Wikipedia alswiki https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Portal Portal Diskussion Buech Buech Diskussion Wort Wort Diskussion Text Text Diskussion Spruch Spruch Diskussion Nochricht Nochricht Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Elsass 0 1631 1086955 1067326 2026-07-16T13:59:33Z GeniusElephant678 119045 1086955 wikitext text/x-wiki {| {{Prettytable-R}} ! colspan="2" bgcolor="#ffc0c0" width="240px" | Elsàss |---- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |style="width:90%; text-align:center" | [[Datei:Flag of the former Region of Alsace.svg|border|100px|none|Fàhne vum Elsàss]] |style="width:90%; text-align:center" | [[Datei:Blason région fr Alsace (ancien).svg|100px|none|Wappe vum Elsàss]] |---- |style="width:100%; text-align:center" | Fàhne vum Elsàss |style="width:90%; text-align:center" | [[Wappen|Wappe]] vum Elsàss |} |---- |- | [[Amtssprache|Amtssprooch]] || [[französische Sprache|Franzeesch]] |- | Sprooche || Franzeesch, [[Elsässisch]],<br /> [[Welche (Langue d'oïl)|Vosgien]], Iiwandersprooche,<br /> friehner au [[Jiddisch]]. |- | Häuptstàdt || [[Straßburg|Strossburi]] |- | Fläche || 8 280 km² |- | Hëchschter Punkt || 1 424 m (Gross Bälche) |- | Inwohnerzàhl || 1 868 183 Persone (2013) |- | Bevölkerigsdichti || 226 Inwohner/km² |- | Regionalenhymne || [[Text:Elsässisches Fahnenlied|''Elsässisches Fahnenlied'']]<br /> (vun [[Emil Woerth]], 1911) |- | Regionalenfeiertag || ''31. Mai'' |- |President vum CR || [[Philippe Richert]] ([[UMP]]) |- |Prefekt || Stéphane Bouillon |- | colspan="2" align="center" | [[Datei:Alsace locator map.svg|150px|Làg vum Elsàss]] [[Datei:Alsace topo.png|100px|Topographi vum Elsàss]] |- | colspan="2" align="center" | |} {{Dialekt|Elsässisch|Elsassisch|Elsassisch}} [[Datei:St-Ulrich.JPG|mini|De Buri St. Ulrich]] [[Datei:Bouxwiller.JPG|mini|[[Buchsweiler (Unterelsass)|Buchswillr]]]] [[Datei:Mont Sainte-Odile BW 6.JPG|mini|[[Odilienberg|Dr Odilieberi – Mont Sainte Odile]], s Kloschtr]] [[Datei:Riquewhirdolder.jpg|mini|[[Reichenweier|Richewihr]], Dolder]] [[Datei:Street-in-Eguisheim.jpg|mini|[[Egisheim|Egsa]]]] [[Datei:Andlau Bas-Rhin 2005-09-17.jpg|mini|[[Andlau]]]] S '''Elsàss''' ésch e Region un e „[[Europäische Gebietskörperschaft Elsass|Europäischa Gebiatskärwerschàft]]“ ém Oschte vun [[Frankreich|Frànkrich]], én de Verwàltungsregion [[Grand Est]]. Si ligt àn de Weschtsite vum (mittlere un süedlich) [[Oberrhein|Owerrhin]]-Tal un ésch àlso s Landel zwésche [[Rhein|Rhin]] un [[Vogesen|Vogese]]. S Elsàss geht vun de nàtionali [[Deutschland|ditsch]]-frànzeeschi Grenz én dr Mitt vum Fluss àn de heechschti Grate vun d Vogese – mét e pààr Stickele Lànd uff'm Oschtufer, wo in elsàssischi Gmeinde gheere. Numme ém „[[Krummes Elsass|Krumme Elsàss]]“ (frz.: ''Alsace Bossue'') ém Norde vun [[Zabern|Zàwere]] geht s ewwer de Vogese néwwer bis ins [[Saar]]&shy;tàl. Ém Süde steest s àn d [[Schweiz|Schwiz]], ém Norde ésch de [[Lauter (Rhein)|Lauter]] de Grenz zr [[Rheinland-Pfalz|Pfalz]]. De Nochbere én Frànkrich sin [[Lothringen|Lothringe]] un d [[Franche-Comté|Frejgràfschàft Burgund]]. Mét (m mittlere un süedliche) [[Baden (Land)|Bade]] zsàmme bildt s àlso de (oweri) Owerrhin-Region zwésche [[Basel]] un [[Karlsruhe|Karlsrüeh]], [[Schwarzwald|Schwàrzwald]] un Vogese. Vu 1973 bis àm And vu 2015 ésch s Elsáss e eigne [[Region (Frankreich)|Region]] ''(Région Alsace)'' gsin. Si ésch de kleinscht vun de Regione vun de [[Frankreich|''France métropolitaine'']] (europäisch Frànkrich) gsin mét numme zwéi [[Département]]s (normalerwiss sins frienr 3 bés 4 Départements in e Region gsi) un e Flächi vun 8.280 km². De zwéi Departements sin de [[Département Bas-Rhin|Bas-Rhin]] (Untrelsàss) – Departementszahl 67, [[Präfektur (Frankreich)|Prefektür]] [[Straßburg|Strosburi]] – un de [[Département Haut-Rhin|Haut-Rhin]] (Owwrelsàss) – 68, Prefektür [[Colmar|Còlmer]]. S Elsàss ésch de frànzeesch Ànteil vun de [[Alemannen|alemànnisch Landr]], s gheert zue Frànkrich – mét Unterbrechunge – zitterm 17.&nbsp;Johrhundert ([[Westfälischer Frieden|Westfälische Fride]] 1648, [[Straßburg|Strosburi]] 1681) mét Üssnàhm vun [[Mülhausen (Elsass)|Milhüse]], wo bis 1798 Teil vun de [[Alte Eidgenossenschaft|Schwizer Eidgenosseschàft]] gsin ésch. S gheert àlso nit zue de jüngschti Teile vun Frànkrich wie [[Savoyen|Savoye]] odr öi noch [[Korsika|Corsica]] – öi wenn s erscht 1945 (un dovor 1919) s letscht mol wédr àn Frànkrich àngschlosse ésch wore. Vun 1871 bis 1919 het s Elsàss zuem [[Deutsches Reich|Ditsche Rich]] ghert un zwésche 1941 un 1944 hàn d [[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei|Nazis]] de Region àls e Teil vum „Südwest-Gau“ vum [[Deutsches Reich (1933–1945)|''Dritt Rich'']] bhàndelt. D Nàmme kummt vum [[Althochdeutsch|frieàlthochditsche]] ''ali-sâzzo'' „daa wo am andere Rhin-Ufer sitzt“ oder vun ''ali-land-sâzzo'' „daa wo im fremde Land sitzt“. Di erscht Ditig waar üs dr Sicht vun de Lit vun de rachte Rhin-Site, di zweit (wohrschinlicher) daat d Lit meine, wo noo dr Néderlàà vun de [[Alemannen|Àlemànne]] gage d [[Franken (Volk)|Frànke]] én dr [[Schlacht von Zülpich|Schlacht vun Zülpich]] 496 uf dr lingge Rhin-Site àngsidlet wore sin.<ref>''Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache.'' 18.&nbsp;Ufflag, biàrbeitet vum Walther Mitzka. Walter de Gruyter, Berlin 1960, S.&nbsp;163 (under ''elend''), resp. ''Reallexikon der Germanischen Altertumskunde,'' Band&nbsp;7, S.&nbsp;175–177 (under ''Elsaß'').</ref> == Symbole un Beditung vun de Region == Mét'm (lothringisch) Departement [[Moselle]] zsàmme bild't s Elsàss de „ditsch Teil“ vun Frànkrich – de Teil wo historisch immer vum [[Deutschland|Ditschlànd]] „z'rüeck“ ésch v'rlàngt wore – „[[Elsass-Lothringen]]“. De Moselle ésch awwer numme s nördlichi vun de vier Departementi én de Region ''Lorraine''. Nàtional neitraler gsaat sin s Elsàss un de Moselle de ditschsproochig (frz.: ''germanophone'') Teil vun Frànkrich – se gehn de gànz ditsch-frànzeeschi Granz làng vun [[Basel]] bis [[Luxemburg|Luxeburi]]. Làngi Zit sin so selli Gebiete de Grund fr nàtionali Konfrontatione un [[Krieg|Kriej]] gsin. Hitzedaas sin se in de Konsequenz öi bsundersch europäisch odr europhil – fascht e europäisch Modell vun Granzregione, awwer glichzitig öi e nàtional sehr symbolisch Teil vum Frànkrich „''une et indivisible''“. Ditschlànd drgeje hàlt si politisch hitzedaas ziemli komplett rüss – e Pris fr de [[Deutsch-Französischer Ausgleich|ditsch-frànzeesch Frindschàft]]. 'S Elsàss ésch e Bispiil vun dene Regione, wie nit licht én [[Nation|nàtionali]] Kategorie passe. S ésch àn d'üsserschti süedweschtli Üssdehnung vun de [[Germanen|germanisch]] Bsiedelung z'r Zit vun de [[Völkerwanderung|gross Migratione]] (frz. „''Invasion des Barbares''“) gsin – ém oweri Teil vun de reemisch-germànisch Begenung ém Ow'rrhintàl. Un àn de Grenz mét d'r [[Romanische Sprachen|romànisch]] Walt. So ésch s bsundersch exponéert gsin f'r Inflüess vun do (wie öi de weschtlich Ditsch-Schwiz od'r Luxeburi) – àww'r öi f'r de Üssdehnung vum frànzeesch Künnijrich. === Wappe === D'Fàrwe vum Elsàss sin „[[Rot un Wiss]]“. `S hitige Wappe symboliséert de zwei Departementi un siiht historisch'r üss als s ésch. De ''Région Alsace'' hot bis 2015 àls Logo e finfstrahlig Stern b'nutzt, mét-e (àbgetrennt!) goldi Strahl rachts – fer de Oschte, s Elsàss. Üss de Zit vun de ditsch Federaliséerung (1911) gibt s e [[Hymne]] vun de Region (Elsass-Lothringe): s „[[Text:Elsässisches Fahnenlied|Elsässische Fahnenlied]]“, diss ésch àww'r nit numme hit nimm offiziell, s ésch öi nit sehr bekànnt ém Elsàss. Véel popülär'r ésch s [[Volkslied|Vollikslied]] „[[Text:Der Hans im Schnokeloch|De Hans ém Schnookeloch]]“, wovun vili sàje ass s de Chàrakt'r vun d'Elsass'r gued bschriibt. E anders Liedele ésch „[[Text:Das Elsàss, unser Ländchen|S Elsàss, unser Ländel]]“ – mànchi Elsass'r identifizéere sich un ihri [[Heimat|Heimet]] dodemit. === Symboltiir === 'S elsassisch Symboltiir, fàscht e Wappevöjel, ésch de [[Störche|Storich]] ([[Weißstorch|Wissstorich]] – Ciconia ciconia). Wie én de meischte ditschsproochigi Lend'r v'rzehle d'Elsass'r ihri Kénd'r, ass'r de Bubbele bringt. Ém iwwrigi Frànkrich wurd gsàjt, m'r find se ém [[Kohl]]. E ànders wichtigs Tiir ésch de [[Schnecken|Schnack]] – wil m'r oft sàjt, de Elsass'r sitzt in si'm Schnackehüs. Uff Anglisch ésch ''Alsatian'' e àndri B'zeichnung f'r de Ditsch Schäferhund ''(German Shepherd)''. == Geographi == === Klima === D [[Vogesen|Vogése]] ém Wèste stèlle e Klimagrànze dar; wènn wie màistens d Luftmasse vu Wèste kumme, légt s Èlsass ém Ràgeschatte. Én der héchere Lage ghàie bis zu 2000 mm Niderschlàg bro Johr, màistens én Form vu Schnée. Zwar lége an der Col de la Schlucht ém Johr an 130 Dàg Schnée und sàller ka bis zu 2 Méter hoch sé, s Èlsass ésch awer wàge de blètzlige Dàuwàtter bi de Wéntersportler nét eso bliebt wie zum Bispil der [[Schwarzwald|Schwàrzwàld]]. D méttlere Tèmperatur légt ém Jànner bi 0 und ém Juillet bi 19 Grad. Zwésche Mèrz un Mài kènne vu Sidfrankrich Luftmasse durch d Burgunder Pforte éns Èlsass kumme und es wérkt wàge de Mandle-, Abrikose- und Kastaniebaim fast méditèrran. === Geböje === Geböje un Orte, wie f'r s Elsàss e stàrik Symbolwart han, sin (z. B.): s [[Straßburger Münster|Strosburj'r Ménscht'r]], d'r [[Odilienberg|Odilieberi]], [[Mürbach]] (s Kloscht'r), d'[[Hohkönigsburg|Hohkünnijsburi]], de [[Dompeter]], de ''[[Gros Chêne]]'' (Dicki Eich) ém [[Hagenauer Forst|Höienöir Forscht]] un de [[Heidenmauer|Heidemüre]] uf'm [[Maennelstein|Mäennelstein]] un'm [[Tännchel]]. === Beditung in Kultur und Technik === ’S Elsàss ésch de Heimet od’r de Ursprungsregion vun * wichtigi Examplär vun d’erscht, [[Althochdeutsch|àlthochditschi]] Schrifte ([[Otfrid von Weissenburg|Otfrid]], [[Mürbach]]) un älteschti Dokümente én Àltditsch un (glichzitig) Àltfrànzeesch ([[Strassburger Eide|Strosburjer Eide]]), * wichtigi Weriki vun de [[Mittelhochdeutsch|méttelhochditsch]] Literatür, de Minnesängr ([[Reinmar von Hagenau|Reinmar]], [[Gottfried von Strassburg|Gottfried]]), * erschti Drucke (Bibel), * de erscht ditsch „Bestsell’r“, s «[[Narrenschiff|Narreschiff]]» vum [[Sebastian Brant]], * de [[Erste Zeitung|erscht Zitung]] (uf Ditsch), * ’m [[Weihnachtsbaum#Gschicht|Chrischtböim]], * ’m [[Elsässer-Jiddisch]], * vun de [[Marseillaise]], * vun de [[Frédéric Auguste Bartholdi|Frejhétsstatue]], * vum [[Alfred Dreyfus|Dreyfus]], * vum Auto [[Bugatti]], * vum [[Marcel Marceau]], * ’m [[William Wyler]], * ’m Boeing, * ’m „Babbe Marx“ – Vàt’r vun de Briad’r Marx ([[Marx Brothers]]) * vum [[Tomi Ungerer]] un * ’m [[Albert Schweitzer]]. == Kültür == === Sproche === 'S Elsàss ésch tràditionell bis uff e pààr [[Welche|Derfer]] àn de Grenze [[Deutsche Sprache|ditschsprochig]] gsin. Én Frànkrich (un mét de Grenzv'rschiibunge) sin d'Lit meh un meh zweisprochi wore. De Elsàss'r heisse ihri [[Sprachen in Frankreich|''Regionalsprooch'']] [[Elsässisch|Elsasserditsch]] ''(Alsacien)'' od'r Elsässisch. De Regionalsprooch bsteht üss'm lokal [[Dialekt]] – ém greescht Teil vum Elsàss redd m'r [[Alemannisch|alemànnischi]], ém Norde [[Südfränkische Dialekte|sidfrankischi]] oder [[Rheinfränkische Dialekte|rhinfränkischi]] (pfälzisch) un ém Krumme Elsàss saar-rhinfränkischi Mundàrte – un àls Schriftsprooch [[Hochdeutsch|Hochditsch]]. Offiziell Amts- – un z'meischt öi Schuelsprooch – ésch àww'r numme [[Französische Sprache|Frànzeesch]]. So geht de Zweisprochikeit hit meh un meh z'rüeck. === Spezialitäte üss d'r elsassisch Kéch === [[Datei:Flameukeusche 2.jpg|mini|Veritable Flammekuech]] [[Datei:Choucroute-p1030189.jpg|mini|Sürkrüt]] [[Datei:Baeckeoffe.jpg|mini|Baeckeoffe]] D'Schpezialitäte üs'm Elsàss sind hoipsachlich d'Brauerej (wie [[Kronenbourg]], Fischer (Eijeschàft von Heineken), Schutzenberger, Meteor), sin Rabgebiet, sini ''„franzéésch Qualität un' diitsche Portionen“'' Gastronomie: ([[Gugelhupf|Keüjlhopf]], [[Sauerkraut|Sürkrüt]], Bäckhoffe, Lappküeche uzw)! * [[Flammenkuchen|Flammeküeche]] (Flammekööch – Flammaküacha, frz.: Tarte flambée, hochdt.: Flammkuchen) * [[Gugelhupf|Köjelhopf]] (hochdt.: Kugelhopf) (Gugelhupf ésch e Schwowwedings!) (frz. oft: „Kouglof“) * Choucroute – [[Sauerkraut|Sürkrüt]] * [[Baeckeoffe]] (= „Bäckerofen“), e Intopf üss vier Sorte Fleisch, Grumbeere un Ziwwele, [https://web.archive.org/web/20060514131742/http://www.slowfood.de/tipps/kochrezepte/baeckaoffa/] * Bredele („Brötlein“ – Keksgebäck) * Mignardises (siaßi Töertle) * Friands (siaßi Teigpaschtete) * ''Crémant d'Alsace'' (Sekt) * ''Tarte aux pommes'' (Elsasser Àpfelkuech) * ''Galettes de pommes de terre'' – Grumbeerekiechle (Kartoffelpuffer) * ''[[Quiche Lorraine]]'' * ''Tarte aux oignons'' – [[Zwiebelwähe|Ziwwelkuech]] * ''Coq au vin'' (nàdiirli mét'me gued'r Elsasser Riesling!) * ''Foie gras'' (Paté üss de Leew'r vun gestopfti Gens od'r Ente) * ''Munster'' – [[Münsterkäse|Minschterkas]] * ''Asperge'' ([[Spargel]]) == Gschicht == E pààr Date: ('''E detailliirti Version vun de Gschicht ésch em Àrtikel [[Geschichte des Elsass|Gschicht vum Elsàss]]''') [[Datei:Abtei Murbach.jpg|thumb|right|D'Abtei Murbach]] [[Datei:Mise à sac de l'Hôtel de Ville de Strasbourg le 19 juillet 1789 (gravure de l'époque).jpg|thumb|right|Rjivaljuzija! Strasbourg 21/7/1789]] [[Datei:ObernaiMalgréNous.JPG|thumb|right|Monüment f'r d'[[Malgré-Nous]]]] * 53 vor Chr.: [[Julius Cäsar]] schlajt de „Suebe“ unt'r ihrem Künni Ariovist nit wit vun do wo emol Milhüse geböjt wurd und setzt so in de erscht Welle vun alemànnisch Inwànderung e End. * 12 vor Chr.: De Reem'r böje bi [[Straßburg|''Argentoratum'']] e b'feschtigt Lajer – de Geburtsstund vun Strosburi. * 357: Én d'[[Schlacht von Argentoratum|Schlacht vun Argentoratum]] un öi nooch e Infàll 366 iww'r de zuegfrore Fluss schàffe d'Reem'r s noch emol d'Alemanne iww'r de Rhin zeruckzedrucke. Àb 401 kenne d'Reem'r de Rhingrenz nimm gànz sichere un geje 455 quere d'Allemanne andli de Rhin un bsiidle s Elsàss. * 496: De Frankekünnij [[Chlodwig I.|Chlodwig]] bsiigt de Alemànne én de [[Schlacht von Zülpich|Schlacht vun Zülpich]] un zwei àndri. S alemànnisch Herzogtum kummt bis 531 gànz unter d'Herrschaft vun de [[Franken (Volk)|fränkisch]] [[Merowinger]]. Bis 746 exischtiirt s Herzogtum Alemannia noch àls Teil vum Frankeriich. S Elsàss gheert e Teil vun d'r Zit dezue, teils wurd s zue-m-e e eije Herzogtum, wo öi Lothringe un Burgund intereséert. * 728: De [[St. Pirmin|Pirmin]] grindet d'[[Kloster Murbach|Abtei Murbach]]. * 842: de ''[[Straßburger Eide|Strosburjer Eide]],'' üsgsproche vun [[Karl der Kahle|Karl däm Kahle]] (frz.: Charles le Chauve) un [[Ludwig der Deutsche|Ludwig däm Ditsche]] (frz.: Louis le Germanique) geje ihr Brüed'r Lothar (frz.: Lothaire) (alli Enkel vun [[Karl der Große|Karl däm Grosse]]) teile s Rich uff en drei Teili. S Elsàss gheert züem Mittelrich Lotharinge. * 962: S Elsàss ésch Teil vum [[Heiliges Römisches Reich|Heilich Reemisch Rich]]. * 1211: Die erscht Erwähnung fo ''[[Bad Sulzbach|Sulzbach]]''. * 1354: Grindung vun de „Décapole“, de [[Zehnstädtebund|Zehnstäedtebund]] vun de [[Reichsstadt|Richsstäedt]] am [[Oberrhein|Oberrhin]]. * 1552: Schlacht vun Hüsberje – de Stadt Strosburi bschiesst s Heerlajer vum frànzeesch Künni ''Henri II,'' Heinrich de Zweit, un bricht sini B'lajerung. * 1648: Nooch'm [[Westfälischer Friede|Westfälisch Fride]] (Traité de Westphalie) annektéert s absolutistisch Frànkrich under em [[Ludwig XIV.|Louis XIV.]] de Teili vum Elsàss, wo im [[Heiliges Römisches Reich|Kaiser]] un de [[Habsburger|Habsburjer]] gheere. * 1681: De fréji Richsstadt Strosburi wurd vun d'r Armee vum franzeesch Künni b'lajert un müess ihri Tore effne. * 1790: De [[Französische Revolution|revolutionäri]] franzeesch Regierung richt de Departementi [[Département Bas-Rhin|Bas-Rhin]] un [[Département Haut-Rhin|Haut-Rhin]] in. * 1798: De fréji [[Stadtrepublik Mülhausen|Repüblik Milhüse]], v'rbunde mét d'r [[Eidgenossenschaft|Schwiz'r Eidgnosseschaft]], müess nooch-m-e militarischi un wirtschàftlichi Blocus durich s revolutionäri Frànkrich kapitulére. * 1870: Bim ''Siège'' vun Strosburi, de Belajerung im [[Deutsch-Französischer Krieg|ditsch-frànzeesch Kriej]], bschiesse de ditschi Truppe d'Stàdt un de Bibliothek vun de [[Universität Straßburg|Universität]], eini vun d'greeschti ditschsprochigi, humanistischi Bibliotheke zitt'r de [[Renaissance]], v'rbrannt. * 1871 (18. April): (ditschi) Schüelpflicht ém Elsàss ''(Obligation scolaire)'' – noch vor'm Fréde un 11 Johr vor Frànkrich (Jules Ferry àm 28. März 1882). * 1871: nooch de franzeesch Néderlaa vun Sedan un'm Vertraa vun Frankfurt un de Grindung vum néiji [[Deutsches Reich|Ditsch Rich]] kummt s Elsàss widd'r züe Ditschland – ohni de (franzeeschsprochigi) [[Territoire de Belfort|Gejend vun Belfort]] aww'r mét'm greescht Teil vun de [[Département Moselle|Moselle]] inklusive de Höiptort [[Metz]]: „[[Reichsland Elsass-Lothringen|Reichsland Elsàss-Lothrìnge]]“. * 1911 (31. Mai): de Verfassung vum – jetz autonomer rejierte Elsàss-Lothringe wurd ém Lànddàà àngnumme. * 1915: Bluetischi Käempf um de Felseheh' vum [[Hartmannswillerkopf]] (frz.: ''Vieil Armand'') 17 km vun Milhüse un uff'm [[Lingenkopf|Lingekopf frz.: ''Col du Linge'']] iww'r [[Münster im Elsass|Menscht'r]] – hit „monument national“. * 1919: S Elsàss kummt s mét d'r Ratifikation vum [[Versailler Vertrag|Versailler Vertraa]] widd'r züe Frànkrich. * 1920er: Ém Elsàss wurd de autonomistischi Bewejung un Parteie émm'r stärik'r – m'r wéll nit v'rliere f'r wàs m'r z'r ditschi Zit so làng gekäempft het. * 1940-1944: nooch de „drôle de guerre“, de frànzeesch Waffestillstand un de ditsch Besetzung, wurd s Elsàss „de facto“ vum ''„Dritte“ Reich'' annektiirt un kummt widd'r züe Ditschland. * 1944: de frànzeeschi Truppe vum General [[Philippe de Hauteclocque|Leclerc]] b'fréie [[Straßburg|Strosburi]] àm 23. Novamb'r, die vum General [[Jean-Marie de Lattre de Tassigny|de Lattre]] Milhüse àm 21. Novamb'r, während de Amerikan'r v'rsueche ém Norde de ditsch Gejeoffensive ''(Opération Nordwind)'' uffzehàlte. S Elsàss kummt wédd'r züe Frànkrich. * Vu 1973 bis 2015 ésch s Elsàss e eije [[Region (Frankreich)|Verwáltungsregion]] gsin. Denoo ésch s Dail vu dr néije Region [[Grand Est]] worde. * 2021: Grindung vu dr [[Europäische Gebietskörperschaft Elsass|Europäischa Gebiatskärwerschàft Elsàss]], wu ìmmer noch zum Grand Est gheert. == Wértschàft == Mét sine Èxport stéht s Èlsass uf em Platz àins vu Frankrich un es ésch oi am màiste fér Üslandinvestitione gèffnet. Fémfedrissig Brozànt vu de Undernàmme hàn e Bedàiligung üs em Üsland, vor allem üs Ditschland, de Schwiz, de USA, Japan un Skandinavie. Ém Johr 2002 hat Ditschland 38,5 Brozànt vu de Import vum Èlsass üsgmacht. Mét drài Brozànt hat s Èlsass di sèchstgréschti Bedàiligung am Bruttoénlandbrodukt vu Frankrich, sàll légt bi 26.196 Èiro bro Iwohner. Wàge de Konjunktur én Ditschland én de Johr 2002 un 2003 ésch d sunst rèlativ diefe Arwetslosigkàit agstige, dènn d'Wértschaft hàngt séhr vu dère vu Ditschland ab. Friehner hat d Industrikrise e Broblém fér s Èlsass dargstèllt, vor allem én de Berich Tèkschtilie un Mine. === Èrschter Sèktor === [[Datei:Vignoble vu depuis Kaisersberg.jpg|mini|S Wiboigebiet vu [[Kaysersberg|Kàisersbàrg]] üs]] Ém èrschte Sèktor sén s Wiboigebiet, der Aboi vu Hopfe, Tabak, Mais und d'Bierbraierei wéchtig. D Wàlder wère oi landwértschaftlig gnutzt. Ém Norde ([[Merkwiller-Pechelbronn]]) un ém Side ésch oi Bènzin gwunne wore un der Gwénn vu Kaliumcarbonat (bis 2004) hat s sognànnt „bassin potassique“ (Kaliumcarbonat-Bècke) bràgt. === Zwàiter Sèktor === Mét de Tekschtilindustri, wu ganzi Dàler bschàftigt, awer én der Méttle vum 20. Johrhundert nochglo hat un jètz vor allem noch durch Industribrache bràsànt ésch, de Dransportunternàmme ([[Peugeot]], [[Citroën]], Lohr, De Dietrich, Bugatti), em Fèrnmàldewàse un der Mèchanik ésch der zwàit Sèktor ém Èlsass verwurzelt. Dank siner Lag am Rhi hat s ém Èlsass zwài große Hàfe, nàmlig én Stroßburg un én Milhüse; sé sén zwài wéchtige logistésche Stitzpunkt. Milhüse mét de Tekschtil-, Automobil- und chemésche Industri wérd oi s „[[Manchester]] vu Frankrich“ gnànnt, es briicht awer héte dréngend e Umstèllung zum Wèttbewèrbsfàhig bliwe. === Drétter Sèktor === Zu de wéchtigste Branche ém drétte Sèktor ghére d Biotèchnologi, wu én Stroßburg vor allem mét der ''Association Alsace Biovalley'' und der ''IRCAD'' bràsànt ésch. Oi d pharmazeutésche Industri ésch konzentriert séch um Stroßburg. Mét der PSA én [[Sausheim|Saushàim]] un [[Montbéliard]] ésch oi d Automobilindustri verdràtte. Én [[Saverne|Zàwere]] ésch d PFT Extrusion, e Kunschtstofftèchnik-Undernàmme, asàssig. Zudèm gét s vil Banke un Versécherunge (Crédit Mutuel, Crédit Industriel d'Alsace-Lorraine, Comptoir national d'escompte de Mulhouse). == Städt == Die Städt [[Straßburg|Strossburi]], [[Mülhausen (Elsass)|Milhüse]] un [[Colmar]] leien im '''Elsàss'''. De greeschti Stäedt vum Elsàss (meh àls 10 000 Inwohner, Stànd {{EWD|FR|01001}}) sind: * [[Straßburg|Strosburi]] (dt. ''Straßburg,'' frz. ''Strasbourg'') ({{EWZ|FR|67482}} Inwohner) * [[Mülhausen (Elsass)|Milhüsa]] (dt. ''Mülhausen,'' frz. ''Mulhouse'') ({{EWZ|FR|68224}} Inwohner) * [[Colmar|Còlmer]] (dt. ''Colmar,'' frz. ''Colmar'') ({{EWZ|FR|68066}} Inwohner) * [[Hagenau|Hawenau]] (sidlich devun (alemannisch): ''Höjenöi'') (dt. ''Hagenau,'' frz. ''Haguenau'') ({{EWZ|FR|67180}} Inwohner) * [[Schiltigheim|Schilike]] (dt. ''Schiltigheim,'' frz. ''Schiltigheim'') ({{EWZ|FR|67447}} Inwohner) * [[Illkirch-Grafenstaden|Illkirich-Graffestade]] (dt. ''Illkirch-Grafenstaden,'' frz. ''Illkirch-Graffenstaden'') ({{EWZ|FR|67218}} Inwohner) * [[Saint-Louis (Elsass)|Sankt Ludwig]] (frz. ''Saint-Louis'') ({{EWZ|FR|68297}} Inwohner) * [[Schlettstadt|Schlettstàdt]] (dt. ''Schlettstadt,'' frz. ''Sélestat'') ({{EWZ|FR|67462}} Inwohner) * [[Bischweiler|Bìschwiller]] (dt. ''Bischweiler,'' frz. ''Bischwiller'') ({{EWZ|FR|67046}} Inwohner) * [[Zabern|Sawere]] (dt. ''Zabern,'' frz. ''Saverne'') ({{EWZ|FR|67437}} Inwohner) * [[Gebweiler|Gawill'r]] (dt. ''Gebweiler,'' frz. ''Guebwiller'') ({{EWZ|FR|68112}} Inwohner) == Démografi == Der gréscht Dàil vu der Bevèlkerung vum Èlsass wohnt én der Stèdt Stroßburg, Milhüse un Kolmer un éhrer Umgéwung, awer oi d'Agglomeratione vu Basel, Friburg im Brisgai un Karlsrüe iewe e Ifluss üs. Wàge dàm ésch s Èlsass (abgséh vum Nordwèste vum Bas-Rhin un de Gépfel vu de Vogése) zémlig décht bsidelt; d'Iwohnerzahl ésch 2006 bi 1.817.000 un 1999 bi 1'734'145 glàge. Bis uf d Zit vu de bàide Wàltkrieg ésch d'Bevèlkerig stétig agstige, was zum Dàil oi an der Immigration glàge ésch, un sàlle Èntwécklung hat séch am Ànd vum 20. Johrhundert noch verstèrkt. Mét ere Bevèlkerungsdéchte vu 209 Iwohner pro Quadratkilométer hat s Èlsass d drétthéchste Bevèlkerungsdéchte vu Frankrich. {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" !rowspan="2"|Johr !colspan="3"|Bevèlkerung am 1. Jànner |- !Département<br />[[Département Bas-Rhin|Bas-Rhin]] !Département<br />[[Département Haut-Rhin|Haut-Rhin]] !Gsamts Èlsass |- |1801 | align="right" |450.238 | align="right" |303.773 | align="right" |754.011 |- |1851 | align="right" |608.000 | align="right" |437.000 | align="right" |1.045.069 |- |1901 | align="right" |659.432 | align="right" |495.209 | align="right" |1.154.641 |- |1936 | align="right" |711.830 | align="right" |507.551 | align="right" |1.219.381 |- |1946 | align="right" |673.281 | align="right" |471.705 | align="right" |1.144986 |- |1968 | align="right" |827.000 | align="right" |585.000 | align="right" |1.412.385 |- |1982 | align="right" |915 676 | align="right" |650 372 | align="right" |1 566048 |- |1990 | align="right" |952.158 | align="right" |670.652 | align="right" |1.622.810 |- |1999 | align="right" |1.025.033 | align="right" |707.555 | align="right" |1.732.588 |- |2006 | align="right" | | align="right" |740.000 (gschàtzt) | align="right" |1.817.000 |- !Johr !Département<br />[[Département Bas-Rhin|Bas-Rhin]] !Département<br />[[Département Haut-Rhin|Haut-Rhin]] !Gsamts Èlsass |- |} Noch de Schàtzunge vu der INSEE stigt d Bevèlkerung zwésche 1999 und 2030 um 12,9 bis 19,5 Brozànt uf èbbene zwài Millione Iwohner. D erwèrbsdètige Pèrsone konzentriere séch bsunders um d drài gnànnte Großstèdt, sàlle éhre Izugsgebiet déhne séch allewil witer üs. Zer Religion lüeg [[Erzbistum Strassburg|Erzbischtum Stoßburi]] un [[Union Protestantischer Kirchen von Elsass und Lothringen|Ünion vu Proteschtantischa Kercha vum Elsass un vu Lothringe]]. == B'riehmti Elsass'r == * [[Albert Schweitzer]] (1875–1965), Theolog, Musik'r, Philosoph òn Àrtzt, Nobelpris f'r Fride 1952 * [[Eugène Müller]] (1861–1948), Politiker òn Theolog * [[Tomi Ungerer]] (1931–2019), Kinschtl'r un Buechautor * [[Marc et Paul Haeberlin|Paul et Marc Haeberlin]] (père et fils), [[Guide Michelin|Drei Stern (Guide Michelin)]]-[[Köech]] zitt'r 1967. * [[Hans Arp]] (1887–1966), Kinschtl'r (Dada), Béldhöi'r * [[Brigitte Klinkert]], Politikerin * [[René Schickele]], Dicht'r * [[André Weckmann]], Dicht'r * [[Claude Vigée]], Dicht'r * [[Nathan Katz]], Dicht'r * [[Jean-Jacques Waltz|Hansi]], (1873–1951), Zeichn'r * [[Pierre Pflimlin]] (1907–2000), Europapolitik'r un Burj'rmeischt'r vun Strosburi * [[Johannes Mentelin|Johann Mentelin]] (1410–1478), Druck'r * [[Sébastien Brant]] (1458–1521), Humanischt * [[Beatus Rhenanus]] (1485–1547), Humanischt * [[Martin Bucer]] (1491–1551), Theolog un Reformator * [[Thomas Murner]] (1475–1537), Gejereformator * Bruno d'Eguisheim-Dagsbourg (1002–1054), dr Pobscht [[Leo IX.]] * [[Alfred Dreyfus]] (1859–1935), franzeesch'r Offizier üss e elsassisch-jidisch Famili * [[Julius Leber]] (1891–1945), Anti-Nazisme-Wéd'rstànd * [[Frédéric Auguste Bartholdi]] (1834–1904), Béldhöi'r * [[Marcel Marceau]] (1923–2007), Pàntomim * [[William Wyler]] (1902–1981), Realisatör vum Ben-Hur * [[Émile Waldteufel]] (1837–1915), Compositör * [[Gustave Doré]] (1832–1883), Kinschtl'r * [[Ettore Bugatti|Ettore]] et [[Jean Bugatti]] (1881–1947) (1909–1939) (Elsàss'r vu s Müet'rs Site) Pionnier vum [[Automobil]] mit [[Bugatti]] * [[Cyrille Vogel]] (1919–1982): Liturgi-Hischtorik'r, Professör an d'r [[Universität Strassburg|Universided Strosburi]]. * [[Sébastien Loeb]] * [[Joseph Rossé]] (1892–1951), regionalischtische Bolitiker * [[Victor Ernst Nessler]] (1841–1890), Compositör == Lüej öi == {{Portal|Elsass}} * [[Lokalrecht in Elsass-Mosel|Lokàlracht ìn Elsàss-Mosel]] == Literatür == * ''Das Elsass. Ein literarischer Reisebegleiter'', 251 S., mehrere Abb., Insel Verlag, Frankfurt a.&nbsp;M. 2001, ISBN 3-458-34446-2 − Elsässische Impressionen von fünfzig Schriftsteller/-innen aus fünf Jahrhunderten * Assall, Paul: ''Juden im Elsass'', 252 S., zahlr. s/w-Abb. Rio, Zürich, ISBN 3-907668-00-6 * Erbe, Michael (Hrsg.): ''Das Elsass''. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten'', Ill., Kohlhammer, Stuttgart 2002, ISBN 3-17-015771-X'' * Faber, Gustav: ''Elsass''. Artemis-Cicerone Kunst- und Reiseführer, München 1989 * Gerson, Daniel: ''Die Kehrseite der Emanzipation in Frankreich. Judenfeindschaft im Elsass 1778 bis 1848'', 332 S. Klartext, Essen 2006, ISBN 3-89861-408-5 * Haeberlin, Marc: ''Elsass, meine große Liebe'', 279 S., zahlr. Farbfotos. Orselina, La Tavola 2004, ISBN 3-909909-08-6 * Hartweg, Frédéric: ''Das Elsaß. Stein des Anstoßes und Prüfstein der deutsch-französischen Beziehungen'' in: Robert Picht u.&nbsp;a. Hg.: ''Fremde Freunde. Deutsche und Franzosen vor dem 21. Jahrhundert'' Piper, München 2002, ISBN 3-492-03956-1, S. 62–68 * Herden, Ralf Bernd: ''Straßburgs Belagerung 1870'', BoD, Norderstedt 2007, 198 S., ISBN 978-3-8334-5147-8, mit zeitgenössischen Bildern und Anekdoten um das Elsaß und seine wechselvolle Geschichte * Mehling, Marianne (Hg.): ''Knaurs Kulturführer in Farbe Elsaß'', 259 S., überw. ill. Droemer Knaur, München 1984 * Schreiber, Hermann: ''Das Elsaß und seine Geschichte, eine Kulturlandschaft im Spannungsfeld zweier Völker'', 358 S., ill. Weltbild, Augsburg 1996 * Ungerer, Tomi (2004): ''Elsass. Das offene Herz Europas'', DNA, 48 S., 40 farb. Abb. Édition La Nuée Bleue, Straßburg, ISBN 2-7165-0618-3 * Ungerer, Tomi / Brison, Danièle / Schneider, Tony: ''Die elsässische Küche. 60 Rezepte aus der Weinstube L'Arsenal'', ill. von Tomi Ungerer, 120 S., 60 Abb., gebunden. Édition DNA, Straßburg 1994, ISBN 2-7165-0341-9 * Vogler, Bernard & Lersch, Hermann: ''Das Elsass'', 127 S., 240 meist farb. Abb., Éditions Ouest-France, [[Morstadt Verlag]], Kehl 2000, ISBN 3-88571-260-1 == S Elsass ém Netz == {{Commonscat|Alsace|Elsass}} * [https://web.archive.org/web/20041221202419/http://www.unibas.ch/schulen/wgym/projekte/regio/geschichte/geschichteelsass.html Geschichte des Elsass in 17 Stichpunkten] * [https://web.archive.org/web/20070928170357/http://mitwelt.org/umweltgeschichte-regionalgeschichte-oberrhein.html Umweltgeschichte des Elsass und Oberrhein] * [http://www.mitwelt.org/oberrhein-elsass-suedbaden-zerstoerung.html D'Verhunzung vum Elsiss – Flächeverbrüch, Heimedverluschd] * [https://web.archive.org/web/20060807064944/http://www.alsace-route-des-vins.com/NewVersion/index.cfm/Language/De.cfm die 67 Ortschaften der elsässischen Weinstrasse im Detail] * [http://www.visit-alsace.com/librairie/index_de.html Geschichte des Elsass mit kurzen Artikeln] von visit-alsace.com * [http://www.bad-bad.de/elsass/ausfl.htm Museen und Ausflugsziele im Elsass] * [http://www.bad-bad.de/elsass/goethe.htm auf den Spuren Goethes im Elsass] * [https://web.archive.org/web/20060923214011/http://www.literaturreisen.com/literaturreisen/strassburg_sturm_drang.html auf den Spuren der Stürmer und Dränger durchs Elsass] * [https://web.archive.org/web/20190402195408/http://www.promsundgau.com/ Promsundgau]: Sundgöi ésch de meridional (sidlichscht) Teil vum Elsass * [https://web.archive.org/web/20050407210311/http://www.sdv.fr/judaisme/synagog/index.htm elsässische Synagogen] * [https://web.archive.org/web/20051212140337/http://www.friehjohr.olcalsace.org/ „E Friehjohr fer unseri Sproch – Un printemps pour notre langue“]: Initiative zur Erhaltung der Zweisprachigkeit im Elsass * [https://web.archive.org/web/20060717233428/http://www.pwgester.de/starter/elsas.html Elsass-Portale und weitere Literaturempfehlungen] * [https://web.archive.org/web/20060616003933/http://alsace-passion.com/deut/index_de.htm Um die Dörfer und Städte des Elsass zu besichtigen] * [http://www.alsace24.net Touristische Ziele im Elsass, Fotos und interessante Links] * [https://web.archive.org/web/20180625024857/http://www.elsass.ws/ Aktuelle Infos für Elsass-Touristen und Kulturliebhaber, mit Veranstaltungskalender] * [https://web.archive.org/web/20061020053741/http://www.info-router.de/elsass_reise/elsass_reise_vogesen_literatur_m1789.html Auf den Spuren großer Literaten im Elsass] * [https://web.archive.org/web/20070929225301/http://www.dailymotion.com/elsaesser/video/x872c_Alsace-Moselle-Free/ Elsass-Lothringen video] * [https://web.archive.org/web/20070519030500/http://www.confrerie-asperge.com/de/index.php Village-Neuf Spargel Bruderschaft (Confrérie de L'asperge de Village Neuf)] * [http://www.alsannuaire.fr/alsannuaire/ Alsannuaire: S Ganze Elsass uf'm Netz] * [http://vorort.bund.net/suedlicher-oberrhein/Elsass-Alsace-Natur-Umwelt.html Elsass: Mensch, Natur, Umwelt] == Fuessnote == <references /> {{Navigationsleiste Französische Regionen}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Elsass| ]] [[Kategorie:Historischi Region (Frankriich)]] [[Kategorie:Französeschi Landschaft]] i62ycq4m83tfkyi90i2ls8jme6hb8eq Wikipedia:Stammtisch 4 17084 1086961 1086780 2026-07-17T08:22:45Z ~2026-40184-47 121741 /* Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab */ 1086961 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Wikipedia-Information}} <div style="margin-right: 14em;"> {{Wikipedia-Stammtisch}} </div> == KI == Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ) :Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ) ::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ) == 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel == Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ) :Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ) ::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ) == WikiCon 2026 == D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ) == ISBN == Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ) :Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ) ::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ) :::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ) ::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&diff=1084553&oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ) :::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ) ::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ) :::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ) == Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab == Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ) :{{S|:(}} <small>(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)</small> --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ) ::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ) :::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ) No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ) ::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ) Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ) :Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ) ::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ) ::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e buissele wit gsin - un d' fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Oder vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) (Stephele) == al-Qamar == Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ) :Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ) :Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ) ::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ) f7chgfmihy20s5kt84pxin0a1lnx4m5 1086965 1086961 2026-07-17T09:08:46Z ~2026-40184-47 121741 /* Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab */ 1086965 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Wikipedia-Information}} <div style="margin-right: 14em;"> {{Wikipedia-Stammtisch}} </div> == KI == Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ) :Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ) ::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ) == 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel == Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ) :Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ) ::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ) == WikiCon 2026 == D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ) == ISBN == Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ) :Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ) ::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ) :::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ) ::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&diff=1084553&oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ) :::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ) ::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ) :::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ) == Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab == Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ) :{{S|:(}} <small>(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)</small> --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ) ::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ) :::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ) No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ) ::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ) Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ) :Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ) ::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ) ::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) (Stephele) == al-Qamar == Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ) :Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ) :Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ) ::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ) 8xvboiham9v1c7mck78yhyqovluhf1v 1086966 1086965 2026-07-17T09:13:09Z ~2026-40184-47 121741 /* Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab */ 1086966 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Wikipedia-Information}} <div style="margin-right: 14em;"> {{Wikipedia-Stammtisch}} </div> == KI == Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ) :Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ) ::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ) == 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel == Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ) :Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ) ::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ) == WikiCon 2026 == D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ) == ISBN == Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ) :Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ) ::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ) :::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ) ::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&diff=1084553&oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ) :::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ) ::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ) :::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ) == Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab == Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ) :{{S|:(}} <small>(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)</small> --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ) ::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ) :::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ) No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ) ::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ) Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ) :Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ) ::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ) ::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]]) == al-Qamar == Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ) :Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ) :Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ) ::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ) bq5shstschg5hq6814uoy4fqpomsiw7 1086968 1086966 2026-07-17T09:22:03Z ~2026-40184-47 121741 /* WikiCon 2026 */ 1086968 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Wikipedia-Information}} <div style="margin-right: 14em;"> {{Wikipedia-Stammtisch}} </div> == KI == Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ) :Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ) ::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ) == 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel == Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ) :Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ) ::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ) == WikiCon 2026 == D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ) :Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de Wikimania ésch, odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? :Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]] == ISBN == Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ) :Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ) ::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ) :::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ) ::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&diff=1084553&oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ) :::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ) ::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ) :::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ) == Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab == Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ) :{{S|:(}} <small>(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)</small> --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ) ::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ) :::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ) No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ) ::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ) Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ) :Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ) ::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ) ::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]]) == al-Qamar == Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ) :Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ) :Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ) ::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ) 31rb24b3coouqgmxoqdux4t7f46yy8k 1086969 1086968 2026-07-17T09:28:34Z ~2026-40184-47 121741 /* WikiCon 2026 */ 1086969 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Wikipedia-Information}} <div style="margin-right: 14em;"> {{Wikipedia-Stammtisch}} </div> == KI == Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ) :Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ) ::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ) == 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel == Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ) :Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ) ::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ) == WikiCon 2026 == D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ) :Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch ("Tärräää!!"), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? ("Schwowwe-WP" inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.) :Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]] == ISBN == Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ) :Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ) ::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ) :::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ) ::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&diff=1084553&oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ) :::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ) ::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ) :::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ) == Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab == Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ) :{{S|:(}} <small>(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)</small> --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ) ::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ) :::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ) No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ) ::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ) Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ) :Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ) ::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ) ::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]]) == al-Qamar == Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ) :Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ) :Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ) ::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ) 990qbxrzxeh9r43k6cehcfs5yvv3fnm 1086970 1086969 2026-07-17T09:35:25Z ~2026-40184-47 121741 /* WikiCon 2026 */ 1086970 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Wikipedia-Information}} <div style="margin-right: 14em;"> {{Wikipedia-Stammtisch}} </div> == KI == Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ) :Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ) ::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ) == 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel == Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ) :Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ) ::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ) == WikiCon 2026 == D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ) :Sàlut bisàmme! Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch ("Tärräää!!"), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? ("Schwowwe-WP" inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.) :Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]] == ISBN == Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&diff=1084525&oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ) :Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: <nowiki>{{#isbn:90-6648-632-5}}</nowiki>. Currently this code does exactly the same as the old ''<nowiki>ISBN 90-6648-632-5</nowiki>''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ) ::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ) :::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ) ::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&diff=1084553&oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ) :::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ) ::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ) :::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ) == Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab == Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ) :{{S|:(}} <small>(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)</small> --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ) ::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ) :::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ) No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ) ::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ) Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ) :Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ) ::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ) ::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ) :::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&#126;2026-40184-47|&#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]]) == al-Qamar == Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ) :Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ) :Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ) ::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ) ofl6oohxi4g463zoxyzv68qkwuowm8y Burgund 0 22765 1086956 989171 2026-07-16T14:17:27Z GeniusElephant678 119045 1086956 wikitext text/x-wiki {{Infobox ehemalige französische Region | Titel = Bourgogne | NeueRegion = Bourgogne-Franche-Comté | Flagge = Flag of the former Region of Bourgogne.svg | Wappen = Blason fr Bourgogne.svg | Verwaltungssitz = Dijon | Präsident = François Patriat | Partei = Parti socialiste (Frankreich) | Abkz = PS | RangBev = 16 von 26 | Bev = 1.642.687 | Jahr = 2013 | Dichte = 52 | Fläche = 31582 | RangFläche = 7 von 26 | AnteilFläche = 5,0 | Départements(Nummer) = 4 | Arrondissements = 15 | Kantone = 174 | Gemeinden = 2.046 | ISO 3166-2 = D }} S '''Burgund''' ([[Französische Sprache|französisch]] ''Bourgogne'' [{{IPA|buʀˈgɔɲ}}]) isch bis Endi 2015 e [[Regionen Frankreichs|Verwaltigsregion]] im Zentrum vo [[Frankreich|Frankriich]] gsii. Es het e Flechi vo 31.741 km² und öbbe 1,61 Mio. Iiwohner gha. D Regionalhauptstadt isch [[Dijon]] gsi. S Territorium vo dr Region entspricht öbbe däm vom historische ''Herzogtum Burgund''. == Geografii == [[Datei:Carte de la Bourgogne (Relief).svg|150px|left]] Im Oste gränzt s Burgund an d Region [[Franche-Comté]], im Norde an [[Champagne-Ardenne]] und [[Île-de-France]]. Westlig liit d Region [[Centre]], währed im Süde d Regione [[Auvergne]] und [[Rhône-Alpes]] agränze. S Burgund isch mit em [[Morvan]], eme Usläufer vom [[Zentralmassiv]] Deil vo de alte Kristallingebiet. Sust bilde mesozoischi Sedimänt (die meiste us em Jura) dr Undergrund. An dr Ostflanke leite Bruchstufe zur Saône-Furche über. == Gschicht == === Früehgschicht === Die hütig Region Burgund isch scho im [[Altsteinzeit|Palaeolithikum]] vo Mensche besiidlet gsi. Fund am Felse vo [[Solutré]] wiise scho für d Ziit um 15.000 v. Chr. e dichti Besiidlig noch. Vom 6. Johrhundert v. Chr. bis dass d [[Römisches Reich|Römer]] cho si, isch die [[Kelten|keltischi Kultur]] vo de [[Gallier]] vorherrschend gsi, vor allem die vo de [[Häduer]] und de [[Mandubier]], wo scho dr [[Julius Caesar|Caesar]] im ''[[De bello Gallico]]'' erwähnt. Bedütendi Asiidlige vo de Stämm si [[Bibracte]] in dr Nöchi vom hütige [[Autun]] und [[Alesia]] bi Dijon. === D Römerziit === Um 59 v. Chr. hai d Römer under em Julius Caesar d [[Helvetier]] und anderi gallischi Stämm bi Bibracte, em hütige [[Mont Beuvrai]] zwüsche Autun und [[Le Creusot]], gschlage. Im Johr 52 v. Chr. het d Armee vom Caesar bi [[Alesia]], em hütigen Alise-Sainte-Reine, dr gallisch Ufstand under em [[Vercingetorix]] nidergschlage. Denn isch Gallie ins Römische Riich igliideret worde und die langsami sprochlichi und kulturelli Romanisierig vo siine Iiwohner het agfange. Um 43 v. Chr. isch Augustodunum ([[Autun]]) gründet worde. Gege s Ändi vom dritte Johrhundert het dr [[Weinbau|Wiibau]] in dr Region agfange. === S Riich vo de Burgunder 443–532 === [[Datei:Karte Koenigreich Burgund DE.png|mini|s Königriich vo de Burgunder bis 534]] Im Zug vo dr [[Völkerwanderung|Völkerwanderig]] im 4. Johrhundert het dr [[Germanen|germanisch]] Stamm vo de [[Burgunden|Burgunder]] dr [[Rhein|Rhii]] überschritte und het sich schliesslig im Beriich vo dr hütige Westschwiiz, Savoye und der Franche Comté niiderglo und denn s Schtammesherzogtum Burgund gründet. Wil er aber zahlemässig der asässige keltoromanische Bevölkerig unterläge gsi isch, het er zwar e Herreschicht chönne bilde, wo sich um ihre König versammlet het, isch aber bald romanisiert worde. Im Lauf vom 5. Johrhundert het s Königriich d Räste vo dr römische Verwaltig vo de Burgunder übernoh, und um 507 isch zum erste Mol dr Name ''Burgundia'' as Bezeichnig vom neue Riich bruucht worde. D Burgunder hai noch em Zsämmebruch vom Weströmische Riich wiiteri Gebiet um ihr Kärnland eroberet, nördlig bis in d Gegend vo Troyes, westlig bis an d Loire, südlig bis Orange und im Oste bis an dr [[Alpen|Alpe]]kamm bzw. an dr [[Rhein|Rhii]] und an d [[Aare]]. === S fränkische Deilriich Burgund === [[Datei:Karte Koenigreich Burgund 2 DE.png|mini|s fränkische Deilriich ''Burgundia'']] [[Datei:Karte Hoch- und Niederburgund.png|mini|d Königriich [[Hochburgund|Hoch]]- und [[Niederburgund]] und s Herzogtum vom [[Richard der Gerichtsherr|Richard em Grichtsherr]]]] Im Johr 534 hai die germanische [[Franken (Volk)|Franke]] d Burgunder underworfe. Im 6. und 7. Johrhundert isch bi Erbdeilige zweimal e fränkischs Deilriich [[Burgund (Frankenreich)|Burgund]] entstande, wo aber beidi Mol wider mit em Gsamtriich vereint worden isch. Innerhalb vom [[Frankenreich|Frankeriich]] isch Burgund immer non e Riichsdeil bliibe. Wo 843 s [[Fränkisches Reich|Fränkische Riich]] wider emol ufdeilt worden isch, isch die territoriali Eiheit vo dr alte Burgundia z Änd gsi: D Gebiet östlig vo dr [[Saône]] si zum [[Lotharii Regnum|Riich vom Lothar]] cho, die westlige, wo öbbe dr hütige Region [[Kanton Bourgogne|Bourgogne]] entspräche, si ans westfränkische Riich gfalle. Es het no meh Deilige ge und uf em Gebiet vom historische Burgund si neue Herrschaftsberiich vo de Dynastie vo de [[Buviniden|Buvinide]] und vo de [[Welfen|Welfe]] entstande: 879 het sich dr Boso vo Vienne zum König vo [[Niederburgund|Niiderburgund]], 888 dr [[Welfen|Welf]] [[Rudolf I. (Burgund)|Rudolf]] zum König vom [[Hochburgund]] lo wehle. Die beide Herrschafte si spöter under em [[Konrad III. (Burgund)|Konrad III.]] im Königriich Arelat vereint worde, si aber 1033 als Erb an s [[Heiliges Römisches Reich|Heilige Römische Riich]] gfalle. Dä Deil vom Burgund, wo under dr Herrschaft vom Westfränkische Riich bliiben isch, het zerst no ''Regnum Burgundiae'' gheisse. Dr Richard dr Grichtsherr as Verdräter vom karolingische Königdum het 918 e Herzogtum gründet, wo zerst persönlig gsi isch. Erst sit 1075 cha me e gebietsbezognigs Herzogdum Burgund nochwiise.<ref>Lexikon des Mittelalters, Bd. 2, Spalte 1066.</ref> === Hoch- und Spotmittelalter === [[Datei:Karte Haus Burgund 4.png|mini|s Herrschaftsgebiet vom Karl em Küehne – im Spotmittelalter het s Riich vom [[Haus Burgund|Huus Valois-Burgund]] de facto dr Status von ere unabhängige Mittelmacht in Europa gha]] 910 isch s [[Kloster Cluny|Benediktinerchloster Cluny]] gründet worde. Vo do us het sich d Chlosterreform über ganz Europa usbreitet. 1016 het dr französisch König [[Robert II. (Frankreich)|Robert II.]] d Erbe vom Herzog Henri le Vénérable gschlage. 1031 het zweit Sohn vom französischen König Robert II. us em Huus vo de [[Kapetinger]], dr Robert, s Herzogtum Burgund as Apanage übercho. Vo denn bis 1361 hai Kapetinger-Herzög im Herzogtum Burgund gregierte. 1131 isch die grossi Chlosterchille vo [[Cluny]] gweiht worde, won e Ziit lang die grössti Chille gsi isch. In dr Ziit vo dr Grosse [[Pest]] 1348 isch öbbe d Helfti vo de Iiwohner vom Burgund an dr Chrankhet gstorbe.<ref>Zivilstandesregister von [[Givry (Saône-et-Loire)]] 1334-1357</ref>. 1361 isch d [[Dynastie|Dynastii]] vo de Kapetinger-Herzög mit em Philipp I. usgstorbe. Dr König [[Johann II. (Frankreich)|Johann dr Guet]] het s Herzogtum 1363 siim jüngste Sohn [[Philipp der Kühne|Philipp em Küehne]] ge. Dä het d Witwe vo siim Vorgänger, d Erbdochter vom Graf vo [[Grafschaft Flandern|Flandre]] ghürotet und es het so näbe Flandre au d Freigrafschaft Burgund, wo zum [[Heiliges Römisches Reich|Dütsche Riich]] ghört het, ghört. Er isch so dr Begründer vom [[Haus Burgund|Huus Burgund]] worde, ere Siitelinie vom französische [[Haus Valois|Königshuus vo de Valois]] und einere vo de mächtigste Dynastie im Spotmittelalter, wo im französisch-dütsche Gränzruum e grosse Länderkomplex ufbaut het. In däm siim nördligste Deil, de [[Burgundische Niederlande|Burgundische Niiderlande]], si spöter die hütige [[Benelux]]-Länder entstande. Im [[Hundertjähriger Krieg|Hundertjöhrige Chrieg]] zwüsche de Chrone vo Ängland und Frankriich hai dr Philipp († 1404) und siini drei Nochfolger en eigeständigi Politik gmacht, und sich, je wo dr Vordeil für se glägen isch, einisch mit dr einte und denn dr andere Siite verbündet. Im Allgemeine si si die Allierte vo de Ängländer gsi. Vo 1404 bis 1419 het dr Herzog [[Johann Ohnefurcht]] gregiert, zwüsche 1419 und 1467 dr Herzog [[Philipp der Gute|Philipp dr Guet]] und vo 1467 bis 1477 dr Herzog [[Karl der Kühne|Karl dr Küehn]]. Währed dr Philipp dr Guet s verstande het, siis Territorium mit vil politischem Gschick z arrondiere und z konsolidiere und zletzt über e riiche und mächtige Staat regiert het, het si Nochfolger, dr Karl, brobiert d Expansion mit militärischer Gwalt furtzsetze. Zwüsche 1474 und 1477 isch er im Chrieg mit dr [[Alte Eidgenossenschaft|Schwiizer Eidgenosseschaft]] gsi. 1475 het er s Herzogtum [[Lothringen|Lothringe]], wo zwüsche siine nördlige und siine südlige Gebiet glägen isch, militärisch bsetzt. 1477 isch er in der [[Schlacht bei Nancy|Schlacht vo Nancy]] vo de Eidgenosse und Lothringer gschlage worde und umcho. 1477 het im Karl si Dochter, d [[Maria von Burgund|Maria vo Burgund]], dr spöter römisch-dütsch Kaiser [[Maximilian I. (HRR)|Maximilian vo Habsburg]] ghürotet. Dr französisch König [[Ludwig XI. (Frankreich)|Ludwig XI.]] het druf s Herzogtum Burgund, s [[Mâconnais]], s [[Auxerrois]] und s [[Charolais]] zu heimgfallene [[Lehen|Lehene]] erklärt und die Gebiet bsetzt. Dr Maximilian het brobiert, se militärisch zrugzgwünne (1513 z. B. isch Dijon vo kaiserlige Druppe belageret worde), isch aber schlussändlig erfolglos bliibe. Sitt denn ghört Burgund definitiv zu Frankriich. == Weblink == {{Commonscat|Bourgogne|Burgund}} * [https://de.france.fr/de/burgund/ Burgund] uf france.fr (dütsch) * [http://www.burgund-tourismus.com/ Burgund] uf de Site vom regionale Tourismusverband uf burgund-tourismus.com (dütsch) * {{HLS|7281|Burgund (Herzogtum)|Autor=Karl F. Wälchli}} == Fuessnote == <references /> {{Navigationsleiste Französische Regionen}} {{Übersetzungshinweis|de|Burgund|dütsch}} [[Kategorie:Bourgogne-Franche-Comté]] [[Kategorie:Historischi Region (Frankriich)]] [[Kategorie:Französeschi Landschaft]] [[Kategorie:Burgund| ]] tv6du52ukaj0ys372u81sfvk0styaqv Aquitanien 0 22768 1086958 915415 2026-07-16T15:31:55Z GeniusElephant678 119045 1086958 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Aquitanie}} {{Infobox ehemalige französische Region | Titel = Aquitaine | NeueRegion = Nouvelle-Aquitaine | Flagge = Bandera Regió Aquitània.png | Wappen = Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg | Verwaltungssitz = Bordeaux | Präsident = Alain Rousset | Partei = Parti socialiste français | Abkz = PS | RangBev = 6 von 26 | Bev = 3.316.889 | Jahr = 2013 | Dichte = 80 | Fläche = 41284 | RangFläche = 4 von 26 | AnteilFläche = 6,5 | Départements(Nummer) = 5 | Arrondissements = 19 | Kantone = 235 | Gemeinden = 2.296 | ISO 3166-2 = B }} '''Aquitanie''' ([[Französische Sprache|franz.]] ''Aquitaine'' [{{IPA|akiˈtɛn}}]) isch e historischs Gebiet, wo hüte zur [[Regionen Frankreichs|Region]] [[Neu-Aquitanien|Neu-Àquitània]] im [[Sud-Ouest|Südweste]] vo [[Frankreich|Frankriich]] ghört. == Geografii == Aquitanie wird im Süde von de [[Pyrenäen|Pyrenäe]] und im Weste vom [[Atlantischer Ozean|Atlantik]] begränzt. Es umfasst dr grösst Deil vom [[aquitanisches Becken|aquitanische Becki]], e Landschaft wo rächt flach und geologisch jung isch; si wird hauptsächlig vo dr [[Garonne]], dr [[Adour]], dr [[Dordogne (Fluss)|Dordogne]], dr [[Charente (Fluss)|Charente]] und ihri Näbeflüss entwässeret. Die Flüss hai sehr jungi Sedimänt aglageret. Nume im üsserste Nordoste und im Süde het s hügligi oder gebirgigi Gegende: Am Nordostrand vo der Region lit die ersti Steilstufe vom [[Zentralmassiv]], an dr Gränze zu Spanie erhebe sich d Pyrenäe, wo dört scho meh wie 2000 m hoch si. Zwüschen em Zentralmassiv und em Kärngebiet vom aquitanische Becki befinde sich usdehnti, relativ niidrigi Chalchplateaus mit Usläufer bis grad vor [[Bordeaux]]. S Klima isch – abgseh vo de Hochlage – s ganze Johr duure mild. An dr Atlantikküste bedräit d Johresdurchschnittstämpratur über 15&nbsp;°C, z Bordeaux öbbe 14&nbsp;°C, an dr Gränze zum Limousin immer no 11&nbsp;°C. Die Underschiid siis Resultat vo de milde Winter in dr Nöchi vo dr Küste. D Niiderschleg si relativ hoch und nähme gege Süde zue immer meh zue. Si falle vor allem im Winterhalbjohr. D Bodebeschaffeheit isch vilfältig: D Flussniiderige si meistens sehr fruchtbar, au s Vorland vo de Pyrenäe. Zwüschen ihne isch dr Bode aber meistens arm: d Chalchböde im Nordoste si guet für e [[Weinbau|Wiibau]] und spezialisierti Kulture wie [[Trüffel|Drüffle]], [[Nussfrucht|Nüss]] und [[Obst]], si aber wäge ihrer Durchlässigkeit nit geignet für en [[Ackerbau]]. {{Navigationsleiste Französische Regionen}} [[Kategorie:Historischi Region (Frankriich)]] [[Kategorie:Neu-Aquitanie]] lse3wkza5v6v27avsmb9xjh6ti1hdc4 Vorlage:Wechselkursdaten/EZB 10 53385 1086959 1086938 2026-07-16T18:07:24Z LkhBot 98539 Bot: Aktualisierung 1086959 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1|}}} |STAND=2026-07-16 |USD = 1.1467 |JPY = 185.99 |BGN = 1.9558 |CZK = 24.194 |DKK = 7.4753 |GBP = 0.84873 |HUF = 361.05 |PLN = 4.3285 |RON = 5.241 |SEK = 11.0285 |CHF = 0.925 |ISK = 143 |NOK = 11.064 |HRK = 7.5365 |RUB = 117.2010 |TRY = 53.9577 |AUD = 1.6362 |BRL = 5.8318 |CAD = 1.6082 |CNY = 7.7596 |HKD = 8.9898 |IDR = 20623.8 |ILS = 3.4499 |INR = 110.4895 |KRW = 1696.49 |MXN = 19.9829 |MYR = 4.6699 |NZD = 1.9583 |PHP = 70.667 |SGD = 1.4782 |THB = 38.489 |QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates] }}</includeonly><noinclude> Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html [[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]] </noinclude> lt9wb9cr9vyqf06jma52t8l67vbg79t Sutselvisch 0 62351 1086962 1078790 2026-07-17T08:32:20Z ~2026-35157-26 121524 1086962 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gemälde auf Haus in Andeer.jpg|mini|E Huusmoolerei z Andeer: ''Val Schons, Val Schons, ti beala Val Schons'' ‚Schamserdaal, Schamserdaal, du schööns Schamserdaal‘]] S '''Sutselvisch''' (rät. ''il sutsilvan'' oder ''il rumàntsch sutsilvan'' {{IPA|[sʊtsilˈvan]}}; dütsch elter ''Nidwaldisch'') isch eis vo de fümf [[Rätoromanische Sprache|rätoromanische]] ‚Idiom‘, also e Dialäktgrùppe ùn Schriftsprooch. Es wird traditionell im [[Kanton Graubünden|Bündner]] [[Hinterrhein|Hinterrhydaal]], also im [[Region Imboden|Imbode]], em [[Heinzenberg (Graubünden)|Heinzeberg]], em [[Domleschg]], em [[Ferrera GR|Ferreradaal]] ùn em [[Schams]] gschwätzt. De Name ''Sutsilvan'' bzw. d Region Sutselva isch vo ''sut'' ‚ùnter‘ ùn ''selva'' ‚Wald‘ abglaitet ùn bedütet also ‚ùnterhalb vùm Wald‘. Des beziegt sich ùff de Groosse Wald (ùff Sutselvisch ''il gòld grànd''), bim [[Flimser Bergsturz|Flimser Bergstùrz]]. Im Romanische isch s latiinische Wort ''selva'' für de Wald allerdings nümm gläufig, ùn mer sait statt däm im Sutselvische ''gòld'', was e alts Lehnwort ussem Dütsche isch. S Sutselvisch isch die rätoromanischi Mùndart, wo am weenigschte gschwätzt wird ùn am meischte [[Bedrohte Sprache|gföördet]] isch. Als läbigi Ùmgangssprooch isch e nùmme no am Schamserberg ùn zum Deil im Imbode erhalte, derwyylscht es am Heinzeberg ùn im Domleschg zum grööschte Deil [[Sprachtod|ussgstorbe]] isch oder nùmme no vo weenige Lüt gschwätzt wird. Syt de 1940er Joor het s Sutselvisch e eigni normierti Schriftsprooch. Devor isch im sutselvische Biet entweder di [[surselvisch]]i Schriftsprooch bruucht worde, oder d Lüt hen sowiiso nùmme Dütsch gschriibe. Im Imbode wird au hüt no Surselvisch oder inzwüsche au s [[Rumantsch Grischun]] als Schriftsprooch bruucht. == Traditionelli ùn hütigi Verbreitig == S ursprünglichi Sproochbiet vùm Sutselvische isch im [[Hinterrhein|Hinterrhydaal]] vùm Kanton Graubünde. Ab öbe em 16. Joorhùndert bis zum 19. Joorhùndert isch d Sproochgränz zimli stabil bliibe. Vo Norde uss het mer bis grad vo [[Chur]] Sutselvisch gschwätzt, also im [[Region Imboden|Imbode]] (sut. ''il Plàn'') z [[Domat/Ems]], [[Bonaduz]], [[Rhäzüns]] ùn [[Trin]]. Mit [[Flims]] im Weschte vùm Imbode fängt scho s [[Surselvisch]] aa, ùn [[Felsberg GR|Felsberg]] ùn [[Tamins]] sin wohl scho im Mittelalter dütschsproochig worde. Gäge Süde goot s sutselvisch Biet deno wyter längs em [[Domleschg]] (sut. ''la Tumleastga'') ùff de weschtliche Daalsyte ùn em [[Heinzenberg (Graubünden)|Heinzeberg]] (sut. ''la Mantogna'') ùff de öschtliche Syte vùm Daal. Wyter im Süde het es scho syt em Mittelalter e paar dütschsproochigi [[Sprachinsel|Sproochinsle]] gee. Z [[Thusis]] het mer syt em Mittelalter [[Bündnerdeutsch|Bündnerdütsch]] gschwätzt, ùn [[Rongellen|Rongelle]] isch dur d Walser germanisiert worde. [[Fürstenau GR|Fürstenau]] grad näbe Thusis isch öbe im 18. Joorhùndert germanisiert worde, aber es hät dörte ällewell e chlyni romanische Minderheit gee. Wyter gäge Süde ghöre no s [[Schamsertal|Schamserdaal]] (sut. ''la Val Schons'') ùn s [[Ferrera GR|Ferreradaal]] (sut. ''la Val Ferrera'') zum sutselvische Sproochbiet. Im Weschte isch s sutselvisch Biet vo [[Walser]]siidlige ùmgee gsi, ùn zwar em [[Safiental|Safiedaal]] ùn [[Tschappina]], ùn deno em [[Rheinwald|Rhywald]]. [[Urmein]] ùn [[Masein]] sin scho im frie 19. Joorhùndert dütschsproochig worde, ùn werde drùm nit immer zum traditionelle Sproochbiet vùm Sutselvische zäält. Im Oschte isch deno d Gränz zum [[Surmeirisch]]e, wo s [[Oberhalbstein]] ùn s [[Albulatal|Albuladaal]] dezueghöre. Dezue chùnt no s walserdütschsproochi [[Mutten|Mutte]]. Ganz im Süde gränzt s Sutselvisch aa Italie ùn aa [[Avers]], wo zum [[Walserdeutsch|Walserdütsche]] ghört. Hüt isch s Sutselvisch aber imene groosse Deil vo däm traditionelle Sproochbiet verschwùnde. In mange Dörfer git es überhaupt niemer mee, wo de lokale Dialäkt no schwätzt, in andre sin es nùmme no vereinzelti Persone oder Familie, derwyylscht es in andre Ortschafte no mee bruucht wird oder sogar no d Mehrheit het. In de meischte Dörfer git es zwar luut de Volchszäälige einewäg no e paar Prozänt Romane, aber viilmool sin des eifach Romane uss andre Regione, wo dörte ane zoge sin. Im Imbode isch die örtlichi Mùndart z Bonaduz ganz ussgstorbe,<ref>[[Pieder Cavigelli|Cavigelli, Pieder]]: [https://www.e-helvetica.nb.admin.ch/de/view/monografie/991017980243403976/CH-002157-5:5918184 ''Die Germanisierung von Bonaduz in geschichtlicher und sprachlicher Schau''] (=&nbsp;''Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung,'' Band XVI). Frauenfeld 1969.</ref> aber z Trin, Domat/Ems ùn Rhäzüns wird s Romanisch no zum Deil gschwätzt, bsùnders z Trin. Au dört isch es allerdings starch gföördet. Am Heinzeberg isch s Sutselvisch praktisch ganz ussgstorbe. Di einzig Ortschaft, wo mer es no e weng schwätzt, isch [[Präz]]. In allene andre Heinzeberger Dörfer goot mer devo uss, dass niemer mee de lokale Dialäkt cha schwätze. Im Domleschg isch es no e weng läbiger. Im südliche Domleschg git es warschynts in de meischte Dörfer no e paar ältri Lüt, wo es chönne schwätze. In de Daalgmeie isch es dergäge ussgstorbe. Im Norde vùm Domleschg, z [[Scheid GR|Scheid]] ùn z [[Feldis/Veulden|Feldis]] wird es zum Deil no als Ùmgangssprooch vo einzelne Familie gschwätzt. De [[Schamserberg]] isch di einzig Gegend, wo no d Mehrheit vo de Lüt Romanisch schwätzt ùn wo s Sutselvisch no aa di meischte Chinder wytergee wird. In de Gmeie dört hen bi de Volchszäälig vo 2000 überall e satti Mehrheit aagee, dass si regelmässig Romanisch schwätze, ùn öbe d Hälfti het aagee, dass Romanisch die Sprooch isch, wo si am beschte schwätze. S Schamserdaal lait zwüsche dänne Extrem, aber s Sutselvisch isch dörte starch ùffem Rùggzug. Di gnaui Zaal vo Lüt, wo Sutselvisch chönne schwätze, weiss mer nit. In de eidgnössische Volchszäälig vo 2000 hen im traditionell sutselvische Sproochbiet 1'111 Lüt (15,4&nbsp;%) s Romanisch als Sprooch aagee, wo si regelmässig schwätze.<ref>Gross (2004). pp. 31</ref> Allerdings sin des wohl nit alles yyheimischi Romane, sùndern au Zuezogeni uss andre Regione. Ùff de andre Syte git es natürli au Sprecher vùm Sutselvische, wo fùrtzoge sin. <gallery> Datei:Mundarten Graubünden.png|Di historischi Verbreitig vo de Sprooche ùn Mùndarte im Bündnerland:{{Legend|#ED1C24|Surselvisch}}{{Legend|#800040|Sutselvisch}}{{Legend|#8000FF|Surmeirisch}} Datei:Sutsilvan Spracherhalt.png|Di hütigi Verbreitig vùm Sutselvische:{{Legend|#1a9641|S Sutselvisch isch d Sprooch vo de Mehrheit}}{{Legend|#a6d96a|S Sutselvisch wird no in e paar Familie oder soziale Netzwerch gschwätzt}}{{Legend|#fdae61|S lokali Sutselvisch wird no ab ùn zue vo änder ältre Lüt gschwätzt}}{{Legend|#d7191c|Di lokali Mùndart isch ussgstorbe}}{{Legend|#b97a57|anderi romanisch-, nit-sutselvischsproochigi Gegende}}{{Legend|#c3c3c3|dütschsproochig}} Datei:Romanisch als Haushaltssprache 1860-Sutsilvan.png|S Romanisch als „Huushaltssprooch“ in de Sutselva im Joor 1860:{{Legend|#45008a|90–100%}}{{Legend|#b300b3|75–90%}}{{Legend|#ff0080|55–75%}}{{Legend|#ff5eae|45–55%}}{{Legend|#ff9f40|25–45%}}{{Legend|#ffff40|10–25%}} {{Legend|#b97a57|anderi romanisch-, nit-sutselvischsproochigi Gegende}} Datei:Romanisch als Umgangssprache 2000-Sutselva.png|S Romanisch als Ùmgangssprooch in de Volchszäälig vo 2000 in de Sutselva:{{Legend|#b300b3|75–90%}}{{Legend|#ff0080|55–75%}}{{Legend|#ff9f40|25–45%}}{{Legend|#ffff40|10–25%}}{{Legend|#b97a57|anderi romanisch-, nit-sutselvischsproochigi Gegende}} Datei:Romanisch als bestbeherschte Sprache 2000-Sutselva.png|S Romanisch als „beschtbherrschti Sprooch“ in de Volchszäälig vo 2000 in de Sutselva:{{Legend|#ff0080|55–75%}}{{Legend|#ff5eae|45–55%}}{{Legend|#ffff40|10–25%}}{{Legend|#b97a57|anderi romanisch-, nit-sutselvischsproochigi Gegende}} Datei:Rückgang des Bündnerromanischen Neuzeit.PNG|S Joor vùm Verlùscht vo de romanische Mehrheit nooch Gmeie:{{Legend|#91ff7d|vor 1860}}{{Legend|#ffff80|1870–1900}}{{Legend|#ffff00|1910–1941}}{{Legend|#ff8000|1950–1960}}{{Legend|#ff0080|1970}}{{Legend|#ff0000|1980–2000}}{{Legend|#0000ff|2000 no >50% Romanisch}} </gallery> == Yyornig innerhalb vùm Romanische ùn Ùntergliidrig == Di Bündnerromanische Dialäkt bilde e [[Dialektkontinuum]], mit chlyne Ùnterschid vo Ort zue Ort. Wäge däm git es kei offesichtlichi Innegliidrig vùm Romanische. Grad s Sutselvisch bstoot uss sehr verschiidne Mùndarte, mit viile Ùnterschid vo eim Ort zum näggschte. Insgsamt nimmt s Sutselvisch zämme mit em [[Surmeirisch]]e e Zwüschestellig zwüschem [[Surselvisch]]e vùm [[Bündner Oberland]] im Oschte, ùn de [[Engadin]]er Idiom [[Putèr]] ùn [[Vallader]] im Weschte yy.<ref>Curdin & Schläpfer (1984). Syte 260–165</ref> S Sutselvisch ùn s Surmeirisch werde drùm viilmool zämme als „Mittelbündnerisch“ (rm. ''Grischun central'') grùppiert, oder si werde zämme mit em Surselvische als „Rheinischromanisch“ (rm. ''Rumantsch renan'') bezeichnet. Die Mittelbündner Mùndarte hen insgsamt aber weenig gmeinsami Merchmool, sùndern verbinde s Surselvisch mit em Engadinische dur viili chlyni Dialäktùnterschid vo eim Ort zum näggschte.<ref>Curdin & Schläpfer (1984). p. 264–265</ref><ref>Liver (1999). p. 44</ref> Di verschiidne sutselvische Mùndartgrùppe spiegle d Geografi vùm Hinterhydaal wiider. Mer ùnterscheidet: *D Mùndart vùm Imbode, wo de Übergang zum Surselvische markiert. Als Übergangsbiet sin die Mùndarte zimli verschiide vonenand. So isch de Name vo de Region Imbode z [[Trin]] ùn [[Domat/Ems]] ''il Plong'', z [[Bonaduz]] ''il Pleun'' ùn z [[Rhäzüns]] ''il Pleum''. *S Heinzeberger Romanisch, wo sich zwüschem oobere ([[Präz]], [[Tartar GR|Tartar]], [[Portein]], [[Flerden]]) ùn ùntere Heinzeberg ([[Cazis]]) ùnterscheidet.<ref>Toth (2013). p. 7, 14</ref> De ùnteri Heinzeberg isch deno sehr nooch am Imbodner Romanisch vo Rhäzüns ùn Bonaduz.<ref name="Toth 2013. p. 206">Toth (2013). p. 206</ref> *D Mùndart vùm Domleschg. D Mùndart vo [[Sils im Domleschg]] het entweder au dezueghört<ref name="Toth 2013. p. 206"/> oder het änder scho zum Schamser Dialäkt ghört.<ref name="drg.ch">Widmer, Kuno. Entstehung der romanischen Idiome Graubündens. Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), Chur (CH). www.drg.ch/files/idiome_wi.pdf. Syte 4–5</ref>. *D Mùndart vùm Schams, wo zimli eiheitlig isch, mit de Ussnaam vo de Mùndart vùm Ferreradaal, wo e chly mee Äänligkeite zum Surmeirische zeige (öbe ''tga'' für ‚was‘ statt ''ca'').<ref name="drg.ch"/> D Ùnterschid zwüsche dänne Mùndarte gseet mer zum Byspil in däm Satz, wo „Ich ha Glügg gha“ bedütet. Im Surselvische wird de Satz ''Jeu hai giu cletg'' gschriibe, wo je nooch Region eso ussgsproche wird:<ref>Ebneter, Theodor in Holtus (1989). Syte 873</ref> *In de [[Cadi]]: {{IPA|[jɛu̯ ai̯ dʑɪu̯ kletɕ]}} *Im [[Gruob]] ùn [[Val Lumnezia|Lugnezerdaal]]: {{IPA|[jau̯ vai̯ dʑu kletɕ]}} Im Sutselvische wird de glych Satz ''Jou ve gieu cletg'' gschriibe, ùn eso ussgsproche: *Am Heinzeberg: {{IPA|[jø ve dʑœ kletɕ]}} *Im Domleschg: {{IPA|[eu̯ ve dʑɪu̯ kletɕ]}} *Im Schamserdaal: {{IPA|[yau̯ ve ʒɪə̯ kletɕ]}} Ùn im aagränzende [[Unterhalbstein|Ùnterhalbstei]]: ''Geu ve uschi cletg'' {{IPA|[dʑɛu̯ ve uʒi kletɕ]}} == Historischi Entwigglig vùm sutselvische Sproochbiet == Wie de Rescht vùm Bündnerromanische ùn de [[Romanische Sprachen|romanische Sprooche]] überhaupt, goot s Sutselvisch ùff s [[Vulgärlatein|Vulgärlatiin]] vo de röömische Erobrer zrùgg, wo di frienere Sprooche verdrängt het. Spööter het sich s romanischi Sproochbiet deno immer mee nooch Süde zrùggzoge, wo s Rhydaal lengsem vo Norde uss germanisiert worde isch. Im Mittelalter hen sich deno verschiidne Sproochinsle innerhalb vo de Sutselva bildet. Vùm Safiedaal uss isch Tschappina wo de [[Walser]] bsiidlet worde. Usserdäm isch [[Thusis]] dütschsproochig worde, aber mer weiss nit gnau, wenn ùn wie. De Gion Cloetta schryybt, dass d Name vo de Thusner im Joor 1470 no fascht alli romanisch, im Joor 1605 aber alli dütsch gsi sin, ùn derzwüsche no d [[Pest|Pescht]] z Thusis gwietet hät.<ref>Toth (2013), Syte 17</ref> Trotz em Vordringe vo de Walser ùn de Germanisierig vo Thusis isch d Sproochgränz langi Zyt rächt stabil bliibe. Näbe Thusis isch au no [[Fürstenau GR|Fürstenau]] sehr frie germanisiert worde, aber mer weiss nit gnau, wenn; vilycht öbe im 18. Joorhùndert.<ref>Kundert 2007, pp. 56</ref> Im frie 19. Joorhùndert hen d Lüt z [[Masein]] ùn z [[Sils im Domleschg]] aagfange zum Dütsche z weggsle, ùn di letscht Sprecheri vùm Silser Romanisch isch 1910 gstorbe.<ref>Kundert pp. 62</ref> Öbe zur glyche Zyt, gäge 1830, het d Ùmgangssprooch z [[Urmein]] dur de Yyflùss vo [[Tschappina]] zum Walserdütsche gweggslet.<ref>Kundert pp. 78–79</ref> In de Mitti vùm 19. Joorhùndert het sich di wirtschaftlichi ùn soziali Lag z Graubünde de zum ungùnschte vùm Romanische verändret. Dur de Bytritt zur Eidgnosseschaft isch s Dütsch wichtiger als Verwaltigssprooch worde, di wirtschaftlichi Verändrig het di romanische Buure in mee Berierig mit Usswärtige brocht, was meischt ùff Dütsch abgloffe isch. Glychzytig isch d Bevölcherig mobiler worde, ùn Romane sin fùrtzoge ùn defür sin Dütschsproochigi in di romanische Dörfer zuezoge. D Folg isch in viilene Gegende e [[Sprachwechsel|Sproochweggsel]] zum Dütsch gsi. Vergliche mit andre Gegende vo Romanischbünde isch s Sutselvisch bsùnders starch verdrängt worde, so dass vorallem s Domleschg ùn de Heinzeberg hüt praktisch rein dütschsproochigi Regione sin. Im Engadin zum Byspil, wo di wirtschaftliche Veränderige ùn d Zuewandrig au sehr hooch gsi isch, isch s Romanisch bis hüt au Sprooch verankeret, ùn wird vo de Schuel ùn de Yyheimische pflegt ùn au no regelmässig gschwätzt. Luut em Mathias Kundert het des viil mit em soziale Stellewärt z due, wo s Romanisch im sutselvische Biet gha het. Am Domleschg ùn Heinzeberg isch d Elite scho syt Joorhùnderte dütschsproochig gsi, so dass Dütsch mit Macht, Bildig ùn Wohlstand in Verbindig brocht worde isch, au wenn di meischte Lüt es nit sälber gschwätzt hen. Mit de wirtschaftliche Veränderige im 19. ùn 20. Joorhùndert, isch es deno au für di eifachi Bevölcherig nützlig worde, Dütsch z chönne. Im Engadin dergäge, oder au in de Surselva, isch au d Elite romanischsproochig gsi, ùn wäge däm meint de Kundert: „''Die Muttersprache war dort also nicht nur die Sprache, die man mit Kindern und Kühen redete, sondern zugleich jene des Landammans, des Pfarrers und des Lehrers.''“<ref>Kundert (2007). pp. 123</ref> Am Hinterrhy isch s Romanisch au im Gägesatz zum Engadin ùn de Surselva nit scho als Schuelsprooch etabliert gsi, sùndern d Schuel het dörte änder grad d Ùffgab gha, s Dütsch z vermittle. Allgmein het mer am Hinterrhy kei eso engi Bindig ùn au Wärtschätzig vo de eigne Sprooch gha. Dezue chùnt no, dass wäge em niidrige Stellewärt vùm Romanische am Hinterrhy für Zuezogeni weenig Drùgg do gsi isch, Romanisch z lehre. Es isch uss viilene Dörfer belait, dass es viilmool scho glängt het wenn ei dütschsproochigi Familie in e Dorf zooge isch, dass d Yyheimische zum Dütsche gweggslet hen, oder dass e ganzi Familie vo de Chinder bis zue de Groosseltre zum Dütsche gweggslet het, wänn ei dütschsproochigi Frau ineghürootet het.<ref>Kundert (2007). pp. 113–114</ref> Sogar wänn Usswärtigi hen welle Romanisch lehre isch des viilmool ùff Abläänig gstoosse. So git es en Bericht uss [[Feldis/Veulden|Feldis]], dass en zuezogene Pfarrer het welle Romanisch lehre, aber di Yyheimische Feldiser deno gmeint hen, si wette lieber vo ihm Dütsch lehre.<ref>Kundert (2007). pp. 30</ref> Au des isch im Engadin ùn de Surselva nit eso gsi. Usserdäm het es natürli in de Sutselva scho ùff allene Syte scho dütschsproochigi Noochbare gee, entweder Walsersiidlige oder bündnerdütschi Sproochinsle wie Thusis. Ab em spoote 19. Joorhùndert hen sich d Sproochverhältniss am Heinzeberg ùn im Domleschg deno mee ùn mee verschoobe. Scho bi de erschte Volchszäälige isch di romanischi Mehrheit in e paar Ortschafte chnapp gsi oder d Mehrheit het scho Dütsch als Muettersprooch aagee. Z [[Tartar GR|Tartar]] sin es 1870 scho nùmme 49% gsi. [[Cazis]], wo es scho 1860 nùmme no 53% Romane gsi sin, het d Mehrheit 1880 verloore, gnau wie au [[Portein]]. Bi de Volchszäälig vo 1900 sin deno au [[Almens]], [[Flerden]], [[Pratval]], ùn [[Rothenbrunnen|Rothebrùnne]] nümm mehrheitlig romanisch gsi, ùn mit dänne sin deno fascht alli Gmeie am Daalbode mehrheitlig dütschsproochig gsi. In de näggschte Joorzäänt sin deno au di hööcher glägene Ortschafte im Süde vùm Daal, [[Rodels]] (1910), [[Sarn]] (1920), ùn [[Scharans]] (1930) mehrheitlig dütsch worde. Mit de glychzytige Germanisierig vo Bonaduz im Imbode isch s Bündnerromanisch als Ganzes deno au geografisch in zwee Deil gspalte gsi. Inere Karikatur isch des eso kommentiert worde, dass die Mittelbündner Sproochbrùgg ins Wasser gheit wäri oder La punt croda ‚d Brùgg gheit zämme‘. In de 1930er ùn 40er-Joor isch deno vo verschiidne Syte versuecht worde, d Germanisierig in de Sutselva z stoppe. In derre Zyt isch au e eigni sutselvischi Schriftsprooch gschaffe worde, wyl mer viilerorts nit het viil chönne mit em gschriibene Surselvisch aafange. Die eigni sutselvischi Schriftsprooch het wohl würkli ghùlfe, s Romanisch e chly z sterche, grad in de Schuel. Dörte hen sich d Chinder jetz weenigstens mit de Sprooch chönne identifiziere. Au des isch aber nit ohni Schääde abgange: zum Byspil isch de z [[Paspels]] de Romanischùnterricht grad ussgfalle, wyl sich de dörtigi Lehrer gweigret het, ùff Sutselvisch z ùnterrichte.<ref>Kundert 2007, Syte 46–47</ref> [[Datei:Wergenstein.JPG|mini|S Dorf Wergestei am Schamserberg: eini vo de letschte Ortschafte, wo no d Mehrheit Sutselvisch schwätzt]] Au d Lia Rumantscha het in derre Zyt en Groossdeil vo ihrene Resource ùff s Domleschg ùn de Heinzeberg konzentriert. In zee Gmeie dörte sin romanischi Chindergärte yygrichtet worde, wommer ''Scoletas'' gsait het. Dörte sin d Chinder jede Daag e paar Stùnde gsi ùn mer het ghofft, dass d Chinder de s Romanisch als Ùmgangssprooch würde aanee. In e paar Dörfer het des würkli gchlappt; in vier hen d Chinder datsächli aagfange Romanisch mitenand z schwätze ùn in vier wytere hen si weenigschtens e weng Romanisch glehrt. S Problem isch allerdings gsi, dass die Scoletas zwar sehr beliebt gsi sin, aber vorallem, wyl d Chinder dörte für e paar Stùnd versorgt gsi sin ùn au s Ässe becho hen. De eigetlichi Zwegg vo de Scoletas, dass s Romanisch aa di näggscht Generation het sölle wytergee werde, het aber di meischte Eltere nit viil intressiert.<ref>Kundert (2007). pp. 99</ref> Näbe de Glychgültigkeit vo de Eltre, isch de grööscht Schwachpùnkt gsi dass d Chinder nooch de Scoleta praktisch kei Romanischunterricht gha hen. Die paar Stùnde Romanischùnterricht in de Wùch, wo viili Gmeie ab de 1930er wiider yygfiert hen, het defür nit glängt. Schlùssändli isch d Erhaltig vùm Romanische dur d Scoletas gschyteret, ùn in de 1960er sin au di letschte gschlosse worde. Nùmme z [[Präz]] het es no bis 1979 e Scoleta gee.<ref>Kundert (2007). pp. 103</ref> In de näggschte Joor het sich s Romanisch all mee in Norde zrùggzoge: In de Volchszäälig vo 1950 hen [[Paspels]], [[Tumegl/Tomils]] ùn [[Trans GR|Trans]] ihri romanische Mehrheit verloore, 1960 deno au [[Präz]], 1970 [[Feldis/Veulden]] ùn als letschti Gmei deno [[Scheid GR|Scheid]] in de Zäälig vo 1990. Im Imbode isch d Mehrheit z Domat/Ems im Joor 1970 fùrt gsi, ùn z Rhäzüns ùn Trins im Joor 1980. In de Regel chammer saage, dass wänn di romanischi Mehrheit emool fùrt isch, d Ùmgangssprooch de au bal drùff weggslet ùn s Romanisch nùmme no e zytlang in einzelne Familie bruucht wird. Im Schamserdaal isch es zwar lenger gange, aber au dörte het s Romanisch z [[Innerferrera]] d Mehrheit scho 1941 verloore, 1950 bis 1960 de au z [[Ausserferrera|Usserferrera]], [[Andeer]], [[Clugin]] ùn z [[Zillis-Reischen]], ùn schliessli 1980 z [[Pignia]]. Mit däm isch einzig de Schamserberg no mit ere romanische Mehrheit bliibe. == Verschriftigsgschicht ùn di sutselvischi Deggmantelorthografi == S erschti drùggti Werch, wo ussem rhynische Romanisch überhaupt bekannt isch, isch de [[Katechismus]] ''Curt mussameint dels principals punctgs della Christianevla Religiun'' ussem Joor 1601. Gschriibe het es de [[Daniel Bonifaci]], wo uss [[Fürstenau]] gsi isch.<ref>Toth 2013, Syte 11</ref><ref>Liver (1999). Syte 114</ref> Im Vorwort sait er zur Sprooch vo däm Werch, es wäri ''noss’ natürâl linguagh da Tumlgieschka,'' also ‚üsri natürlichi Sprooch vùm Domleschg‘.<ref>Ulrich J. Le Catechisme de Bonifaci. In: Romania, tome 9 n° 34, 1880. Syte 248–287. http://www.persee.fr/doc/roma_0035-8029_1880_num_9_34_6523</ref> Im Joor 1611 isch deno no e sutselvischs Werch erschiine, au en Katechismus, ''Curt mossament et introuidament da quellas causas, las qualas scadin fidevel Christian è culpant da saver''. Gschriibe het es en italienische Kapuzinermönch, de [[Gion Antoni Calvenzano]], wo sich wohl am Dialäkt vo [[Cazis]] orientiert het, aber mit starche Yyflüss vùm Italienische.<ref>Darms, Georges in Holtus (1989). Syte 827</ref> Scho in de zweite Ùfflag vo 1615 het er sich aber em Surselvische aagnööcheret, ùn die Ùfflag het deno au de surselvisch Titel ''In cuort muossament ad intruuidament da quellas caussas, las qualas scadin fideivel Christgiaun ei culponz da sauer'' gha. Schliessli isch ussem Joor 1618 no e sutselvischs Werch bekannt, ''Anatomia dil svlaz dil Steaffan Gabriel,'' vùm [[Adam Nauli]].<ref>Darms, Georges in Holtus (1989). Syte 834</ref> Es het de kei eigni sutselvischi Schrifttradition mee gee. Statt däm het mer ùff [[Surselvisch]] gschriibe ùn es au als Schuel-, Literatur- ùn Chilchesprooch bruucht, wie zum Byspil de [[Mattli Conrad]] vo [[Andeer]].<ref>Darms, Georges in Holtus (1989). Syte 835</ref> Grad am Heinzeberg ùn im Domleschg het s Romanisch aber en änder niidrige Status gha ùn isch vorallem vo de eifache Lüt gschwätzt worde. Die Lüt, wo es überhaupt nöötig gha hen, Sache z schryybe oder z läse, hen des viilmool eifach ùff Dütsch gmacht. Es het bis aa de Aafang vùm 20. Joorhùndert im übrige zwei verschiidni surselvischi Schriftsprooche gee, e katholischi ùn e protestantischi. In de Sutselva het mer also je noch Religion entweder di eint oder di andre bruucht, also meischt di protestantischi. Sproochlig isch s protestantisch Surselvisch em Sutselvisch nööcher gstande, ùn zwar zum eine wäge sym geografische Ursprùng in de Gegend vo [[Ilanz/Glion (Stadt)|Ilanz]], ùn zum andre wyl es sproochlig konservativ gsi isch. S katholisch Surselvisch het dergäge ùff de Mùndart vo de Gegend vo [[Disentis]] basiert ùn het usserdäm viili neueri Sproochforme gha, wo di sutselvische Mùndarte nit gha hen. S 19. Joorhùndert isch dur en Orthografistryt zwüschem katholische ùn protestantische Surselvisch prägt gsi. De Kanton het welle bi de Schuelbiecher nùmme ei Variante für di ganz Sur- ùn Sutselva ussegee, ùn het debi meischt e Variante bevorzugt, wo ùffem katholische Surselvisch basiert het, des sognanti „Schuelsurselvisch“. Des isch aber vo de Reformierte ùn demit au vo de meischte Sutselver abgläänt worde, so dass de Kanton ab ùn zue au Zuegständniss aa die Reformierte gmacht het, zum Byspil imene Schuelbuech vo 1852 für di protestantische Sur- ùn Sutselver.<ref>Darms, Georges in Holtus (1989). Syte 837</ref> Usserhalb vo de Schuel het sich aber einewäg chuum öber aa des Schuelsurselvisch ghalte. In de meischte Schuele vo de Sutselva, bsùnders im Domleschg ùn am Heinzeberg, isch aber einewäg in derre Zyt au oder nùmme ùff Dütsch ùnterrichtet worde. Im Joor 1924 sin die beide surselvische Schriftsprooche deno vereinigt worde, ùn zwar mit em Buech ''Grammatica Romontscha per Surselva e Sutselva'' vùm [[Gion Cahannes]]. Die grammatische ùn orthografische Regle in däm Werch sin in de Surselva ùn im Imbode deno akzeptiert worde. Si basiere vorallem ùffem katholische Surselvisch, mit e paar Zuegständniss aa di protestantischi Schriftsprooch. Im Rescht vo de Sutselva het mer aber e chly Mieji mit de neue surselvische Schriftsprooch gha. Zum eine het mer in de Sutselva chuum Erfaarig mit de katholische Schryybig gha, derwyyl au die protestantische Surselver dur d Zytig ùn d Literatur mit de katholische Schryybig vertraut gsi sin. In de Sutselva het mer aber die Sache devor chuum gläse gha.<ref name="Darms 1989">Darms, Georges in Holtus (1989). Syte 846</ref> Zum Byspil isch d Zytig [[Gasetta Romontscha]], wo eis vo de produktivschte Medie vùm Surselvische gsi isch, sehr katholisch ùn konservativ gsi, so dass di protestantische Sutselver nit viil demit hen chönne aafange. De [[Giachen Conrad]], de erscht Präsi vo de [[Lia Rumantscha]] ùn sälber e Schamser, het sich bi de Gründigsversammlig vo derre im Joor 1919 für s neui Surselvisch als Schriftsprooch vo ganz Mittelbünde ussgsproche. D Lia Rumantscha ùn lokali Lüt wie öbe de Lehrer Peter Gees oder de [[Andri Augustin]] hen au versuecht, s Surselvisch als Schriftsprooch z etabliere. Allerdings isch des vereinigti Surselvisch für d Romane am Hinterrhy e främdi Sprooch bliibe. Ùn wyl die meischte Lüt dörte kei Nùtze in däm främde Surselvisch gsee ha, het sich d Meinig breitgmacht, dass mer de au gli chönnti nùmme Dütsch lehre. De [[Robert vo Planta]] het deno 1931 dezue gmeint: „''Die sprachliche Abweichung lässt aber in so bedrohter Gegend ein solches Experiment als gewagt, vielleicht gefährlich erscheinen.''“<ref>in Holtus (1989). Syte 846</ref> De rätoromanisch Linguischt [[Georges Darms]] meint sogar: „''L’unificaziun dalla Surselva sil lungatg da scartira catolic ei denton stau l'entschatta dalla fin dalla Sutselva sco regiun romontscha.''“ ‚D Vereinigùng vo de Surselva hinter de katholische Schriftsprooch isch de Aafang vùm Änd vo de Sutselva als e romanischi Region gsi.‘<ref>Kurs aa de Uni Frybùrg vùm Herbstsemeschter 2011: Standardisierung von Kleinsprachen. http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4740/25370_211357.pdf</ref> Wäge däm hen d Lehrer vùm Schamserdaal deno 1943 bschloo, ihre Dialäkt zur Schriftsprooch usszbaue. Beùfftrait demit hen si d [[Mena Grisch]], wo au scho aa de Norme für s [[Surmeirisch]] mitgschafft gha het. Grad de isch aber en Italiener, de [[Giuseppe Gangale]], ùff Graubünde cho, ùn het d Schamser vo däm Vorhabe abbrocht. Statt däm het er 1944 mit de ''Reglas digl rumàntsch da Sutselva'' e Schriftsprooch entworfe, wo au de Heinzeberger ùn Domleschger Dialäkt abdeggt het.<ref name="Darms 1989"/> Basiere duet des Schriftidiom zwar ùffem Schamser Romanisch, aber es wird dur verschiidne Sùnderzeiche ùn Schryybige au für Sprecher vùm Heinzeberger ùn Domleschger Romanisch heimelig gmacht.<ref>Widmer, Kuno. Entstehung der romanischen Idiome Graubündens. Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), Chur (CH). www.drg.ch/files/idiome_wi.pdf. Syte 6</ref> Zum Deil sin au historischi Schryybige ussem 17. Joorhùndert oder ussem protestantische Surselvisch wiider ùffgriffe worde, mit em glyche Zyyl, d Ussprooch nit dur d Schryybig z bstimme.<ref>Holtus (1989). Syte 846</ref> Zum Deil sin e paar Schryybige wohl au absichtlig verschiide vùm Surselvische, au wo d Ussprooch völlig identisch isch. Bi andre het de Gangale d Schryybig konsequänt vereifacht, öbe hetter für de Luut /{{IPAlink|ts}}/ konsequänt ‹z› vorgsee (statt wie im Surselvische mangmool au ‹c›), de Luut /{{IPAlink|k}}/ dergäge ällewell mit ‹c›, oder er het d Doppelkonsonante eliminiert. Über di näggscht Joor bis 1964 isch de Vorschlag de nomool e paar Mool überarbeitet worde, ùn e paar eigewilligi Schryybige sin als Deil vo de ''avischinaziun'' (de Bewegig für orthografischi Aapassige zwüsche de romanische Idiom) wiider ùffgee worde. Viili Sache sin aber bliibe, eso wird zum Byspil in allene andre romanische Idiom bis hüt ‚Zigarette‘ als ''cigaretta'' gschriibe, im Sutselvische aber ''zigareta''.<ref>Kurs aa de Uni Frybùrg vùm Herbstsemeschter 2011: Standardisierung von Kleinsprachen. http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4740/25370_170559.pdf</ref> Im Joor 1977 isch deno e erschts sutselvischs Wörterbuech erschiine, s ''Pledari sutsilvan: rumàntsch-tudestg, tudestg-rumàntsch'', vùm Curo Mani ùn eso het sich s Sutselvisch als letschts vo de fümf romanische Schriftidiom etabliert. 2002 het es de no mool e neus Wörterbuech gee, s ''Pledari/Wörterbuch sutsilvan-deutsch/deutsch-sutsilvan'' mit em Wolfgang Eichenhofer als Redakteur. Die hütigi Schryybig vùm Sutselvische wird au als ''Deckmantel-Orthographie'' bezeichnet.<ref>Liver 2010, Syte 56</ref> D Idee dehinter isch, dass d Schryybig vùmene Luut kei diräkte Zämmehang mit de Ussprooch het, also kei bstimmti Ussprooch vorschryybt. Zum grööschte Deil wird es au niene im Sutselvische wie in de Schrift ussgsproche. E Byspil sin Wörter mit ''ieu''. Die werde im Schamserdaal mit eme {{IPA|[iɐ̯]}}, im Domleschg mit {{IPA|[eu̯]}} ùn am Heinzeberg mit {{IPA|[ø]}} ussgsproche. E Form wie in de Schrift git es niene, ùn des ''ieu'' isch e historischi Form uss de reformierte Surselvische Schriftsprooch. Zum Deil git es au Akzänt ùff de Vokal, demit jo kei Dialäktegion bevorzugt isch. S Wort für ‚grooss‘ isch zum Byspil im Schams {{IPA|[grant]}}, im Domleschg {{IPA|[grau̯nt]}} ùn am Heinzeberg {{IPA|[grœnt]}}. Demit jetz nit d Schamser mit ere Schryybig wie ''grand'' bevorzugt werde, het mer sich für e Schryybig mit eme Akzänt, also ''grànd'' entschiide. E paar Byspil devo gseet mer in derre Tabell grad ùnte. {| cellpadding=5 style="border:2px solid #FFDF80" |- ! rowspan="2" style="width:12em; background:#FFDF80" | Schryybig ! colspan="3" style="width:30em; background:#FFDF80" | Ussprooch |- ! style="width:10em; background:#FFDF80" | Schams ! style="width:10em; background:#FFDF80" | Domleschg ! style="width:10em; background:#FFDF80" | Heinzeberg |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''ieu''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''durmieu''' (‚gschloofe‘) | style="background:#FFEFBF" | durmia | style="background:#FFEFBF" | durmeu | style="background:#FFEFBF" | durmö |- | style="background:#FFE9AA" | '''mieula''' (‚Brösmeli‘) | style="background:#FFEFBF" | miela | style="background:#FFEFBF" | meula | style="background:#FFEFBF" | möla |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''ieus''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''mieus''' (‚myni‘) | style="background:#FFEFBF" | meas | style="background:#FFEFBF" | meu | style="background:#FFEFBF" | mö |- | style="background:#FFE9AA" | '''tieus''' (‚dyni‘) | style="background:#FFEFBF" | teas | style="background:#FFEFBF" | teu | style="background:#FFEFBF" | tö |- | style="background:#FFE9AA" | '''sieus''' (‚syni‘) | style="background:#FFEFBF" | seas | style="background:#FFEFBF" | seu | style="background:#FFEFBF" | sö |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''à''' (àn, ànt, ànz) |- | style="background:#FFE9AA" | '''pàn''' (‚Broot‘) | style="background:#FFEFBF" | pang | style="background:#FFEFBF" | paung | style="background:#FFEFBF" | pöng |- | style="background:#FFE9AA" | '''grànd''' (‚grooss‘) | style="background:#FFEFBF" | grand | style="background:#FFEFBF" | graund | style="background:#FFEFBF" | grönd |- | style="background:#FFE9AA" | '''curànta''' (‚vierzig‘) | style="background:#FFEFBF" | curanta | style="background:#FFEFBF" | curaunta | style="background:#FFEFBF" | curönta |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''ù''' (ùn, ùnt, ùnz) |- | style="background:#FFE9AA" | '''stizùn''' (‚Gschäft‘) | style="background:#FFEFBF" | stizung | style="background:#FFEFBF" | stizeung | style="background:#FFEFBF" | stizüng |- | style="background:#FFE9AA" | '''pùnt''' (‚Brùgg‘) | style="background:#FFEFBF" | punt | style="background:#FFEFBF" | peunt | style="background:#FFEFBF" | pünt |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''iac''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''fiac''' (‚Füür‘) | style="background:#FFEFBF" | fia | style="background:#FFEFBF" | fiac | style="background:#FFEFBF" | fiac |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''eing''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''dumeingia''' (‚Sùntig‘) | style="background:#FFEFBF" | dumengia | style="background:#FFEFBF" | dumangia | style="background:#FFEFBF" | dumengia |- | style="background:#FFE9AA" | '''malameing''' (‚böös‘) | style="background:#FFEFBF" | malamentg | style="background:#FFEFBF" | malamaintg | style="background:#FFEFBF" | malameign |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''ò''' (òn, ònt, ònz) |- | style="background:#FFE9AA" | '''bòld''' (‚frie‘) | style="background:#FFEFBF" | bold | style="background:#FFEFBF" | bauld<ref group="Ort." name="Domleschg">De Diphthong chùnt nùmme im obere Domleschg vor.</ref> | style="background:#FFEFBF" | bold |- | style="background:#FFE9AA" | '''tgòld''' (‚chalt‘) | style="background:#FFEFBF" | tgold | style="background:#FFEFBF" | tgauld<ref group="Ort." name="Domleschg" /> | style="background:#FFEFBF" | tgold |- | style="background:#FFE9AA" | '''òlt''' (‚hooch‘) | style="background:#FFEFBF" | olt | style="background:#FFEFBF" | ault<ref group="Ort." name="Domleschg" /> | style="background:#FFEFBF" | olt |- | style="background:#FFE9AA" | '''fòlz''' (‚falsch‘) | style="background:#FFEFBF" | folz | style="background:#FFEFBF" | faulz<ref group="Ort." name="Domleschg" /> | style="background:#FFEFBF" | folz |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''ou''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''jou''' (‚Ich‘) | style="background:#FFEFBF" | jau, ia | style="background:#FFEFBF" | ju, eu | style="background:#FFEFBF" | jö |- | style="background:#FFE9AA" | '''noua''' (‚wo‘) | style="background:#FFEFBF" | naua | style="background:#FFEFBF" | neua | style="background:#FFEFBF" | neua |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''aitg''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''lungaitg''' (‚Sprooch‘) | style="background:#FFEFBF" | lungatg | style="background:#FFEFBF" | lunghetg | style="background:#FFEFBF" | lungatg |- | style="background:#FFE9AA" | '''maitg''' (‚Mai‘) | style="background:#FFEFBF" | matg | style="background:#FFEFBF" | metg | style="background:#FFEFBF" | matg |- | style="background:#FFE9AA" | '''adaitg''' (‚Obacht‘) | style="background:#FFEFBF" | adatg | style="background:#FFEFBF" | adetg | style="background:#FFEFBF" | adatg |- | colspan="4" style="text-align:left; background:#FFE495" | '''aig''' |- | style="background:#FFE9AA" | '''aigen''' (‚eige‘) | style="background:#FFEFBF" | agen | style="background:#FFEFBF" | egen | style="background:#FFEFBF" | agen |} <references group="Ort." /> == S Sutselvisch als Schuelsprooch == Im Schams git es ei Schuelverband für alli Gmeie vùm Schamserdaal, em Schamserberg ùn em Ferreradaal. Dörte findet sich z [[Donat]] di einzigi sutselvischi Grùndschuel bzw. z [[Zillis-Reischen]] de einzig sutselvisch Chindergarte.<ref>http://www.schulverband-schams.ch/de/</ref> Im Imbode isch s Sutselvisch nie als Schuelsprooch bruucht worde. Mer het entweder grad scho im 19. Joorhùndert e dütschi Schuel yygfiert (z. B. z [[Bonaduz]]) oder d Schuelsprooch isch s [[Surselvisch]] gsi. Als einzigi Gmei im Imbode het [[Trin]] no e romanischi Primarschuel, wo aber weder Sut- noch Surselvisch isch, sùndern wo im [[Rumantsch Grischun]] ùnterrichtet wird. Z [[Domat/Ems]] git es zweisproochigi Klasse, wo aber schynts ùff Rumantsch Grischun gfiert werde.<ref>https://www.domat-ems.ch/fileadmin/user_upload/customers/domat-ems/Dokumente/Schule/zweisprachige_klassen.pdf</ref> Im Schuelverband vo [[Rhäzüns]] ùn Bonaduz git es schynts gar ke Romanischùnterricht. Als Schuelsprooch het s Romanisch im Domleschg ùn am Heinzeberg immer en schweere Stand gha. In de meischte Gmeie isch scho im 19. Joorhùndert de Ùnterricht ùff Dütsch gsi, oder d Schuel het zwüsche Romanisch ùn Dütsch hy ùn häre gweggslet je nooch Lehrer (z Tomils bechlagt sich en Schuelinspektor im Joor 1853 über „das fast jährliche Abwechseln mit romanischem und deutschem Unterricht“,<ref>Kundert pp. 43</ref> oder aber d Schuel isch zweisproochig gsi. Zum Deil isch scho frie e rein dütschi Schuel belait, zum Deil wird d Schuel au als „stockromanisch“ bezeichnet, wie z Paspels.<ref>Kundert 2007, pp. 46</ref> Ab öbe 1895 isch überall ganz ùff Dütsch ùmgstellt worde. In de 1930er Joor het mer deno in fascht allene Gmeie (mit de Ussnaam vo Sarn, Präz ùn Cazis) wiider e weng Romanisch yygfiert. Des sin allerdings nùmme 1–2 Stùnde in de Wùch gsi, wo zum Deil au nit ällewell stattgfùnde hen. Es het sehr starch vùm Lehrer abghänge, wie engaschiert de Romanischùnterricht gsi isch. 1950 isch deno au z Präz ùn Cazis wiider e weng Romanisch ùnterrichtet worde. Ab de 1950er Joor sin aber au die paar Romanischstùnde no di no wiider abgschafft worde. Am lengschte het sich de Romanischùnterricht no z Trans chönne halte (bis 1972), z Präz (bis 1979) ùn deno z Scheid ùn Feldis (bis 2001). Deno isch s Fach im ganze Domleschg ùn Heinzeberg dur Italienisch als Fremdsprooch ersetzt worde.<ref>Furer, Jean-Jacques, Bundesamt für Statistik (Hrsg.): Eidgenössische Volkszählung 2000 – Die aktuelle Lage des Romanischen. Neuchâtel 2005, ISBN 3-303-01202-4. Syte 50</ref> == Sproochbyspiil == D Fabel vùm Fùggs ùn em Raab vùm [[Jean de La Fontaine]] ùff Surselvisch, Sutselvisch ùn Surmeirisch.<ref>Gross, Manfred (2004), Rumantsch – Facts & Figures [https://www.yumpu.com/de/document/view/51145214/facts-amp-figures-romanisch-lia-rumantscha (lueg uf Site 29 vo de PDF-Datei ''Romanisch, Facts & Fugures'')]</ref> {| border="0" style="width:100%; font-family:serif; font-size:100%; text-align:center;" |- ! style="width:12.5%;"|[[Surselvisch]]<br />{{Audio|Sursilvan-L'uolp.ogg|aaloose}} ! style="width:12.5%;"|Sutselvisch ! style="width:12.5%;"|[[Surmeirisch]] ! style="width:12.5%;"|Übersetzig |- |L‘uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: «Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts». |La gualp eara puspe egn‘eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: «Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts.» |La golp era puspe eneda famantada. Co ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: «Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pi bel utschel da tots.» |De Fùggs isch wiider emool hùngrig gsi. No hetter en Raab gsee, wo ùffeme Baum gsesse isch ùn es Möggeli Chääs im Schnabel gha het. ‚Des dät mer guet schmegge‘, het de Fùggs denkt, ùn het zum Raab gsait: «Wie schöön du bisch! Wänn dyn Gsang eso schöön isch wie dyn Gfieder, no bisch du de allerschöönscht vo allene Vögel.» |- |} == Weblink == *[https://web.archive.org/web/20160813010941/http://www.pledarigrond.ch/sutsilvan/ Di sutselvischi Version vùm „Pledari Grond“] == Quelle ùn Literatur == ;Linguistischi Bschryybige vo de Sprooch und de Sproochsituation: *{{Literatur | Autor= Luzi, Johann| Titel = Lautlehre der subselvischen Dialekte |Sammelwerk = Romanische Forschungen. | Band= Bd. 16 | Nummer=3.&nbsp;H. |Seiten= 757–846|Jahr= 1904}} * [[Pieder Cavigelli|Cavigelli, Pieder]]: [https://www.e-helvetica.nb.admin.ch/de/view/monografie/991017980243403976/CH-002157-5:5918184 ''Die Germanisierung von Bonaduz in geschichtlicher und sprachlicher Schau''] (=&nbsp;''Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung.'' Band XVI). Frauenfeld 1969. * Cavigelli, Pieder: ''Romontsch da Panaduz. In document historic-linguistic.'' In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha.'' Band 89, 1976, S.&nbsp;63–88. *{{Literatur | Autor= Solèr, Clau und Theodor Ebneter|Titel =Heinzenberg/Mantogna Romanisch | Band= Schweizer Dialekte in Text und Ton. [Abt.] 4; Romanisch und Deutsch am Hinterrhein/GR. H.&nbsp;1)|Verlag = Verl. des Phonogrammarchivs der Universität Zürich, |Ort = Zürich|Jahr= 1983}} *{{Literatur | Autor= Solèr, Clau, Theodor Ebneter|Titel =Romanisch im Domleschg| Band=Schweizer Dialekte in Text und Ton. [Abt.] 4; Romanisch und Deutsch am Hinterrhein/GR. | Band= Bd. 3 |Verlag =Phonogrammarchiv der Universität Zürich, |Ort = Zürich, ISBN 3-907538-02-1 (mit Tonbandkassette).|Jahr= 1988}} *{{Literatur | Autor= Holtus, Günter|Titel =Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete von der Renaissance bis zur Gegenwart: Rumänisch, Dalmatisch / Istroromanisch, Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch. |Verlag =Walter de Gruyter.|Jahr= 1989}} *{{Literatur |Autor = [[Ricarda Liver|Liver, Ricarda]]|Titel = Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische |Verlag = Gunter Narr |Ort = Tübingen |Jahr = 1999 (au di zweiti Ussgab vo 2010)|ISBN = 3-8233-4973-2 |Online = [http://books.google.com/books?printsec=frontcover&id=8jqz4fI1aXEC&hl=de#PPP1,M1 online]}} *{{Literatur | Autor= Gross, Manfred| Herausgeber = Lia Rumantscha |Titel= Romanisch – Facts & Figures| Sammelwerk= | Band= | Nummer= | Ort= Chur|Jahr= 2004| ISBN= 3-03900-034-9 |Seiten=106}} * Joël, Anne-Louise: ''Giuseppe Gangale und der Konflikt um die Acziún Sutselva Rumantscha, 1943–1949.'' In: ''Annalas da la Societad Retorumantscha'' 119, 2006, S.&nbsp;97–130. *{{Literatur |Autor = Kundert, Mathias |Herausgeber = Staatsarchiv Graubünden|Titel = Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert) |Sammelwerk = Quellen und Forschungen zur Bündner Geschichte |Band = 18 |Verlag = Kommissionsverlag Desertina |Ort = Chur |Jahr = 2007 |Monat = |ISBN = 978-3-85637-340-5 |Kommentar = 193 Seiten}} *{{Literatur | Autor= Toth, Alfred|Titel =Der Untergang des Romanischen im Bezirk Imboden. |Sammelwerk = Romanistik in Geschichte und Gegenwart, | Band= Bd. 15| Nummer=1|Jahr= 2009|Seiten=23–36}} *{{Literatur | Autor= [[Uriel Weinreich|Weinreich, Uriel]]|Titel = Languages in Contact. French, German and Romansch in Twentieth-century Switzerland. |Verlag =John Benjamins Publishing|Jahr= 2011| ISBN= 9027211876}} *{{Literatur | Autor= Toth, Alfred |Titel= Die ausgestorbene romanische Mundart von Sils im Domleschg und das Problem der Dialektgrenzen im Raum Heinzenberg, Domleschg und Schams | Verlag= Institut für Kulturforschung Graubünden| Ort= Chur|Jahr= 2013}} ;Grammatike, Sproochkürs ùn Wörterbiecher: * Gion Cahannes: ''Grammatica romontscha per Surselva e Sutselva.'' Stampa da Giusep Condrau, Ediziun della Ligia romontscha, Mustér 1924. * Giuseppe Gangale: ''Reglas digl Rumàntsch da Sutselva'' Cuera, 1944. * Curo Mani: ''Sutsilvan plido a Sutsilvan scret.'' Leia Rumàntscha, Cuira 1964. * Curo Mani: ''Pedari sutsilvan. Rumàntsch – Tudestg. Tudestg – Rumàntsch.'' Leia Rumàntscha, Cuira 1977. * Gieri Menzli et al.: ''Curs da rumàntsch sutsilvan.'' Leia Rumàntscha, Cuira 1991. * Corrado Conforti, Linda Cusimano, Bartolome Tscharner: ''An lingia directa 1 – Egn curs da rumàntsch sutsilvan.'' Lia Rumantscha, Cuira 1997–[1998], {{OCLC|77653447}} (Lehrmittel mit Audio-CD). * Wolfgang Eichenhofer (Red.): ''Pledari: sutsilvan – tudestg = Wörterbuch: Deutsch – Sutsilvan.'' Lehrmittelverlag des Kantons Graubünden, Chur 2002, {{OCLC|254183374}}. == Fuessnote == <references /> {{Besonders gelungener Artikel}} [[Kategorie:Dialäkt]] [[Kategorie:Romanischi Sproch]] [[Kategorie:Rätoromanisch]] [[Kategorie:Sprooch (Schwiiz)]] [[Kategorie:Bündnerland]] 1jdwysxbf2zcjaxwj7ci78927eemrqb Picardie 0 92724 1086957 1062274 2026-07-16T14:52:32Z GeniusElephant678 119045 1086957 wikitext text/x-wiki {{Infobox ehemalige französische Region | Titel= Picardie | NeueRegion= Hauts-de-France | Flagge= Flag of the former Region of Picardie.svg | Wappen= Blason région fr Picardie.svg | Verwaltungssitz= Amiens | Präsident= Claude Gewerc<ref>[http://www.picardie.fr/-Presidence- picardie.fr] abgerufen am 25. April 2015</ref> | Partei= Parti socialiste (Frankreich) | Abkz= PS | RangBev= 12 von 26 | Bev= {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02}}+{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60}}+{{Metadaten Einwohnerzahl FR|80}}}} | Jahr= {{EWD|FR|02}} | Fläche= 19399 | RangFläche= 15 von 26 | AnteilFläche= 3,1 | Départements(Nummer)= 3 | Arrondissements= 13 | Kantone= 129 | Gemeinden= 2.291 | ISO 3166-2= S }}{{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}} D’ '''Picardie''' (uff [[Deutsche Sprache|Hoochdiitsch]] sààgt m’r {{Audio-IPA|De-Picardie.ogg|[pikaʁˈdiː]}} üss; uff [[Französische Sprache|Frànzeesch]] ''{{lang|fr|Picardie}}'' {{Audio-IPA|LL-Q150 (fra)-Benoît Prieur-Picardie.wav|[pikaʁdi]}}, uff [[Pikardische Sprache|Pikàrdisch]] ''{{lang|pcd|Picardie}}'' {{IPA|[pika(ː)rdi]}},<ref name="frwiki"/> uff [[Lateinische Sprache|Làtiinisch]] ''{{lang|la|Picardia}}'')<ref>{{Literatur|Sprache=de|Autor=J. G. Th. Graesse|Titel=Orbis latinus: Lexikon lateinischer geographischer Namen des Mittelalters und der Neuzeit|Ort=Dresda|Verlag=Schönfeld|Jahr=1861|Band=3}}</ref> ìsch a Làndschàft so wia-n-a ehamooliga politischa [[Regionen Frankreichs|Regioon]] un [[Provinz|Prowìnz]] ìm Norda vu [[Frankreich|Frànkrììch]]. Sa hàt friahjer üss da Départements [[Département Aisne|Aisne]], [[Département Oise|Oise]] un [[Département Somme|Somme]] b’schtànda, hàt a Flächa vun äbba 19.400&nbsp;km² un knàpp 2&nbsp;Millioona Iiwoohner g’hàà (Schtànd {{EWD|FR|02}}). D’ Hàuiptschtàdt vu dr Regioon ìsch [[Amiens]] gsìì. Zitter 2016 ìsch d’ Picardie Tail vu dr Verwàltungsregioon [[Hauts-de-France]].<ref name="dewiki">Dia Informàzioona sìnn üss’m Àrtìkel [[:de:Picardie|Picardie]] ìn dr hoochdiitscha Wikipedia ìwwernumma worra.</ref> D’ Iiwoohner hàt m’r uff [[Französische Sprache|Frànzeesch]] ''{{lang|fr|Picards}}'' (fìr d’ Manner) un ''{{lang|fr|Picardes}}'' (fìr d’ Fràuija) g’nännt.<ref name="frwiki">Dia Informàzioona sìnn üss’m Àrtìkel [[:fr:Picardie (ancienne région administrative)|Picardie (ancienne région administrative)]] ìn dr frànzeescha Wikipedia ìwwernumma worra.</ref> == wu ’s lììgt == <mapframe text="s’ Gebiat vu dr ehamooliga Verwàltungsregioon Picardie (bis 2016)" latitude="49.607" longitude="2.856" zoom="6" width="200" height="200" align="left"> { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q13950", "properties": { "stroke": "#3b78cb", "stroke-width": 2 } }</mapframe> D’ Picardie lììgt ìm Norda vum Frànkrììch. Vum Süüda vu dr Regioon haar kààt m’r mìt’m Wààga oddr’m Zuug ìn äbba era Schtunda fààhra. Witterscht kààt maa gìnschtig ìn d’ öiropäischa Metropoola fààhra (z. B. [[London]] 2.30 h, [[Brüssel]] 1.30 h).<ref name="dewiki"/> Sa hàt àn d’ Regioona [[Nord-Pas-de-Calais]], [[Champagne-Ardenne]], [[Île-de-France]] un [[Haute-Normandie]] so wia àn [[Belgien|Belgia]] un dr [[Ärmelkanal|Äärmelkànààl]] granzt.<ref name="dewiki"/> == G’schìcht == D’ Picardie hàt zitter dr Tailung vum [[Frankenreich|Frànkariich]] zem [[Westfrankenreich|Wäschtfrànkariich]] g’heert. Ìn dr Mìtta vum 14. Joohrhundert ìsch d’ Regioon s’ Zäntrum vum Büüra-n-uffschtànd „Grande Jacquerie“ gsìì. Wahrem [[Hundertjähriger Krieg|Hundertjaahriga Kriag]] vu Frànkrììch geega-n-Anglànd ìsch sa vum [[Haus Burgund|Hüüs Burgund]] ìwwernumma worra. Àb 1419, un nochamol àb 1435, hàt’s zem [[Burgund]] g’heert. Mìt dr [[Burgunderkriege|Burdungischa Tailung]] ìsch sa ànna 1477 — un andgìltig ànna 1493 — zamma mìt Burgund àns Frànkrììch ààg’schlossa worra. D’ Picardie ìsch ainer vu da wìchtigschta Schàuiplatza vum [[Erster Weltkrieg|Äärschta Waltkriag]] gsìì.<ref name="dewiki"/> Dur d’ Verlààgerungsg’sätzer vu 1982 hann d’ Regioona dr Schtàtüss vu „Territoriààla Gebiatskäärwerschàfta“ ''({{lang|fr|collectivités territoriales}})'' bikumma — bis zu doo hann numma d’ [[Gemeinde (Frankreich)|Gmainda]] un d’ [[Département]]s daa Schtàtüüs g’hàà. Ànna 1986 hat m’r zem äärschta Mol d’ Regionààlräät diräkt g’wählt. Zitterhaar hàt d’ Regioon ìmmer mehr Màcht g’hàà, wo friahjer numma d’ Zäntrààlregiarung vu Pàriis g’hàà hàt.<ref name="dewiki"/> Àm 1. Janner 2016 hàt d’ Regioon Picardie mìt dr Regioon [[Nord-Pas-de-Calais]] füsioniart, fìr d’ näija Verwàltungsregioon [[Hauts-de-France]] bìlda — vu Janner bis ìm Septamber 2016 hàt dia näija Regioon zittawiis ''Nord-Pas-de-Calais-Picardie'' g’haissa.<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2016/03/14/01016-20160314ARTFIG00145-le-nord-pas-de-calais-picardie-s-appellera-desormais-hauts-de-france.php|titel=Le Nord-Pas-de-Calais-Picardie s'appellera désormais Hauts-de-France|autor=Mélanie Faure|werk=[[Le Figaro]]|datum=2016-03-14|abruf=2024-12-01|archiv-url=https://web.archive.org/web/20241201221513/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2016/03/14/01016-20160314ARTFIG00145-le-nord-pas-de-calais-picardie-s-appellera-desormais-hauts-de-france.php|archiv-datum=2024-12-01}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2016/03/14/le-conseil-regional-choisit-hauts-de-france-nord-pas-de-calais-picardie-comme-nouveau-nom-de-region_4882396_823448.html|titel=« Hauts-de-France », le nouveau nom choisi pour la région Nord-Pas-de-Calais-Picardie|datum=2016-03-14|werk=[[Le Monde]]|abruf=2024-12-01|archiv-url=https://web.archive.org/web/20241004031044/https://www.lemonde.fr/politique/article/2016/03/14/le-conseil-regional-choisit-hauts-de-france-nord-pas-de-calais-picardie-comme-nouveau-nom-de-region_4882396_823448.html|archiv-datum=2024-10-04}}</ref> == d’ greeschta Schtädt == D’ Schtädt mìt dr greeschta Beveelkerung ìn dr Picardie sìnn-: {| class="wikitable sortable" |- ! Schtàdt ! Iiwoohner <small>(Joohr)</small> ! Département |- | [[Amiens]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|80021}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|80021|STAND}}}})</small> || [[Département Somme|Somme]] |- | [[Beauvais]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|60057}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60057|STAND}}}})</small> || [[Département Oise|Oise]] |- | [[Saint-Quentin]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|02691}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02691|STAND}}}})</small> || [[Département Aisne|Aisne]] |- | [[Compiègne]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|60159}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60159|STAND}}}})</small> || [[Département Oise|Oise]] |- | [[Creil]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|60175}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60175|STAND}}}})</small> || [[Département Oise|Oise]] |- | [[Soissons]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|02722}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02722|STAND}}}})</small> || [[Département Aisne|Aisne]] |- | [[Laon]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|02408}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02408|STAND}}}})</small> || [[Département Aisne|Aisne]] |- | [[Abbeville]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|80001}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|80001|STAND}}}})</small> || [[Département Somme|Somme]] |- | [[Nogent-sur-Oise]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|60463}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60463|STAND}}}})</small> || [[Département Oise|Oise]] |- | [[Senlis (Oise)|Senlis]] ||style="text-align:right;"| {{EWZ|FR|60612}} <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60612|STAND}}}})</small> || [[Département Oise|Oise]] |} == wia d’ Regioon unterglììdert gsìì ìsch == D’ Regioon Picardie ìsch ìn dräi [[Département]]s unterglììdert gsìì:<ref name="dewiki"/> {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C5D9F1" ! Département ! Prefäktüür ! [[ISO 3166-2]] ! Arrondissements ! Kàntoona ! Gmainda !data-sort-type="number"| Iiwoohner <small>(Jahr)</small> ! Flächa<br /> <small>(km²)</small> ! Dìchta<br /> <small>(Iiw./km²)</small> |- | [[Département Aisne|Aisne]] | [[Laon]] |style="text-align:center"| FR-02 |style="text-align:right"| 5 |style="text-align:right"| [[Liste der Kantone im Département Aisne|42]] |style="text-align:right"| [[Liste der Gemeinden im Département Aisne|816]] |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| {| cellpadding="0px" cellspacing="0px" style="padding:0;margin:0;" |- |style="width:26px; background:#FFFFF0; border-width:0px; text-align:center;"| {{formatnum:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02}}}} |style="background:#FFFFF0; border-width:0px; border-left-width:0px; text-align:right;" width="35px"| <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02|STAND}}}})</small> |} |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| 7.369 |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| {{formatnum:{{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|02}}/7369 round 1 }}}} |- | [[Département Oise|Oise]] | [[Beauvais]] |style="text-align:center"| FR-60 |style="text-align:right"| 4 |style="text-align:right"| [[Liste der Kantone im Département Oise|41]] |style="text-align:right"| [[Liste der Gemeinden im Département Oise|693]] |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| {| cellpadding="0px" cellspacing="0px" style="padding:0;margin:0;" |- |style="width:26px; background:#FFFFF0; border-width:0px; text-align:center;"| {{formatnum:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60}}}} |style="background:#FFFFF0; border-width:0px; border-left-width:0px; text-align:right;" width="35px"| <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60|STAND}}}})</small> |} |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| 5.860 |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| {{formatnum:{{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|60}}/5860 round 1 }}}} |- | [[Département Somme|Somme]] | [[Amiens]] |style="text-align:center"| FR-80 |style="text-align:right"| 4 |style="text-align:right"| [[Liste der Kantone im Département Somme|46]] |style="text-align:right"| [[Liste der Gemeinden im Département Somme|782]] |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| {| cellpadding="0px" cellspacing="0px" style="padding:0;margin:0;" |- |style="width:26px; background:#FFFFF0; border-width:0px; text-align:center;"| {{formatnum:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|80}}}} |style="background:#FFFFF0; border-width:0px; border-left-width:0px; text-align:right;" width="35px"| <small>({{#time:Y|{{Metadaten Einwohnerzahl FR|80|STAND}}}})</small> |} |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| 6.170 |style="background:#FFFFF0; text-align:right;"| {{formatnum:{{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl FR|80}}/6170 round 1 }}}} |} == Lìteràtüür == {{Mehrspaltige Liste|liste= ; uff Diitsch * {{Literatur|Sprache=de|Online=https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/picardie|Abruf=2024-12-01|Titel=Picardie |Sammelwerk=[[Brockhaus Enzyklopädie|Brockhüüs Enzüklopädii]]|Verlag=Brockhüüs}} * {{Literatur|Sprache=de|Autor=Horst Heynemann|Titel=Reisebuch Picardie: von der Aisne zur Oise – von der Somme zum Ärmelkanal|Verlag=Meyer & Meyer|Ort=Aachen|Jahr=1999|ISBN=3891245580|Online={{Google Buch|BuchID=UHzXAAAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=de|Autor=Carl Theodor Gossen|Titel=Die Pikardie als Sprachlandschaft des Mittelalters (aufgrund der Urkunden)|Jahr=1942|Umfang=53|Verlag=Graphische Anstalt Schüler a.g.|Online={{Google Buch|BuchID=ytsTAQAAIAAJ}}}} ; uff Frànzeesch * {{Literatur|Sprache=fr|Online=https://www.larousse.fr/encyclopedie/region-france/Picardie/138079|Abruf=2024-12-01|Titel=Picardie|Sammelwerk=Encyclopédie Larousse|Verlag=Larousse}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Pierre-Jean Thumerelle|Titel=Picardie|Sammelwerk=[[Encyclopædia Universalis]]|Verlag=Encyclopædia Universalis France|Online=https://www.universalis.fr/encyclopedie/picardie/|Abruf=2024-12-01}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=P. Lami|Titel=Résumé de l’histoire de Picardie|Umfang=326|Jahr=1998|JahrEA=1825|Verlag=Les Éditions du Basion}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=P. Lando, J. Marival|Titel=Picardie|Umfang=|Verlag=Éditions Déclic|Jahr=2008|ISBN=9782847681451|Online={{Google Buch|BuchID=v4nEPAAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=Dictionnaire historique et archéologique de la Picardie|Jahr=1909|Verlag=Picard Fils & Cie.|Hrsg=Fondation Ledieu, Société des antiquaires de Picardie|Jahr=1909|Online={{Google Buch|BuchID=6hgbAAAAMAAJ}}|Kommentar=}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=Vie et traditions populaires en Picardie : Oise, Somme, Aisne|Jahr=1994|Autor=Jean-François Leblond, Yvan Brohard|Umfang=327|ISBN=9782717108736|Online={{Google Buch|BuchID=Ke1nAAAAMAAJ}}|Verlag=Imprimerie Impériale}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Ronald Hubscher|Titel=Picardie : Aisne, Oise, Somme|Jahr=1995|Verlag=Hachette|ISBN=9782012423015|Umfang=552|Online={{Google Buch|BuchID=FN2FGAAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Société des antiquaires de Picardie, Fondation Edmond Soyez |Titel=La Picardie historique et monumentale|Verlag=Impr. Yvert et Tellier|Jahr=1893|Online={{Google Buch|BuchID=XjH7wAEACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=Introduction à l'histoire générale de la province de Picardie|Autor=Pierre Nicolas Grenier|Jahr=1856|Umfang=597|Verlag=Duval et Herment}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=La Picardie et les régions voisines, Artois, Cambrésis, Beauvaisis|Autor=Albert Demangeon, Aimé Vincent Perpillou|Jahr=1973|Umfang=496|Verlag=Librairie Guénégaud}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=Archives historiques et ecclésiastiques de la Picardie et de l’Artois|Jahr=1842|Autor=Paul André Roger|Verlag=Duval|Umfang=368}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Ferdinand Pouy|Titel=La Chambre du Conseil des États de Picardie pendant la Ligue : suivi de documents inédits, notamment du cahier des plaintes et doléances des habitants de cette province|Verlag=Delattre-Lenoel|Umfang=78|Jahr=1882|Online={{Google Buch|BuchID=lU2YQwAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=Aux marges du royaume : violence, justice et société en Picardie sous François I<sup>er</sup>|Autor=Isabelle Paresys|Jahr=1998|Verlag=Publications de la Sorbonne|ISBN=9782859443511|Online={{Google Buch|BuchID=4skW_zcgbTEC}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=En marge du pouvoir régional, retour à la grande Picardie|Autor=Charles-François Becquet|Jahr=1981|Verlag=Ed. de la liberté|Online={{Google Buch|BuchID=JJSTtgAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Marguerite Lecat, Éric Vanneufville |Titel=Contes et légendes de Flandres et de Picardie|Verlag=Editions France-Empire|ISBN=9782704807772|Jahr=1995|Seiten=232|Online={{Google Buch|BuchID=xpgAPQAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Ève Sivadjian|Titel= Pays et gens de Picardie, de Flandre et d'Artois|Jahr=1983|Verlag=Librairie Larousse|ISBN=9782032521647|Online={{Google Buch|BuchID=06G_NQAACAAJ}}|Umfang=100}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Sophie de Paillette|Titel=Cinéma en Picardie, France|ISBN=9782952567633|Umfang=249|Verlag=Cap Régions|Jahr=2008|Online={{Google Buch|BuchID=5efCPgAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Jacques Béal, Roger Picard|Titel=Hommes et combats en Picardie, 1939-1945|Jahr=1994|ISBN=9782878900354|Umfang=192|Online={{Google Buch|BuchID=gjdoOwAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Henry Carnoy|Titel=Littérature orale de la Picardie|Umfang=381|ISBN=9782706811579|Online={{Google Buch|BuchID=JLNZAAAAMAAJ}}|Verlag=G.-P. Maisonneuve et Larose|Jahr=1967}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Charles Baur, Jacques Coquelle|Titel=Sacrée Picardie : Charles Baur répond à Jacques Coquelle|Jahr=1991|Umfang=254|ISBN=9782878900064|Verlag=Martelle Éd.|Online={{Google Buch|BuchID=DBRXAgAACAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Titel=La vie agricole sous l'ancien régime en Picardie et en Artois|Jahr=1883|Autor=Albéric baron Calonne|Umfang=336|Verlag=Guillaumin|Online={{Google Buch|BuchID=sbs_AAAAYAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Valérie Bessey|Titel=Les commanderies de l'hôpital en Picardie au temps des chevaliers de Rhodes (1309-1522)|Jahr=2005|Umfang=439|ISBN=9782911722370|Verlag=Conservatoire Larzac Templier et Hospitalier|Online={{Google Buch|BuchID=f2pmAAAAMAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Robert Legrand|Titel=Vie et société en Picardie maritime, 1780-1820|Jahr=1986|Umfang=399|Verlag=Guenegaud|Online=}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=|Titel=Le Mécénat culturel d'entreprise en Picardie|Verlag=Direction régionale des affaires culturelles, Picardie|Jahr=1990|ISBN=9782908814002|Umfang=28}} * {{Literatur|Sprache=fr|Autor=Jacques Béal|Titel=La sorcellerie en Picardie|ISBN=9782717102703|Umfang=93|Online={{Google Buch|BuchID=cmQYAAAAIAAJ}}|Verlag=Horvat}} ; uff Anglisch * {{Literatur|Sprache=en-GB|Online=https://www.britannica.com/place/Picardy|Abruf=2024-12-01|Titel=Picardy|Sammelwerk=[[Encyclopædia Britannica]]|Verlag=Encyclopædia Britannica, Inc.}} * {{Literatur|Sprache=en-GB|Autor=David Potter|Titel=War and Government in the French Provinces: Picardy 1470–1560|Verlag=Cambridge University Press|Jahr=2003|Umfang=412|Online={{Google Buch|BuchID=bZA5mJmoB1oC}}|JahrEA=1993}} * {{Literatur|Sprache=en|Titel=Poets & Pals of Picardy: A Somme Weekend|Autor=Mary Ellen Freeman, Ted Smith|Jahr=1999|Umfang=146|ISBN=9780850527032|Online={{Google Buch|BuchID=9NOXAwAAQBAJ}}|Verlag=Leo Cooper}} * {{Literatur|Sprache=en|Titel=By-roads and Battle-fields in Picardy: With Incidents and Gatherings by the Way Between Ambleteuse and Ham; Including Agincourt and Crécy|Autor=George Musgrave Musgrave |Jahr=1861|Umfang=326|Verlag=Bell and Daldy}} * {{Literatur|Sprache=en|Autor=Charles Bertram Black|Titel=Normandy and Picardy: Their Relics, Castles, Churches and Footprints of William the Conqueror. Four Maps and Fourteen Plans|Verlag=A. and C. Black|Jahr=1899|Umfang=213|Online={{Google Buch|BuchID=cngZAAAAYAAJ}}}} * {{Literatur|Sprache=en|Autor=Barbara Eperon|Titel=Normandy, Picardy and the Pas de Calais|Jahr=1996|ISBN=9780844299433|Umfang=200|Verlag=McGraw-Hill/Contemporary|Online={{Google Buch|BuchID=yV8ecGpanTIC}}}} }} == Weblìnks == {{commonscat}} * {{DNB-Portal|4076132-0}} == Ainzelnoohwiisa == <references responsive /> {{Navigationsleiste Französische Regionen}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Historischi Region (Frankriich)]] [[Kategorie:Hauts-de-France]] tnvpndv42rbjlfag1yrjvoquqazkh3k Skonflix 0 94797 1086960 1086949 2026-07-16T19:05:57Z Holder 491 Vorlag 'Fählerhaft Alemannisch' wider uusegnuu 1086960 wikitext text/x-wiki {{Infobox Unternehmen |Name = Skonflix |Logo = Skonflix_Logomark.png |Unternehmensform = Skon Inc. |Gründungsdatum = 2024 |Sitz = |Leitung = |Mitarbeiteranzahl = |Grundkapital = |Umsatz = |Bilanzsumme = |Branche = Filmwirtschaft |Produkte = |Homepage = www.skonflix.com }} '''Skonflix''' isch e [[Internet|Online-Plattform]], wo als digitale Streaming-Guide un Suech-Aggregator funktioniert. S’Projekt wird vu de Muettergsellschaft Skon Inc. (gründet ane 2024) gfüert. D’Plattform dient als Katalog, wo Nutzer Filme un Serine chönne sueche, detaillierti Produktionsdate abfroge un luege, wo d’Inhalt legal bi verschidene Streaming-Abieter wie [[Netflix]], HBO Max, Disney+, Hulu, Fandango at Home, Apple TV oder Amazon Prime Video laufe.<ref>{{Internetquelle|sprache=en|url= https://www.skonflix.com/about|titel=About - Skonflix|werk=skonflix.com|titel=Skonflix About Page|archiv-datum=2026-04-12|abruf=2026-07-14}}</ref> D’Architektur basiert uf eme interne Datensyschtem, wo d’Verfiegbargkeit abglicht, ohni dass Videodateie uf de eigne Server gspicheret oder gstreamt wärde. == Gschicht == D’Plattform isch am 8. April 2024 vu Skon Inc. gründet worde, eme tech-orientierte Undernähme, wo uf Medie-Awendige spezialisiert isch. De Hauptgrund für d’Entwicklig isch d’Fragmentierig vum Streaming-Märkt gsi, dodedur mien d’Nutzer uf vili verschideni Abonnements zuegrife, nume zum d’Verfiegbargkeit vum e Titel z’prüefe. No de erschte Entwickligsphase isch d’Datebank kontinuierlich aktualisiert un im Johr 2026 vollständig gstartet worde. == Plattform-Übersicht == D’Struktur vum Portal verbindet alli Informatione in eme gmeinsame Netzwärch. Wenn e Benutzer e Titel ufrieft, zeigt s’Syschtem Churzzämefassige, Trailer, offizielli Clips, Veröffentlichungstermin un au d’Ynahme an de Kinokasse (Box Office). Zuedem wärde Produktionsdate wie d'Duur, d’Filmlocation un di bedeiligte Studio ufglischtet.<ref>{{Internetquelle|sprache=en|url= https://plus.wikimonde.com/wiki/Skonflix |titel=Skonflix Wiki on WikimondePlus|werk=plus.wikimonde.com|archiv-datum=2026-04-12|abruf=2026-07-14}}</ref> Des automatisierte Syschtem pflegt au e Verzeichnis für Schaupiiler un Regisseur, wo d’Biografie direkt mit de Filmografie verchnüpft. In de Community chönne d’Nutzer au Textkritike schriibe un d’Titel bewerte. Für de eigne Überblick cha mer Titel in persönliche Watchlischte spichere un d’Plattform merkt sich au de Fortschritt vu Serineepisode über d’Sitzige ewäg. E Standort-Modul gseht de Standort vum Nutzer un zeigt d’direkte Links zu de offizielle Miet-, Chauf- oder Streaming-Anebote im jewilige Land. == Weblink == * [https://www.skonflix.com/ Websyte vu Skonflix] == Quälle == <references responsive /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Website]] [[Kategorie:Film]] 4qtmr5xqzhsqoabup0e1ndcjh1w22dg Rhönrad 0 94812 1086963 2026-07-17T08:51:04Z HenrikHubertus 117901 Übsetzä vom Hochdütsch 1086963 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bundesarchiv Bild 102-10332, Studenten der Hochschule für Leibesübungen.jpg|mini|Studenten bim Rhönradturne (1930)]] S '''Rhönrad''' isch e Sportgrät, wo us zwei Reife bstoht. Die beide Reife sind dur sechs Sprosse – zwei eifachi Stange (Spreizsprosse), zwei Griffsprosse und zwei Brettsprosse – mitenand verbunde. Dr Durchmässer vom Rad hanget vo dr Grössi vom Turner ab, dmit er fast ganz gschtreckt uf de Brätter cha stoh und sich an de Griffe cha hebe. Es git Reder mit eme Durchmässer vo 130 bis 245cm, wo zwüsche 40 und 60kg wiege. == Gschicht == Erfunde worde isch s Rhönrad vom '''[[Otto Feick]]''' (1890–1959), em Sohn vonere Schmidsfamilie us de Pfalz. Als Chind isch er in zwei verbundene Wagereife dr Hügel abgrollt.<ref>{{ANNO|btb|02|04|1931|7|Sport und Spiel – Wer hat das Rhönrad erfunden?}}</ref> Später, wäred er 1921 im Gfängnis z Mainz gsässe isch, het er d Idee gha, druss es Sportgret z mache. S gschützte Patent für s „Reifenturn- und -sportgerät“ het er schliesslich im Jahr 1925 aagmäldet.<ref name="Pfalz2012">{{Literatur |Titel=Gedenktafel am Geburtshaus des Rhönrad-Erfinders Otto Feick |Sammelwerk=Pfalzsport |Nummer=1 |Datum=2012 |Online=[http://s137089394.online.de/pressespiegel/pfalzsport_1-2012.pdf Online] |Format=PDF |KBytes=1200 |Abruf=2021-09-21 |Kommentar=Pressearchiv VSK Germania Niederfeld}}</ref><ref>{{Patent| Land=DE| V-Nr=442057| Code=C| Titel=Reifenturn- und -sportgerät mit zwei durch Verstrebungen im Abstand gehaltenen Reifen| A-Datum=1925-11-08| V-Datum=1927-03-19| Erfinder=Otto Feick}}</ref> Dr Name „Rhönrad“ isch 1926 gschützt worde. Bi de [[Olympische Summerspiil 1936]] z Berlin isch dr Sport vo 120 Turner vorgfüehrt worde, isch aber nie e olympischi Disziplin worde. Wäred em Zweite Wältchrieg isch dr Sport vollständig zum Erlige cho.<ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Jaedicke |url=https://www.deutschlandfunk.de/rhoenraderfinder-otto-feick-patent-fuer-zwei-reifen-und.871.de.html?dram:article_id=%20336201 |titel=Patent für zwei Reifen und sechs Sprossen |werk=Deutschlandfunk |datum=2015-11-08 |abruf=2016-02-16}}</ref> Erscht ab 1959, mit dr Ufnahm in Dytsche Turner-Bund (DTB) und dr Yyfehrig vo Kunststoffbeschichtige für d Stahlreife, het dr Sport wider an Bedütig gwunne.<ref name="bredeny">{{Internetquelle |autor=Monika Engelmeier |url=http://www.tv-bredeney.de/Vereinssport/Rhoenrad.html |titel=Rhönradturnen – Geschichte des Rhönrads |werk=TV Bredeney |datum=2015-12-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160216024227/http://www.tv-bredeney.de/Vereinssport/Rhoenrad.html |abruf=2016-02-16}}</ref> Dur d Gymnaestrada 1982 z [[Züri]] isch d Basis für di internationali Arbet gleit worde. Das het 1992 zur erschte Europameischterschaft z [[Liestal]] in dr Schwyz und 1995 zur Gründig vom '''Internationale Rhönradturn-Verband (IRV)''' gfehrt. Syt däm organisiert dr IRV alli zwei Jahre d Wältmeischterschafte. == Diszipline == [[Datei:96-Wheels-Pair.jpg|mini|Paarturne (1996)]] Bi de Einzelwettkämpf git s drei Diszipline:<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Maria Sollohub |url=https://wheelgymnastics.sport/gym-wheel-regulations-2023/ |titel=Gym Wheel Regulations 2023 |werk=IRV {{!}} International Wheel Gymnastics Federation |datum=2022-08-15 |sprache=en-US |abruf=2024-09-08}}</ref> * '''Geradeturne:''' S Rad rollt uf beide Reife ufere gerade Flächi vo 23 mal 3 Meter. D Turner zeige Chüre, wo im Erwachseneberiich passend zu Musig (ähnli wie bim Yschunstlauf) vorgfüehrt wärde. * '''Spiraleturne:''' S Rad bewegt sich nur uf eim vo de beide Reife und „tällert“ wie e Münze. Dr Turner muess s Rad dur Gwichtsverlagerig uf dr richtige Höchi hebe. * '''Sprung:''' S Rad wird mit Schwung aagschupft, dr Turner springt im Steigerigslauf uf s Rad und macht drnach us dr Grätsch-, Hock- oder Standposition e Sprung (z. B. e Salto) uf e Matte. == Code of Points == Mit em Reglemänt „Code of Points“ wärde d Küre bewertet.<ref name=":0" /> D Gsamtpunktzahl berächnet sich us: :<math>\text{Schwierigkeit (max. 10.0)} + \text{Ausferig (max. 10.0)} - \text{noitrali Abzüg} = \text{max. 20.0 Punkte}</math> D Schwierigkeit bewertet die acht schwirigschte Elemänt vo dr Kür. Bi dr Ausfehrig wärde für Haltungsfähler Pünkt (0.1, 0.3 oder 0.5) abzoge. Bi Sturz oder Berüehrig dur d Trainer git s 1.0 Punkt Abzug. == Wältmeischterschafte == D Wältmeischterschafte wärde syt 1995 alli zwei Jahre uustrage (mit ere Underbrächig wäge dr COVID-19-Pandemie im Jahr 2020): {| class="wikitable" style="vertical-align:top" |- style="background:#EFEFEF" ! Nr. !! Jahr !! Austragungsort !! Land |- | 1 || 1995 || [[Den Helder]] || {{NLD}} |- | 2 || 1997 || [[Antwerpen]] || {{BEL}} |- | 3 || 1999 || [[Limburg an der Lahn]] || {{DEU}} |- | 4 || 2001 || [[Liestal]] || {{CHE}} |- | 5 || 2003 || [[Lillehammer]] || {{NOR}} |- | 6 || 2005 || [[Aachen]] / [[Bütgenbach]] || {{DEU}} / {{BEL}} |- | 7 || 2007 || [[Salzburg]] || {{AUT}} |- | 8 || 2009 || [[Baar ZG|Baar]] || {{CHE}} |- | 9 || 2011 || [[Arnsberg]] || {{DEU}} |- | 10 || 2013 || [[Chicago]] || {{USA}} |- | 11 || 2015 || [[Lignano Sabbiadoro]] || {{ITA}} |- | 12 || 2016 || [[Cincinnati]] || {{USA}} |- | 13 || 2018 || [[Magglingen]] || {{CHE}} |- | 14 || 2022 || [[Sønderborg]] || {{DEN}} |- | 15 || 2024 || [[Almere]] || {{NLD}} |- | 16 || 2026 || [[Göttingen]] || {{DEU}} |} == Einzelnochwys == <references /> == Weblink == * [https://wheelgymnastics.sport/ Website vom Internationale Rhönradturn-Verband (IRV)] [[Kategorie:Sportgert]] [[Kategorie:Turne]] gas32dojszrhudaea1t57qm45vvc7ya Satus Baar 0 94813 1086964 2026-07-17T09:02:25Z HenrikHubertus 117901 Übsetzä vom Hochdütsch 1086964 wikitext text/x-wiki <!--schweizbezogen-->[[Datei:Logo_des_Vereines_Satus_Baar.jpg|mini|Logo vom Satus Baar]] Der Verein '''Satus Baar''' vertritt d Sportart [[Rhönrad]]. Er isch an de Schwyzer Meisterschafte und witere Wettkämpf syt über 100 Jahre verträte. == Über de Verein == De Satus Baar Rhönrad<ref>{{Internetquelle|url=https://satus-baar.ch/home|titel=Website Satus Baar|abruf=2021-04-01}}</ref> isch e Verein, wo jungi Rhönradtalänt unterstützt und trainiert. Turnerinne und Turner us alle Altersgruppe turned in däm Verein. Jährlich finded au d Vereinsmeisterschafte statt. Auch an Wettkämpf isch de Satus Baar (Rhönrad) debi und het scho vili Erfolge chönne fyre. Näbedra büütet de Verein [[Schuelsport]] aa: In eme Training chönned sich Chinder es halbs Jahr lang probiere. De Verein isch au Mitglied vom ''Cool and clean''-Verband und nimmt immer wieder an Wettbewerbe teil; dunder de Raucherfrei-Wettbewerb 2020, wo de Verein au gwunne het. == Gschicht == [[Datei:Die_Turnerinnen_von_1930.png|mini|Turnerinne vom Satus Baar (1930)]] 1920 isch de hütig SATUS Baar under dem Name «Arbeiter Turnverein», churz ATV, gründet worde. Damals wie hüt fördert de SATUS Baar nöd de Spitzesport, sondern de Breitensport. Das zeigt sich in de vilsytige Sportarte, wo bis in d 1970er-Jahre betribe worde sind. Damit de SATUS Baar aber witerhin mehreri Standbei gha het, isch mer bemüht gsi, anderi Sportarte aazbüüte. So isch under dem damalige Vereinspräsident Ruedi Hug d Idee entstande, e eigni Rhönradriege z gründe. Drumm het de SATUS Baar im April 2005 d Rhönrad Schwyzer Meisterschaft organisiert. Die isch als Plattform gnutzt worde, zum d Sportart bekannt z mache und Interässierti z finde. Am 23. Auguscht 2005 isch d Rhönradriege SATUS Baar gründet worde. D Riege het schnäll immer meh Mitglieder übercho. Vier Jahre nach de Gründig het in Baar d Rhönradwältmeisterschaft 2009 stattgfunde.<ref>https://www.gymmedia.com/node/16182</ref> Mit de Katharina Müller und de Nadine Kamm isch de Satus Baar au immer meh im Leistigssport verträte. D Katharina isch hät a de Wältmeisterschafte 2024 und 2026 und a de Mannschafts Wältmeisterschaft 2023 und 2025 d Schwiiz verträte. D Nadine hät sich bi ihrem WM Debüt 2026 für s Spirale Final qualifiziärt.<ref>https://wheelgymnastics.sport/event/2026-wheel-gymnastics-world-championships/</ref> == Weblinks == * [https://satus-baar.ch/home Website Satus Baar] == Einzelnochwyse == <references /> 5kt74j5myzih4qd24tz86llv3ehirrb Simon Rufener 0 94814 1086967 2026-07-17T09:20:31Z HenrikHubertus 117901 Dä erschti Entwuurf :) 1086967 wikitext text/x-wiki De '''Simon Rufener''' (* 1997<ref>Siegerliste 3.Internat.Rhönrad ÖM 2014 Salzburg 25.10.2014 (PDF, S. 2)</ref>) isch e Schwyzer Rhönradturner. Er ghört zu de erfolgreichschte Athlete vo sinere Sportart und het mehrmals de Wältmeistertitel gwunne. == Läbe == De Simon Rufener stammt us Birsfälde. Er het im Alter vo öbe 13 Jahre mit em Rhönradturne aagfange, nachdem er vorher Akrobatik gmacht het. Er studiert zurzyt Sekundarlehramt an de Universität Luzärn.<ref>Simon Rufener: World Champion in a Rhönrad. In: Discover the Games. Abgerufen am 18. Februar 2026.</ref> Näbed synere aktive Karriere schaffet de Rufener als Trainer für Chinder und Jugendliche im Rhönradsport und angaschiert sich im Vorstand vom Verein SATUS Birsfälde, zum de Nachwuchs z fördere.<ref>Simon Rufener gewinnt Gold an der Rhönrad-Weltmeisterschaft. In: Gemeinde Birsfelden. 2024, abgerufen am 18. Februar 2026.</ref> Ussertdem bekleidet er d Rolle vom Presidänt vom nationale Verband «Rhönradswiss».<ref>Kontakte. In: RHÖHNRADswiss. Abgerufen am 18. Februar 2026.</ref> Er isch zuedem Mitglied vo de Athletes’ Commission vom Internationale Rhönradturnverband und vertritt dert d Inträsse vo de aktive Athlete.<ref>Maria Sollohub: Athletes’ Commission. In: IRV | International Wheel Gymnastics Federation. 13. August 2022, abgerufen am 18. Februar 2026 (amerikanisches Englisch).</ref> An de Wältmeisterschaft 2026 het de Simon sytne Rücktritt us em internationale Wettkampfsport bekannt gäh.<ref>Vier Weltmeistertitel und zahlreiche Podestplätze für die Schweiz. 30. Juni 2026, abgerufen am 16. Juli 2026 (Schweizer Hochdeutsch).</ref> == Sportlichi Erfolge == === Wältmeischterschafte === * Wältmeischter Mehrkampf (Seniore) bi de Rhönrad-Wältmeischterschafte 2022 z Sønderborg<ref name="Sonderborg">WM in Sønderborg: Zwei Titel für Rufener. In: Schweizerischer Turnverband. 31. Mai 2022, abgerufen am 18. Februar 2026 (Schweizer Hochdeutsch).</ref> * Wältmeischter Geradeturne (Seniore) 2022<ref name="Sonderborg" /> * Bronzemedallie Spiraleturne (Seniore) 2022<ref name="Sonderborg" /> * Wältmeischter Mehrkampf (Seniore) bi de Rhönrad-Wältmeischterschafte 2024 z Almere<ref name="Almere">Erfolgreiche Schweizer Delegation. In: Oberbaselbieter Zeitung. 15. August 2024, abgerufen am 18. Februar 2026.</ref> * Wältmeischter Geradeturne (Seniore) 2024<ref name="Almere" /> * Silbemedallie Spiraleturne (Seniore) 2024<ref name="Almere" /> * Wältmeischter Mehrkampf (Seniore) 2026<ref name="WM2026">IRV World Championships 2026. In: IRV | International Wheel Gymnastics Federation. 30. November 2024, abgerufen am 16. Juli 2026 (amerikanisches Englisch).</ref> * Wältmeischter Spirale (Seniore) 2026<ref name="WM2026" /> * Wältmeischter Geradeturne (Seniore) 2026<ref name="WM2026" /> === Team-Wältmeischterschafte === * Silbemedallie mit dem Schwyzer Senioreteam bi de Rhönrad-Team-Wältmeischterschaft 2023 z Chicago<ref>Silber und Bronze an der Team-WM Rhönrad. In: Schweizerischer Turnverband. 2023, abgerufen am 18. Februar 2026.</ref> * 4. Rang mit dem Schwyzer Nationalteam bi de Rhönrad-Team-Wältmeischterschaft 2025 z Leipzig<ref>Team World Championships 2025. In: International Wheel Gymnastics Federation. Abgerufen am 18. Februar 2026.</ref> == Einzelnochwyse == <references /> {{Personendaten|NAME=Rufener, Simon|ALTERNATIVE NAMEN=|KURZBESCHREIBUNG=Schwyzer Rhönradturner|GEBURTSDATUM=1997|GEBURTSORT=|STERBEDATUM=|STERBEORT=}} 9jwqy6y6fs2r509r7sbdl99i9iepmhd Cheyenne Rechsteiner 0 94815 1086971 2026-07-17T09:42:25Z HenrikHubertus 117901 Dä erschti Entwuurf :) 1086971 wikitext text/x-wiki '''Cheyenne Rechsteiner''' (* 1994) isch e Schwyzer Rhönradturneri. Mit drei Einzel-Wältmeistertitel und zahlriche internationale Medallie ghört sie zu de erfolgreichschte Athletinne in de Gschicht vom Schwyzer Rhönradsport.<ref name="Comeback">Ein weltmeisterliches comeback. In: Kanton Basel-Landschaft. 13. Dezember 2024, abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> == Läbe und Karriere == D Rechsteiner het 2001 im Alter vo siebe Jahre mit dem Rhönradturne aagfange, nachdem sie d Eröffnigsfyr vo de Wältmeisterschafte z Liestal bsuecht gha het. Sie het ihri sportlichi Laufbahn bim SATUS TV Birsfälde aagfange und isch spöter zum Verein SATUS Züri 12 gwächslet, zum uf Elite-Niveau z trainiere.<ref>Wheel Gymnastics Guide for Gymnasts and Coaches. In: International Wheel Gymnastics Federation (IRV). Abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> Vor ihrem Rücktritt isch d Rechsteiner für de TV Liestal gstarte, wo sie au als Traineri tätig isch.<ref name="News">News - Rhönrad Liestal. In: rhoenrad-liestal.ch. Abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> Ihre erschte grosse internationale Erfolg het sie 2015 bei de Wältmeisterschafte z Lignano Sabbiadoro gfyret, wo sie Gold im Geradeturne und Silber im Mehrkampf gwunne het.<ref>Grosserfolg an der Rhönrad-Weltmeisterschaft. In: STG Rondo Hölstein. Abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> 2018 het sie sich bi de Heim-WM z Magglinge de Titel in de Disziplin Spirale gsicheret. Nach ere fünfjährige Wettkampfpause, wo sie in de USA an de University of Rochester in Biologi promoviert het,<ref>Team – The Gorbunova & Seluanov Laboratory. Abgerufen am 22. März 2026 (amerikanisches Englisch).</ref> isch ihre 2024 es Comeback glunge. Trotz de erschwerte Bedingige – sie het in de USA wytgehend ohni Trainer und Teamkollege trainiert – het sie bi de Wältmeisterschafte 2024 z Almere erneut Gold in de Spirale sowy Silber im Mehrkampf gwunne.<ref name="Comeback" /><ref>Rhönrad WM: Starke Medaillenplätze für Deutschland im Mehrkampf. In: Deutscher Turner-Bund. 3. August 2024, abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> Bi ihrer letschte WM 2026 z Göttinge het d Rechsteiner de Vizewältmeistertitel in de Spirale gholt. Sie het sich ussertdem für d Finals im Mehrkampf und im Gerade qualifiziert.<ref>IRV World Championships 2026. In: IRV | International Wheel Gymnastics Federation. 30. November 2024, abgerufen am 17. Juli 2026 (amerikanisches Englisch).</ref> == Angaschmänt und Funktionärstätigkeit == Näbed ihrer aktive Karriere angaschiert sich d Rechsteiner starch für d Witerentwicklig vo ihrer Sportart. Vo 2022 bis 2024 het sie s Amt vo de Generalsekretäri vom Internationale Rhönradturn-Verband (IRV) bekleidet.<ref>Cheyenne Rechsteiner (SUI) appointed as new IRV General Secretary. In: wheelgymnastics.sport. 27. Februar 2022, abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> Zuedem isch sie d Autorin vom Fachbuech „gymWHEEL“, eme umfassende Leitfade für Turner und Trainer, wo in Zämearbeit mit dem IRV veröffentlicht worde isch.<ref>gymWHEEL – The Wheel Gymnastics Guide. Abgerufen am 18. Februar 2025.</ref> == Erfolge (Uszug) == * 2015: Wältmeisteri Gerade * 2015: Vize-Wältmeisteri Mehrkampf * 2018: Wältmeisteri Spirale * 2024: Wältmeisteri Spirale * 2024: Vize-Wältmeisteri Mehrkampf * Mehrfachi Schwyzer Meisteri (u. a. 3-fachi Goldgwinneri 2024 im Mehrkampf, Gerade und Spirale)<ref name="News" /> == Einzelnochwyse == <references /> {{Personendaten|NAME=Rechsteiner, Cheyenne|ALTERNATIVE NAMEN=|KURZBESCHREIBUNG=Schwyzer Rhönradturneri|GEBURTSDATUM=1994|GEBURTSORT=Schwyz|STERBEDATUM=|STERBEORT=}} dsbnln6de2x94yfrpsonj7frz3yplvy Rhönrad-Weltmeisterschaft 2026 0 94816 1086972 2026-07-17T09:54:32Z HenrikHubertus 117901 Übsetzä vom Hochdütsch 1086972 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sparkassen-Arena,_Göttingen_02.jpg|mini|Sparkassen-Arena]] D '''[[Rhönrad]]-Wältmeischterschaft 2026''' hät vom 29. Juni bis zum 5. Juli in de Sparkassen-Arena z [[Göttingen]] ([[Deutschland|Dütschland]]) stattgfunde.<ref name=":1">{{Internetquelle|url=https://www.goettingen26.com/|titel=Wheel Gymnastics World Championships 2026 {{!}} Rhönrad WM 2026 Göttingen|sprache=de|abruf=2026-07-16}}</ref> Göttingen hät sich im Bewerbigsprozäss gäge [[Boston]] ([[Vereinigte Staaten|USA]]) duregsetzt. Es händ 150 Turneri und Turner us 17 verschidene Natione teilgnoo. Zum erschte Mal sind Finnland, Indiä und Griecheland debii gsii.<ref>{{Internetquelle|autor=ndr.de|url=https://www.ndr.de/sport/mehr_sport/goettingen-schlaegt-boston-rhoenrad-wm-in-niedersachsen,rhoenrad-wm-100.html|titel=Göttingen schlägt Boston - Rhönrad-WM in Niedersachsen|sprache=de|abruf=2026-07-17}}</ref> Dütschland hät mit 30 Teilnämende die gröschti Delegation gstellt und au am meischte Medallie gholt.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.gymmedia.de/Rhoenradturnen/16-Rhoenrad-Weltmeisterschaften-2026|titel=16. Rhönrad-Weltmeisterschaften 2026 {{!}} GYMmedia.de|abruf=2026-07-17}}</ref> Für d [[Team Worldcup (Rhönrad)|Team-Wältmeischterschaft]] 2027 z [[Salzburg]] ([[Österreich|Öschtriich]]) händ sich Dütschland, Israel, d Schwiiz und d Niederlande qualifiziert. Öschtriich wird als Gaschtgäber au dörfe starte.<ref>{{Internetquelle|autor=Maria Sollohub|url=https://wheelgymnastics.sport/final-day-of-the-2026-irv-wheel-gymnastics-world-championships/|titel=Final Day of the 2026 IRV Wheel Gymnastics World Championships|werk=IRV {{!}} International Wheel Gymnastics Federation|datum=2026-07-05|sprache=en-US|abruf=2026-07-16}}</ref> == Zeitplan == (Quelle:<ref name=":1" />) {| class="wikitable" !Mäntig 29.6.<ref>{{Internetquelle|url=https://wheelgymnastics.sport/event/2026-general-assembly/|titel=2026 General Assembly|werk=IRV {{!}} International Wheel Gymnastics Federation|datum=2026-06-20|sprache=en-US|abruf=2026-07-16}}</ref> |IRV Generalversammlig |- !Zischtig 30.6. |Eröffnigszeremonie |- !Mittwuch 1.7. |Rhönrad Quali Herre und Dame |- !Dunschtig 2.7. |Rhönrad Quali Junior Boys und Junior Girls Cyr Mehrkampf Finals |- !Fritig 3.7. |Rhönrad Mehrkampf Finals Cyr Battle |- !Samschtig 4.7. |Rhönrad Einzelfinals |} == Ergebnis Rhönrad Senioren == Quelle:<ref name=":0">{{Internetquelle|url=https://wheelgymnastics.sport/event/2026-wheel-gymnastics-world-championships/|titel=IRV World Championships 2026|werk=IRV {{!}} International Wheel Gymnastics Federation|datum=2024-11-30|sprache=en-US|abruf=2026-07-17}}</ref> === Dame === {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:600px;" |+Merkampf !Platz !Land !Athletin !Graad !Spirale !Sprung !Total |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{DEU}} |Sophie Julius |15,7 |18,35 |14,25 |48,3 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |[[Karina Peisker]] |17,075 |17,65 |12,6 |47,325 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{AUT}} |[[Malena Kernacs]] |16,875 |17,25 |13,1 |47,325 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Graad !Platz !Land !Athletin !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{DEU}} |[[Karina Peisker]] |17,55 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{NLD}} |Marinde Smolders |16,825 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{AUT}} |[[Malena Kernacs]] |16,75 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Spirale !Platz !Land !Athletin !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{DEU}} |Sophie Julius |17,7 |- style="text-align:center; background:#CHE}}" |[[Cheyenne Rechsteiner]] |17,35 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{DEU}} |[[Karina Peisker]] |17,3 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Sprung !Platz !Land !Athletin !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{JPN}} |Sarina Hagiwara |14,15 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{NLD}} / {{DEU}} |Marjet Waldram / Sophie Julius |13,75 |} === Herre === {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:600px;" |+Merkampf !Platz !Land !Athlet !Graad !Spirale !Sprung !Total |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{CHE}} |[[Simon Rufener]] |17,1 |17,45 |14,7 |49,25 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{NLD}} |Gabriël Lomans |17,1 |15,05 |15,3 |47,45 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{DEU}} |Johannes Stolper |16,9 |16,95 |12,7 |46,55 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Graad !Platz !Land !Athlet !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{CHE}} |[[Simon Rufener]] |17,1 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Johannes Stolper |17,075 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{NLD}} |Gabriël Lomans |16,45 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Spirale !Platz !Land !Athlet !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{CHE}} |[[Simon Rufener]] |18,1 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Johannes Stolper |17,85 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{NLD}} |Gabriël Lomans |17,1 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Sprung !Platz !Land !Athlet !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{JPN}} |Ryuichi Goto |16,4 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{CHE}} |Manuel Roth |15,7 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{NLD}} |Gabriël Lomans |15,3 |} == Ergebnis Rhönrad Junioren == Quelle:<ref name=":0" /> === Juniorinne === {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:600px;" |+Merkampf !Platz !Land !Athletin !Graad !Spirale !Sprung !Total |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{ISR}} |Bar Dubinsky |17,2 |17,95 |16,25 |51,4 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Maria Kaas |17,25 |17,5 |15,05 |49,8 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{ISR}} |Gali Yarsky |16,45 |16,15 |15,75 |48,35 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Graad !Platz !Land !Athletin !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{CHE}} / {{ISR}} |Elea Peter / Bar Dubinsky |17,3 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{DEU}} |Maria Kaas |17,2 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Spirale !Platz !Land !Athletin !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{DEU}} |Maria Kaas |17,25 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{ISR}} |Naomi Livne |17,05 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{CHE}} |Meret Stark |16,9 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Sprung !Platz !Land !Athletin !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{ISR}} |Bar Dubinsky |16,5 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Maria Kaas |15,45 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{CHE}} |Olivia Notter |15,4 |} === Juniore === {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:600px;" |+Merkampf !Platz !Land !Athlet !Graad !Spirale !Sprung !Total |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{ISR}} |Alon Havoinik |16,3 |16,0 |15,05 |47,35 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Hendrik Oer |15,85 |15,8 |15,45 |47,1 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{DEU}} |Maximilian Heinze |16,3 |15,65 |14,7 |46,65 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Graad !Platz !Land !Athlet !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{ISR}} |Alon Havoinik |17,2 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{CHE}} |Timon Peter |16,8 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{DEU}} |Maximilian Heinze |16,2 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Spirale !Platz !Land !Athlet !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{ISR}} |Alon Havoinik |16,4 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Hendrik Oer |15,5 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{DEU}} |Nils Münster |15,2 |} {| class="wikitable" style="width:100%; max-width:380px;" |+Sprung !Platz !Land !Athlet !Punkte |- style="text-align:center; background:#F7F6A8;" |1 |{{NLD}} |Aquila Ziddah |15,8 |- style="text-align:center; background:#DCE5E5;" |2 |{{DEU}} |Hendrik Oer |15,5 |- style="text-align:center; background:#FFDAB9;" |3 |{{CHE}} / {{DEU}} |Timon Peter / Maximilian Heinze |15,05 |} == Weblinks == * [https://www.youtube.com/watch?v=Bf4vlb7A7ME Livestream Mehrkampffinal] * [https://www.youtube.com/watch?v=zgidsC2c7pU Livestream Einzelfinal] == Einzelnochwiis == <references /> {{Navigationsleiste Rhönrad-Weltmeisterschaften}} r7xwe2wmv3id4njajbl9maxnkku166w Rhönrad in der Schweiz 0 94817 1086973 2026-07-17T11:37:39Z HenrikHubertus 117901 Dä erschti Entwuurf :) 1086973 wikitext text/x-wiki <!-- schweizbezogen -->S '''[[Rhönrad|Rhönradturne]]''' isch e Sportart, wo au '''in de Schwyz''' betribe wird. S Land het mehrmals de Wältmeister gstellt.<ref name=":0">https://rhoenradswiss.ch/</ref> == Gschicht == In de Schwyz wird syt de 1980er-Jahre s [[Rhönrad|Rhönradturne]] betribe. Au d Wettkämpf in de Schwyz hend um die Zyt aagfange.<ref>{{Internetquelle|autor=Francesco Di Potenza|werk=mobilesport.ch|url=https://www.mobilesport.ch/rhoenrad/rhoenrad-zur-geschichte/|titel=Rhönrad: Es geht drunter und drüber|datum=2018-04-18|sprache=de|abruf=2024-08-10}}</ref> D «Gymnestrada 1982», wo z [[Zürich|Züri]] stattgfunde het, isch s Fundamänt für d internationale Rhönradzämearbeit gsi. 1992 isch di erschti Europameisterschaft z [[Liestal]] uustreit worde. D Schwyz isch au Mitgründere vom [[Internationaler Rhönradturn-Verband|Internationale Rhönradturn-Verband]] (IRV), wo 1995 gründet worde isch und sytne Sitz z [[Bern|Bärn]] het. 2004 het d Schwyz di 4. Wältmeisterschaft z Liestal organisiert, dänn d 8. im Jahr 2009 z [[Baar ZG|Baar]] und di 13. im Jahr 2018 z Magglinge. 2007 het d Cécile Meschberger de erschte Wältmeistertitel für d Schwyz gholt. == «Rhönradswiss» == «Rhönradswiss» isch de nationali Verband vom Rhönradturne in de Schwyz. Er koordiniert und organisiert de Rhönradsport.<ref name=":0" /> '''Kader''' Mit dem nationale Kader unterstützt Rhönradswiss d Turner und Turnerinne im Leischtungssport. S Kader isch in s Kader A (höcheri Leischtung) und s Kader B (tüüferi Leischtung) iiteilt. Sie trainiered jewils an vier verschidene Wochenändi, wo über s ganze Jahr verteilt sind.<ref>https://rhoenradswiss.ch/nationalkader-nationalmannschaft/sichtungsanlass/</ref> == Wettkampfsystem == D Schwyz het ihr eiges Wettkampfsystem für d nationale Wettkämpf. D Küre und Sprüng wärded aber nach em internationale Reglemänt «Code of points» vom [[Internationaler Rhönradturn-Verband|IRV]] bewärtet. An de Wettkämpf git s 5 verschideni Leischtungsstuefe (Level Basic / 1 / 2 / 3 / Elite). Im Level Basic dörfed nur Elemänt mit de maximale Schwiirigkeit A (0,2) geturnt wärde, im Level 1 Elemänt mit de Schwiirigkeit B (0,4) und so witer. Zuesätzlich zu de drei Diszipline gits im Level Elite de Mehrkampf. Bi däm wärded d Note vo allne drei Diszipline zämegrechnet. D Turner und Turnerinne chönned d Leischtungsstuefe unabhängig vo ihrem Alter und Gschlächt sälber uswähle.<ref>{{Internetquelle|url=https://rhoenradswiss.ch/wp-content/uploads/2024/02/A1_Wettkampfreglement_2024_01.pdf|format=PDF; 434&nbsp;kB|titel=Wettkampfreglement 2024.01|werk=Rhönradswiss|sprache=de|abruf=2024-08-11}}</ref> Vor 2018 sind d Kategorie nach Gschlächt und Alter iiteilt gsi: Schüler/Schülerinne, Jugend männlich / wyblich, Aktive männlich / wyblich.<ref>{{Internetquelle|url=https://rhoenradswiss.ch/wp-content/uploads/2018/03/2017-SM-Ranglisten.pdf|titel=Rangliste Schweizer Meisterschaft 2017|abruf=2024-08-11|format=PDF; 717&nbsp;kB}}</ref> In jedere Saison gits die Wettkämpf:<ref>{{Internetquelle|url=https://rhoenradswiss.ch/terminkalender/|titel=Terminkalender {{!}} RHÖHNRADswiss|sprache=de|abruf=2024-12-26}}</ref> * Herbstpokal (Oktober, Züri-Affoltere) * Chlauscup (Dezember, Untersiggenthal) * Baselbietercup (Januar, Hölstein) * Breitlicup (März, Buochs) * Schachen Cup (Mai, Bonstette) === Schwyzer Meisterschaft === An de vier Qualifikationswettkämpf chönned sich di beschte Turner und Turnerinne für d Schwyzer Meisterschaft im März / April qualifiziere. Die wird jedes Jahr an eme andere Ort uustreit, zletscht am 3. Mai 2026 z Baar. An de Schwyzer Meisterschaft wird jewils au bekannt gäh, wär d Schwyz an de Wältmeisterschafte verträte dörf. {| class="wikitable" |+Schwyzer Meister/Schwyzer Meisterinne 2026<ref>{{Internetquelle|url=https://satus-baar.ch/sm_2026|titel=Schweizermeisterschaft 2026 in Baar|sprache=de|abruf=2026-07-17}}</ref> ! !Level 1 !Level 2 !Level 3 !Level Elite Jugend !Level Elite Aktiv |- !Gerade |Ayana Thaler |Lea Karli |Amelie Stiefmeier |Nadine Kamm |– |- !Gerade m. M. |– |Siria Suter |Timon Peter |– |Cheyenne Rechsteiner |- !Spirale |Xenia Bötschi |Valeria Murer |Mena Kobler |Nadine Kamm |Cheyenne Rechsteiner |- !Sprung |Kim Fornallaz |Lena Itin |Xenia Bötschi |Timon Peter |Manuel Roth |- !Mehrkampf |– |– |– |Timon Peter Nadine Kamm |Cheyenne Rechsteiner Simon Rufener |} == Internationale Erfolge == === Team-Wältmeisterschaft === D Schwyz het sich an de [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2026|Wältmeisterschaft 2026]] für d Team-Wältmeisterschaft 2026 z Salzburg qualifiziert.<ref>{{Internetquelle|url=https://drive.google.com/file/d/1WogaPqh475w96lMyO5OVjVllJVjG3Bfc/view?usp=embed_facebook|titel=Wheel Gymnastics World Championships 2024|sprache=en|hrsg=[[Internationaler Rhönradturn-Verband|IRV]]|abruf=2024-08-11}}</ref> {| class="wikitable" ! !Juniors !Seniors |- |2025<ref>{{Internetquelle|url=https://wheelgymnastics.sport/event/team-world-championships-2025/|titel=IRV Team World Championships 2025|werk=IRV {{!}} International Wheel Gymnastics Federation|datum=2024-10-14|sprache=en-US|abruf=2025-06-05}}</ref> |1. Platz |4. Platz |- |2023<ref>{{Internetquelle|url=https://wheelgymnastics.sport/event/2023-team-world-championships/|titel=IRV Team World Championships 2023|hrsg=IRV|datum=2020-07-13|sprache=en|abruf=2024-08-10}}</ref> |3. Platz |2. Platz |- |2019<ref>{{Internetquelle|url=https://www.dtb.de/weitere-nachrichten/nachrichten/artikel/dtb-rhoenrad-team-gewinnt-den-team-worldcup-2019-8590|hrsg=[[Deutscher Turner-Bund|DTB]]|titel=DTB-Rhönrad-Team gewinnt den Team Worldcup 2019|sprache=de|abruf=2024-08-10}}</ref> |– |3. Platz |- |2017<ref>{{Internetquelle|url=https://www.dtb.de/weitere-nachrichten/nachrichten/artikel/team-germany-belegt-platz-2-bei-team-world-cup-2017-8130|hrsg=DTB|titel=Team Germany belegt Platz 2 bei Team World Cup 2017|sprache=de|abruf=2024-08-10}}</ref> |– |1. Platz |- |2014<ref>{{Internetquelle|url=https://www.gymmedia.de/rhoenrad/events14/TWC14-results.pdf|titel=Results - TWCH14-results.pdf|abruf=2024-09-08}}</ref> |– |2. Platz |- |2012<ref>{{Internetquelle|autor=S. T. V. Untersiggenthal|url=https://www.oltnertagblatt.ch/vereinsmeldung/team-world-cup-2012-rhonrad-ld.1918523|titel=Sport- und Turnverein - Team World Cup 2012 – Rhönrad|datum=2012-05-16|sprache=de|abruf=2024-09-08}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://gymmedia.com/rhoenrad/events12/12-03-WC-Baar-results.pdf|titel=12-03-WC-Baar-results.pdf|abruf=2024-09-08}}</ref> |– |4. Platz |- |2010<ref>{{Internetquelle|url=https://gymmedia.com/rhoenrad/events10/WTC10-results.pdf|titel=WTC Finnentrop Results.pdf|abruf=2024-09-08}}</ref> |– |4. Platz |- |2008 |– |– |- |2006<ref>{{Internetquelle|url=https://www.gymmedia.com/rhoenrad/events06/WTC06-results.pdf|titel=WTC06-results.pdf|abruf=2024-09-08}}</ref> |– |4. Platz |- |2004<ref>{{Internetquelle|url=https://www.gymmedia.com/rhoenrad/events04/WC04-res1.pdf|titel=WC04-res1.pdf|abruf=2024-09-08}}</ref> |– |4. Platz |- |2002<ref>{{Internetquelle|url=https://www.gymmedia.com/rhoenrad/events02/wc_report.htm|titel=TSV Taunusstein, Tatoo Festival, Virginia / USA, 2001|abruf=2024-09-08}}</ref> |– |5. Platz |} === Wältmeister === * Cécile Meschberger: Gerade [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2007|2007]] * Cheyenne Rechsteiner: Gerade [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2015|2015]], Spirale [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2018|2018]] / [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2024|2024]] * [[Simon Rufener]]: Gerade [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2022|2022]] / [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2024|2024]] / [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2026|2026]], Mehrkampf [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2022|2022]] / [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2024|2024]] / [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2026|2026]], Spirale [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2026|2026]] * [[Timon Peter]]: Gerade [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2024|2024]], Mehrkampf [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2024|2024]] * Elea Peter: Gerade [[Rhönrad-Weltmeisterschaft 2026|2026]] == Vereine == Folgendi Verein möched Rhönrad i de Schwiiz:<ref>{{Internetquelle|url=https://rhoenradswiss.ch/adressliste_vereine/|titel=Adressliste Vereine|hrsg=Rhönradswiss|sprache=de|abruf=2024-08-10}}</ref> BTV Chur, Rhönrad Riege Bonstette, [[Satus Baar]], Satus Birsfelde, Satus Frauenfeld, Satus Gontenschwil, Satus Mörike-Wildegg, Satus Wetzike, Satus Züri 12, STG Rondo Hölstein, STV Buochs, STV Untersiggenthal, TV Liestal, TV Grüninge, TV Höngg, TV Thun Strättlige und TV Waldstatt. == Weblinks == * [https://rhoenradswiss.ch/ Website vo «Rhönradswiss»] == Einzelnochwyse == <references /> njhg1cvhj8p6b13usen0yyqoivrmmim