]] ·
[[#1991–2000|1991 bis 2000]] ·
[[#2001–2010|2001 bis 2010]] ·
[[#2011–2020|2011 bis 2020]] ·
[[#2021–2030|2021 bis 2030]]
</center>
----
== 1901–1910 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land>s Land werd aggee noch de Aagoob vo nobelprize.org. Land und Nationalität vom Geehrte chönet verschide sii.</ref>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr">Bis 1990 isch uf e Bigründig verzichtet wore. Drum werd bi de früenrige Priisträger d Tätigkait aaggee.</ref>
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="2" |1901
|width="25%" |[[Henry Dunant]]<br />(1828–1910)
|{{CHE}}
|''kai Bigründig''; Gründer vom [[Internationales Komitee vom Roten Kreuz (IKRK)|Internationale Komitee vom Rote Chrüz]]
|[[Datei:Jean Henri Dunant.jpg|90px|Henry Dunant]]
|- valign="top"
|[[Frédéric Passy]]<br />(1822–1912)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; Gründer vo de „Französische Gsellschaft vo de Fridesfründ“ („[[Internationale Friedensliga|Internationali Fridesliga]]“)
|[[Datei:Frederic Passy.jpg|90px|Frédéric Passy]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1902
|[[Élie Ducommun]]<br />(1833–1906)
|{{CHE}}
|''kai Bigründig''; Leiter vom Berner „[[Bureau International Permanent de la Paix|Internationale Ständige Fridesbüro]]“ vo de „[[Interparlamentarische Union|Interparlamentarische Union för internationali Schiidsgrichtbarkeit]]“.
|[[Datei:Ducommun.jpg|90px|Élie Ducommun]]
|- valign="top"
|[[Charles Albert Gobat]]<br />(1843–1914)
|{{CHE}}
|''kai Bigründig''; Leiter vom Zentralbüro vo de „[[Interparlamentarische Union|Interparlamentarische Union för internationali Schiidsgrichtbarkeit]]“.
|[[Datei:Charles Albert Gobat2.jpg|90px|Charles Albert Gobat]]
|- valign="top"
|1903
|[[William Randal Cremer]]<br />(1828–1908)
|{{GBR}}
|''kai Bigründig''; Gründer vo de „[[Interparlamentarische Union|Interparlamentarische Union för internationali Schiidsgerichtbarkeit]]“.
|[[Datei:Cremer.jpg|90px|William Randal Cremer]]
|- valign="top"
|1904
|[[Institut de Droit international]]<br />(gründet 1873)
|{{BEL}}
|''kai Bigründig''; Witterentwicklig vom [[Völkerrecht|internationale Recht]]
|[[Datei:Logo of Institut de Droit International.svg|90px|Institut de Droit international]]
|- valign="top"
|1905
|[[Bertha von Suttner]]<br />(1843–1914)
|{{AUT-1804}} (uf d Welt cho z [[Prag]], dozmol {{AUT-1804}})
|''kai Bigründig''; eres Lebeswerch, de Roman ''[[Die Waffen nieder!]]''
|[[Datei:Bertha-von-Suttner-1906.jpg|90px|Bertha von Suttner]]
|- valign="top"
|1906
|[[Theodore Roosevelt]]<br />(1858–1919)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; för d Vermittlerrole bim Fridesvertrag zwöschet Russland und Japan ane 1905.
|[[Datei:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|90px|Theodore Roosevelt]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1907
|[[Ernesto Teodoro Moneta]]<br />(1833–1918)
| {{ITA-1861}}
|''kai Bigründig''; Präsident vo de Lombardische Fridesliga
|[[Datei:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|90px|Ernesto Teodoro Moneta]]
|- valign="top"
|[[Louis Renault (Jurist)|Louis Renault]]<br />(1843–1918)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; för sini Role bi verschidnige internationale Kongress, bsunders bi de [[Haager Friedenskonferenzen|Haager Frideskonferenze]] und bi de Tagige vo de [[Haager Konferenz für Internationales Privatrecht|Haager Konferenz för Internationals Privatrecht]]
|[[Datei:LouisRenault.jpg|90px|Louis Renault]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1908
|[[Klas Pontus Arnoldson]]<br />(1844–1916)
|{{SWE}}
|''kai Bigründig''; Gründer vo de Schwedische Frides- und Schiidsliga
|[[Datei:KParnoldson.jpg|90px|Klas Pontus Arnoldson]]
|- valign="top"
|[[Fredrik Bajer]]<br />(1837–1922)
|{{DNK}}
|''kai Bigründig''; Eerepräsident vom Ständige Internationale Fridesbüro
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |1909
|[[Auguste Beernaert]]<br />(1829–1912)
|{{BEL}}
|''kai Bigründig''; Mitgliid vom Internationale [[Ständiger Schiedshof|Schiidsgrichtshof]] z Haag
|[[Datei:Auguste Beernaert(03).jpg|90px|Auguste Beernaert]]
|- valign="top"
|[[Paul Henri d’Estournelles de Constant]]<br />(1852–1924)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; Gründer und Präsident vo de Französische Parlamentarische Gruppe för freiwiligi Schidsgrichtsbarkeit und Gründer vom Komitee för d Verteidigung vo nationale Interesse und internationale Versöönig
|[[Datei:PaulBalluet.gif|90px|Paul Henri d'Estournelles de Constant]]
|- valign="top"
|1910
|[[Bureau International Permanent de la Paix]] (Bern)<br />(gründet 1891)
|
|''kai Bigründig''; (Ständigs Internationals Fridesbüro)
|[[Datei:IPB logo svg.svg|90px|Bureau International Permanent de la Paix]]
|}
== 1911–1920 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="2" |1911
|width="25%" |[[Tobias Asser]]<br />(1838–1913)
|{{NLD}}
|''kai Bigründig''; Organisator vo de Internationale Konferenz för Privatrecht z Haag
|[[Datei:TMCasser.jpg|90px|Tobias Asser]]
|- valign="top"
|[[Alfred Hermann Fried]]<br />(1864–1921)
|{{AUT-1804}}
|''kai Bigründig''; Gründer vo de Zitschrift „Die Waffen nieder“ (spöter: „Die Friedens-Warte“)
|[[Datei:Fried, Alfred Hermann (1864-1921).jpg|90px|Alfred Hermann Fried]]
|- valign="top"
|1912
|[[Elihu Root]]<br />(1845–1937)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Autor vo verschidnige Schidsverträg
|[[Datei:ElihuRoot.jpg|90px|Elihu Root]]
|- valign="top"
|1913
|[[Henri La Fontaine]]<br />(1854–1943)
|{{BEL}}
|''kai Bigründig''; Präsident vom Ständige Internationale Fridesbüro
|[[Datei:HenriLaFontaine.jpg|90px|Henri La Fontaine]]
|- valign="top"
|1914
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1915
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1916
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1917
|[[Internationale Rotkreuz- und Rothalbmond-Bewegung|Internationals Komitee vom Rote Chrüz]] (Gempf)<br />(gründet 1863)
|
|''kai Bigründig''; för sin Iisatz för [[Kriegsgefangener|Chriegsgfangni]] und Verwundeti und sin Iisatz för d Respektierig vo de [[Genfer Konventionen|Gempfer Konventione]] im [[Erster Weltkrieg|Erste Weltchrieg]]
|[[Datei:Emblem of the ICRC.svg|90px|]]
|- valign="top"
|1918
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1919
|[[Woodrow Wilson]]<br />(1856–1924)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Vermittligsbimüeige demit de Ersti Weltchrieg ufhört; het de Aastooss zu de Gründig vom Völcherbund ggee.
|[[Datei:Thomas Woodrow Wilson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1919.jpg|90px|Thomas Woodrow Wilson]]
|- valign="top"
|1920
|[[Léon Victor Bourgeois]]<br />(1851–1925)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; Präsident vom Völcherbund
|[[Datei:Léon Bourgeois, French Prime minister.jpg|90px|Léon Victor Bourgeois]]
|}
== 1921–1930 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="2" |1921
|width="25%" |[[Hjalmar Branting]]<br />(1860–1925)
|{{SWE}}
|''kai Bigründig''; Schwedische Delegierte im Root vom Völcherbund
|[[Datei:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|90px|Karl Hjalmar Branting]]
|- valign="top"
|[[Christian Lous Lange]]<br />(1869–1938)
|{{NOR}}
|''kai Bigründig''; Generalsekretär vo de Allgimeine Interparlamentarische Union
|
|- valign="top"
|1922
|[[Fridtjof Nansen]]<br />(1861–1930)
|{{NOR}}
|''kai Bigründig''; Erfinder vom sognennte [[Nansen-Pass]] för Flüchtling
|[[Datei:Bundesarchiv Bild 102-09772, Fridjof Nansen.jpg|90px|Fridtjof Nansen]]
|- valign="top"
|1923
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1924
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |1925
|[[Austen Chamberlain]]<br />(1863–1937)
|{{GBR}}
|''kai Bigründig''; Verhandligspartner bim [[Vertrag von Locarno|Vertrag vo Locarno]]
|[[Datei:Sir (Joseph) Austen Chamberlain.jpg|90px|Austen Chamberlain]]
|- valign="top"
|[[Charles Gates Dawes]]<br />(1865–1951)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Bigründer vom [[Dawes-Plan]]
|[[Datei:Charles Dawes, Bain bw photo portrait.jpg|90px|Charles Gates Dawes]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1926
|[[Aristide Briand]]<br />(1862–1932)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; för d Biträg zum [[Verträge von Locarno|Vertrag vo Locarno]] und zum [[Dawes-Plan]]
|[[Datei:Aristide Briand 2.jpg|90px|Aristide Briand]]
|- valign="top"
|[[Gustav Stresemann]]<br />(1878–1929)
|{{DEU-1919}}
|''kai Bigründig''; Verhandligspartner bim Vertrag vo Locarno
|[[Datei:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|90px|Gustav Stresemann]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1927
|[[Ferdinand Buisson]]<br />(1841–1932)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; Gründer und Präsident vo de „[[Französische Liga für Menschenrechte|Ligue des Droits de l'Homme]]“ (Liga för Menscherecht)
|
|- valign="top"
|[[Ludwig Quidde]]<br />(1858–1941)
|{{DEU-1919}}
|''kai Bigründig''; linksliberale Historiker und Politiker. Vo 1914 bis 1929 Vorsitzende vo de Tütsche Fridesgsellschaft (DFG); Organisator vo verschidnige internationale Frideskonferenze
|[[Datei:Ludwig Quidde nobel.jpg|90px|Ludwig Quidde]]
|- valign="top"
|1928
|''nöd vergee''
|
|
|- valign="top"
|1929
|[[Frank Billings Kellogg]]<br />(1856–1937)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Verhandligspartner bim [[Briand-Kellogg-Pakt]]
|[[Datei:FrankKellogg.jpg|90px|Frank Billings Kellogg]]
|- valign="top"
|1930
|[[Nathan Söderblom]]<br />(1866–1931)
|{{SWE}}
|''kai Bigründig''; för de Iisatz ide Ökumene
|[[Datei:Nathan Söderblom nobel.jpg|90px|Nathan Söderblom]]
|}
== 1931–1940 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="2" |1931
|[[Jane Addams]]<br />(1860–1935)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Präsidentin vo de „Women’s International League for Peace and Freedom“
|[[Datei:Jane Addams profile.jpg|90px|Jane Addams]]
|- valign="top"
|[[Nicholas Murray Butler]]<br />(1862–1947)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; för siin Iisatz för de [[Briand-Kellogg-Pakt]]
|[[Datei:Nicholas_Murray_Butler_ppmsca.03668.jpg|90px|Nicholas Murray Butler]]
|- valign="top"
|1932
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1933
|width="25%" |[[Norman Angell]]<br />(1874–1967)
|{{GBR}}
|''kai Bigründig''; Mitgliid vo de Exekutivkommission vom Völcherbund und vom Nationale Fridesroot
|[[Datei:Norman Angell 01.jpg|90px|Norman Angell]]
|- valign="top"
|1934
|[[Arthur Henderson]]<br />(1863–1935)
|{{GBR}}
|''kai Bigründig''; Vorsitzende vo de Konferenz zu de Entwaffnig vom Völcherbund (1932–1934)
|[[Datei:1910 Arthur Henderson.jpg|90px|Arthur Henderson]]
|- valign="top"
|1935
|[[Carl von Ossietzky]]<br />(1889–1938)
|{{DEU-1919}}
|''kai Bigründig''; Pazifist und Journalist (s Tütsche Riich het drufabe a sinene Staatsbürger verbotte de Priis aznee.)
|[[Datei:Bundesarchiv Bild 183-93516-0010, Carl von Ossietzky.jpg|90px|Carl von Ossietzky]]
|- valign="top"
|1936
|[[Carlos Saavedra Lamas]]<br />(1878–1959)
|{{ARG}}
|''kai Bigründig''; Präsident vo de Völcherbundversammlig und Vermittler im Konflikt zwöschet Paraguay und Bolivie (1935)
|[[Datei:Carlos Saavedra Lamas.jpg|90px|Carlos Saavedra Lamas]]
|- valign="top"
|1937
|[[Robert Cecil, 1. Viscount Cecil of Chelwood]] (Lord Edgar Algernon Robert Gascoyne Cecil)<br />(1864–1958)
|{{GBR}}
|''kai Bigründig''; Gründer und Präsident vo de Internationale Frideskampagne
|[[Datei:Robert Cecil, 1st Viscount Cecil of Chelwood - Project Gutenberg eText 15306.jpg|90px|Robert Cecil, 1. Viscount Cecil of Chelwood]]
|- valign="top"
|1938
|[[Office international Nansen pour les réfugiés]]<br />(gründet 1930; ufgelöst 1939)
|
|''kai Bigründig''; (Internationals Nansen-Amt för Flüchtling)
|
|- valign="top"
|1939
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1940
|''nöd vergee''||
|
|
|}
== 1941–1950 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|1941
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1942
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1943
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1944
|width="25%" |[[Internationale Rotkreuz- und Rothalbmond-Bewegung|Internationals Komitee vom Rote Chrüz]]<br />(gründet 1863)
|
|''kai Bigründig''; för sin Iisatz för [[Kriegsgefangener|Chriegsgfangni]] und verwundeti Soldaate sowie för d Insaasse vo [[Konzentrationslager|tütsche Konzentrationslager]] und för d [[Zivilperson|Zivilbivölkerig]] im [[Zweiter Weltkrieg|Zweite Weltchrieg]]
|[[Datei:Emblem of the ICRC.svg|90px|]]
|- valign="top"
|1945
|[[Cordell Hull]]<br />(1871–1955)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Mitgründer vo de Vereinte Natione
|[[Datei:Hull-Cordell-LOC.jpg|90px|Cordell Hull]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1946
|[[Emily Greene Balch]]<br />(1867–1961)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Präsidentin vo de „[[Women’s International League for Peace and Freedom]]“
|[[Datei:Emily Greene Balch.jpg|90px|Emily Greene Balch]]
|- valign="top"
|[[John Raleigh Mott]]<br />(1865–1955)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Vorsitzende vom „[[International Missionary Council]]“ und Präsident vo de „World Alliance of Young Men's Christian Associations“ ([[Christlicher Verein Junger Menschen|YMCA]]), sowie Gründigsgeneralsekretär vom Christliche Weltstudentenbund ([[WSCF]])
|[[Datei:John Raleigh Mott, 1910.jpg|90px|John Raleigh Mott]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1947
|The Friends Service Council <br /> (hütt: [[Quaker Peace and Social Witness]])
|{{GBR}}
|rowspan="2" | ''kai Bigründig''; <br /> S [[Quäkertum]] (gründet Mitti 17. Jhd) vertrete dör „The Friends Service Council“ (London) und „The American Friends Service Committee“ (Washington).
|
|- valign="top"
|[[The American Friends Service Committee]]
|{{USA}}
|
|- valign="top"
|1948
|''nöd vergee''
|
|
|
|- valign="top"
|1949
|[[John Boyd Orr, 1. Baron Boyd-Orr|John Boyd Orr]]<br />(1880–1971)
|{{GBR}} (uf d Welt cho z [[Kilmaurs]], {{SCO}})
|''kai Bigründig''; Organisator und Direkter vo de Organisation för Ernäärig und Landwertschaft (General Food and Agricultural Organization), Präsident vom Nationale Fridesroot (National Peace Council) und vo de Weltunion vo de Fridesorganisatione (World Union of Peace Organizations)
|
|- valign="top"
|1950
|[[Ralph Bunche]]<br />(1904–1971)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Vermittler im Nahostkonflikt (1948)
|[[Datei:Ralph Bunche, 1951 (cropped).jpg|90px|Ralph Bunche]]
|}
== 1951–1960 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|1951
|width="25%" |[[Léon Jouhaux]]<br />(1879–1954)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; Gwerkschaftler
|[[Datei:Jouhaux, Léon.JPG|90px|Léon Jouhaux]]
|- valign="top"
|1952 ''(vergee 1953)''
|[[Albert Schweitzer]]<br />(1875–1965)
|{{FRA}}<ref>Aagoobe gmääss vo offizielle Liste vo de Nobelstiftig. De Albert Schweitzer isch z [[Kaysersberg]] im [[Elsass|Elsiss]] uf d Welt cho, wo dozmol zu Tütschland ghöt het</ref>. (dozmol {{DEU-1867}})
|''kai Bigründig''; Gründer vom Troopechrankehuus z [[Lambaréné]], [[Gabun]]
|[[Datei:Bundesarchiv Bild 183-D0116-0041-019, Albert Schweitzer.jpg|90px|Albert Schweitzer]]
|- valign="top"
|1953
|[[George C. Marshall]]<br />(1880–1959)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Bigründer vom [[Marshallplan]]
|[[Datei:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|90px|George C. Marshall]]
|- valign="top"
|1954
|[[Hoher Flüchtlingskommissar der Vereinten Nationen|United Nations High Commissioner for Refugees]]<br />(gründet 1951)
|
|''kai Bigründig''; (Flüchtlingskommissariat vo de Vereinte Natione)
|
|- valign="top"
|1955
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1956
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1957
|[[Lester Pearson]]<br />(1897–1972)
|{{CAN}}
|''kai Bigründig''; eemoolige kanadische Usseminister und Präsident vo de Vollversammlig vo de Vereinte Natione
|[[Datei:Lester B. Pearson with a pencil.jpg|90px|Lester Pearson]]
|- valign="top"
|1958
|[[Dominique Pire|Georges Pire]]<br />(1910–1969)
|{{BEL}}
|''kai Bigründig''; Leiter vo de Flüchtlingshilfsorganisation „[[L'Europe du Coeur au Service du Monde]]“
|[[Datei:Georges Pire 1958.jpg|90px|Dominique Pire]]
|- valign="top"
|1959
|[[Philip Noel-Baker]]<br />(1889–1982)
|{{GBR}}
|''kai Bigründig''; Iisatz för de internationali Fride
|
|- valign="top"
|1960
|[[Albert John Luthuli]]<br />(1898–1967)
|{{RSA-1928}} (uf d Welt cho z [[Südrhodesien|Südrhodesie]])
|''kai Bigründig''; Präsident vo de südafrikanische Bifreijigsbiwegig [[African National Congress|ANC]]
|[[Datei:Albert Lutuli (458603639).jpg|90px|Staue von Albert John Luthuli]]
|}
== 1961–1970 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|1961
|width="25%" |[[Dag Hammarskjöld]]<br />(1905–1961)
|{{SWE}}
|''kai Bigründig''; Generalsekretär vo de Vereinte Natione
|
|- valign="top"
|1962
|[[Linus Carl Pauling]]<br />(1901–1994)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; för sin Iisatz demit Atomwaffetest uufhöret
|[[Datei:Pauling.jpg|90px|Linus Carl Pauling]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1963
|[[Internationale Rotkreuz- und Rothalbmond-Bewegung|Internationals Komitee vom Rote Chrüz]]<br />(gründet 1863)
|
|''kai Bigründig''; för sin Iisatz för Verwundeti und [[Kriegsgefangener|Chriegsgfangni]] sowie för de Iisatz öür d Verbreitig vo de [[Genfer Konventionen|Gempfer Konventione]]
|[[Datei:Emblem of the ICRC.svg|90px|]]
|- valign="top"
|[[Internationale Rotkreuz- und Rothalbmond-Bewegung|Liga vo de Rotchrüz-Gsellschafte]]<br />(gründet 1919)
|
|''kai Bigründig''; för de Iisatz i Frideszitte för [[Flüchtling]] und för d Opfer vo [[Naturkatastrophe]]
|[[Datei:Emblem_of_the_IFRC.svg|90px|]]
|- valign="top"
|1964
|[[Martin Luther King]]<br />(1929–1968)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Verfechter vo de Recht vo de schwarze US-Amerikaner
|[[Datei:Martin-Luther-King-1964-leaning-on-a-lectern.jpg|90px|Martin Luther King, jr.]]
|- valign="top"
|1965
|[[UNICEF|Chinderhilfswerch vo de Vereinte Natione]] (UNICEF)<br />(gründet 1946)
|
|''kai Bigründig''; Chinderhilfswerch vo de Vereinte Natione
|
|- valign="top"
|1966
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1967
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|1968
|[[René Cassin]]<br />(1887–1976)
|{{FRA}}
|''kai Bigründig''; Präsident vom [[Europäischer Gerichtshof für Menschenrechte|Europäische Grichtshof för Menscherecht]]
|[[Datei:ReneCassin.JPG|90px|Denkmal für René Cassin]]
|- valign="top"
|1969
|[[Internationale Arbeitsorganisation|Internationali Arbetsorganisation]] (IAO) (Gempf)<br />(gründet 1919)
|
|''kai Bigründig''; erfolgriichi Arbet för bessri Arbetsbedingige sit 1919
|[[Datei:Flag of ILO.svg|90px|]]
|- valign="top"
|1970
|[[Norman Borlaug]]<br />(1914–2009)
|{{USA}}
|''kai Bigründig''; Arbet för d Verbessrig vo de Landwertschaft
|[[Datei:Norman Borlaug.jpg|90px|Norman E. Borlaug]]
|}
== 1971–1980 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|1971
|width="25%" |[[Willy Brandt]]<br />(1913–1992)
|{{DEU}}
|''kai Bigründig''; för sini Ostpolitik
|[[Datei:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|90px|Willy Brandt]]
|- valign="top"
|1972
|''nöd vergee''||
|
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |1973
|[[Henry Kissinger]]<br />(1923–2023)
|{{USA}} (uf d Welt choo z [[Fürth]], {{DEU-1919}}<ref> I de offizielle Nobelpriisliste werd normalerwiis de Giburtsort vomen Träger aggee, wener imene andere Land, wo i de Liste aggee werd, uf d Welt cho isch. Bim Kissinger feelt aber die Aagoob</ref>.)
|rowspan="2" |''kai Bigründig''; för s Fridesabchome vo 1973 z Vietnam
|[[Datei:Henry Kissinger.jpg|90px|Henry Kissinger]]
|- valign="top"
|[[Lê Đức Thọ]] ''(het uf de Priis verzichtet)''<br />(1911–1990)
|{{VNM}}
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |1974
|[[Seán MacBride]]<br />(1904–1978)
|{{IRL}}
|''kai Bigründig''; Präsident vom Internationale Fridesbüro (International Peace Bureau, Gempf), Präsident vo de UN-Kommission för Namibia
|
|- valign="top"
|[[Satō Eisaku]]<br />(1901–1975)
|{{JPN}}
|''kai Bigründig''; eemoolige japanische Ministerpräsident, för de Iisatz gege d Witterverbreitig vo Atomwaffe
|[[Datei:Eisaku Sato 1960.jpg|90px|Satō Eisaku]]
|- valign="top"
|1975
|[[Andrei Dmitrijewitsch Sacharow]]<br />(1921–1989)
|{{SUN-1955}}
|''kai Bigründig''; Menscherechtler i de UdSSR
|[[Datei:1991 CPA 6322.jpg|90px|Andrei Dmitrijewitsch Sacharow]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1976
|[[Betty Williams]]<br /> (1943–2020)
|{{GBR}} ({{NIR}})<ref name="nir">I de offizielle Liste vom Fridesnobelpriis werd Nordirland aggee, i de offizielle Liste vom gsamte Nobelpriis aber s Vereinigte Königriich.</ref>
|rowspan="2" |''kai Bigründig''; Gründerine vom „Northern Ireland Peace Movement“ (spööter: „Community of Peace People“)
|[[Datei:Betty Williams.jpg|90px|Betty Williams]]
|- valign="top"
|[[Mairead Corrigan]] (* 1944)
|{{GBR}} ({{NIR}})<ref name="nir" />
|[[Datei:Mairead Corrigan Gaza.jpg|90px|Mairead Corrigan]]
|- valign="top"
|1977
|[[Amnesty International]]<br />(gründet 1961)
|
|''kai Bigründig''; för de Iisatz för politisch Häftling
|[[Datei:Amnesty international Logo.svg|90px|]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1978
|[[Anwar as-Sadat]]<br />(1918–1981)
|{{EGY}}
|''kai Bigründig''; för de Fridesvertrag zwöschet Ägypte und Israel
|[[Datei:Anwar Sadat cropped.jpg|90px|Anwar as-Sadat]]
|- valign="top"
|[[Menachem Begin]]<br />(1913–1992)
|{{ISR}} (uf d Welt cho z [[Brest (Weißrussland)|Brest-Litowsk]], dozmool [[Polen|Pole]]<ref>, wo aber denn kann aigeständige Staat gsii isch, sondern Tail vom [[Russisches Reich|Russische Riich]].</ref>)
|''kai Bigründig''; för de Fridesvertrag zwöschet Ägypte und Israel
|[[Datei:Menachem Begin 1978.jpg|90px|Menachem Begin]]
|- valign="top"
|1979
|[[Mutter Teresa|Muetter Teresa]]<br />(1910–1997)
|{{IND}}<ref>Aagoob vo de offizielle Liste vom Nobelpriis. D Muetter Teresa stammt usere albanische Famili und isch z Mazedonie ufgwachse, wo dozmol zum [[Osmanisches Reich|Osmanische Riich]] ghört het. Ane 1948 het si di indischi Staatsbörgerschaft agnoo.</ref> (uf d Welt cho z [[Skopje]], dozmol {{TUR}}.)
|''kai Bigründig''; Gründeri vom Orde „Missionäär vo de Nöchsteliebi“
|[[Datei:MotherTeresa 094.jpg|90px|Muetter Teresa]]
|- valign="top"
|1980
|[[Adolfo Maria Pérez Esquivel]]<br /> (* 1931)
|{{ARG}}
|''kai Bigründig''; Menscherechtler
|
|}
== 1981–1990 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|1981
|width="25%" |[[Hoher Flüchtlingskommissar der Vereinten Nationen|United Nations High Commissioner for Refugees]]<br />(gründet 1951)
|
|''kai Bigründig''; Flüchtlingskommissariat vo de Vereinte Natione
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |1982
|[[Alva Myrdal]]<br />(1902–1986)
|{{SWE}}
|''kai Bigründig''; Diplomatin und Delegierti vo de UN-Abrüstigskonferenze
|[[Datei:ARB-Alva-Myrdal.jpg|90px|Alva Myrdal]]
|- valign="top"
|[[Alfonso García Robles]]<br />(1911–1991)
|{{MEX}}
|''kai Bigründig''; ständige Vertreter bi de Gempfer Abrüstigsverhandlige, Mitgliid vo de UNO-Sonderkonferenz öber Abrüstig
|
|- valign="top"
|1983
|[[Lech Wałęsa]]<br />(* 1943)
|{{POL}}
|''kai Bigründig''; Gründer vo de polnische Gwerkschaft und Menscherechtsbiwegig [[Solidarność]] („Solidarität“)
|[[Datei:Lech Walesa.jpg|90px|Lech Wałęsa]]
|- valign="top"
|1984
|[[Desmond Tutu]]<br />(1931–2021)
|{{RSA-1928}}
|''kai Bigründig''; för sini Biträäg demit d [[Apartheid]] z Südafrika en End ninnt.
|[[Datei:Archbishop-Tutu-medium.jpg|90px|Desmond Tutu]]
|- valign="top"
|1985
|[[IPPNW|International Physicians for the Prevention of Nuclear War]] (IPPNW)<br />(gründet 1980)
|
|''kai Bigründig''; (Internationali Ärzt för d Verhüetig vom Atomchrieg)
|
|- valign="top"
|1986
|[[Elie Wiesel]]<br />(1928–2016)
|{{USA}} (uf d Welt cho z [[Sighetu Marmaţiei|Sighet]], {{ROU-1881}})
|''kai Bigründig''; US-amerikanische Schriftsteller, för sin Champf gege Unterdrückig, Gwalt und Rassismus
|[[Datei:Elie Wiesel - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2008.jpg|90px|Elie Wiesel]]
|- valign="top"
|1987
|[[Óscar Arias Sánchez]]<br /> (* 1940)
|{{CRI}}
|''kai Bigründig''; för sini Fridesarbet in Mittelamerika, wo am 7. Augste1987 zomene Abchome gfüert het (Arias-Sánchez-Plan)
|[[Datei:Oscar Arias 1006.jpg|90px|Óscar Arias Sánchez]]
|- valign="top"
|1988
|[[Friedenstruppen der Vereinten Nationen|Fridestruppe vo de Verainte Natione]]<br />(gründet 1948)
|
|''kai Bigründig''; Fridesiisätz im Uftrag vo de Vereinte Natione i Krisepiet
|[[Datei:NepalesischeUNSoldaten1993.jpg|90px|]]
|- valign="top"
|1989
|[[Tenzin Gyatso]] (14. [[Dalai Lama]])<br />(* 1935)
|{{TIB}}
|''kai Bigründig''; för de gwaltlosi Champf um d Bifreijig vom Tibet
|[[Datei:Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop.jpg|90px|Tenzin Gyatso]]
|- valign="top"
|1990
|[[Michail Gorbatschow|Michail Sergejewitsch Gorbatschow]]<br />(1931–2022)
|{{SUN}}
|för sini Biträg demit de [[Kalter Krieg|Chalti Chrieg]] ufhört
|[[Datei:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|90px|Michail Sergejewitsch Gorbatschow]]
|}
== 1991–2000 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|1991
|width="25%" |[[Aung San Suu Kyi]]<br /> (* 1945)
|{{MMR}}
|för de Iisatz för d Menscherecht
|
|- valign="top"
|1992
|[[Rigoberta Menchú Tum]]<br /> (* 1959)
|{{GTM}}
|för de Iisatz för d Menscherecht, bsunders bi Uuriiwoner
|[[Datei:Rigoberta Menchu Tum.JPG|90px|Rigoberta Menchú Tum]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1993
|[[Nelson Mandela]]<br /> (1918–2013)
|{{RSA-1928}}
|rowspan="2" |för de Bitrag demit de Apartheid z Südafrika ufhört
|[[Datei:Nelson Mandela 1998 cropped.JPG|90px|Nelson Mandela]]
|- valign="top"
|[[Frederik Willem de Klerk]]<br /> (1936–2021)
|{{RSA-1928}}
|[[Datei:Frederik Willem de Klerk.jpg|90px|Frederik Willem de Klerk (links) und Nelson Mandela]]
|- valign="top"
|rowspan="3" |1994
|[[Jassir Arafat]]<br />(1929–2004)
|{{PSE}}
|rowspan="3" |för d Bimüeige zu de Lösig vom Nahostkonflikt
|[[Datei:ArafatEconomicForum.jpg|90px|Jassir Arafat]]
|- valign="top"
|[[Schimon Peres]]<br />(1923–2016)
|{{ISR}}
|[[Datei:Shimon Peres, Yasser Arafat - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2001.jpg|90px|Schimon Peres]]
|- valign="top"
|[[Jitzchak Rabin]]<br />(1922–1995)
|{{ISR}}
|[[Datei:Yitzhak Rabin (1986) cropped.jpg|90px|Jitzhak Rabin]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1995
|[[Józef Rotblat]]<br />(1908–2005)
|{{GBR}} (uf d Welt cho z [[Warschau]], {{POL}})
|rowspan="2" |för d Bemüeige d Role vo Atomwaffe i de internationale Politik z verringere
|[[Datei:Josef Rotblat ID badge.png|90px|Józef Rotblat]]
|- valign="top"
|''[[Pugwash#Pugwash Conferences on Science and World Affairs|Pugwash Conferences on Science and World Affairs]]''<br />(sit 1957)
|{{CAN}}
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |1996
|[[Carlos Filipe Ximenes Belo]]<br />(* 1948)
|{{TLS}}
|rowspan="2" |för d Bimüeige, e fridlichi Lösig im Osttimor-Konflikt z finde.
|[[Datei:Carlosbelo.jpg|90px|Carlos Filipe Ximenes Belo]]
|- valign="top"
|[[José Ramos-Horta]]<br />(* 1949)
|{{TLS}}
|[[Datei:EastTimor.JoseRamosHorta.01.jpg|90px|José Ramos-Horta]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1997
|[[International Campaign to Ban Landmines|Internationali Kampagne för s Verbot vo Landmine]]<br />(gründet 1995)
|
|rowspan="2" |för d Astrengig [[Landmine|Mine]], wo gege Persone grichtet sind, international z ächte
|
|- valign="top"
|[[Jody Williams]]<br />(* 1950)
|{{USA}}
|[[Datei:JodyWilliams1.jpg|90px|Jody Williams]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |1998
|[[John Hume]]<br />(1937–2020)
|{{GBR}} ({{NIR}})<ref name="nir" />
|rowspan="2" |för d Anstrengig e fridlichi Lösig im [[Nordirlandkonflikt]] z finde
|[[Datei:John Hume 2008.jpg|90px|John Hume]]
|- valign="top"
|[[David Trimble]]<br />(1944–2022)
|{{GBR}} ({{NIR}})<ref name="nir" />
|[[Datei:David Trimble at Lisburn Seed Group benefit, Hillsborough Castle, Christmas 2007 crop.jpg|90px|David Trimble]]
|- valign="top"
|1999
|[[Ärzte ohne Grenzen|Ärzt oni Gränze]] (Médecins sans Frontières)<br />(gründet 1971)
|
|as Anerchenig vo de humanitäre Pionierarbet uf merere Kontinent
|
|- valign="top"
|2000
|[[Kim Dae-jung]]<br />(1925–2009)
|{{KOR}}
|för sini Biträg zu de Verständigung zwöschet Südkorea und Nordkorea
|[[Datei:Kim Dae-Jung 2002.jpg|90px|Kim Dae-jung]]
|}
== 2001 bis 2010 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="20%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name=Land/>
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="2" |2001
|d [[Vereinte Nationen|UNO]]<br />(gründet 1945)
|
|rowspan="2" |för de Iisatz för e besser organisierti und e fridlicheri Welt
|[[Datei:Flag of the United Nations.svg|90px|]]
|- valign="top"
|[[Kofi Annan]]<br />(1938–2018)
|{{GHA}}
|[[Datei:Kofi Annan.jpg|90px|Kofi Annan]]
|- valign="top"
|2002
|width="25%" |[[Jimmy Carter]]<br />(1924–2024)
|{{USA}}
|för sini joorelange Biträg för d Lösig vo internationale Konflikt sowie zu de Förderig vo Demokratii und Menscherecht
|[[Datei:Jimmy Carter cropped.jpg|90px|Jimmy Carter]]
|- valign="top"
|2003
|[[Schirin Ebadi]]<br />(* 1947)
|{{IRN}}
|för de Iisatz för Demokratii und d Menscherecht.
|[[Datei:Ebadi.jpg|90px|Schirin Ebadi]]
|- valign="top"
|2004
|[[Wangari Maathai]]<br />(1940–2011)
|{{KEN}}
|för de Bitrag zu de nochhaltige Entwicklig, Demokratii und Fride.<ref>Dodemit isch au s erschte Mol d Role vom [[Umweltschutz]] för de Weltfride geert wore.</ref>
|[[Datei:Wangari Maathai in 2001.jpg|90px|Wangari Muta Maathai]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |2005
|[[Internationale Atomenergieorganisation|IAEO]]<br />(gründet 1957)
|
|rowspan="2" |för de Iisatz gege de militärischi Missbruuch vo de [[Kernenergie|Atomenergii]] sowie di sicheri Nutzig vo de Atomenergii för zivili Zweck.
|[[Datei:Flag of IAEA.svg|90px|IAEA]]
|- valign="top"
|[[Mohammed el-Baradei]]<br />(* 1942)
|{{EGY}}
|[[Datei:Mohamed ElBaradei.jpg|90px|Mohammed el-Baradei]]
|- valign="top"
|rowspan="2" |2006
|[[Muhammad Yunus]]<br />(* 1940)
|{{BGD}}
|rowspan="2" |för d Förderig vo wertschaftliche und soziale Entwicklig vo une.
|[[Datei:Yunus-2.jpg|90px|Muhammad Yunus]]
|-
|[[Grameen Bank]]<br />(gründet 1983)
|{{BGD}}
|
|- valign="top"
|rowspan="2" |2007
|[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]<br />(IPCC; Weltklimaroot)<br />(gründet 1998)
|
|rowspan="2" |för d Bimüeige e bessers Verständnis för Klimaveränderige, wo vo de Mentsche verursacht weret, z entwickle und z verbreite, und dodeför, ass si d Grundlage för d Anstrengige glait hend, a dene Veränderige z bigegne
|
|- valign="top"
|[[Al Gore]]<br />(* 1948)
|{{USA}}
|[[Datei:Al Gore.jpg|90px|Al Gore (2007)]]
|- valign="top"
|2008
|[[Martti Ahtisaari]]<br />(1937–2023)
|{{FIN}}
|för sini wichtige Bimüeige uf verschidnige Kontinent und öber drai Joorzeet internationali Konflikte z löse
|[[Datei:Martti Ahtisaari.jpg|90px|Martti Ahtisaari]]
|- valign="top"
|2009
|[[Barack Obama]]<br />(* 1961)
|{{USA}}
|för sini Bimüeige, di internationali Diplomatii und d Zämenarbet zwöschet de Völcher z stärche
|[[Datei:Obama portrait crop.jpg|90px|Barack Obama]]
|- valign="top"
|2010
|[[Liu Xiaobo]]<br />(1955–2017)
|{{CHN}}
|för sii lange und gwaltfreie Kampf für di grundlegende Menscherecht z China
|[[Datei:Portrait of Liu Xiaobo by Wang Liming (2017, cropped).jpg|90px|Liu Xiaobo]]
|}
== 2011–2020 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="25%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name="Land" />
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="10%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="3"|2011
| [[Ellen Johnson Sirleaf]] (* 1938)
|{{LBR}}
|rowspan="3"|för ihre gwaltfreie Kampf för d Sicherheit vo Fraue und för s Recht vo dr Fraue, sich in vollem Umfang an fridesschaffender Arbet z beteilige
| [[Datei:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|90px|Ellen Johnson-Sirleaf]]
|- valign="top"
| [[Leymah Gbowee]] (* 1972)
|{{LBR}}
| [[Datei:Leymah Gbowee (October 2011).jpg|100px|Leymah Gbowee]]
|- valign="top"
| [[Tawakkol Karman]] (* 1979)
|{{YEM}}
| [[Datei:Tawakkul Karman (Munich Security Conference 2012).jpg|100px|Tawakkol Karman]]
|- valign="top"
|2012
| [[Europäische Union|Europäischi Union]] (gr. 1952, i.e.S. 1992)
|
|för öber sechs Johrzeht, wo zue de Entwicklig vo Fride und Versöhnig, Demokrati und Menscherecht z Europa bitrait hän
|[[Datei:Flag of Europe.svg|100px|Flagge der Europäischen Union]]
|- valign="top"
|2013
| D [[Organisation für das Verbot chemischer Waffen|Organisation fir s Verbot vu chemische Waffe]] (OPCW) (grindet 1997)
|
| fir ihri umfänglige Bemiejige fir d Vernichtig vu chemische Waffe
|[[Datei:OPCW-Logo.svg|100px|Logo vu dr OPCW]]
|- valign="top"
|rowspan="2"|2014
| [[Kailash Satyarthi]] (* 1954)
|{{IND}}
|rowspan="2"|für ihre Kampf gege d Unterdrückig vo Chinder und junge Mensche und für s Recht vo alle Chinder uf Bildig
| [[Datei:Kailash Satyarthi.jpg|100px|Kailash Satyarthi]]
|- valign="top"
| [[Malala Yousafzai]] (* 1997)
|{{PAK}}
| [[Datei:Malala Yousafzai at Girl Summit 2014.jpg|100px|Malala Yousafzai]]
|- valign="top"
|2015
|[[Quartet du dialogue national]]
|{{TUN}}
|för sin entschaidende Bitrag zum Ufbau von ere pluralistische Demokrati z Tunesie no de Jasminrevolution 2011.
|[[Datei:Tunisian National Dialogue Quartet Visit to Vienna March 2016 (24747151924).jpg|100px|Quartet du dialogue national]]
|- valign="top"
|2016
|[[Juan Manuel Santos]] (* 1951)
|{{COL}}
|für sini entschlossne Aasträngige, dass de kolumbianisch Bürgerchrieg nach über 50 Jahr uufhöre söll.
|[[Datei:Juan Manuel Santos and Lula (cropped).jpg|100px|Juan Manuel Santos]]
|-
|2017
|[[Internationale Kampagne zur Abschaffung von Atomwaffen|Internationali Kampagne für d Abschaffig vo de Atomwaffe]] (ICAN)<br />(gründet 2007)
|Sitz z Gämf, {{CHE}}
|„für ihri Arbet, Ufmerksamkait uf di katastrophale humanitäre Konsequenze vo Atomwaffe z lenke“
| [[Datei:Logo ICAN Internationale Kampagne zur Abschaffung von Atomwaffen.gif|100px|Logo vo de ICAN]]
|-
|rowspan="2"|2018
| [[Denis Mukwege]] (* 1955)
|{{COD}}
|rowspan="2"|„für ihre Iisatz gege sexuelli Gwalt als Waffe in Chrieg und bewaffnete Konflikt“
| [[Datei:Denis Mukwege (2009) cropped.jpg|100px|Denis Mukwege]]
|-
| [[Nadia Murad]] (* 1993)
|{{IRQ}}
|[[Datei:Nadia Murad in Washington - 2018 (42733243785) (cropped).jpg|100px|Nadia Murad]]
|-
|2019
|[[Abiy Ahmed]] (* 1976)
|{{ETH}}
| „für sini Müei um Fride und internationali Zämearbet und bsunders für sini entschlosse Initiativ für d Lösig vom Grenzkonflikt mit em Nochber Eritrea“
| [[Datei:Abiy Ahmed during state visit of Reuven Rivlin to Ethiopia, May 2018.jpg|100px|Abiy Ahmed]]
|-
|2020
|[[Welternährungsprogramm der Vereinten Nationen|Wälternährigsprogramm vu de Vereinte Natione]] (WFP) (grindet 1961)
|Sitz z Rom, {{ITA}}
| „für d Bemüehige zur Bekämpfig vum Hunger, für de Bitrag zur Verbesserig vu de Bedingige für de Fride i vu Konflikt betroffene Gebiet und als tribendi Chraft bi de Bemüehige, de Iisatz vo Hunger als Waffe für Chrieg und Konflikt z verhindere“
| [[Datei:World Food Programme Logo Simple.svg|100px|Logo vom WFP]]
|}
== 2021–2030 ==
{|class="wikitable" cellpadding="5" width="100%"
! style="background:#ffeeaa" width="5%" |Joor
! style="background:#ffeeaa" width="25%" |Person oder Institution
! style="background:#ffeeaa" width="15%" |Land<ref name="Land" />
! style="background:#ffeeaa" width="45%" |Bigründig för d Priisvergoob<ref name="begr" />
! style="background:#ffeeaa" width="10%" |Bild
|- valign="top"
|rowspan="2"|2021
| [[Maria Ressa]]<br>(* 1963)
|{{PHI}}
|rowspan="2"| „für ihri Bemüehige um d Wahrig vo de Mainigsfreihait, wo ne Voruussetzig för Demokrati und duurhafte Fride isch“.
| [[Datei:Maria Ressa.jpg|100px|Maria Ressa]]
|-
| [[Dmitri Andrejewitsch Muratow|Dmitri Muratow]]<br>(* 1961)
|{{RUS}}
|[[Datei:Dmitry Muratov, 2012.JPG|100px|Dmitri Muratow]]
|-
|rowspan="3"|2022{{Anker|idn}}
|[[Ales Bjaljazki]]<br>(* 1962)
|{{BLR}}
|rowspan="3"| „für d Förderig vom Rächt zur Machtkritik, de Schutz vo de Grundrächt vo de Bürger und für die ussergwönliche Bemüehige, Chriegsverbräche, Mänscherächtsverletzige und Machtmissbrauch z dokumäntiere“.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2022/summary/ |titel=The Nobel Peace Prize 2022 |werk=nobelprize.org |datum=2022-10-07 |sprache=en-US |abruf=2022-10-07}}</ref>
| [[Datei:Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 02.jpg|100px|Ales Bjaljazki]]
|-
| [[Memorial (Menschenrechtsorganisation)|Memorial]]<br />(gründet 1989)
|Sitz z [[Moskau]], {{RUS}}
|
|-
| [[Center for Civil Liberties]]<br />(gründet 2007)
|{{UKR}}
|[[Datei:The Center for Civil Liberties logo.svg|100px|Logo des Center for Civil Liberties]]
|-
|2023
|[[Narges Mohammadi]]<br />(* 1972)
|{{IRN}}
| „für ire Kampf gege d Unterdrückig vo de Frauen im Iran und ihren Kampf für d Unterstützig vo de Menscherecht und de Freiheit für alli“<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2023/press-release/ ''Press release'']. In: nobelprize.org (abgerufen am 6. Oktober 2023).</ref>
| [[Datei:Narges Mohammadi (cropped).jpg|100px|Narges Mohammadi]]
|-
|2024
|[[Nihon Hidankyō]]<br />(gründet 1965)
|Sitz z [[Tokio]], {{JPN}}
| „für d Bemüehige, e Wält ohni Atomwaffe z schaffe, und für de dur Ziitzüügebricht beläiti Nachwiis, dass Atomwaffe nie wider iigsetzt wäre dörfe“
|
|-
|2025
|[[María Corina Machado]]<br />(* 1967)
|{{VEN}}
| „för ire unermüedliche Iisatz för di demokratische Rächt vom venezolanische Volch und för ire Kampf för en grächte und fridliche Öbergang vo dr Diktatur zur Demokrati“
| [[Datei:María Corina Machado 2023.jpg|100px|María Corina Machado]]
|}
----
<center>
[[#1901–1910|1901 bis 1910]] ·
[[#1911–1920|1911 bis 1920]] ·
[[#1921–1930|1921 bis 1930]] ·
[[#1931–1940|1931 bis 1940]] ·
[[#1941–1950|1941 bis 1950]] ·
[[#1951–1960|1951 bis 1960]] ·
[[#1961–1970|1961 bis 1970]] ·
[[#1971–1980|1971 bis 1980]] ·
[[#1981–1990|1981 bis 1990]] ·
[[#1991–2000|1991 bis 2000]] ·
[[#2001–2010|2001 bis 2010]] ·
[[#2011–2020|2011 bis 2020]] ·
[[#2021–2030|2021 bis 2030]]
</center>
----
== Rangliste noch Land ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:left;"
|- class="hintergrundfarbe6"
! Land
! Anzaal vo de<br />Fridesnobelpriis
|-
| (Internationali) Organisatione || style="text-align:center;" | 25
|-
| {{USA}} || style="text-align:center;" | 21
|-
| {{GBR}}<br />darunter {{NIR}} || style="text-align:center;" | 12<br />{{0}}4
|-
| {{FRA}} || style="text-align:center;" | {{0}}9
|-
| {{SWE}} || style="text-align:center;" | {{0}}5
|-
| {{DEU}} || style="text-align:center;" | {{0}}4
|-
| {{ZAF}} || style="text-align:center;" | {{0}}4
|-
| {{BEL}} || style="text-align:center;" | {{0}}3
|-
| {{ISR}} || style="text-align:center;" | {{0}}3
|-
| {{CHE}} || style="text-align:center;" | {{0}}3
|-
| {{EGY}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{ARG}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{BLR}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{BGD}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{IND}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{IRN}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{JPN}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{LBR}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{NOR}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{POL}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{RUS}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{AUT-1867|2=Österreich-Ungarn}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{TLS}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{SUN}} || style="text-align:center;" | {{0}}2
|-
| {{ETH}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{CHN}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{CRI}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{DNK}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{FIN}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{GHA}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{GTM}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{IRQ}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{IRL}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{ITA}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{YEM}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{CAN}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{KEN}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{COL}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{COD}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{MEX}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{MMR}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{NLD}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{PAK}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{PSE}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{PHL}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{KOR}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{TIB|Autonomes Gebiet Tibet}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{TUN}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{UKR}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{VEN}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|-
| {{VNM}} || style="text-align:center;" | {{0}}1
|}
== Weblink ==
* [https://www.nobelpeaceprize.org/ Offizielli Site vom Fridesnobelpriis] (englisch)
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/ de Fridesnobelpriis im Nobel e-museum] (englisch)
* [http://www.nobel.se/peace/laureates/index.html Liste vo de Fridesnobelpriisträger] (englisch)
* [http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/wissenschaft/nobelpreis/frieden/ Informatione vom Tütsche Historische Museum zom Fridesnobelpriis]
== Fuessnote ==
Die Date zu de Priisträger entsprechet a de Agoobe uf de offizielle Internetpräsenze vo de Nobelpriisstiftig.
<references />
{{Navigationsleiste Nobelpreise}}
[[Kategorie:Fridesnobelpriis|!]]
[[Kategorie:Lischte|Nobelpreisträger Frieden]]
ndwkwvy9c1e485u2nnbqg2c3z4hvs3k
Vorlage:AdW/22
10
34349
1084531
1070000
2026-05-24T22:00:49Z
Terfili
35
1084531
wikitext
text/x-wiki
{{{Gleich|Kirchheim unter Teck}}}<noinclude>|</noinclude>{{{Titel|Kircha}}}<noinclude>
</noinclude>{{{Bild|[[Datei:Kirchheim-teck.jpg|80px|link=Kirchheim unter Teck]]}}}<noinclude>
</noinclude>{{{Text|'''Kircha''' (dt. ''Kirchheim unter Teck'') isch a [[Stadt]] en [[Baden-Württemberg|Bada-Wirddabärg]] em Sidosda vo dor [[Region Stuttgart|Regio Sduagord]], ogfär 5 km sidesdlich vo [[Stuttgart|Sduagord]]. Nåch [[Esslingen am Neckar|Essleng]], [[Filderstadt|Fildorsdadd]] ond [[Nürtingen|Niirdeng]] isch Kircha d virdgraesda Sdadd em [[Landkreis Esslingen|Landgraes Esslenga]] und bilded s [[Mittelzentrum|Middlzendrum]] fir d Gmaendena dromrom. Dor Bereich vom Middlzendrum isch där vom alda wirddabärgische Oboramd Kircha, des må bis 1938 exisdird håd.
Seid-em 1. April 1956 isch Kircha [[Große Kreisstadt|Graosa Graessdadd]]. Mid de Gmaendena Deddenga ond Notzenga hådd d Sdadd Kircha a [[Verwaltungsgemeinschaft|Verwaldongsgmaenschafd]] ausgmachd.
Kircha leid nerdlich vom [[Albtrauf|Albdraof]] mit saene Vorbärg, dor [[Teck]], em Bråedasdoe ond dor Limburg, em Vorland vo dor middlora [[Schwäbische Alb|Schwäbischa Alb]]. Em Sdaddgebiid leid d Aemendong vo dor [[Lindach (Fluss)|Lendach]] ond a baar weidore Bächla en d [[Lauter (Neckar)|Laudor]]. D Laudor kommd vo Sida, vo [[Dettingen unter Teck|Deddenga/Teck]] här ens Sdaddgebiid, laofd durch d Ennasdadd (rächds dorvo d Aldsdadd) ond gåd nåch Nordwäsda durch dor Sdadddåel Ädleng (Ötlingen) nåch [[Wendlingen am Neckar|Wendleng]] naus. Dord gåd se en dor [[Neckar|Näggor]] nae.}}}<noinclude>
</noinclude>{{{Frühere|
* [[{{AdW/21|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/21|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/20|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/20|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/19|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/19|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/18|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/18|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/17|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/17|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/16|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/16|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/15|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/15|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
* [[{{AdW/14|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/14|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]]
}}}<noinclude>
[[Kategorie:Wikipedia:Hauptsite AdW|{{PAGENAME}}]]
</noinclude>
ofhkciec1wml6k51rtrlbv9nt1ku5ny
Trompe-l’œil
0
37178
1084533
1062890
2026-05-24T23:57:08Z
Surajr7
120237
1084533
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Escaping criticism-by pere borrel del caso.png|thumb|[[Pere Borrell del Caso]], ''Flüchdet vor dr Kritik'', 1874]]
[[Datei:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|thumb|Universidäätschille z Wien mit Trompe-l'œil-Deckifreske, wo dr Iidruck von ere Kupple mache; gmoolt vom [[Andrea Pozzo]] im 17. Joorhundert]]
[[Datei:Cornelis Norbertus Gysbrechts - Quodlibet.jpg|thumb|Quodlibet (1675) vom [[Cornelis Gijsbrechts]]]]
E '''Trompe-l’œil''' [{{IPA|tʀɔ̃pˈlœj}}] ([[Französische Sprache|frz.]] „düsch s Aug“, vo ''tromper'' „düsche“ und ''l’œil'' „s Aug“) isch e [[illusion]]istischs Gmäld, wo mit ere gschickte perspektivische Daarstellig e Rüümlikäit vordüscht, wo nit vorhande isch. So bezäichnet mä as Trompe-l’œils bsundrigs au Wand- und Deckimoolereie, wo mit perspektivische Middel d Archidektuur gröösser lön lo usgsee oder Blick uf Fantasiilandschafte zäige.
== Gschicht ==
Die eltiste erhaltene Bischbil kennt mä us [[Pompeii]]; in dr [[Renaissance|Rönässans]] isch d Technik uferstande, wo mä d [[Perspektive]] widerentdeckt het. In dr [[profan]]e Moolerei het mä Trompe-l’œils hüfig iigsetzt, zum unklaari Ruumzueschnitt esthetisch verbessere oder au fantasiivolli Usblick uf [[Arkadien|arkadischi]] Landschafte us de Woonrüüm mööglig mache.
Dr Trompe-l’œil-Stil het sich in dr Rönässans entwicklet dank dr Entdeckig vo dr Perspektive und de wüsseschaftlige Fortschritt im Beriich vo dr [[Optik]]. As Motiiv het mä hüfig Nische mit Blueme- und Früchtstillääbe, chliini Mööbel (Regaal, Schränkli) mit Wärtsache, Brätterwänd mit Grafike und Brief und au Jagdstillääbe mit Wild und Waffe. Vilmol het e Künstler e gwüsses Motiv in meerere Wariante gmoolt. So git s vom Spezialist für Jagdmotiiv Johannes Leemans mindestens drei ''Stillääbe mit Jagdgräät'' mit eme Vogelchäfig in dr Middi und Bulverhörner und Waffe zringsum, wo enander seer äänlig si. Äi Exemplaar befindet sich im [[Kunstgewerbemuseum Berlin|Kunstgwärbmuseum Berlin]], die andere si vor e baar Joor vo zwäi internazionaale Aukzioonshüüser z Amsterdam verstäigeret worde.
Sit em 14. und 15. Joorhundert het mä brobiert vor Allem in Innerüüm mit ere gmoolte [[Scheinarchitektur|Schiinarchidektuur]] es eso lo usgsee wie wenn s Fänster häig, wo mä uf d Landschaft chönnt uuseluege, oder über em Ruum Kupple siige und dr Ruum eso gröösser wurd usgsee. E guets Bischbil für das si d [[Fresko|Fresken]] in dr [[Camera degli Sposi]], ([[Mantua]], [[Castel San Giorgio]]), wo dr [[Andrea Mantegna]] für e [[Luigi III. Gonzaga]] zwüsche 1465 und 1474 goolt het. Au an Ussefassaade git s Trompe-l’œil in dr Form vo Schiinarchidektuur und [[Lüftlmalerei|Lüftlmoolerei]].
In dr [[Heiligkeit|sakraale]] Moolerei het d Blüetezit vom Trompe-l’œil mit dr [[Gegenreformation|Geegereformazioon]] aagfange. Uf d [[Gewölbe|Deckigwölb]] in de [[Manierismus|manieristische]] Chille vo de [[Jesuiten|Jesuite]] het mä [[Himmelfahrt|Himmelfaarte]] vom Jesus oder dr Maria gmoolt und eso dr Himmel ufdoo. Im [[Rokoko]] si d Darstellige wider brofaaner worde und häi Theme us dr [[Antikes Griechenland|klassische Antike]] ghaa, zum Bischbil Bilder vo Götter.
==Kwodlibet==
Vilmol bruche d Lüt d Usdrück Trompe l'œil und Kwodlibet as Sünonüüm. Mäistens bezäichnet mä aber mit Quodlibet Bilder, won e Hufe beliebigi chliini Sache zäige. Abgsee vo däm si Kwodlibets vilmol in Form vo grafische Bletter gmacht, Trompe l'œil hingege hüfiger as Gmäld. E bekannts Kwodlibet-Motiiv si Schriftstück mit Egge, wo zum Däil iigrollt si; sonigi Bilder gseen mänggisch düschend ächt us. Kwodlibets zäige vilmol Geegestand wo an ere Wand us Holz ufghänkt si und wo so nätüürlig usgseen, ass mä sä fast aalängt.<ref>Das grosse Kunstlexikon von P.W. Hartmann http://www.beyars.com/kunstlexikon/lexikon_9166.html</ref>
Kwodlibets si e wäsentlige Bestanddäil in dr Entwicklig vo dr Stilläbemoolerei in Europa, wo sich bsunders z Holland und in Flandere im spoote 17. und im 18. Joorhundert usebildet het, z. B. "Quod Libet" vom Edward Collier (1701) und "Quodlibet" vom [[Cornelis Gijsbrechts]] (1675).
== Trompe-l’œil hüte ==
Hützudags chunnt s Trompe-l’œil as Inneruumgstaltig vor, wo d Wandmoolerei sit öbbe 1980 e dütligi Widerbeläbig gha het. Zu de Künstler, wo die Rönessans vorberäitet häi, ghöört under andere dr Ängländer [[Graham Rust]]. Usserdäm läbt s Trompe-l’œil au in dr Stadtgstaltig wider uf, zum archidektonischi Brobleem an Fassade z verstecke oder zum steriile stedtische Leerrüüm e beläbti Atmosphääre gee. Dr Filosof [[Robert Pfaller]] bezäichnet Trompe-l’œil as „[[Interpassivität|interpassivi]] Praxis“.
== Trompe-l’œil-Moolereie ==
<gallery>
Datei:Brooklyn-Bridge-Mural.jpg|The Brooklyn Bridge, Fassaadebild vom [[Richard Haas]] z N.Y., mit dr reale Brugg im Hindergrund
Datei:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|Jacopo de’ Barbari, ''[[Stillleben mit Rebhuhn und Eisenhandschuhen|Stilllääbe mit Räbhuen und Iisehändsche]]'', 1504
Datei:Cornelis Norbertus Gysbrechts 003.jpg|[[Cornelis Gijsbrechts]], ''Ruggsite vom ene Gmäld'', 1670
Datei:Edward Collier's painting 'Newspapers, Letters and Writing Implements on a Wooden Board'.jpg|[[Edward Collier]], ''Zitige, Brief und Schriibwärkzüüg uf ere Holzdaafele'', um 1699
Datei:Johann Heinrich Füssli 066.jpg|Trompe-l’œil gmoolt vom [[Johann Heinrich Füssli]], 1750
Datei:SchwetzingenSchlossgarten.jpg|Im [[Schloss Schwetzingen|Schwetzinger Schloss]], am Ändi vom ene Laubegang, 18. Joorhundert;(?)
</gallery>
== Trompe-l'œil-Skulptuure ==
<gallery>
Datei:Magic carpet mosaic fountain.jpg| Glandete „[[Fliegender Teppich|Fliegende Teppig]]“, Mosaik-Skulptuur an dr Stääge zur U-Baan-Stazioon am [[Museum of Natural History]] z [[New York City|Nöi York]]
Datei:Bankfield Museum 035.jpg| Marmorbüste mit eme Schleier, wo durchsichtig usgseet [[Bankfield Museum]], 19. Joorhundert
Datei:Bankfield Museum 036.jpg|Dä Effekt git s von alle Site und au us dr Nööchi.
</gallery>
== Liddratuur ==
* Ursula Benad, Martin Benad: ''Illusionmalerei heute.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 2002, ISBN 3-421-03372-2
* Eckhard Hollmann, Jürgen Tesch: ''Die Kunst der Augentäuschung''. Prestel, München 2004, ISBN 978-3-7913-4709-7
* M. Monestier: ''Trompe-l’œil Contemporaine - Les maîtres du réalisme''. Verlag Menges, Paris. ISBN 2-85620-334-5
* Jean Monneret: ''Le Triomphe du Trompe-l’œil''. Salon des Indépendents, Paris 1993. ISBN 2-85620-337-X
* Miriam Milman: ''Le Trompe-l’œil''. Albert Skira, Genf 1986. ISBN 3-7796-5241-2
* Eugen von Philippovich: ''Kuriositäten/Antiquitäten''. Klinkhardt & Biermann, Braunschweig 1966
* Graham Rust: ''Painted Ceiling''. Constable & Robinson Ltd, ISBN 1-84119-310-0
* Graham Rust: ''The Painted House''. Seven Dials, ISBN 1-84188-055-8 bzw. ISBN 978-1-84188-055-6
== Weblingg ==
{{commonscat|Trompe l'oeil|Trompe-l’œil}}
* [http://www.museedutrompeloeil.com/ Trompe-l’œil-Museum z Frankriich]
* [https://web.archive.org/web/20120207045525/http://www.trompeloeilfestival.com/ International Trompe l’œil Festival Lodi - Italie]
* [https://web.archive.org/web/20120204122004/http://www.trompe-l-oeil-art.com/ Trompe-l’œil-Site mit Bischbile] (änglisch)
* [https://web.archive.org/web/20070927235735/http://www.artlex.com/ArtLex/t/trompeloeil.html Trompe-l’œils bi »ArtLex«] (änglisch) – E Hufe Bildbischbil sit em 17. Joorhundert bis hüte
* [http://www.peinturemurale.com/ Trompe-l’œil, Wandmoolerei und Anamorphose, mee as 500 Fotene, franzöösisch]
* [http://www.trompe-l-oeil.info/fassadenmalerei/ Trompe-l’œil, Fassaademoolerei, Illusioonmoolerei: mee as 11.000 Fotene us Frankriich]
* [https://web.archive.org/web/20120205213827/http://www.3dnauta.com/ Anamorphosis 3D. Architekdonischs Trompe-l’œil]
* [https://web.archive.org/web/20160305063330/http://www.tommycarlsson.com/ Homepage vom schweedische Trompe-l'oeil-Mooler Tommy T.C. Carlsson]
{{SORTIERUNG:Trompeloeil}}
== Fuessnoote ==
<references />
{{Übersetzungshinweis|de|Trompe-l’œil|dütsch}}
[[Kategorie:Moolerei]]
bn3ana7kluun27z5kvktyqjmbb6x4cq
Kap Deschnjow
0
46559
1084538
719990
2026-05-25T09:54:50Z
Amherst99
9321
/* */
1084538
wikitext
text/x-wiki
{{Coordinate |map=right |maplevel=adm2nd |article=/ |NS=66/4/45/N |EW=169/39/7/W |type=landmark |region=RU-CHU |maptype=relief}}
[[Datei:BeringSt-close-VE.jpg|thumb|D Beringstrooss uf ere Satellitefoti: S Kap Deschnjow lit linggs, S Kap Prince of Wales rächts, zwüsche ne si d Diomedes-Insle]]
D '''[[Kap]] Deschnjow''' (au ''Kap Deschnjew'', russisch: мыс Дежнёва, isch dr östligst Punkt vom [[Russland|russische]] und eso au vom [[Asien|asiatische]] Festland. D [[Ratmanow-Insel|Ratmanow-Insle]], wo au zu Russland ghöört, lit no witer östlig.
==Dr Naame==
S Kap isch noch em russische Seefaarer und Belzdierjeeger [[Semjon Iwanowitsch Deschnjow|Semjon Deschnjow]] benennt, wo 1648 as erste Öiropäer drum ume gfaare isch.
==Geografii==
Es befindet sich uf dr [[Tschuktschen-Halbinsel|Tschuktschuke-Halbinsle]] an dr [[Beringstraße|Beringstrooss]], wo dr [[Tschuktschensee|Tschuktschukesee]] ([[Nordpolarmeer]]) und s [[Beringmeer]] (Nord-[[Pazifik]]) verbindet. Wisawii vom russische Kap Deschnjow lit im Oste s [[USA|amerikanische]] [[Kap Prince of Wales]] in ere Distanz vo 82 km. Zwüsche ne si d [[Diomedes-Inseln|Diomedes-Insle]]. Dur d Beringstrooss, wo [[Ostsibirien|Ostsibirie]] vo [[Alaska]] drennt, goot in Nord-Süd-Richdig die globali [[Datumsgrenze|Datumsgränze]].
{{Übersetzungshinweis|de|Kap_Deschnkow|dütsch}}
[[Kategorie:Geografii vo Russland]]
[[Kategorie:Vorpirg]]
910s835djt2cllh0ugbe1tasffogsu1
Leo Justinus Kauffmann
0
58860
1084524
966838
2026-05-24T13:50:45Z
Jcb
356
1084524
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
Dr '''Leo Justinus Kauffmann''' (* [[20. September|20. Sebdember]] [[1901]] z [[Dammerkirch]] em [[Département Haut-Rhin|Oberelsass]], † [[25. September|25. Sebdember]] [[1944]] en [[Straßburg|Strôßburg]]) ischt a elsässischer Kombonischt ond Hochschuellehrer gwäa.
== Aus seim Leaba ==
Dr Leo Justinus Kauffmann ischt am 20. Sebdember 1901 em oberelsässischa Dammerkirch uff d Welt komma. Sei Vadder ischt Lehrer gwäa ond hôt neabaher en deam Dorf d [[Orgel|Kirchaorgl]] gschbiilt. En dr Kleinstadt [[Altkirch]] hôt dr Kauffmann s Gymnasium bsuecht ond s Abidur gmacht. Wia dr [[Erster Weltkrieg|Erschde Weltkriag]] vorbei gwäa ischt, hôt der Môô beim Hermann Abendroth (1883 bis 1956) am Kelner [[Konservatorium|Konservadorium]] Musik studiirt. Moischderkurs hôt’r au noh beim Philipp Jarnach (1892 bis 1982) bsuecht. En dera Zeit send au seine erschde Kombosizioona entstanda.
Em Jôhr 1929 hôt dr Kauffmann z Keln a Stell als Musik-Lehrer an dr Rheinischa Musikschuel kriagt, wo dômôls scho da Rang vo-ma Konservadorium ghet hôt. Neabaher hôt’r noh en der Eifel-Stadt Düren an Chor ond a Orkeschdr gleidet. Wia 1933 z Deitschland d [[Nationalsozialismus|Nazis]] an d Macht komma send, isch dr Kauffmann entlassa wôrra, weil de selle deam sei Musikstil et ens Konzept basst hôt; se hend dean Môô als ''Neutöner'' vorschboddet. Drom hôt sich der – wia andre Kinschtler en dera bewegda Zeit au – a [[Pseudonym|Pseidoniim]] zuaglegt, was-em ermeglicht hôt, fir da Rundfunk en Keln Begleitmusika fir bestimmde Sendonga zo schreibe. 1940 schliaßlich hôt s Konservadorium vo Strôßburg da Kauffmann als Dozent fir Kombosizions-Lehre beruafa. Lang hôt’r dui Uffgab abr et erfilla kenna, denn scho viir Jôhr schbäder, am 25. Sebdember 1944, wia dr [[Zweiter Weltkrieg|Zwoide Weltkriag]] voll tobt hôt, hend da Kauffmann – grad amôl fenf Däg nôch seim 43. Geburtsdag – an seim Wirkongsort a baar Schblidder vo-ra Fliagerbomb troffa ond-en teedlich vorletzt.
== A Auswahl vo seine Werk ==
=== Musiktheader ===
* 1924: ''Abenteuer in Kaschgar'', a Märchenopr
* 1934: ''Die niegesehene Braut'', a Sengschbiil
* 1939: ''Die Serenade'', a Funkopr
* 1942: ''Die Geschichte vom schönen Annerl'', a Opr ibr a tragischa Liibesromanze zwischem brava Kaschberl ond em titl-gebenda scheena Annerl.
* 1944: ''Das Perlenhemd'', a Kammeropr fir Senger, Schauschbiiler ond Tenzer, em Kauffmann sei beschts ond erfolgreichschts Werk. Bei-ra Neiinszeniirong z [[Mainz]] em Juli 1958 hôt dui Opr beim Publikom ond bei dr Kridik an diafa Eidruck henderlassa; aber sechs Jôhr schbäder bei de Uffihronga z Keln ond en Wubberdal send dia Moinonga vo de Kridiker weit ausanander ganga.<ref>Hans Koeltsch: ''Der neue Opernführer'', Deutscher Bücherbund Stuttgart – Hamburg, S. 227, 1967.</ref>
=== Sonschdige ===
* 1922 bis 1942 send viir Streichquardedd entstanda.
* 1942 hôt dr Kauffmann sei oinziga ''Sinfonie'' gschriiba.
* 1943: ''Abendkantate'', fir Bariton-Solo, an gmischda Chor ond Orkeschtr
* 1943: ''Elsässisches Tanzspiel'' fir Orkeschtr
== Quella ==
* ''Der Musik Brockhaus'', Wiesbaden: Brockhaus; Mainz: Schott (1982), {{#isbn:3-7653-0338-0}}
* Friedrich Herzfeld: ''Das Lexikon der Musik'', Ullstein, Frankfurt am Main – Berlin – Wien (1976)
== Weblink ==
* [https://opacplus.bsb-muenchen.de/search?oclcno=862846818&db=100 Em Kauffmann sei Nôchlass en dr Borischa Staatsbibliothek]
* [https://web.archive.org/web/20150925082913/http://www.universaledition.com/Leo-Justinus-Kauffmann/komponisten-und-werke/komponist/359 A Kurzbiografii mit-ma kleina Werkvorzeichnis bei der Universal Edition]
== Oinzlne Nôchweis ==
<references/>
{{Normdaten}}
{{DEFAULTSORT:Kauffmann, Leo Justinus}}
[[Kategorie:Elsässer]]
[[Kategorie:Komponist]]
[[Kategorie:Komponist (20. Joorhundert)]]
[[Kategorie:Hochschuellehrer z Frankriich]]
[[Kategorie:Maa]]
f03p16b1vf26melphcchc5je0ac90c4
Nersingen
0
61075
1084534
934664
2026-05-25T06:39:16Z
Looniverse
51542
Birgermoeschter
1084534
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Nersenge}}
{{Infobox Gemeinde in Deutschland schwäbisch
| Wappen = DEU Nersingen COA.svg
| Breitengrad = 48/25/44/N
| Längengrad = 10/7/19/E
| Lageplan = Nersingen in NU.svg
| Bundesland = Bayern
| Regierungsbezirk = [[Schwaben (Bayern)|Schwoba]]
| Landkreis = Neu-Ulm
| Landkreisalem = Nei-Ulm
| Höhe = 465
| Fläche = 24.27
| PLZ = 89278
| Vorwahl = 07308
| Kfz = NU, ILL
| Gemeindeschlüssel = 09775134
| Gliederung = 5 Ortsdoel
| Straße = Rathausplatz 1
| Website = [http://www.nersingen.de/ www.nersingen.de]
| Bürgermeister = Fabian Sniatecki
}}
'''Nersenge''' (amtlich ''Nersingen'') ischt a Gmoed em [[Landkreis Neu-Ulm|Landkroes Nei-Ulm]] en [[Bayern]].
== Geografi ==
Nersenge leit rond 10 km nordeschtlich vo [[Neu-Ulm|Nei-Ulm]]. Durch s Gmoedsgebiat fliaße d [[Donau]], d [[Leibi]], d [[Roth (Donau)|Roth]] ond [[Biber (Donau)|Biber]]. Vo dr Gmarkong send 48,4 % Landwirtschaftsfleche, 24,5 % Wald, 18,8 % Sidlongsfleche ond 8,3 % sonschtige Fleche.
== Gmoendsgliderong ==
Zua Nersenge ghered d Derfer Leibi, Oberfahlheim, Straß ond Unterfahlheim ond d Weiler Glassenhart ond Lohhof. Nersenge grenzt an [[Elchingen]], [[Leipheim]], [[Bibertal]], [[Pfaffenhofen an der Roth]] ond [[Neu-Ulm]].
== Gschicht ==
Nersenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1143.
== Eiwohner ==
{| class="wikitable" width=350
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''1840''' || '''1871''' || '''1900''' || '''1925''' || '''1939'''
|- align=center
|align=left|'''Eiwohner'''|| 1173 || 1245 || 1208 || 1526 || 1746
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''1950''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1987''' || '''2011'''
|- align=center
|align=left|'''Eiwohner'''|| 4037 || 5016 || 6068 || 7910 || 9253
|}
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 10,6 % gleäge.
== Religion ==
73,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch]] gweä, 17,7 % [[Protestantismus|evangelisch]].
== Verwaltong ==
Nersenge ghert zua koenere Verwaltonsgmoeshaft. Dr Birgermoeschter vo Nersenge ischt dr Fabian Sniatecki.
=== Wahla ===
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
{| class="wikitable" width=350
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''CSU''' || '''SPD''' || '''FW''' || '''Griane''' || '''FDP''' || '''Sonschtige'''
|- align=center
|align=left|'''1986'''|| 52,5 % || 35,4 % || - || 6,5 % || 2,4 % || 3,2 %
|- align=center
|align=left|'''1990'''|| 45,5 % || 39,9 % || - || 4,3 % || 5 % || 5,3 %
|- align=center
|align=left|'''1994'''|| 48,4 % || 32,4 % || - || 7,5 % || 2,5 % || 9,2 %
|- align=center
|align=left|'''1998'''|| 43,7 % || 27,2 % || 4,9 % || 12,9 % || 2,8 % || 8,5 %
|- align=center
|align=left|'''2003'''|| 60,3 % || 22,2 % || 5,2 % || 6,8 % || 2 % || 3,5 %
|- align=center
|align=left|'''2008'''|| 47,2 % || 17,5 % || 13 % || 7,2 % || 6,3 % || 8,8 %
|- align=center
|align=left|'''2013'''|| 48,6 % || 23,1 % || 8,3 % || 6,2 % || 2,8 % || 11 %
|}
== Dialekt ==
Dr Dialekt vo Nersenge ghert zom [[Schwäbisch]].
== Literatur ==
* Michael Mackensen, Angela von den Driesch: ''Frühkaiserzeitliche Kleinkastelle bei Nersingen und Burlafingen an der oberen Donau'', C.H. Beck, 1987, ISBN 3406317499
* Thomas Fischer, Erika Riedmeier-Fischer: ''Der römische Limes in Bayern'', Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2008. ISBN 3-7917-2120-8. S. 187, Abb. 139
*Thomas Fischer: ''Die Römer in Deutschland'', Konrad Theiß Verlag, Stuttgart 1999. ISBN 3-8062-1325-9. S. 59.
*Anton Aubele: ''Straß Zur Geschichte eines Dorfes im Ulmer Winkel'', Anton H. Konrad Verlag, Weißenhorn 1982. ISBN 3-8743-7200-6
== Weblink ==
* {{Commonscat|Nersingen|Nersenge}}
* [https://web.archive.org/web/20100118205600/http://nersingen.de/ www.nersingen.de]
* {{HdBG GKZ|9775134}}
* {{LStDV GKZ|9775134}}
== Fuaßnota ==
<references />
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Neu-Ulm}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Ort (Landkroes Nei-Ulm)]]
aoiji5qz0ku0prniks2k7987urtjre0
Comersee
0
74459
1084532
1084283
2026-05-24T23:23:19Z
~2026-31144-91
120236
1084532
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Sentiero del Viandante DSC 6340 (14020554463).jpg|mini|Від з [[Л'ерна|Lierna]] у бок [[Bellagio]], у найбольш знакавай і цэнтральнай частцы [[Lake Como|возера Кома]]]]
[[Datei:ComoVomComerSee.JPG|mini|d Stadt [[Como]] am Comersee]]
Der '''Comer See''' (wie mer de Name z Dütschland schrybt) oder '''Comersee''' (wie mer en i de Schwiiz schrybt) isch e grosse Alperandsee uf der Südsyte vo den [[Alpen|Alpe]]. Uf [[Italienische Sprache|Iteliänisch]] heisst er ''Lago di Como'' und me seit em eifach au ''Lario,'' was vom antike römische Name ''Larius lacus'' chunt.
== Geographi ==
Der [[See]] lyt i der iteliänische Region [[Lombardei]]. Er het d Flechi vo 146 [[Quadratkilometer|Kwadratkilometer]] und lyt im ene Tal und het drum e längi, schmali Form, wo im undere Deil in zwe Ärm ufdeilt isch. Vo obe bis unde isch er 51 Kilometer lang. Am tüfschte Punkt vom See isch der Seebode 425 Meter wyt under der Oberflechi. Wil die aber nume uf 199 Meter über em Meeresspiegel lyt, chunt das Tal also wyt under d Meeresoberflechi abe. Das töife Becki het der Addagletscher i de [[Eiszeitalter|Yschzyte]] usgrabe.
Der Comersee lyt ganz z [[Italien|Italie]], so wie au der [[Gardasee]] wyter im Oschte, aber andersch weder der [[Luganersee]] und der [[Langensee|Langesee]] im Weschte, wo deils i der [[Schweiz|Schwiiz]] und deils uf iteliänischem Bode liged.
Ganz oben am See münde d Adda, wo us em [[Veltlin|Vältlin]] chunt, und d Mera, wo am [[Malojapass]] afoot und dur s [[Bergell]] abelauft, in Comersee. Ihri Mündige sind zwe Kilometer wyt usenand. D Oberlöif vo de Flüss liged i der iteliänische [[Provinz Sondrio]], ganz churz vor em See chöme si aber i d [[Provinz Como]], wo der See derzue ghört.
Chlyneri Zueflüss sind der ''Liro,'' der '' Albano'' und der ''Telo,'' wo vo der Bärgchetti weschtlech vom See abelauf, d ''Breggia,'' wo vom schwiizerische [[Chiasso]] us bi Cernobbio an See abechunt, und uf der Oschtsyte vom See sin dr ''Varrone'' un d ''Pioverna''.
Im undere Deil isch der See i zwöi längi Seebecki ufdeilt, das vo der Stadt [[Como]] (wo uf Dütsch ''Chum'' heisst) und das vo der Stadt [[Lecco]]. Bi dere Stadt flüsst s Wasser mit em Fluss Adda us em Comersee use, und dä Fluss chunt churz drufabe dure See ''Lago di Garlate'' und denn öschtlech vo [[Mailand]] dure und mündet i der Nöchi vo Cremona in [[Po]].
Grösseri Ortschafte rund um e See sind au Colico, Dongo, Gravedona, Menaggio, Bellagio, Cernobbio und Bellano. Bi Cernobbio isch d Landesgränze vo der Schwiiz nume drü Kilometer wyt vom See wäg.
== Bilder ==
<gallery>
Porto di Lierna - panoramio.jpg|Lierna
Varenna 2004 07 09.JPG|Varenna
Lago di Como-Villa D'Este.jpg|Villa d’Este
Menaggio 2.jpg|Menaggio
BellagioVomComerSee.JPG|Bellagio
TremezzoVomComerSee.JPG|Tremezzo
Musso Lake Como Bergell Alps.jpg|Musso (dütsch: ''Müss'')
</gallery>
== Literatur ==
* {{HLS|7148|Comersee|Autor=Martin Bundi}}<
== Weblink ==
{{Commons|Lago di Como|Comersee}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:See i de Lombardei]]
[[Kategorie:Provinz Como]]
jlc05j0j5kdax6ge3xs5jifhs13qn4a
1084542
1084532
2026-05-25T10:09:40Z
Ikar.us
11748
Di letscht Teggständerig vu [[Spezial:Byytreeg/~2026-31144-91|~2026-31144-91]] isch furtghejt wore un d Version [[Spezial:PermaLink/1084283|1084283]] vum Holder widerhärgstellt
1084542
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:ComoVomComerSee.JPG|mini|d Stadt [[Como]] am Comersee]]
Der '''Comer See''' (wie mer de Name z Dütschland schrybt) oder '''Comersee''' (wie mer en i de Schwiiz schrybt) isch e grosse Alperandsee uf der Südsyte vo den [[Alpen|Alpe]]. Uf [[Italienische Sprache|Iteliänisch]] heisst er ''Lago di Como'' und me seit em eifach au ''Lario,'' was vom antike römische Name ''Larius lacus'' chunt.
== Geographi ==
Der [[See]] lyt i der iteliänische Region [[Lombardei]]. Er het d Flechi vo 146 [[Quadratkilometer|Kwadratkilometer]] und lyt im ene Tal und het drum e längi, schmali Form, wo im undere Deil in zwe Ärm ufdeilt isch. Vo obe bis unde isch er 51 Kilometer lang. Am tüfschte Punkt vom See isch der Seebode 425 Meter wyt under der Oberflechi. Wil die aber nume uf 199 Meter über em Meeresspiegel lyt, chunt das Tal also wyt under d Meeresoberflechi abe. Das töife Becki het der Addagletscher i de [[Eiszeitalter|Yschzyte]] usgrabe.
Der Comersee lyt ganz z [[Italien|Italie]], so wie au der [[Gardasee]] wyter im Oschte, aber andersch weder der [[Luganersee]] und der [[Langensee|Langesee]] im Weschte, wo deils i der [[Schweiz|Schwiiz]] und deils uf iteliänischem Bode liged.
Ganz oben am See münde d Adda, wo us em [[Veltlin|Vältlin]] chunt, und d Mera, wo am [[Malojapass]] afoot und dur s [[Bergell]] abelauft, in Comersee. Ihri Mündige sind zwe Kilometer wyt usenand. D Oberlöif vo de Flüss liged i der iteliänische [[Provinz Sondrio]], ganz churz vor em See chöme si aber i d [[Provinz Como]], wo der See derzue ghört.
Chlyneri Zueflüss sind der ''Liro,'' der '' Albano'' und der ''Telo,'' wo vo der Bärgchetti weschtlech vom See abelauf, d ''Breggia,'' wo vom schwiizerische [[Chiasso]] us bi Cernobbio an See abechunt, und uf der Oschtsyte vom See sin dr ''Varrone'' un d ''Pioverna''.
Im undere Deil isch der See i zwöi längi Seebecki ufdeilt, das vo der Stadt [[Como]] (wo uf Dütsch ''Chum'' heisst) und das vo der Stadt [[Lecco]]. Bi dere Stadt flüsst s Wasser mit em Fluss Adda us em Comersee use, und dä Fluss chunt churz drufabe dure See ''Lago di Garlate'' und denn öschtlech vo [[Mailand]] dure und mündet i der Nöchi vo Cremona in [[Po]].
Grösseri Ortschafte rund um e See sind au Colico, Dongo, Gravedona, Menaggio, Bellagio, Cernobbio und Bellano. Bi Cernobbio isch d Landesgränze vo der Schwiiz nume drü Kilometer wyt vom See wäg.
== Bilder ==
<gallery>
Porto di Lierna - panoramio.jpg|Lierna
Varenna 2004 07 09.JPG|Varenna
Lago di Como-Villa D'Este.jpg|Villa d’Este
Menaggio 2.jpg|Menaggio
BellagioVomComerSee.JPG|Bellagio
TremezzoVomComerSee.JPG|Tremezzo
Musso Lake Como Bergell Alps.jpg|Musso (dütsch: ''Müss'')
</gallery>
== Literatur ==
* {{HLS|7148|Comersee|Autor=Martin Bundi}}<
== Weblink ==
{{Commons|Lago di Como|Comersee}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:See i de Lombardei]]
[[Kategorie:Provinz Como]]
nv1txclmsqs5acs85aawkafz819vx4x
Karlheinz Jung
0
79094
1084523
1032944
2026-05-24T13:49:35Z
Jcb
356
1084523
wikitext
text/x-wiki
Dr '''Karlheinz „Kalle“ Jung''' (* [[3. November|3. Novämber]] [[1952]] z [[Zell im Wiesental|Zäll]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] Sozialaarbeter, Bedriibswiirt un Verwaltigsdiräkter.
== Lääbe ==
Dr Karlheinz Jung isch isch z [[Lörrach]] in dr Haagenerstroß un speter im Obermattweg z [[Lörrach-Stetten|Stette]] bi [[Lörrach]] ufgwagse. Syy Vater, [[Gerhard Jung]], isch Oberamtmann bi dr Boscht gsi un derzue e bekannte Schwarzwälder Dialäktdichter, syy Mueter, Klara geb. Wuchner, Huusfrau. Dr Kalle Jung het zwai Gschwischter, e jingere Brueder, [[Markus Manfred Jung]], e Gimnasialleerer un alemannische Dialäktdichter, un e jingeri Schweschter, Sabine verh. Ging, e Musiklehreri.
No dr Schuel het dr Jung vu 1974 bis 1978 han dr kadoolische Fachhochschuel z Fryburg Soziaalaarbet studiert un mit em Diplom abgschlosse. Är het zee Joor in dr Chinder- un Juugedpsychiatry vu dr Universiteetskliinik Fryburg gschafft un isch derno zee Joor Personaalrootsvorsitzer gsii.
Nääbehäär het er e Uusabildig zum Hochschuelfachökonom Personaalwääse (Abschluss 1997) gmacht un derno vu 1997 bis 1999 an dr Fachhoochschuel AKAD Leipzig Bedriibswiirtschaft studiert un en Abschluss as Diploom-Chaufmann (FH) gmacht. Syni Diploomaarbet het er gschriibe iber Mitarbaiterfierig im Chrankehuusmänätschmänt. Är isch derno in d Verwaltig vum Universiteetskliinikum gwägslet un het in verschiidene Laitgsfunkzioone gschafft, unter anderem as Laiter vum Gschäftsberaich Personal un Wiirtschaft, zletscht as stellverdrättende chaufmännische Diräkter. Im Rame vu syre Aarbet am Universiteetsklinikum isch er au Gschäftsfierer vu zwoo Doochtergsellsychafte gsiis, dr „Gesellschaft für Wissen, Service und Material in der Medizin mbH (WiSMa) und dr „Kongress & Kommunikation gGmbH“. Zwai Joor lang isch er au Mitgliid im Ufsiichtsroot vum Universiteetsklinikum gsii.
Am Malik Management Zentrum z St. Galle het er e Zuesatzqualifikazioon in Sischteemoriäntiertem Mänätschmänt gmacht. Derzue het er e Uusbildig zum EFQM-Assessor gmacht.
Dr Karlheinz Jung isch Mitgliid im Uusschuss vum Bundesbildigsminischterium fir d Entwicklig vu dr Beruefsuusbildig zum Chaufmann im Gsundhaitswääse gsii un au Mitgliid im Vorstand vu dr Bedriibschrankechasse. Näbe syre Aarbet het er an dr Kadoolische Hoochschuel un an dr Evangeelische Hoochschuel z Fryburg verschiideni Leerufdreeg ghaa, unter anderem in dr Beraich Pflääg, Soziaalaarbet un Soziaalmänätschmänt. Am Aarbetsgriicht Fryburg het er eerenamtli fimf Joor lang as Aarbetsriichter gschafft.
An dr Leuphana Universiteet z Lüneburg het er anne 2010 bi dr Maria-Eleonora Karsten zum Theemaa „Krankenhäuser brauchen eine integrierte Personalentwicklung. Stand und Perspektiven einer integrierten Personalentwicklung an den Universitätsklinika Deutschlands, Österreichs und der Schweiz“ promoviert.
Vu April 2008 bis Oktober 2012 het er an dr Universiteetsmediziin Göttingen gschafft, zeerscht as Laiter vum Gschäftsberaich Personal, derno ab Mai 2010 as Laiter vum Zäntralberaich Vorstand.
Zum Novämber 2012 isch er as Verwaltigsdiräkter an di Evangeelisch Diakonissechrankehuus z Karlsruhe-Rüppurr gwägslet. No dr Fusioon vu dr Evangeelische Diakonissenaaschtalt mit dr St. Vincentius-Klinike Karlsruhe isch dr Jung Vorstandsmitgliid vu dr nei bildete „ViDia – Christliche Kliniken Karlsruhe“ woore.
Anne 1976 het dr Kalle Jung e Bryys bim Wettbewärb [[aktion junge mundart]] vum Alemannische Gsprächskrais im Regierigsbresidium Fryburg gwunne, 1984 het er bim Wettbewärb [[Jungi Mundart 84]] vu dr [[Muettersproch-Gsellschaft]] mitgmacht. Gedicht vun em uf Alemannisch sin in dr Anthology [[D Hailiecher]] uusechuu. Syterhär isch dr Jung aber im Unterschiid zue sym jingere Brueder nimi as Dialäktautor in Erschyynig drätte.
Dr Kalle Jung isch ghyroote mit dr Ursula Jung, ere Chinderchrankeschweschter, un het mit ire zwee Siin.
== Schrifte ==
* ''Ist-Analyse und konzeptionelle Weiterentwicklung der Mitarbeiterführung im Krankenhausmanagement unter besonderer Berücksichtigung der Universitätsklinika.'' Diplomarbeiten Agentur diplom.de 1999. 128 S.
* ''Personalführung in Gesundheitseinrichtungen. Teil I.'' Decker, Heidelberg 1999. 109 S. {{#isbn:978-3768553322}}
* ''Co-Management und Gegenmacht. Handbuch für Beschäftigtenvertreter in Krankenhäusern und Rehaeinrichtungen.'' Vorwort von Ulla Derwein. Mabuse-Verlag, Frankfurt am Main 1999 215 S. {{#isbn:9783933050243}}
* Knut Dahlgaard, Kalle Jung, Wolfgang Schelter: ''Profit-Center-Strukturen im Krankenhaus: Potentiale, Risiken und (Neben-)Wirkungen.'' Mabuse-Verlag, Frankfurt am Main 2000. 150 S. {{#isbn:978-3933050519}}
* ''„Wenn Sie Visionen haben, gehen Sie zum Arzt!” Der Umbruch der bundesdeutschen Krankenhauslandschaft.'' In: Dr. med. Mabuse Nr. 123 (1/2000)
* ''[http://opus.uni-lueneburg.de/opus/volltexte/2010/14181/pdf/Promotion_Jung_Druckversion_final.pdf Krankenhäuser brauchen eine integrierte Personalentwicklung].'' Dissertation. Leuphana, Lüneburg 2010
* ''Gedichte.'' In: [[D Hailiecher |D Hailiecher, Alemannische Anthologie Junge Mundart]]. Hrsg. Markus Manfred Jung/Muettersproch-Gsellschaft, [[Morstadt Verlag]], Kehl 1987
== Literatur ==
* [https://www.diak-ka.de/downloads/wir_ueber_uns/bruecken/Bruecken_Ausgabe_Nr_03-2012.pdf Das aktuelle Interview. Der neue Verwaltungsdirektor stellt sich vor. Im Spagat zwischen Patientenversorgung und Erlössteigerung], In: Brücken, 3/2012, S. 3-6
== Weblink ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=H8b2OOWiLAs Interview uf Youtube]
{{DEFAULTSORT:Jung, Karlheinz}}
[[Kategorie:Manager]]
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Person (Friburg im Brisgau)]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
7cos7qdn7qqgxnhx6fy9naibspv94qw
Hubert Roth
0
81960
1084521
1023469
2026-05-24T13:45:16Z
Jcb
356
1084521
wikitext
text/x-wiki
Dr '''Hubert Roth''' (* [[1941]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] Diplom-Verwaltigswirt (FH). Är isch vu 1971 bis 1992 Hauptamtslaiter z [[Klettgau (Gemeinde)|Chleggau]] gsii un vu 1993 bis 2001 derno Burgermaischter vu dr Gmai.
Dr Roth schrybt scho syt vyl Johr Biecher, Zytigsartikel un Ufsätz in Zytschrifte iber d Kultur, d Gschicht un dr [[alemannisch]] Dialäkt vu dr Region [[Klettgau|Chleggi]]. Vu 1989 bis 2005 het er im ''Alb-Bote'' vom [[Landkreis Waldshut|Landchrais Waldshuet]] unterm Titel ''[[Fenschtergügsler]]'' e [[Alemannische Kolumnen|Dialäktkolumne]] gschribe.
== Uusgläseni Schrifte ==
* ''Waisch es no?'' Geiger-Verlag, Horb am Neckar 1986
* ''So isch es gsii! Das Leben im Klettgau.'' Geiger-Verlag, Horb am Neckar 2000. {{#isbn:3-89570-691-4}}
* ''Im Spiegel der Geschichte.'' Hrsg. vom Katholischen Bildungswerk Klettgau 2017
== Weblink ==
* [https://klettgau-historia.de/index2.html Klettgau Historia], Websyte vum Hubert Roth
{{SORTIERUNG:Roth, Hubert}}
[[Kategorie:Burgermeischter]]
[[Kategorie:Kommunalbolitiker (Dytschland)]]
[[Kategorie:Autor]]
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
1rz1shkaj11dnqv48hjq5f4j1hd48kj
Gerhard Friedrich Weber-Benzing
0
85140
1084519
1058715
2026-05-24T13:43:54Z
Jcb
356
1084519
wikitext
text/x-wiki
Dr '''Gerhard Friedrich Weber-Benzing''' (* [[13. August|13. Augschte]] [[1918]] z [[Villingen-Schwenningen|Schwenninge]] as ''Gerhard Friedrich Weber''; † [[21. Mai]] [[1999]] au dert) isch e [[Deutschland|dytsche]] Haimetforscher gsii.
== Lääbe ==
Dr Weber-Benzing isch z Schwenninge ufgwagse un het vu 1933 bis 1935 z Marbach un z Schwenninge Buur glehrt. Är het im Rychsarbetsdienscht dient un dert e Fiereruusbildig gmacht. Im [[Zweiter Weltkrieg|Zweete Wältchrieg]] isch er Soldat gsi (letschte Dienschtgrad: Oberfeldwebel im Infanterietregiment 470) un het am 12. April 1945 s Ritterchryz kriegt. Är isch un meefach verwundet wore un het wäge däm noch em Chrieg nimi as Buur chenne schaffe. Är het derno zerscht as Fuermann, schließli aber as Lagerverwalter vu dr Uhrefabrik Müller-Schlenker gschafft. Im Summer 1952 het er d Käthe Benzing ghyrote, di jingscht Dochter vum Buur Ernst Benzing. Vu dohär het er sy Doppelname Weber-Benzing ghaa. Si hän zäme z Schwennigen gläbt un e Suhn ghaa.
Dr Weber-Benzing het si langi Johr in syre Haimetstadt Schwenninge fir dr Drachteverain engaschiert. Us dr Drachtegruppe, wu scho Ändi 19. Jh. entstanden isch, het si noch em [[Zweiter Weltkrieg|Zweete Wältchrieg]] 1951/52 dr Verain „Verein der Barmer Tracht e. V.“ grindet. Dr Weber-Benzing isch 1949 Mirglid vu dr Drachtegruppe wore un het het fir där Verain ab 1952 as Schriftfierer e Verainsblettli unter em Titel „Das Monatsblättle“ uusebrocht, 1954 het des Blettli e Uflag vu 2400 Exemplar ghaa. E baar Johr speter het mer versuecht, dr „Verein für Heimatkunde“, wu s nume no uf em Bapyr gee het, wider zum Läbe z wecke. 1956 isch wäge däm dr Drachteverain ufglest wore un alli Mitglider sin in Haimetverain iberdrätte, wu ab do unter em neie Name „Schwenninger Heimatverein“ gfiert woren isch. D Mitgliderzytschrift isch speter in „Das Heimatblättle“ umgnännt wore. D Drachgtegruppe isch im Haimetverain wytergfiert wore, dr Weber-Benzing isch Vorstand vu dr Drachtegruppe gsii, ab 1962 bis 1993 hauptamtlige Gschäftsfierer, speter derno Ehrevorstand. Dr Weber-Benzing isch ab 1962 au Vorsitzer vum Drachtegau Schwarzwald un ab 1968 bis 1980 Erschte Vorsitzer vum Landesvorstand vu dr Haimet- un Drachtegau Bade-Wirttebärg gsii.
Dr Weber-Benzing het si au fir dr Schwenninger Dialäkt inträssiert un Gedicht uf [[Alemannisch]] gschribe. E Uuswahl het er anne 1956 unter em Titel „‘s Joor Dure“ uusegee. Uuszig us em Wortschatz vum Schwenninger Dialäkt het er anne 1977 im „Monatsblättle“ zämegstellt. Dernäbe het er unter anderem au „40 Jahre in und über Schwenninger Mundart“ un e „Schwenninger Häuserchronik von 1838“ gschribe.
Dr Weber-Benzing isch Mitglid bi dr [[Muettersproch-Gsellschaft]] un bi dr Heinrich-Hansjakob-Gsellschaft gsii.
Wu in dr 1980er Johr bschlosse woren isch, ass alti Buurehyser im Schwenniger Oberdorf („Ob dem Brückle“) hätte sotte abgrisse wäre, het dr Weber-Benzing d Burgerinitiativ „Das Oberdorf darf nicht sterben“ grindet, wu si am Änd erfolgrych fir dr Erhalt vu däne alte Hyser yygsetzt het.
<ref>[https://www.nq-online.de/lokales/ein-wunder-dass-es-noch-steht_50_111157266-16-.html Ensemble Ob dem Brückle wurde durch großes Bürgerengagement gerettet: „Ein Wunder, dass es noch steht“], Die Neckarquelle, 12. Septämber 2016</ref>
Fir dr Schwenninger Haimetverain het er zäme mit em Otto Benzing di evangelische Chilchebiecher vu 1652 bis 1963 verchartet.
== Uusgläseni Schrifte ==
* ''‘s Joor dure. Besinnliche und heitere Gedichte in Altschwenninger Mundart. Eine Auswahl besinnlicher und heiterer Gedichte schwäbisch-alemannischer Prägung. Mit einer Einführung in die Sonderheiten der einheimischen Mundart und Randzeichnungen vom Verfassser.'' Hrsg. vom Schwenninger Heimatverein e. V., Schwenningen a. N., Swano-Verlag 1956. 105 S.
** 2., erweiterte und verbesserte Auflage. Mit einer Einführung in die Sonderheiten der einheimischen Mundart. Mit Illustrationen vom Ehepaar Müller-Hanssen und vom Verfasser. Hrsg. vom Schwenninger Heimatverein. Swano-Verlag, Villingen-Schwenningen 1980. 109 S.
* ''Schwenninger Häuserchronik 1838. Ein Rundgang durch das damalige Schwenningen.'' Bearbeitet von GFW. Schwenningen, 1964. 48 S. (Auszüge aus: Das Heimatblättle 7.1959 - 11.1963; zusammengestellt von GFW)
* ''Was uns fehlt, ist Einigkeit. Eine Auseinandersetzung mit zeitnahen Fragen und Problemen in der Heimat- und Trachtensache.'' Hrsg. vom Schwenninger Heimatverein e. V., Schwenningen a. N., Swano-Verlag 1970. 30 S. mit Abb.
* ''Festschrift 1976, Trachtenfest Glottertal, Trachtenkapelle Musikverein, Chronik.'' Trachtenkapelle Glottertal. mit Trachtenfest vom 02. September 1976.
* ''Schwenninger Wortschatz.'' Swano Verlag, Villingen-Schwenningen 1977. 84 S. (Auszug aus „Schwenninger Heimatblättle“ H. 1-3)
* Zäme mit em Manfred Reinartz: ''Schwenninger Bilddokumente 1850-1930.'' Hrsg. Ernst Revellio Villingen-Schwenningen 1977. 135 S. zahlr. Ill. {{#isbn:3882770031}} / {{#isbn:9783882770032}} (Schriftenreihe der Stadt Villingen-Schwenningen 1)
* ''Schwenninger Sippen- und Hausnamen. Verbunden mit bekannten Ruf-, Über- oder Spitznamen.'' Gesammelt von Karl Benzing; bearbeitet von G.F.Weber. Schwenningen 1995. 36 S. (Auszüge als Nachdruck aus „Heimatblättle“ 1990 -1995)
== Uuszaichnige ==
* 1979: Verdienschtchryz am Band vum Verdienschtorde vu dr Bundesrepublik Dytschland
* 1983: Ehrenodle vum Land Bade-Wirttebärg
* 1991: Guldi Gau-Ehrezaiche vum Drachtegau Schwarzwald
* 1998: silberni Burgermedaille vu dr Stadt Villinge-Schwenninge
== Literatur ==
* Ingrid Bigler-Marschall: ''Weber-Benzing, Frider.'' In: ''Deutsches Literatur-Lexikon. Biographisch-bibliographisches Handbuch.'' 3., völlig neu bearbeitete Auflage. Band 28: ''Streit – Techim.'' Hrsg. von Hubert Herkommer und Konrad Feilchenfeldt. Saur, Zürich/München 2008, {{#isbn:978-3-908255-43-7}}, Sp. 627.
* Ute Schulze: ''Ein Leben für Heimat und Brauchtum. Zum Tode von Gerhard Friedrich Weber-Benzing.'' In: ''Almanach 2000. Heimatjahrbuch des Schwarzwald-Baar-Kreises.'' 24. Folge. Hrsg. Vom Landratsamt Schwarzwald-Baar-Kreis. DoldVerlag, Vöhrenbach 1999. {{#isbn:3-927677-24-8}}. S. 139-140
* ''50 Jahre Heimatblättle. Bilderbogen des geistigen und handwerklichen Vaters und Begründers unseres Vereinsorgans Gerhard Friederich Weber-Benzing, 13.8.1918 - 21.5.1999.'' Swano-Verlag, Villingen-Schwenningen 2002. 12 S. zahlr. Ill. (Das Heimatblättle 598)
== Weblink ==
* [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail/-/Detail/details/PERSON/wlbblb_personen/1012577805/Weber-Benzing+Gerhard+Friedrich Weber-Benzing, Gerhard Friedrich] uf LEO-BW
* [https://www.alemannisch.de/de/mitglieder/show.php?id=103 Täxtprobe] uf dr Websyte vu dr Muettersproich-Gsellschaft
== Fueßnote ==
<references/>
{{DEFAULTSORT:WeberBenzing, Gerhard Friedrich}}
[[Kategorie:Wirtteberger]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Maa]]
oq07eqng0ulmssur1rsx7an6oz06b6m
Gustav Güldenstein
0
86358
1084520
1035169
2026-05-24T13:44:35Z
Jcb
356
1084520
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt|Baseldeutsch|Baseldytsch|Baseldütsch}}
Dr '''Gustav Güldenstein''' (1888 — 1972) isch e dütsch-schwizerische Komponist, Muusigpedagoog, und Muusigschriftsteller gsi.
== Lääbe und Wärk ==
Dr Gustav Güldenstein isch am [[23. Juni]] [[1888]] z [[München|Münche]] uf d Wält choo.<ref name="bmlo">[https://bmlo.de/g0836 bayerisches musiker lexikon online]</ref>
Er het in sim Lääbe z [[Basel|Baasel]], [[Dresden|Dresde]], [[Freiburg_im_Breisgau|Freiburg im Brisgau]], [[Genf|Gämf]] und [[München|Münche]] gschafft. Er isch e Schüeler vom Émile Jaques-Dalcroze gsi, wo as Begründer vo dr rhüthmisch-musikaalische Erziejig gältet, und het bim [[Edmund Husserl]] [[Philosophie|Filosofii]] studiert. Vo 1921 aa isch dr Güldenstein am [[Musik-Akademie_der_Stadt_Basel|Konserwatorium Baasel]] Leerer für Rhüthmik, Solfääsch, Harmoniileer und Improwisazioon gsi. 1953 isch er bangsioniert worde.<ref>[https://www.musik-akademie.ch/en/at-a-glance/history/gallery.html#dialog-16 Musik Akademie Basel]</ref>
Dr Güldenstein het zu de früeje Fenomenolooge ghöört zämme mit em Waldemar Conrad und em Hans Mersmann, wo d Methodik vo dr Fenomenologii uf d Muusig aagwändet häi.<ref>Bruce Ellis Benson: «Phenomenology of Music» in ''The Routledge Companion to Philosophy and Music'', Routledge, {{#isbn:9780203830376}}</ref>
== Si Familie und Dood ==
Dr Güldenstein isch mit dr Nora Siebert (*1904, † 08.01.1997 z Baasel) verhürootet gsi. Am 02.11.1939 isch iire Soon Matthias Felix uf d Wält choo.<ref>[https://gedenkbuch.muenchen.de/index.php?id=gedenkbuch_link&gid=11717 Gedenkbuch München]</ref>
Dr Gustav Güldenstein isch am [[21. Januar]] [[1972]] z [[Riehen|Rieche]] gstorbe.<ref name="bmlo" />
== Wärk ==
* Modulations-Lehre. Stuttgart : Grüninger 1917. Zweite, umgearbeitete und vermehrte Auflage mit einem Notenanhang unter Mitarbeit namhafter Komponisten. Stuttgart : Klett 1929.
* Probleme der Tonalität : eine kritische Untersuchung. Diss. Phil. Basel. Stuttgart : C. Grüninger Nachf. E. Klett 1927.<ref>[https://nb-helveticat.primo.exlibrisgroup.com/discovery/search?vid=41SNL_51_INST:helveticat&query=any,contains,sz000820975&lang=de Nachweis Helveticat]</ref>
* Theorie der Tonart. Stuttgart : Klett 1920, 1928; Basel, Stuttgart : Schwabe 1973.
== Fuessnoote ==
<references />
{{Normdaten}}
{{SORTIERUNG:Guldenstein, Gustav}}
[[Kategorie:Komponist (20. Joorhundert)]]
[[Kategorie:Schwizer Komponist]]
[[Kategorie:Autor vo Sachliteratur]]
[[Kategorie:Hochschuellehrer z Basel]]
[[Kategorie:Musiker (Basel)]]
[[Kategorie:Person (Basel)]]
[[Kategorie:Maa]]
aj79zurrht31dttq1kj0a5p33dnwvoe
Flurin Jecker
0
93806
1084518
1075482
2026-05-24T13:40:42Z
Jcb
356
1084518
wikitext
text/x-wiki
'''Flurin Jecker''' (* [[1990]] in [[Bern]]) isch ä Schwiizär [[Autor|Outor]] u [[Journalist|Journi]].
== Läbä ==
Dr Flurin Jecker het zersch ä Bachelor in [[Biologie]] ar [[Universität Bern|Uni Bärn]] abgschlossä u nächär vo 2013 bis 2016 Literarisches Schriibä am Schwiizerischä Literaturinstitut in [[Biel/Bienne|Biu]] studiärt. Är het aus Journi bim ''[[Der Bund|Bund]]'' ir Lokalredaktion gschaffet, git jetzä Workshops zum literarischä Schriibä u läbt aus freiä Schriftsteuer u Mentor in Bärn.<ref>https://www.srf.ch/kultur/ansichten/autorenportraet-flurin-jecker</ref><ref name="derbund-2016">{{Internetquelle|autor=Alexander Sury|url=http://www.derbund.ch/kultur/buecher/die-sprache-steht-an-erster-stelle/story/22615282|titel=«Die Sprache steht an erster Stelle»|hrsg=''Der Bund''|datum=2016-06-24|abruf=2017-05-02|archiv-url=http://web.archive.org/web/20170902045447/http://www.derbund.ch/kultur/buecher/die-sprache-steht-an-erster-stelle/story/22615282|archiv-datum=2017-09-02|abruf-verborgen=1}}</ref><ref>Sante Tereza. Nagel und Kimche, Zürich 2025, {{#isbn:978-3-312-01360-9}}</ref>
== Wärch ==
* Lanz. Nagel und Kimche, Zürich 2017, {{#isbn:978-3-312-01022-6}}.
* Ultraviolett. Haymon Verlag, Innsbruck-Wien 2021, {{#isbn:978-3-7099-8136-8}}.
* Sante Tereza. Nagel und Kimche, Zürich 2025, {{#isbn:978-3-312-01360-9}}https://flurinjecker.com/</ref>
== Uszeichnigä ==
* 2017: Weiterschreiben-Stipendium vor Stadt [[Bern|Bärn]]
* 2017: Kröte des Monats für Lanz
* 2018: Kranichsteiner Jugendliteratur-Stipendium vom Deutschen Literaturfonds für ''Lanz''
* 2018: Aufenthaltsstipendium des Literarischen Colloquiums Berlin
* 2023: Bärner Schriibstipendium vom [[Kanton Bern]]
== Weblinks ==
* {{Helveticat}}
* {{Perlentaucher|flurin-jecker}}
* [https://flurinjecker.com/ Website von Flurin Jecker]
== Beleg ==
<references />
{{Normdaten}}
{{SORTIERUNG:Jecker, Flurin}}
[[Kategorie:Epiker]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Autor]]
[[Kategorie:Literatur (21. Joorhundert)]]
[[Kategorie:Literatur (Schwiz)]]
[[Kategorie:Literatur uf Dütsch]]
[[Kategorie:Zytigsjournalist]]
[[Kategorie:Journalist (Schwiz)]]
[[Kategorie:Bärner]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
jedw2gkbepr1d0mazl53me3dgyubw0g
James Bond
0
93844
1084522
1075143
2026-05-24T13:48:00Z
Jcb
356
1084522
wikitext
text/x-wiki
'''James Bond''', o bekannt aus Agent 007, isch ä Roman- u Fiumcharakter vom [[Vereinigtes Königreich|britischä]] [[Schriftsteller|Schriftsteuer]] [[Ian Fleming]]. Dr James Bond isch ä Gheimagänt bim MI6 u het si erscht Uftrit im Buäch Casino Royale 1953 gha. Dr Ian Fleming het bis zu sim Tod 1964 Zwöuf [[Roman|Romän]] u Nün Churzgschichtä mitem James Bond gschribä. Speter hei o no anderi Outorä Buächer mit Bond gschribä.
1954 isch dr erscht Fernsehfium mitem Agänt Casino Royale zum glichnamigä Buäch usächo. Speter si wiiteri [[Film|Fiumä]], nächer aus Kinoproduktionä, produziärt wordä wo d'Figur James Bond zurä Ikonä vor Popkultur hei gmacht. Glichziitig het säch di wächslendi Besetzig vom [[Schauspieler|Schouspiiler]] vom Bond zu eirä vo dä priisträchtigschtä Ufgabä im Fiumgschäft entwicklet.
== Entstehig vor Romanfigur ==
Dr'Ian Fleming, vo währendem [[Zweiter Weltkrieg|Zwäitä Wäutchriäg]] säuber bim britischä Gheimdiänscht isch gsi, het d'Figur James Bond vermuätläch nachem Vorbiud vom [[Vereinigtes Königreich|britischä]] Marinäoffiziär Patrick Dalzel-Job entwicklet. Aregig het är o no vo anderä ächtä Agäntä aber o andernä Büächerfigur wi vom [[Serbien|serbischä]] Doppuagänt Duško Popov erhautä.<ref>Sophie Jackson: ''Churchill’s White Rabbit: The True Story of a Real-Life James Bond.'' The History Press, Stroud 2012, {{#isbn:978-0-7524-6748-1}}.</ref>
== Bibliografi ==
=== Wärch vom Ian Fleming: ===
I Chlammärä stöh ds Erscheinungsjahr u faus übersetzt dr hochdütsch Titu (bi merenä Ufläg o verschiedäni).
* Casino Royale (1953; Casino Royale, 1960; Casino Royale, 2012, {{#isbn:978-3-86425-070-5}})
* Live and Let Die (1954; Leben und sterben lassen, 1981; Leben und sterben lassen, 2012, {{#isbn:978-3-86425-072-9}})
* Moonraker (1955; Mondblitz, 1967; Moonraker, 2012, {{#isbn:978-3-86425-074-3}})
* Diamonds Are Forever (1956; Diamantenfieber, 1960; Diamantenfieber, 2012, {{#isbn:978-3-86425-076-7}})
* From Russia with Love (1957; Liebesgrüße aus Moskau, 1961; 1966; Liebesgrüße aus Moskau, 2013, {{#isbn:978-3-86425-078-1}})
* Dr.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwXg"> </span></nowiki>No (1958; James Bond jagt Dr. No, 1965; Dr. No, 2013, {{#isbn:978-3-86425-080-4}})
* Goldfinger (1959; Goldfinger; James Bond contra Goldfinger 1965; James Bond jagt Goldfinger 1977, 1959; Goldfinger, 2013, {{#isbn:978-3-86425-082-8}})
* For Your Eyes Only (1960; 007 James Bond greift ein, 1965; In tödlicher Mission, 2013) – Churzgschichtäsamubang:
** For Your Eyes Only (Für Sie persönlich; In tödlicher Mission)
** Quantum of Solace (Das Minimum an Trost; Ein Minimum an Trost; Ein Quantum Trost)
** The Hildebrand-Rarity (Die Hildebrand-Rarität)
** From a View to a Kill (Tod im Rückspiegel; Im Angesicht des Todes)
** Risico (Riskante Geschäfte; Risiko)
* Thunderball (1961; James Bond und das Unternehmen Feuerball, 1965; Operation Feuerball; Sag niemals nie; Feuerball; Sag niemals nie oder Aktion Feuerball, 1993; Feuerball, 2013)
* The Spy Who Loved Me (1962; Der Spion, der mich liebte, 1966; Der Spion, der mich liebte, 2013)
* On Her Majesty’s Secret Service (1963; James Bond und sein gefährlichster Auftrag, 1964; Im Dienst Ihrer Majestät, 1966; Im Geheimdienst Ihrer Majestät, 2013)
* You Only Live Twice (1964; 007 James Bond reitet den Tiger, 1966; Du lebst nur zweimal, 1967; Man lebt nur zweimal, 2013)
* The Man with the Golden Gun (1965; James Bond und der goldene Colt, 1966; Der Mann mit dem goldenen Colt, 2013)
* Octopussy (and the Living Daylights) (1966; Octopussy und andere riskante Geschäfte, 1983; Octopussy, 2013) – Churzgschichtäsamubang:
** Octopussy (Octopussy; Der stumme Zeuge)
** The Living Daylights (1962; Der Hauch des Todes; Duell mit doppeltem Einsatz)
** The Property of a Lady (1963; Globus – meistbietend zu versteigern; Die Vorzüge einer Frau)
** 007 in New York (1963)
=== Lischtä vo dä Fiumä (produziärt vo EON)<ref name=":0">https://www.imdb.com/list/ls006405458/</ref> ===
{| class="wikitable sortable"
!Nr.
!Fiumtitu
!Jahr
!Loufziit
!Houptdarsteuer
!Regisseur
!Originaltitel
|-
|1
|''James Bond – 007 jagt Dr. No''
|1962
|109 min
| rowspan="5" |Sean Connery
| rowspan="2" |Terence Young
|''Dr. No''
|-
|2
|''James Bond 007 – Liebesgrüße aus Moskau''
|1963
|115 min
|''From Russia with Love''
|-
|3
|''James Bond 007 – Goldfinger''
|1964
|105 min
|Guy Hamilton
|''Goldfinger''
|-
|4
|''James Bond 007 – Feuerball''
|1965
|130 min
|Terence Young
|''Thunderball''
|-
|5
|''James Bond 007 – Man lebt nur zweimal''
|1967
|117 min
|Lewis Gilbert
|''You Only Live Twice''
|-
|6
|''James Bond 007 – Im Geheimdienst Ihrer Majestät''
|1969
|142 min
|George Lazenby
|Peter R. Hunt
|''On Her Majesty’s Secret Service''
|-
|7
|''James Bond 007 – Diamantenfieber''
|1971
|120 min
|Sean Connery
| rowspan="3" |Guy Hamilton
|''Diamonds Are Forever''
|-
|8
|''James Bond 007 – Leben und sterben lassen''
|1973
|121 min
| rowspan="7" |[[Roger Moore]]
|''Live and Let Die''
|-
|9
|''James Bond 007 – Der Mann mit dem goldenen Colt''
|1974
|125 min
|''The Man with the Golden Gun''
|-
|10
|''James Bond 007 – Der Spion, der mich liebte''
|1977
|125 min
| rowspan="2" |Lewis Gilbert
|''The Spy Who Loved Me''
|-
|11
|''James Bond 007 – Moonraker – Streng geheim''
|1979
|126 min
|''Moonraker''
|-
|12
|''James Bond 007 – In tödlicher Mission''
|1981
|127 min
| rowspan="5" |John Glen
|''For Your Eyes Only''
|-
|13
|''James Bond 007 – Octopussy''
|1983
|131 min
|''Octopussy''
|-
|14
|''James Bond 007 – Im Angesicht des Todes''
|1985
|131 min
|''A View to a Kill''
|-
|15
|''James Bond 007 – Der Hauch des Todes''
|1987
|130 min
| rowspan="2" |Timothy Dalton
|''The Living Daylights''
|-
|16
|''James Bond 007 – Lizenz zum Töten''
|1989
|133 min
|''Licence to Kill''
|-
|17
|''James Bond 007 – GoldenEye''
|1995
|130 min
| rowspan="4" |Pierce Brosnan
|Martin Campbell
|''GoldenEye''
|-
|18
|''James Bond 007 – Der Morgen stirbt nie''
|1997
|119 min
|Roger Spottiswoode
|''Tomorrow Never Dies''
|-
|19
|''James Bond 007 – Die Welt ist nicht genug''
|1999
|128 min
|Michael Apted
|''The World Is Not Enough''
|-
|20
|''James Bond 007 – Stirb an einem anderen Tag''
|2002
|133 min
|Lee Tamahori
|''Die Another Day''
|-
|21
|''James Bond 007: Casino Royale''
|2006
|144 min
| rowspan="5" |Daniel Craig
|Martin Campbell
|''Casino Royale''
|-
|22
|''James Bond 007: Ein Quantum Trost''
|2008
|106 min
|Marc Forster
|''Quantum of Solace''
|-
|23
|''James Bond 007: Skyfall''
|2012
|143 min
| rowspan="2" |Sam Mendes
|''Skyfall''
|-
|24
|''James Bond 007: Spectre''
|2015
|148 min
|''Spectre''
|-
|25
|''James Bond 007: Keine Zeit zu sterben''
|2021
|163 min
|Cary Joji Fukunaga
|''No Time to Die''
|}
=== Suschtigi Fiumä<ref name=":0" /> ===
{| class="wikitable sortable"
!Premiere
!Hochdütschä Titu
!Originautitu
!Bond-Darsteuer
!Regisseur
|-
|21. Okt. 1954
|''Casino Royale'' <small>(Fernsehfilm)</small>
|''Casino Royale''
|Barry Nelson
|[[William H. Brown]]
|-
|13. Apr. 1967
|''Casino Royale'' <small>([[Parodie]])</small>
|''Casino Royale''
|David Niven
[[Peter Sellers]]
|Val Guest
Ken Hughes
John Huston
Joseph McGrath
Robert Parrish
|-
|6. Okt. 1983
|''Sag niemals nie'' <small>(Neuverfilmung)</small>
|''Never Say Never Again''
|Sean Connery
|Irvin Kershner
|-
|27. Juli 2012
|''Happy and Glorious'' <small>(Kurzfilm)</small>
|''Happy and Glorious''
|Daniel Craig
|Danny Boyle
|}
== Einzunachwiis ==
<references />
[[Kategorie:Literarischi Figur]]
[[Kategorie:Fiktivi Figur]]
0arygzaq3s6pdvw1k0lm9yeyb0wt0us
Benutzer:Jcb/common.js
2
94685
1084527
2026-05-24T20:41:14Z
Jcb
356
Die Syte isch nöi erstellt worde: mw.loader.load( '//de.wikipedia.org/w/index.php?title=Benutzer:TMg/autoFormatter.js&action=raw&ctype=text/javascript' );
1084527
javascript
text/javascript
mw.loader.load( '//de.wikipedia.org/w/index.php?title=Benutzer:TMg/autoFormatter.js&action=raw&ctype=text/javascript' );
9xtjlbz2p3h7mvn7zurmb3kcb6c4jjo
1084529
1084527
2026-05-24T20:58:11Z
Jcb
356
Die Syte isch gleert worde.
1084529
javascript
text/javascript
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1