Wikipedia alswiki https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Portal Portal Diskussion Buech Buech Diskussion Wort Wort Diskussion Text Text Diskussion Spruch Spruch Diskussion Nochricht Nochricht Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 38100 1087929 1039463 2026-08-23T08:44:20Z ~2026-45885-46 122572 1087929 wikitext text/x-wiki [[Datei:Arno Camenisch & Pascal Gamboni 23 da mars 2012.JPG|mini|de Pascal Gamboni (rächts) zämme mit em romanische Schriftsteller [[Arno Camenisch]] im März 2012]] De '''Pascal Gamboni''' (* [[9. Juni]] 1977; {{IPA|[ˈpaʃkɐl gɐmˈboni]}}) isch en [[Gesang|Sänger]] uss em [[Surselva|Bündner Oberland]], wo ùff [[Rätoromanische Sprache|Rätoromanisch]] ùn Änglisch singt. Er isch z [[Sedrun]] in de Gmei [[Tavetsch]] ùffgwaggse ùn singt in de Mùndart [[Tuatschin]] vo Sedrun, wo innerhalb vùm [[Surselvisch]]e e sproochligi Sùnderstellig het. Ùff d Schuel isch er z Sedrun gange, ùn deno für fümf Joor ùff s Musikgymnasium vo [[Feldkirch (Vorarlberg)|Feldkirch]].<ref>[http://www.suedostschweiz.ch/zeitung/sobald-es-kribbelt-nehme-ich-direkt-auf ''«Sobald es kribbelt, nehme ich direkt auf»''] Artikel uf suedostschweiz.ch vom 20. Oktober 2013</ref> 1997 het er zämme mit em Curdin Brugger ùnter em Name „Ils cantauturs passiunai“ e erschti CD ussebrocht ùn in de Surselva Konzert gee. Er isch deno für zwei Joor ùff [[Wien]], wo d Grùppe „Clean“ gründet worde isch, ùn wyter für 10 Joor ùff Ängland, zerscht ùff [[Bristol]] ùn deno [[London]]. Dörte isch er mit „Clean“ ùn spööter mit „Temple Thief“ Songwriter, Performer ùn Produzänt gsi. Usserdäm isch e zweits Album mit em Curdin Brugger ùffgnoo worde. Spööter isch de Pascal Gamboni ùff [[Bern|Bärn]] zoge, wonner hüt (Stand: 2015) läbt. 2009 isch syn erschte Soloalbum, ''Siat Vanauns'' ùff Surselvisch ussecho, gfolgt vo ''As fiug?'', au mit romanische Lieder. Usserdäm het er 2012 zämme mit em Rees Coray s Album ''I am THE SONG is me'' ùff Romanisch ùn Änglisch ùn mit de Eveline Rütschlin s Album ''Buddha verboten'' mit änglische ùn dütsche Lieder ussebrocht, ùn isch bi Lesige mit em romanische Schriftsteller [[Arno Camenisch]] ùffträte. Im glyche Joor isch no e Soloalbum ussecho, ''Seed of Song'', mit Lieder ùff Änglisch, Dütsch ùn Romanisch. 2013 isch deno e Soloalbum, ''Tiara'', hauptsächlig ùff Romanisch, gfolgt, ùn 2015 e meesproochigs Album ''La Ventira''. 2016 isch deno wiider e Album zämme mit em Rees Coray ussecho, ''Veta gloriusa'', mit Lieder ùff Romanisch ùn Änglisch. == Diskographi == '''Albe''' Solo: * 2009: ''Siat Vanauns'' - Surselvisch * 2011: ''As fiug?'' - Surselvisch * 2012: ''Seed of Song'' - Dütsch, Änglisch, Surselvisch * 2013: ''Tiara'' - Surselvisch * 2015: ''La Ventira'' - Surselvisch, Änglisch, Dütsch Mit Passiunai: * 1997: ''Sen plaz scola''; Surselvisch * 2001: ''Steilas da grep''; Surselvisch Mit Clean: * 2002: ''More or less the truth'' * 2003: ''Universal Language'' Mit em Rees Coray: * 2012: ''I am THE SONG is me'' * 2016: ''Veta gloriusa'' Diversi: * 2012: ''Buddha verboten'' - mit de Eveline Rütschlin * 2012: ''Arno Camenisch & Pascal Gamboni'' - Liveùffnaame vo Lesige/Konzert zämme mit em Arno Camenisch; Dütsch, Änglisch, Französisch, Surselvisch == Weblink == * [http://pascalgamboni.ch/ di offizielli Syte vùm Pascal Gamboni] * [http://www.myspace.com/siatvanauns de Pascal Gamboni ùff Myspace] * [http://sungonemad.com/pascal.html de Pascal Gamboni ùff de Syte vo Sungonemad] == Fuessnote == <references /> {{DEFAULTSORT:Gamboni, Pascal}} [[Kategorie:Singer-Songwriter]] [[Kategorie:Rätoromanisch]] [[Kategorie:Bündner]] [[Kategorie:Maa]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[rm:Pascal Gamboni]] 5zfl37pmkxneqq965lc2644ej6c97ta 1087931 1087929 2026-08-23T09:32:48Z Freigut 8945 D Änderig 1087929 vom [[Spezial:Beiträge/~2026-45885-46|~2026-45885-46]] ([[Benutzer Diskussion:~2026-45885-46|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre – di verschidene Spraache stönd obe. 1087931 wikitext text/x-wiki [[Datei:Arno Camenisch & Pascal Gamboni 23 da mars 2012.JPG|mini|de Pascal Gamboni (rächts) zämme mit em romanische Schriftsteller [[Arno Camenisch]] im März 2012]] De '''Pascal Gamboni''' (* [[9. Juni]] 1977; {{IPA|[ˈpaʃkɐl gɐmˈboni]}}) isch en [[Gesang|Sänger]] uss em [[Surselva|Bündner Oberland]], wo ùff [[Rätoromanische Sprache|Rätoromanisch]] ùn Änglisch singt. Er isch z [[Sedrun]] in de Gmei [[Tavetsch]] ùffgwaggse ùn singt in de Mùndart [[Tuatschin]] vo Sedrun, wo innerhalb vùm [[Surselvisch]]e e sproochligi Sùnderstellig het. Ùff d Schuel isch er z Sedrun gange, ùn deno für fümf Joor ùff s Musikgymnasium vo [[Feldkirch (Vorarlberg)|Feldkirch]].<ref>[http://www.suedostschweiz.ch/zeitung/sobald-es-kribbelt-nehme-ich-direkt-auf ''«Sobald es kribbelt, nehme ich direkt auf»''] Artikel uf suedostschweiz.ch vom 20. Oktober 2013</ref> 1997 het er zämme mit em Curdin Brugger ùnter em Name „Ils cantauturs passiunai“ e erschti CD ussebrocht ùn in de Surselva Konzert gee. Er isch deno für zwei Joor ùff [[Wien]], wo d Grùppe „Clean“ gründet worde isch, ùn wyter für 10 Joor ùff Ängland, zerscht ùff [[Bristol]] ùn deno [[London]]. Dörte isch er mit „Clean“ ùn spööter mit „Temple Thief“ Songwriter, Performer ùn Produzänt gsi. Usserdäm isch e zweits Album mit em Curdin Brugger ùffgnoo worde. Spööter isch de Pascal Gamboni ùff [[Bern|Bärn]] zoge, wonner hüt (Stand: 2015) läbt. 2009 isch syn erschte Soloalbum, ''Siat Vanauns'' ùff Surselvisch ussecho, gfolgt vo ''As fiug?'', au mit romanische Lieder. Usserdäm het er 2012 zämme mit em Rees Coray s Album ''I am THE SONG is me'' ùff Romanisch ùn Änglisch ùn mit de Eveline Rütschlin s Album ''Buddha verboten'' mit änglische ùn dütsche Lieder ussebrocht, ùn isch bi Lesige mit em romanische Schriftsteller [[Arno Camenisch]] ùffträte. Im glyche Joor isch no e Soloalbum ussecho, ''Seed of Song'', mit Lieder ùff Änglisch, Dütsch ùn Romanisch. 2013 isch deno e Soloalbum, ''Tiara'', hauptsächlig ùff Romanisch, gfolgt, ùn 2015 e meesproochigs Album ''La Ventira''. 2016 isch deno wiider e Album zämme mit em Rees Coray ussecho, ''Veta gloriusa'', mit Lieder ùff Romanisch ùn Änglisch. == Diskographi == '''Albe''' Solo: * 2009: ''Siat Vanauns'' - Surselvisch * 2011: ''As fiug?'' - Surselvisch * 2012: ''Seed of Song'' - Dütsch, Änglisch, Surselvisch * 2013: ''Tiara'' - Surselvisch * 2015: ''La Ventira'' - Surselvisch, Änglisch, Dütsch Mit Passiunai: * 1997: ''Sen plaz scola''; Surselvisch * 2001: ''Steilas da grep''; Surselvisch Mit Clean: * 2002: ''More or less the truth'' * 2003: ''Universal Language'' Mit em Rees Coray: * 2012: ''I am THE SONG is me'' * 2016: ''Veta gloriusa'' Diversi: * 2012: ''Buddha verboten'' - mit de Eveline Rütschlin * 2012: ''Arno Camenisch & Pascal Gamboni'' - Liveùffnaame vo Lesige/Konzert zämme mit em Arno Camenisch; Dütsch, Änglisch, Französisch, Surselvisch == Weblink == * [http://pascalgamboni.ch/ di offizielli Syte vùm Pascal Gamboni] * [http://www.myspace.com/siatvanauns de Pascal Gamboni ùff Myspace] * [http://sungonemad.com/pascal.html de Pascal Gamboni ùff de Syte vo Sungonemad] == Fuessnote == <references /> {{DEFAULTSORT:Gamboni, Pascal}} [[Kategorie:Singer-Songwriter]] [[Kategorie:Rätoromanisch]] [[Kategorie:Bündner]] [[Kategorie:Maa]] [[Kategorie:Läbigi Person]] 70l44gosj70odmd7xxsiln2s9y8dpqb 0 72227 1087926 1020028 2026-08-22T13:54:39Z Holder 491 1087926 wikitext text/x-wiki D '''Dian Fossey''' (* [[16. Januar|16. Jänner]] [[1932]] z [[San Francisco]], [[Kalifornien|Kalifornie]]; † wahrschyns am [[26. Dezember|26. Dezämber]] [[1985]], dod ufgfunde am [[27. Dezember|27. Dezämber]] [[1985]] im Karisoke Research Center, [[Ruanda]]<ref>Fir s gnau Dodesdatum (26. Dezämber zoobe oder 27. Dezämber znaacht) git s nume Quälle, wu si widerspräche.</ref><ref name="einestages27122015">Christoph Titz: [http://www.spiegel.de/einestages/dian-fossey-der-mysterioese-tod-der-gorilla-forscherin-a-1067721.html ''Rächerin der Gorillas.''] In: ''einestages'', 27. Dezämber 2015.</ref>) isch e [[Vereinigte Staaten|US-amerikanischi]] [[Zoologie|Zoologi]] un [[Verhaltensbiologie|Verhaltesforscheri]] gsii, wu vor allem iber s Verhalte vu dr [[Berggorilla|Bärggorilla]] gforscht het un si fir dr Schutz vun ene yygsetzt het. S brait Publikum het si chänneglehrt, wu 1988 Motiv us ihrem Lääbe unter em Titel ''Gorillas im Nebel'' mit dr [[Sigourney Weaver]] in dr Hauptroll verfilmt wore sin. == Lääbe un Wiirke == D Dian Fossey het zerscht [[Ergotherapie|Ergotherapeuti]] glehrt. Anne 1963 isch si zum erschte Mol uf [[Ostafrika|Oschtafrika]] graist, wu si em Louis Leakey sy beriemt Uusgrabigsstätt in dr [[Olduvai-Schlucht]] bsuecht un speter im kongolesische Kabara ihri erscht Begegnig mit [[Gorillas|Gorilla]] ghaa het.<ref>Harold Hayes (1991), Kapitel 5 bis 10.</ref> Dr Leakey, wu si as [[Paläontologie|Paläontolog]] mit em Brobläm bscheftigt het, wie dr Mänsch wore isch, het au ne ganz bsunder Inträssi am Verhalte vu dr Mänscheaffe as dr negschte Verwandte vum Mänsch ghaa. Är het scho d Waiche stellt ghaa, ass d [[Jane Goodall]] ihrie Fäldforschig an [[Gemeiner Schimpanse|Schimpanse]] z [[Tansania]] het chenne uufnee un d [[Birutė Galdikas]] en ähnli Projäkt an [[Orang-Utans|Orang-Utan]] z [[Borneo]] verwirklige, voreb d Fossey ihn 1966 schließli iberzygt ghaa het, ass si di gaignet Person sei, go ne Langzytstudie iber s Verhalte vu dr Bärggorilla ufnee. Derzue het d Fossey welle uusefinde, wie vyl Bärggorilla s iberhaupt no git. Im Lauf vu dr Zyt hän d Bärggorilla d Fossey in ihre Mitti lehre akzeptiere. Sälbscht di eltscht Silberrugge (s männli Laitdier vun eme Familieverband) – unter ihne ihre Liebling Digit – hän di ethologische Studie vu dr Fossey zuegloo. S isch ere in Film glunge z zaige, wie d Bärggorilla si im Gsicht un an dr Achlse aaglängt un sogar mit ere kommuniziert hän, wie ihre d Jungdier aaverdröut wore sin un wie die in ihrem Schoß hän derfe schlofe. Iber vyl Johr het d Fossey dr Gorillagruppe zuegluegt. Doderdur sin ere Yyblick in däne ihri Familiestrukture, Verhalteswyyse un Kommunikationsverhalte glunge, wu mer bis dert nit gchännt het. D Dian Fossey het Parkwächter organisiert, het d Wildererfalle gschlisse un Studie iber di verschidene Gorillagruppe un däne ihri Beziehige aagstellt.<ref name="Gorillas in the Mist">Dian Fossey: ''Gorillas in the Mist.'' ISBN 0-618-08360-X</ref> In Fachkrais het mer d Fossey dur ihri Dokumentarfilm un Artikel in dr Zytschrift [[National Geographic Society|National Geographic]] bal gchännt, isch aber wäge ihre aigewillig Methodik wisseschaftli umstritte blibe. Anne 1974 het si if dr Basis vu ihre Studie an dr [[University of Cambridge]] in dr Arbetsgruppe vum Robert Hinde ihri Doktorarbet yygee.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.zoo.cam.ac.uk/department/about-us/history-of-the-department/history |wayback=20170102122514 |text=University of Cambridge: ''History of the Department of Zoology.'' |archiv-bot=2019-05-27 02:08:49 InternetArchiveBot}} Uf: ''zoo.cam.ac.uk'', aagluegt am 2. Jänner 2017</ref> D Fossey het gege [[Wilderei|Wilderer]] un fir d Erhaltig vum ruandische Nationalpark kämpft. Als furt het si all ihri Chreft mobilisiert, go d Wälteffetligkait dervu z iberzyyge, ass dr Schutz vu dr Gorilla notwändig sei.<ref name="Gorillas in the Mist" /> Im Kampf gege d Wilderer het si aber e baa Mol frogwirdigi Mittel bruucht. Gege afrikanischi Regierigsverdrätter soll si dailwys uubeherrscht un kolonialistisch ufdrätte syy. Si het as schwirigi Person gulte. Vu Yyhaimische isch si „Nyirmachabelli“ gnännt wore, was „d Frau, wu ainsam im Wald läbt“ haißt. Am Morge vum 27. Dezämber 1985 isch d Fossey mit yygschlagenem Schädel in ihre Hitte im Karisoke Research Center ufgfunde wore. Bis hite het ihre Dod nit chenne ufklert wäre.<ref name="einestages27122015" /> Dr [[Kanada|kanadische]] Schriftsteller Farley Mowat schrybt in syre Biografy iber d Dian Fossey, s sei arg uuwahrschynli, ass d Fossey dur Wilderer umbrochr wore sei.<ref name="Woman in the Mists">Farley Mowat, ''Woman in the Mists.'' ISBN 0-446-38720-7</ref> Wilderer hätte ohni Brobläm un mit relativ gringem Risiko d Fossey im Wald chenne verschieße. In ihre Hitte dergege isch zum Kampf mit ihrem Merder chuu. D Fossey het s no gschafft, e Pischtole z finde. D Munition het aber s falsch Kaliber ghaa. S sei arg wahrschynli, ass d Fossey vu söllne umbroch wore sei, wun in ihre ne Hinderigsgrund fir di turistisch un finanziäll Uusnutzig vu dr Gorilla gsääne hän. E Mord im Wald hätt em Turismus gschadet.<ref name="Woman in the Mists" /> Di ruandisch Turismusbeherde het e baar Mol versuecht ghaa, d Fossey us em Land z dyybe. Wuche vor ihrem Dod hän si ere d Verlengerig vum Visum verwaigeret. D Fossey het s aber dur e ihre wohlgsinnte hoche Beamte vu dr yywanderigsbeherde gschafft e nei Visum fir zwei Johr z iberchuu. Dr Mowat glaubt, d Verlengerig vu ihrem Visum sei dr Fossey ihre Dodesurdail gsi.<ref name="Woman in the Mists" /> Sälli, w uno dr Biogafy vum Mowat versuecht ghaa hebe, dr Fossey s Forschigszäntrum ewägznee, seie di ruandisch Turismusbeherde ORTPN, uusländischi Naturschutzorganisatione ([[WWF]], AWF, FPS un Mountain Gorilla Project) un e baar vu ihre eemolige Studänte (Harcourt, Stewart, Vedder, Watts) gsii.<ref name="Woman in the Mists" /> Die Organisatione heebe vylmol Spände im Name vu dr Fossey gsammlet, drotz ass nyt vu däner Gälder an d Fossey un ihri Anti-Wilderer-Patrullie gange sei. Statt däm wäre di maischte Mittel in dyyri Turismusprojäkt gflosse un an s no dr Fossey „nutzlos Parkmanagement“.<ref name="Woman in the Mists" /> In ihre letschte zwai Johr het d Fossey aagee, si kai ainzige Gorilla me verlore, derwylscht s Mountain Gorilla Project, wu dur di gnännte Organisatione gsponseret wore sin un s Biet um dr Sabinyo hän solle iberwache, versuecht heb, e baar Dodesfäll dur Wilderer z verhaimliche mit dr Bhauptig, Chrankete, wu dur Turischte iberdrait wore seie, seie d Dodesursach gsii.<ref name="Woman in the Mists" /> Dr Fossey isch no ihrem Wunsch uf em Gorillafridhof vergrabe wore, wu si in dr echi vu ihre Forschigsstation aaglait ghaa het. == Wirdigunge == D [[University of Cambridge]] het ere anne 1980 d [[Ehrendoktor|Ehredokterwird]] verlihe. Anne 1988 isch unter dr [[Regie|Reschyy]] vum Michael Apted dr Spiilfilm ''Gorillas im Nebel'' noch em glychnamige Buech drillt wore. D Hauptroll vu dr Dian Fossey het d [[Sigourney Weaver]] gspiitl. Si isch 1989 fir die Roll fir e [[Oscar]] nominiert wore. Dr Film isch mit em [[Golden Globe Award|Golden Globe]] uuszaichnet wore. D Sigourney Weaver isch Ehrevorsitzeri vum Dian Fossey Gorilla Fund, wu si fir Erhaltig vu dr vum Uustärbe bedropote Bärggorilla yysetzt. Dr Aschteroid [[(23032) Fossey]] isch no dr Dian Fossey gnännt wore. == Schrifte == * ''Gorillas im Nebel.'' Kindler, München 1989. (Originaltitel: ''Gorillas in the Mist.'') == Literatur == * Nicholas Gordon: ''Murders in the Mist. Who killed Dian Fossey?'' Hodder & Stoughton, London 1993, ISBN 0-340-59880-8. * Harold Hayes: ''Dian Fossey. Die einsame Frau des Waldes.'' Kindler, München 1991, ISBN 3-463-40151-7. (Originaltitel: ''The Dark Romance of Dian Fossey.'') * Wil Mara: ''Dian Fossey: Among the Gorillas.'' 2004, ISBN 0-446-38720-7. * Farley Mowat]: ''Das Ende der Fährte. Die Geschichte der Dian Fossey und der Berggorillas in Afrika.'' Bastei Lübbe, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-11505-8. (Originaltitel: ''Woman in the Mists.'') * Georgianne Nienaber: ''Gorilla Dreams: The Legacy of Dian Fossey.'' 2006, ISBN 0-595-37669-X. == Weblink == * {{VifabioVK|Dian Fossey}} * {{IMDb|nm0287638}} * {{FemBio|http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/dian-fossey/}} * [http://gorillafund.org/ ''The Dian Fossey Gorilla Fund International''] * Armin Stadler: ''[http://oe1.orf.at/programm/262214 Nyirmachabellis letzte Nacht - Der Fall Fossey]'' ORF Ö1, Radiosändig, 20. Dezämber 2010. * Erich Wiedemann: ''[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13496597.html Ihr Pech, dass sie kein Gorilla sein konnte]'' Der Spiegel, 30. Jänner 1989. * ''[http://www.opednews.com/articles/opedne_georgian_070816_kong_six_3a_mapping_th.htm Kong Six: Mapping the Road to Tayna]'', OpEdNews, 16. Augschte 2007 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Dian_Fossey|3 =dütsch |4 = 176628274}} {{SORTIERUNG:Fossey, Dian}} [[Kategorie:Zoolog]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Opfer vom ene unglöste Tötigsdelikt]] [[Kategorie:US-Amerikaner]] [[Kategorie:Frau]] 1c0lpi9h1eh1pwog5jf5hxm2w6djtou 0 94923 1087930 1087903 2026-08-23T09:31:06Z Freigut 8945 /* Füessnoote */ 1087930 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Walliserdeutsch|Wallisertiitsch|Wallisertitsch}} [[Datei:VispSchuetzenlaube.jpg|mini|d Schitzulöiba, we mu schi va Weschtu har alüegut]] D '''Schitzulöiba''' isch vaner Burgerschaft [[Visp|Vischp]] im Jaar 1664 gibuwti cho. Sit 1980 isch unnuni en Kunschtgalerii, obuni isch öi nu hitu d Stuba vaner Schitzuzumft. Schi isch vam Schwizer [[Denkmalschutz|Dänkmalschutz]] als Objekt vaner Kategorii B igstuufti cho und darmit es regionaal schitzunswäärts Objekt. Schi isch öi ufer Lischta vanu Haager Konvenzioone zum Schutz va Kulturgieter bima biwaffnutu Konflikt (als KGS-Nummer 7196) üfgfiert.<ref>[https://www.babs.admin.ch/dam/de/sd-web/rDziImtiKwL4/KGS-Liste%20VS%202026.pdf Kantonsliste A- und B-Objekte Kanton VS.] Schweizerisches Kulturgüterschutzinventar mit Objekten von nationaler (A-Objekte) und regionaler (B-Objekte) Bedeutung. In: ''Bundesamt für Bevölkerungsschutz BABS – Fachbereich Kulturgüterschutz'', 6. Februar 2026.</ref> == Gschicht == Der Bischof [[Matthäus Schiner]] und der [[Landrat des Wallis|Walliser Landraat]] hent im Jaar 1501 entschidu, iru Soldaatu besser üszrischtu und hent Waffe und Munizioo gchöift. Zum regelmäässig chännu iebu, wie mu di Waffe brüücht, het der Landraat Dezember 1545 entschidu, dass mu in jedum [[Zehnden|Zeendu]] es Schiessu durfiert. Ds eerscht Landschiessu het mu 1550 am Gräfibiel z Vischp verastaaltut. D Organisazioo va dem Landschiessu het en Schitzuzumft ubernu, wa daazumal en Teil vaner Burgerschaft isch gsi. 1664 het di Burgschaft de ufum Gräfibiel d Schitzulöiba gibüwwu, wa bis hitu nu steit. Gschossu het mu dur d Rundbogupfeischter ufer weschtlichu Sita. Di Ziili het mu am gägunuberliggundi Hang platziert, daa, wa der Schlusselacher isch. Nuch im gliichu Jaar het schi d Schitzuzumpft eiguni Satzige gigä. Sit 1865 isch d Schitzuzumpft zämu mit der Schitzulöiba eiguständig, also nimme Teil vaner Burgerschaft. D Schiessständ hent immer wider emaal iru Standort gwägslut, aber d Schitzuzumft sälber gits bis hitu, und zwar immer nu mit du aaltu Satzige.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.vispinfo.ch/aufenthalt-in-visp/sehensw%C3%BCrdigkeiten/sch%C3%BCtzenlaube/|titel=Schützenlaube|hrsg=www.vispinfo.ch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120412045441/http://www.vispinfo.ch/aufenthalt-in-visp/sehensw%C3%BCrdigkeiten/sch%C3%BCtzenlaube/|archiv-datum=2012-04-12|zugriff=2013-12-03}}</ref> == Laag und Üfbüw == Di Schitzulöiba isch da, waa s zum Gräfibiel embrüf geit, das isch der Hubel ganz im Noordu vaner Aaltstadt. Die Schützenlaube befindet sich am Fuss des Gräfibiel, dem nördlichsten Hügel der Altstadt, auf einer grossen Felsenrippe. Ds Hüüs isch va Weschtu na Oschtu grichtuts und het zwei Steck. Im unnru Stock hets witi Rundbogupfeischter, füüf ufer Süüdsita, zwei ufer Weschtsita. Im obru Stock isch di Zumftstuba mit rächt chleine Pfeischter. Während der Haupteingang zum unteren Geschoss in Form eines grossen Tores auf der Ostseite liegt, gelangt man über einen kleinen Garten und einen Treppenaufstieg von der Südseite her zur Stube im Obergeschoss. Im unneru Stock steit bis hitu der Steitisch vanu ehemaligu Schitzu.<ref>Walter Ruppen: ''Visp VS. Siedlung und Bauten'' (= ''Schweizerische Kunstführer.'' Band 356). </ref> == Hitu == Unnuni isch sit 1980 en Kunschtgalerii mit dum Namu ''Galerie zur Schützenlaube.'' Der ''Kunschtverei Oberwallis'' organisiert hie regelmäässig Üsstellige va lokaalu, regionaalu oder internationaalu Künschtlera. Obuni isch öi hitu nu d Stuba vaner Schitzuzumft. == Literatüür == * Walter Ruppen: ''Visp VS. Siedlung und Bauten'' (= ''Schweizerische Kunstführer.'' Band 356). [[Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte]], Bern 1984, ISBN 3-85782-356-9. == Weblink == * [https://www.visp.ch/ Gemeinde Visp] * [http://www.kunstvereinoberwallis.ch/ Kunstverein Oberwallis] == Füessnoote == <references /> [[Kategorie:Visp]] [[Kategorie:Wallis]] [[Kategorie:Kulturguet im Kanton Wallis]] [[Kategorie:Bauwerk]] {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Schützenlaube_(Visp)|3 = tüütsch|4 = 269742179}} hvlknk4wkenzw1h8s3c5475pwc2nomn 0 94926 1087924 1087917 2026-08-22T13:49:42Z Holder 491 1087924 wikitext text/x-wiki [[Datei:Dr Birute Galdikas.jpg|mini|hochkant=0.9|d Birutė Galdikas (2011)]] D '''Birutė Mary F. Galdikas''' (au: ''Birutė Marija Filomena Galdikas;'' * [[10. Mai]] [[1946]] z [[Wiesbaden]]; † [[24. März|24. Meerz]] [[2026]] z [[Los Angeles]]<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/birute-marija-galdikas/ Eintrag VLE]</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.vdu.lt/lt/vdu-bendruomene-liudi-del-profesores-birutes-galdikas-netekties/ |titel=VDU bendruomenė liūdi dėl profesorės Birutės Galdikas netekties |autor= |werk=vdu.lt |datum=2026-03-24 |abruf= 2026-03-24|sprache=lt}}</ref>) isch e [[Kanada|kanaadischi]] [[Zoologie|Zooloogi]] un [[Verhalten (Biologie)|Verhaltesfoorscheri]] litauischer Härchumft gsii. Si het as di bescht Chänneri vu de [[Orang-Utans|Orang-Utan]] vu [[Borneo]] gulte.<ref>[https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ausführliche Biographie] uf ''science.ca''.</ref> == Lääbe == D Eltere vu dr Galdikas, Antanas Galdikas un sy Frau Filomena, sin vu [[Litauen|Litaue]] gsii un sin uf em Wääg ins kanaadisch Exiil gsii, wu iri Doochter z Dytschland uf d Wält chuu isch. Ire Vater het as Mooler gschafft, iri Mueter as Chrankeschweschter.<ref name="Guardian2026">{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/science/2026/apr/09/birute-galdikas-obituary |titel=Biruté Galdikas obituary |autor=Laura Spinney |werk=The Guardian |datum=2026-04-09 |abruf=2026-04-24 |sprache=en}}</ref> Si isch mit zwee jingere Brieder un ere Schweschter z [[Toronto]] ufgwagse, wu si ire Inträssi an dr mänschlige Evoluzioon entwicklet het.<ref name="Guardian2026" /> Si het an dr University of California z Los Angeles [[Psychologie|Bsichology]], [[Biologie|Biology]] un [[Anthropologie|Antropology]] studiert un isch deert anne 1978 au [[Promotion (Doktor)|bromewiert]] woore. As Studänti het d Galdikas an dr University of California z Los Angeles dr Paleoantropoloog [[Louis Leakey]] chännegleert, wun ere zur Fäldfoorschig iber Mänscheaffe Muet gmacht het.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas isch näb dr [[Dian Fossey]] ([[Gorillas|Gorilla]]) un dr [[Jane Goodall]] ([[Gemeiner Schimpanse|Schimpanse]]) aini vu drei Fraue gsii, wu mit dr Unterstitzig dur dr Leakey ab de 1960er-Joor (Goodall un Fossey) bzw. ab 1971 (Galdikas)<ref>[https://archive.org/details/greatlivesfromhi0002unse_n5y6/page/n27/mode/2up Joseph L. Spradley (Hrsg.): ''Scientists and Science. Band 2, S. 339.'']</ref> Langzytstuudie iber [[Menschenaffen|Mänscheaffe]] aagfange hän. Di drei Foorscherne sin speeter vyylmool „Trimates“ oder „Leakey’s Angels“ ghaiße woore.<ref name="Guardian2026" /> Dr Leakey het ghofft, vu dääne Verhaltesbeobaachtige Ruggschliss uf s Verhalte vu [[Stammesgeschichte des Menschen|Voormänsche]] zie z chenne. Zäme mit dr [[National Geographic Society]] un speeter finanziäll unterstitzt dur d Leakey Foundation het s dr Leakey meegli gmacht, ass d Galdikas uf Borneo e Foorschigsstazioon het chenne yyriichte, go s Verhalte vu frei lääbige Orang-Utan studiere. Anne1971 het d Galdikas im Zäntrum vu Borneo zäme mit irem doomoolige Mann, em Fotograaf Rod Brindamour, s Camp Leakey grindet, wu ze Eere vu irem Mentor gnännt isch.<ref name="Guardian2026" /> Dr Brindamour het si 1970 ghyroote ghaa, d Ee isch 1979 gschiide woore.<ref name="Guardian2026" /> D Aarbet im sumpfige Räägewald het joorelangi Beobaachtige vum Verloo vu de Schloofnäschter am Moorge bis zum Böu vu neie Näschter in dr Oobedämmerig bruucht.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het im Nazionaalpaark Tanjung Puting uf Borneo gfoorscht; si het dezue au as Brofässeri fir [[Archäologie|Archeology]] an dr Simon Fraser University z Burnaby in dr kanaadische Brovinz [[British Columbia]] gschafft, wu si aber nimi gleert het. Anne 1981 het d Galdikas in zwooter Ee dr Pak Bohap ghyroote, wu vu Borneo gstammt isch un anne 2022 gstoorben isch.<ref name="Guardian2026" /> Si het drei Chinder ghaa: dr Suun Binti us eerschter Ee un dr Frederick un d Jane us zwooter Ee.<ref name="Guardian2026" /> Bi irem Dood het si ai siibe Änkelchinder hinterloo.<ref name="Guardian2026" /> As Brofässeri het si au litauischi Wisseschaftler*ne uusbildet, het jungi Foorscher*ne fir Praktika uf dr Insle Borneo ufgnuu, het meefach d Vytautas-Magnus-Uniwersiteet z Kaunas bsuecht un het Voordreeg fir d Studänte*ne deert ghaalte. Anne 2021 isch d Galdikas Mitgliid vum Komitee vum Bresidänt-Valdas-Adamkus-Bryys woore, wu fir Yysatz zur Widerhäärstellig vu dr nadyyrlige Umwält un zur Siicherstellig vu dr Noohaltigkait vergee wiird. Im Botaanische Gaarte vu dr Uniwersiteet Kaunas het s Aichewäldili, wu noch ere gnännt isch. D Galdikas isch no langer Chranket am 24. Meerz 2026 z Los Angeles gstoorbe. Me het bi ire Lungechräbs un e Lungefibroose diagnoschtiziert. Lyt us irem Umfäld hän ire Yysatz geege Wäldbränd uf Borneo doodermit in Verbindig brocht.<ref name="Guardian2026" /> == Foorschig un Natuurschutz == D Langzytbeobaachtige vu dr Galdikas hänzaigt, ass Orang-Utan unter de Land-Saiger ais vu de lengschte Gebuurtsinterwall hän: Wyybli kriege nume all siibe bis aacht Joor e Jungdier un inväschtiere ussergweendli lang in d Ufzuucht vu däm.<ref name="Guardian2026" /> Si het au bschriibe, ass Orang-Utan uf aire Syte Allesfrässer sin, ass Friicht uf dr andere Syte aber dr Hauptdail vu ire Naarig uusmache.<ref name="Guardian2026" /> Dur d Verbraitig vu grooße Bflanzesoome iber iiri Verdauig un dur s Ufmache vum Chroonedach bim Abbräche vu ainzelne Nescht draage si byy zue dr Regenerazioon vum Wald.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het au dezue byydrait, ass s Bild vu de Orang-Utan as strikt ainzelgängerischi Dier korrigiert wooren isch, wu si bi Wyybli lucki matrilineaari Gruppierige beoaachtet het.<ref name="Guardian2026" /> An d Fäldfoorschig vu dr Galdikas hän speeteri Beobaachtige zum Bruuche vu Wäärchzyyg bi Orang-Utan aagchnipft.<ref name="Guardian2026" /> Ass si d Waal vu de Wäärchzyyg un wie si bruucht wääre zwische Populazioone unterschaide, isch as Hiiwyys uf Verhalteswyyse ditte woore, wu kulturäll wytergee wääre.<ref name="Guardian2026" /> D Bedytig vu soziaale Bindige un vu Informazioon, wu iber Generazioon wytergee wääre, het au dezue byydrait, di bsunder Verletzligkait vu de Orang-Utan geegeniiber Lääbesruumverluscht z erkleere.<ref name="Guardian2026" /> Dr Schutz vu de Orang-Utan un vu irem Lääbesruum isch frie zue me zäntraale Dail vu dr Aarbet vu dr Galdikas woore.<ref name="Guardian2026" /> Si het im Joor 1986 d Orangutan Foundation International grindet, wu d Aarbet no irem Dood vun eme indoneesische Team unter dr Laitig vu irem Suun Frederick fuurtgfiert wiird.<ref name="Guardian2026" /> D Stiftig het bis 2026 zur Uuswilderig vi iiber 1000 rehabilitierte Orang-Utan us Gfangeschaft uzn zur Rettig vu rund 200 wilde Orang-Utan byydrait.<ref name="Guardian2026" /> As greeschti Gfoore fir dr Lääbesruum vu de Dier het Galdikas d Holzfellerei un Palmeelplantaasche bschriibe.<ref name="Guardian2026" /> Wäg irem Yysatz het m eire ne baar Mool mit em Dood droot un si scih au aiumool entfiert woore.<ref name="Guardian2026" /> Kritik het si geege di äng Aarbet vu dr Galdikas mit verwaiste Orang-Utan griichte, wu si fir Hunderti Dier zytwyys d Roll vun ere Ersatzmueter ibernuu het.<ref name="Guardian2026" /> Kritiker*ne hän doodegeege yygwändet, ass di speeter uusgwilderete Oran-Utan si andersch verhalöte wie die, wu wild ufgwagse sin, dezue chennt d Neechi zum Mänsch di wisseschaftli Ogjetiviteet gfeerde un s echennt zum Iberdraage vu Chrankete zwische de Aarte chuu.<ref name="Guardian2026" /> Iri Aarbet isch aber au doodemit verdaidigt woore, ass Chranketsriisike in dr Friezyt vu dr Fäldfoorschig weeniger guet verstande woore sin un ass mänschligi Ersatzmietere fir Orang-Utan-Waise vyylmool di ainzig Iberlääbesschangs gsii sin.<ref name="Guardian2026" /> == Uusglääseni Schrifte == * ''Reflections of Eden: My Years with the Orangutans of Borneo.'' Orion, 1995, ISBN 978-0-575-05986-3. ** ''Meine Orang-Utans. 20 Jahre unter den scheuen Waldmenschen.'' Scherz-Verlag, München 1995, ISBN 978-3-502-15225-5. (1998 as Däschebuech, Lübbe, ISBN 978-3-404-12828-0) * ''Great Ape Odyssey.'' Verlag Harry N. Abrams, New York 2005, ISBN 978-0-8109-5575-2. (mit eme Voorwoort vu dr Jane Goodall) == Weblink == {{Commonscat|Birutė Galdikas}} * {{DNB-Portal|119004445}} * [https://www.sfu.ca/archaeology/about/people/faculty/bgaldikas.html Simon Fraser University: Websyte vu dr Birutė Galdikas] * [https://sciencev1.orf.at/news/140159.html ''Birute Galdikas: Ein Leben für Orang-Utans.''] uf ''orf.at'' vum 8. Septämber 2005. * [https://www.orangutan.org/ ''Orangutan Foundation International.''] * [https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ''Biruté Galdikas: World’s foremost authority on orangutans.''] == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Galdikas, Birute}} [[Kategorie:Zoolog]] [[Kategorie:Hochschuellehrer z Kanada]] [[Kategorie:Kanadier]] [[Kategorie:Litauer]] [[Kategorie:Frau]] jlfcl0rp2vhanmibnarkcks26ulfb77 1087925 1087924 2026-08-22T13:50:57Z Holder 491 1087925 wikitext text/x-wiki [[Datei:Dr Birute Galdikas.jpg|mini|hochkant=0.9|d Birutė Galdikas (2011)]] D '''Birutė Mary F. Galdikas''' (au: ''Birutė Marija Filomena Galdikas;'' * [[10. Mai]] [[1946]] z [[Wiesbaden]]; † [[24. März|24. Meerz]] [[2026]] z [[Los Angeles]]<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/birute-marija-galdikas/ Eintrag VLE]</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.vdu.lt/lt/vdu-bendruomene-liudi-del-profesores-birutes-galdikas-netekties/ |titel=VDU bendruomenė liūdi dėl profesorės Birutės Galdikas netekties |autor= |werk=vdu.lt |datum=2026-03-24 |abruf= 2026-03-24|sprache=lt}}</ref>) isch e [[Kanada|kanaadischi]] [[Zoologie|Zooloogi]] un [[Verhalten (Biologie)|Verhaltesfoorscheri]] litauischer Härchumft gsii. Si het as di bescht Chänneri vu de [[Orang-Utans|Orang-Utan]] vu [[Borneo]] gulte.<ref>[https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ausführliche Biographie] uf ''science.ca''.</ref> == Lääbe == D Eltere vu dr Galdikas, Antanas Galdikas un sy Frau Filomena, sin vu [[Litauen|Litaue]] gsii un sin uf em Wääg ins kanaadisch Exiil gsii, wu iri Doochter z Dytschland uf d Wält chuu isch. Ire Vater het as Mooler gschafft, iri Mueter as Chrankeschweschter.<ref name="Guardian2026">{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/science/2026/apr/09/birute-galdikas-obituary |titel=Biruté Galdikas obituary |autor=Laura Spinney |werk=The Guardian |datum=2026-04-09 |abruf=2026-04-24 |sprache=en}}</ref> Si isch mit zwee jingere Brieder un ere Schweschter z [[Toronto]] ufgwagse, wu si ire Inträssi an dr mänschlige Evoluzioon entwicklet het.<ref name="Guardian2026" /> Si het an dr University of California z Los Angeles [[Psychologie|Bsichology]], [[Biologie|Biology]] un [[Anthropologie|Antropology]] studiert un isch deert anne 1978 au [[Promotion (Doktor)|bromewiert]] woore. As Studänti het d Galdikas an dr University of California z Los Angeles dr Paleoantropoloog [[Louis Leakey]] chännegleert, wun ere zur Fäldfoorschig iber Mänscheaffe Muet gmacht het.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas isch näb dr [[Dian Fossey]] ([[Gorillas|Gorilla]]) un dr [[Jane Goodall]] ([[Gemeiner Schimpanse|Schimpanse]]) aini vu drei Fraue gsii, wu mit dr Unterstitzig dur dr Leakey ab de 1960er-Joor (Goodall un Fossey) bzw. ab 1971 (Galdikas)<ref>[https://archive.org/details/greatlivesfromhi0002unse_n5y6/page/n27/mode/2up Joseph L. Spradley (Hrsg.): ''Scientists and Science. Band 2, S. 339.'']</ref> Langzytstuudie iber [[Menschenaffen|Mänscheaffe]] aagfange hän. Di drei Foorscherne sin speeter vyylmool „Trimates“ oder „Leakey’s Angels“ ghaiße woore.<ref name="Guardian2026" /> Dr Leakey het ghofft, vu dääne Verhaltesbeobaachtige Ruggschliss uf s Verhalte vu [[Stammesgeschichte des Menschen|Voormänsche]] zie z chenne. Zäme mit dr [[National Geographic Society]] un speeter finanziäll unterstitzt dur d Leakey Foundation het s dr Leakey meegli gmacht, ass d Galdikas uf Borneo e Foorschigsstazioon het chenne yyriichte, go s Verhalte vu frei lääbige Orang-Utan studiere. Anne1971 het d Galdikas im Zäntrum vu Borneo zäme mit irem doomoolige Mann, em Fotograaf Rod Brindamour, s Camp Leakey grindet, wu ze Eere vu irem Mentor gnännt isch.<ref name="Guardian2026" /> Dr Brindamour het si 1970 ghyroote ghaa, d Ee isch 1979 gschiide woore.<ref name="Guardian2026" /> D Aarbet im sumpfige Räägewald het joorelangi Beobaachtige vum Verloo vu de Schloofnäschter am Moorge bis zum Böu vu neie Näschter in dr Oobedämmerig bruucht.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het im Nazionaalpaark Tanjung Puting uf Borneo gfoorscht; si het dezue au as Brofässeri fir [[Archäologie|Archeology]] an dr Simon Fraser University z Burnaby in dr kanaadische Brovinz [[British Columbia]] gschafft, wu si aber nimi gleert het. Anne 1981 het d Galdikas in zwooter Ee dr Pak Bohap ghyroote, wu vu Borneo gstammt isch un anne 2022 gstoorben isch.<ref name="Guardian2026" /> Si het drei Chinder ghaa: dr Suun Binti us eerschter Ee un dr Frederick un d Jane us zwooter Ee.<ref name="Guardian2026" /> Bi irem Dood het si ai siibe Änkelchinder hinterloo.<ref name="Guardian2026" /> As Brofässeri het si au litauischi Wisseschaftler*ne uusbildet, het jungi Foorscher*ne fir Praktika uf dr Insle Borneo ufgnuu, het meefach d Vytautas-Magnus-Uniwersiteet z Kaunas bsuecht un het Voordreeg fir d Studänte*ne deert ghaalte. Anne 2021 isch d Galdikas Mitgliid vum Komitee vum Bresidänt-Valdas-Adamkus-Bryys woore, wu fir Yysatz zur Widerhäärstellig vu dr nadyyrlige Umwält un zur Siicherstellig vu dr Noohaltigkait vergee wiird. Im Botaanische Gaarte vu dr Uniwersiteet Kaunas het s Aichewäldili, wu noch ere gnännt isch. D Galdikas isch no langer Chranket am 24. Meerz 2026 z Los Angeles gstoorbe. Me het bi ire Lungechräbs un e Lungefibroose diagnoschtiziert. Lyt us irem Umfäld hän ire Yysatz geege Wäldbränd uf Borneo doodermit in Verbindig brocht.<ref name="Guardian2026" /> == Foorschig un Natuurschutz == D Langzytbeobaachtige vu dr Galdikas hänzaigt, ass Orang-Utan unter de Land-Saiger ais vu de lengschte Gebuurtsinterwall hän: Wyybli kriege nume all siibe bis aacht Joor e Jungdier un inväschtiere ussergweendli lang in d Ufzuucht vu däm.<ref name="Guardian2026" /> Si het au bschriibe, ass Orang-Utan uf aire Syte Allesfrässer sin, ass Friicht uf dr andere Syte aber dr Hauptdail vu ire Naarig uusmache.<ref name="Guardian2026" /> Dur d Verbraitig vu grooße Bflanzesoome iber iiri Verdauig un dur s Ufmache vum Chroonedach bim Abbräche vu ainzelne Nescht draage si byy zue dr Regenerazioon vum Wald.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het au dezue byydrait, ass s Bild vu de Orang-Utan as strikt ainzelgängerischi Dier korrigiert wooren isch, wu si bi Wyybli lucki matrilineaari Gruppierige beoaachtet het.<ref name="Guardian2026" /> An d Fäldfoorschig vu dr Galdikas hän speeteri Beobaachtige zum Bruuche vu Wäärchzyyg bi Orang-Utan aagchnipft.<ref name="Guardian2026" /> Ass si d Waal vu de Wäärchzyyg un wie si bruucht wääre zwische Populazioone unterschaide, isch as Hiiwyys uf Verhalteswyyse ditte woore, wu kulturäll wytergee wääre.<ref name="Guardian2026" /> D Bedytig vu soziaale Bindige un vu Informazioon, wu iber Generazioon wytergee wääre, het au dezue byydrait, di bsunder Verletzligkait vu de Orang-Utan geegeniiber Lääbesruumverluscht z erkleere.<ref name="Guardian2026" /> Dr Schutz vu de Orang-Utan un vu irem Lääbesruum isch frie zue me zäntraale Dail vu dr Aarbet vu dr Galdikas woore.<ref name="Guardian2026" /> Si het im Joor 1986 d Orangutan Foundation International grindet, wu d Aarbet no irem Dood vun eme indoneesische Team unter dr Laitig vu irem Suun Frederick fuurtgfiert wiird.<ref name="Guardian2026" /> D Stiftig het bis 2026 zur Uuswilderig vi iiber 1000 rehabilitierte Orang-Utan us Gfangeschaft uzn zur Rettig vu rund 200 wilde Orang-Utan byydrait.<ref name="Guardian2026" /> As greeschti Gfoore fir dr Lääbesruum vu de Dier het Galdikas d Holzfellerei un Palmeelplantaasche bschriibe.<ref name="Guardian2026" /> Wäg irem Yysatz het m eire ne baar Mool mit em Dood droot un si scih au aiumool entfiert woore.<ref name="Guardian2026" /> Kritik het si geege di äng Aarbet vu dr Galdikas mit verwaiste Orang-Utan griichte, wu si fir Hunderti Dier zytwyys d Roll vun ere Ersatzmueter ibernuu het.<ref name="Guardian2026" /> Kritiker*ne hän doodegeege yygwändet, ass di speeter uusgwilderete Oran-Utan si andersch verhalte wie die, wu wild ufgwagse sin, dezue chennt d Neechi zum Mänsch di wisseschaftli Ogjetiviteet gfeerde un s echennt zum Iberdraage vu Chrankete zwische de Aarte chuu.<ref name="Guardian2026" /> Iri Aarbet isch aber au doodemit verdaidigt woore, ass Chranketsriisike in dr Friezyt vu dr Fäldfoorschig weeniger guet verstande woore sin un ass mänschligi Ersatzmietere fir Orang-Utan-Waise vyylmool di ainzig Iberlääbesschangs gsii sin.<ref name="Guardian2026" /> == Uusglääseni Schrifte == * ''Reflections of Eden: My Years with the Orangutans of Borneo.'' Orion, 1995, ISBN 978-0-575-05986-3. ** ''Meine Orang-Utans. 20 Jahre unter den scheuen Waldmenschen.'' Scherz-Verlag, München 1995, ISBN 978-3-502-15225-5. (1998 as Däschebuech, Lübbe, ISBN 978-3-404-12828-0) * ''Great Ape Odyssey.'' Verlag Harry N. Abrams, New York 2005, ISBN 978-0-8109-5575-2. (mit eme Voorwoort vu dr Jane Goodall) == Weblink == {{Commonscat|Birutė Galdikas}} * {{DNB-Portal|119004445}} * [https://www.sfu.ca/archaeology/about/people/faculty/bgaldikas.html Simon Fraser University: Websyte vu dr Birutė Galdikas] * [https://sciencev1.orf.at/news/140159.html ''Birute Galdikas: Ein Leben für Orang-Utans.''] uf ''orf.at'' vum 8. Septämber 2005. * [https://www.orangutan.org/ ''Orangutan Foundation International.''] * [https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ''Biruté Galdikas: World’s foremost authority on orangutans.''] == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Galdikas, Birute}} [[Kategorie:Zoolog]] [[Kategorie:Hochschuellehrer z Kanada]] [[Kategorie:Kanadier]] [[Kategorie:Litauer]] [[Kategorie:Frau]] 5jg904jnnpjsuiuqz6utjb4c7yj19tj 1087927 1087925 2026-08-22T14:08:15Z Holder 491 1087927 wikitext text/x-wiki [[Datei:Dr Birute Galdikas.jpg|mini|hochkant=0.9|d Birutė Galdikas (2011)]] D '''Birutė Mary F. Galdikas''' (au: ''Birutė Marija Filomena Galdikas;'' * [[10. Mai]] [[1946]] z [[Wiesbaden]]; † [[24. März|24. Meerz]] [[2026]] z [[Los Angeles]]<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/birute-marija-galdikas/ Eintrag VLE]</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.vdu.lt/lt/vdu-bendruomene-liudi-del-profesores-birutes-galdikas-netekties/ |titel=VDU bendruomenė liūdi dėl profesorės Birutės Galdikas netekties |autor= |werk=vdu.lt |datum=2026-03-24 |abruf= 2026-03-24|sprache=lt}}</ref>) isch e [[Kanada|kanaadischi]] [[Zoologie|Zooloogi]] un [[Verhalten (Biologie)|Verhaltesfoorscheri]] litauischer Härchumft gsii. Si het as di bescht Chänneri vu de [[Orang-Utans|Orang-Utan]] vu [[Borneo]] gulte.<ref>[https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ausführliche Biographie] uf ''science.ca''.</ref> == Lääbe == D Eltere vu dr Galdikas, Antanas Galdikas un sy Frau Filomena, sin vu [[Litauen|Litaue]] gsii un sin uf em Wääg ins kanaadisch Exiil gsii, wu iri Doochter z Dytschland uf d Wält chuu isch. Ire Vater het as Mooler gschafft, iri Mueter as Chrankeschweschter.<ref name="Guardian2026">{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/science/2026/apr/09/birute-galdikas-obituary |titel=Biruté Galdikas obituary |autor=Laura Spinney |werk=The Guardian |datum=2026-04-09 |abruf=2026-04-24 |sprache=en}}</ref> Si isch mit zwee jingere Brieder un ere Schweschter z [[Toronto]] ufgwagse, wu si ire Inträssi an dr mänschlige Evoluzioon entwicklet het.<ref name="Guardian2026" /> Si het an dr University of California z Los Angeles [[Psychologie|Bsichology]], [[Biologie|Biology]] un [[Anthropologie|Antropology]] studiert un isch deert anne 1978 au [[Promotion (Doktor)|bromewiert]] woore. As Studänti het d Galdikas an dr University of California z Los Angeles dr Paleoantropoloog [[Louis Leakey]] chännegleert, wun ere zur Fäldfoorschig iber Mänscheaffe Muet gmacht het.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas isch näb dr [[Dian Fossey]] ([[Gorillas|Gorilla]]) un dr [[Jane Goodall]] ([[Gemeiner Schimpanse|Schimpanse]]) aini vu drei Fraue gsii, wu mit dr Unterstitzig dur dr Leakey ab de 1960er-Joor (Goodall un Fossey) bzw. ab 1971 (Galdikas)<ref>[https://archive.org/details/greatlivesfromhi0002unse_n5y6/page/n27/mode/2up Joseph L. Spradley (Hrsg.): ''Scientists and Science. Band 2, S. 339.'']</ref> Langzytstuudie iber [[Menschenaffen|Mänscheaffe]] aagfange hän. Di drei Foorscherne sin speeter vyylmool „Trimates“ oder „Leakey’s Angels“ ghaiße woore.<ref name="Guardian2026" /> Dr Leakey het ghofft, vu dääne Verhaltesbeobaachtige Ruggschliss uf s Verhalte vu [[Stammesgeschichte des Menschen|Voormänsche]] zie z chenne. Zäme mit dr [[National Geographic Society]] un speeter finanziäll unterstitzt dur d Leakey Foundation het s dr Leakey meegli gmacht, ass d Galdikas uf Borneo e Foorschigsstazioon het chenne yyriichte, go s Verhalte vu frei lääbige Orang-Utan studiere. Anne1971 het d Galdikas im Zäntrum vu Borneo zäme mit irem doomoolige Mann, em Fotograaf Rod Brindamour, s Camp Leakey grindet, wu ze Eere vu irem Mentor gnännt isch.<ref name="Guardian2026" /> Dr Brindamour het si 1970 ghyroote ghaa, d Ee isch 1979 gschiide woore.<ref name="Guardian2026" /> D Aarbet im sumpfige Räägewald het joorelangi Beobaachtige vum Verloo vu de Schloofnäschter am Moorge bis zum Böu vu neie Näschter in dr Oobedämmerig bruucht.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het im Nazionaalpaark Tanjung Puting uf Borneo gfoorscht; si het dezue au as Brofässeri fir [[Archäologie|Archeology]] an dr Simon Fraser University z Burnaby in dr kanaadische Brovinz [[British Columbia]] gschafft, wu si aber nimi gleert het. Anne 1981 het d Galdikas in zwooter Ee dr Pak Bohap ghyroote, wu vu Borneo gstammt isch un anne 2022 gstoorben isch.<ref name="Guardian2026" /> Si het drei Chinder ghaa: dr Suun Binti us eerschter Ee un dr Frederick un d Jane us zwooter Ee.<ref name="Guardian2026" /> Bi irem Dood het si ai siibe Änkelchinder hinterloo.<ref name="Guardian2026" /> As Brofässeri het si au litauischi Wisseschaftler*ne uusbildet, het jungi Foorscher*ne fir Praktika uf dr Insle Borneo ufgnuu, het meefach d Vytautas-Magnus-Uniwersiteet z Kaunas bsuecht un het Voordreeg fir d Studänte*ne deert ghaalte. Anne 2021 isch d Galdikas Mitgliid vum Komitee vum Bresidänt-Valdas-Adamkus-Bryys woore, wu fir Yysatz zur Widerhäärstellig vu dr nadyyrlige Umwält un zur Siicherstellig vu dr Noohaltigkait vergee wiird. Im Botaanische Gaarte vu dr Uniwersiteet Kaunas het s Aichewäldili, wu noch ere gnännt isch. D Galdikas isch no langer Chranket am 24. Meerz 2026 z Los Angeles gstoorbe. Me het bi ire Lungechräbs un e Lungefibroose diagnoschtiziert. Lyt us irem Umfäld hän ire Yysatz geege Wäldbränd uf Borneo doodermit in Verbindig brocht.<ref name="Guardian2026" /> == Foorschig un Natuurschutz == D Langzytbeobaachtige vu dr Galdikas hänzaigt, ass Orang-Utan unter de Land-Saiger ais vu de lengschte Gebuurtsinterwall hän: Wyybli kriege nume all siibe bis aacht Joor e Jungdier un inväschtiere ussergweendli lang in d Ufzuucht vu däm.<ref name="Guardian2026" /> Si het au bschriibe, ass Orang-Utan uf aire Syte Allesfrässer sin, ass Friicht uf dr andere Syte aber dr Hauptdail vu ire Naarig uusmache.<ref name="Guardian2026" /> Dur d Verbraitig vu grooße Bflanzesoome iber iiri Verdauig un dur s Ufmache vum Chroonedach bim Abbräche vu ainzelne Nescht draage si byy zue dr Regenerazioon vum Wald.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het au dezue byydrait, ass s Bild vu de Orang-Utan as strikt ainzelgängerischi Dier korrigiert wooren isch, wu si bi Wyybli lucki matrilineaari Gruppierige beoaachtet het.<ref name="Guardian2026" /> An d Fäldfoorschig vu dr Galdikas hän speeteri Beobaachtige zum Bruuche vu Wäärchzyyg bi Orang-Utan aagchnipft.<ref name="Guardian2026" /> Ass si d Waal vu de Wäärchzyyg un wie si bruucht wääre zwische Populazioone unterschaide, isch as Hiiwyys uf Verhalteswyyse ditte woore, wu kulturäll wytergee wääre.<ref name="Guardian2026" /> D Bedytig vu soziaale Bindige un vu Informazioon, wu iber Generazioon wytergee wääre, het au dezue byydrait, di bsunder Verletzligkait vu de Orang-Utan geegeniiber Lääbesruumverluscht z erkleere.<ref name="Guardian2026" /> Dr Schutz vu de Orang-Utan un vu irem Lääbesruum isch frie zue me zäntraale Dail vu dr Aarbet vu dr Galdikas woore.<ref name="Guardian2026" /> Si het im Joor 1986 d Orangutan Foundation International grindet, wu d Aarbet no irem Dood vun eme indoneesische Team unter dr Laitig vu irem Suun Frederick fuurtgfiert wiird.<ref name="Guardian2026" /> D Stiftig het bis 2026 zur Uuswilderig vi iiber 1000 rehabilitierte Orang-Utan us Gfangeschaft uzn zur Rettig vu rund 200 wilde Orang-Utan byydrait.<ref name="Guardian2026" /> As greeschti Gfoore fir dr Lääbesruum vu de Dier het Galdikas d Holzfellerei un Palmeelplantaasche bschriibe.<ref name="Guardian2026" /> Wäg irem Yysatz het m eire ne baar Mool mit em Dood droot un si scih au aiumool entfiert woore.<ref name="Guardian2026" /> Kritik het si geege di äng Aarbet vu dr Galdikas mit verwaiste Orang-Utan griichte, wu si fir Hunderti Dier zytwyys d Roll vun ere Ersatzmueter ibernuu het.<ref name="Guardian2026" /> Kritiker*ne hän doodegeege yygwändet, ass di speeter uusgwilderete Oran-Utan si andersch verhalte wie die, wu wild ufgwagse sin, dezue chennt d Neechi zum Mänsch di wisseschaftli Ogjetiviteet gfeerde un s echennt zum Iberdraage vu Chrankete zwische de Aarte chuu.<ref name="Guardian2026" /> Iri Aarbet isch aber au doodemit verdaidigt woore, ass Chranketsriisike in dr Friezyt vu dr Fäldfoorschig weeniger guet verstande woore sin un ass mänschligi Ersatzmietere fir Orang-Utan-Waise vyylmool di ainzig Iberlääbesschangs gsii sin.<ref name="Guardian2026" /> == Uuszaichnige == * 1990: PETA ''Humanitarian Award'' * 1991: Eddie Bauer ''Hero of the Earth'' Award * 1992: Sierra Club ''Chico Mendes Award'' * 1993: United Nations Environmental Programm Global 500 Award; * 1997: Kalpataru-Bryys, di hegscht Umwäluuszaichnig vum indoneesische Umwältminischterium * 1997: Tyler Prize for Environmental Achievement un Goldmedaille. * 2010: Eeredokter vu dr Vytautas-Magnus-Uniwersiteet Kaunas, Litaue * 2011: Jubileumsmedaille vu dr Vytautas-Magnus-Uniwersiteet * 2011: Offizierschryz vum Oorde fir Verdienscht um Litaue * 2012: Queen Elizabeth II Diamond Jubilee Medal (Canada) * Arizona State University Institute of Human Origins: Science Award Officer * Offizierschryz vum Order of Canada * Queen Elizabeth II Commemorative Medal (Canada) * Chevron Corporation|Chevron Conservation Award * Goldmedaille fir Conservation, Chester Zoological Society (UK) * Explorer and Leadership Award, Real Sociedad Geográfica de España == Uusglääseni Schrifte == * ''Reflections of Eden: My Years with the Orangutans of Borneo.'' Orion, 1995, ISBN 978-0-575-05986-3. ** ''Meine Orang-Utans. 20 Jahre unter den scheuen Waldmenschen.'' Scherz-Verlag, München 1995, ISBN 978-3-502-15225-5. (1998 as Däschebuech, Lübbe, ISBN 978-3-404-12828-0) * ''Great Ape Odyssey.'' Verlag Harry N. Abrams, New York 2005, ISBN 978-0-8109-5575-2. (mit eme Voorwoort vu dr Jane Goodall) == Weblink == {{Commonscat|Birutė Galdikas}} * {{DNB-Portal|119004445}} * [https://www.sfu.ca/archaeology/about/people/faculty/bgaldikas.html Simon Fraser University: Websyte vu dr Birutė Galdikas] * [https://sciencev1.orf.at/news/140159.html ''Birute Galdikas: Ein Leben für Orang-Utans.''] uf ''orf.at'' vum 8. Septämber 2005. * [https://www.orangutan.org/ ''Orangutan Foundation International.''] * [https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ''Biruté Galdikas: World’s foremost authority on orangutans.''] == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Galdikas, Birute}} [[Kategorie:Zoolog]] [[Kategorie:Hochschuellehrer z Kanada]] [[Kategorie:Kanadier]] [[Kategorie:Litauer]] [[Kategorie:Frau]] 8d7ttmw3bll0nvzzswoeftlptq2crdj 1087928 1087927 2026-08-23T03:58:25Z Holder 491 1087928 wikitext text/x-wiki [[Datei:Dr Birute Galdikas.jpg|mini|hochkant=0.9|d Birutė Galdikas (2011)]] D '''Birutė Mary F. Galdikas''' (au: ''Birutė Marija Filomena Galdikas;'' * [[10. Mai]] [[1946]] z [[Wiesbaden]]; † [[24. März|24. Meerz]] [[2026]] z [[Los Angeles]]<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/birute-marija-galdikas/ Eintrag VLE]</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.vdu.lt/lt/vdu-bendruomene-liudi-del-profesores-birutes-galdikas-netekties/ |titel=VDU bendruomenė liūdi dėl profesorės Birutės Galdikas netekties |autor= |werk=vdu.lt |datum=2026-03-24 |abruf= 2026-03-24|sprache=lt}}</ref>) isch e [[Kanada|kanaadischi]] [[Zoologie|Zooloogi]] un [[Verhalten (Biologie)|Verhaltesfoorscheri]] litauischer Härchumft gsii. Si het as di bescht Chänneri vu de [[Orang-Utans|Orang-Utan]] vu [[Borneo]] gulte.<ref>[https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ausführliche Biographie] uf ''science.ca''.</ref> == Lääbe == D Eltere vu dr Galdikas, Antanas Galdikas un sy Frau Filomena, sin vu [[Litauen|Litaue]] gsii un sin uf em Wääg ins kanaadisch Exiil gsii, wu iri Doochter z Dytschland uf d Wält chuu isch. Ire Vater het as Mooler gschafft, iri Mueter as Chrankeschweschter.<ref name="Guardian2026">{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/science/2026/apr/09/birute-galdikas-obituary |titel=Biruté Galdikas obituary |autor=Laura Spinney |werk=The Guardian |datum=2026-04-09 |abruf=2026-04-24 |sprache=en}}</ref> Si isch mit zwee jingere Brieder un ere Schweschter z [[Toronto]] ufgwagse, wu si ire Inträssi an dr mänschlige Evoluzioon entwicklet het.<ref name="Guardian2026" /> Si het an dr University of California z Los Angeles [[Psychologie|Bsichology]], [[Biologie|Biology]] un [[Anthropologie|Antropology]] studiert un isch deert anne 1978 au [[Promotion (Doktor)|bromewiert]] woore. As Studänti het d Galdikas an dr University of California z Los Angeles dr Paleoantropoloog [[Louis Leakey]] chännegleert, wun ere zur Fäldfoorschig iber Mänscheaffe Muet gmacht het.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas isch näb dr [[Dian Fossey]] ([[Gorillas|Gorilla]]) un dr [[Jane Goodall]] ([[Gemeiner Schimpanse|Schimpanse]]) aini vu drei Fraue gsii, wu mit dr Unterstitzig dur dr Leakey ab de 1960er-Joor (Goodall un Fossey) bzw. ab 1971 (Galdikas)<ref>[https://archive.org/details/greatlivesfromhi0002unse_n5y6/page/n27/mode/2up Joseph L. Spradley (Hrsg.): ''Scientists and Science. Band 2, S. 339.'']</ref> Langzytstuudie iber [[Menschenaffen|Mänscheaffe]] aagfange hän. Di drei Foorscherne sin speeter vyylmool „Trimates“ oder „Leakey’s Angels“ ghaiße woore.<ref name="Guardian2026" /> Dr Leakey het ghofft, vu dääne Verhaltesbeobaachtige Ruggschliss uf s Verhalte vu [[Stammesgeschichte des Menschen|Voormänsche]] zie z chenne. Zäme mit dr [[National Geographic Society]] un speeter finanziäll unterstitzt dur d Leakey Foundation het s dr Leakey meegli gmacht, ass d Galdikas uf Borneo e Foorschigsstazioon het chenne yyriichte, go s Verhalte vu frei lääbige Orang-Utan studiere. Anne1971 het d Galdikas im Zäntrum vu Borneo zäme mit irem doomoolige Mann, em Fotograaf Rod Brindamour, s Camp Leakey grindet, wu ze Eere vu irem Mentor gnännt isch.<ref name="Guardian2026" /> Dr Brindamour het si 1970 ghyroote ghaa, d Ee isch 1979 gschiide woore.<ref name="Guardian2026" /> D Aarbet im sumpfige Räägewald het joorelangi Beobaachtige vum Verloo vu de Schloofnäschter am Moorge bis zum Böu vu neie Näschter in dr Oobedämmerig bruucht.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het im Nazionaalpaark Tanjung Puting uf Borneo gfoorscht; si het dezue au as Brofässeri fir [[Archäologie|Archeology]] an dr Simon Fraser University z Burnaby in dr kanaadische Brovinz [[British Columbia]] gschafft, wu si aber nimi gleert het. Anne 1981 het d Galdikas in zwooter Ee dr Pak Bohap ghyroote, wu vu Borneo gstammt isch un anne 2022 gstoorben isch.<ref name="Guardian2026" /> Si het drei Chinder ghaa: dr Suun Binti us eerschter Ee un dr Frederick un d Jane us zwooter Ee.<ref name="Guardian2026" /> Bi irem Dood het si ai siibe Änkelchinder hinterloo.<ref name="Guardian2026" /> As Brofässeri het si au litauischi Wisseschaftler*ne uusbildet, het jungi Foorscher*ne fir Praktika uf dr Insle Borneo ufgnuu, het meefach d Vytautas-Magnus-Uniwersiteet z Kaunas bsuecht un het Voordreeg fir d Studänte*ne deert ghaalte. Anne 2021 isch d Galdikas Mitgliid vum Komitee vum Bresidänt-Valdas-Adamkus-Bryys woore, wu fir Yysatz zur Widerhäärstellig vu dr nadyyrlige Umwält un zur Siicherstellig vu dr Noohaltigkait vergee wiird. Im Botaanische Gaarte vu dr Uniwersiteet Kaunas het s Aichewäldili, wu noch ere gnännt isch. D Galdikas isch no langer Chranket am 24. Meerz 2026 z Los Angeles gstoorbe. Me het bi ire Lungechräbs un e Lungefibroose diagnoschtiziert. Lyt us irem Umfäld hän ire Yysatz geege Wäldbränd uf Borneo doodermit in Verbindig brocht.<ref name="Guardian2026" /> == Foorschig un Natuurschutz == D Langzytbeobaachtige vu dr Galdikas hänzaigt, ass Orang-Utan unter de Land-Saiger ais vu de lengschte Gebuurtsinterwall hän: Wyybli kriege nume all siibe bis aacht Joor e Jungdier un inväschtiere ussergweendli lang in d Ufzuucht vu däm.<ref name="Guardian2026" /> Si het au bschriibe, ass Orang-Utan uf aire Syte Allesfrässer sin, ass Friicht uf dr andere Syte aber dr Hauptdail vu ire Naarig uusmache.<ref name="Guardian2026" /> Dur d Verbraitig vu grooße Bflanzesoome iber iiri Verdauig un dur s Ufmache vum Chroonedach bim Abbräche vu ainzelne Nescht draage si byy zue dr Regenerazioon vum Wald.<ref name="Guardian2026" /> D Galdikas het au dezue byydrait, ass s Bild vu de Orang-Utan as strikt ainzelgängerischi Dier korrigiert wooren isch, wu si bi Wyybli lucki matrilineaari Gruppierige beoaachtet het.<ref name="Guardian2026" /> An d Fäldfoorschig vu dr Galdikas hän speeteri Beobaachtige zum Bruuche vu Wäärchzyyg bi Orang-Utan aagchnipft.<ref name="Guardian2026" /> Ass si d Waal vu de Wäärchzyyg un wie si bruucht wääre zwische Populazioone unterschaide, isch as Hiiwyys uf Verhalteswyyse ditte woore, wu kulturäll wytergee wääre.<ref name="Guardian2026" /> D Bedytig vu soziaale Bindige un vu Informazioon, wu iber Generazioon wytergee wääre, het au dezue byydrait, di bsunder Verletzligkait vu de Orang-Utan geegeniiber Lääbesruumverluscht z erkleere.<ref name="Guardian2026" /> Dr Schutz vu de Orang-Utan un vu irem Lääbesruum isch frie zue me zäntraale Dail vu dr Aarbet vu dr Galdikas woore.<ref name="Guardian2026" /> Si het im Joor 1986 d Orangutan Foundation International grindet, wu d Aarbet no irem Dood vun eme indoneesische Team unter dr Laitig vu irem Suun Frederick fuurtgfiert wiird.<ref name="Guardian2026" /> D Stiftig het bis 2026 zur Uuswilderig vi iiber 1000 rehabilitierte Orang-Utan us Gfangeschaft uzn zur Rettig vu rund 200 wilde Orang-Utan byydrait.<ref name="Guardian2026" /> As greeschti Gfoore fir dr Lääbesruum vu de Dier het Galdikas d Holzfellerei un Palmeelplantaasche bschriibe.<ref name="Guardian2026" /> Wäg irem Yysatz het m eire ne baar Mool mit em Dood droot un si scih au aiumool entfiert woore.<ref name="Guardian2026" /> Kritik het si geege di äng Aarbet vu dr Galdikas mit verwaiste Orang-Utan griichte, wu si fir Hunderti Dier zytwyys d Roll vun ere Ersatzmueter ibernuu het.<ref name="Guardian2026" /> Kritiker*ne hän doodegeege yygwändet, ass di speeter uusgwilderete Oran-Utan si andersch verhalte wie die, wu wild ufgwagse sin, dezue chennt d Neechi zum Mänsch di wisseschaftli Ogjetiviteet gfeerde un s echennt zum Iberdraage vu Chrankete zwische de Aarte chuu.<ref name="Guardian2026" /> Iri Aarbet isch aber au doodemit verdaidigt woore, ass Chranketsriisike in dr Friezyt vu dr Fäldfoorschig weeniger guet verstande woore sin un ass mänschligi Ersatzmietere fir Orang-Utan-Waise vyylmool di ainzig Iberlääbesschangs gsii sin.<ref name="Guardian2026" /> == Uuszaichnige == * 1990: PETA ''Humanitarian Award'' * 1991: Eddie Bauer ''Hero of the Earth'' Award * 1992: Sierra Club ''Chico Mendes Award'' * 1993: United Nations Environmental Programm Global 500 Award; * 1997: Kalpataru-Bryys, di hegscht Umwäluuszaichnig vum indoneesische Umwältminischterium * 1997: Tyler Prize for Environmental Achievement un Goldmedaille. * 2010: Eeredokter vu dr Vytautas-Magnus-Uniwersiteet Kaunas, Litaue * 2011: Jubileumsmedaille vu dr Vytautas-Magnus-Uniwersiteet * 2011: Offizierschryz vum Oorde fir Verdienscht um Litaue * 2012: Queen Elizabeth II Diamond Jubilee Medal (Canada) * Arizona State University Institute of Human Origins: Science Award Officer * Offizierschryz vum Order of Canada * Queen Elizabeth II Commemorative Medal (Canada) * Chevron Corporation|Chevron Conservation Award * Goldmedaille fir Conservation, Chester Zoological Society (UK) * Explorer and Leadership Award, Real Sociedad Geográfica de España == Uusglääseni Schrifte == * ''Reflections of Eden: My Years with the Orangutans of Borneo.'' Orion, 1995, ISBN 978-0-575-05986-3. ** ''Meine Orang-Utans. 20 Jahre unter den scheuen Waldmenschen.'' Scherz-Verlag, München 1995, ISBN 978-3-502-15225-5. (1998 as Däschebuech, Lübbe, ISBN 978-3-404-12828-0) * ''Great Ape Odyssey.'' Verlag Harry N. Abrams, New York 2005, ISBN 978-0-8109-5575-2. (mit eme Voorwoort vu dr Jane Goodall) == Weblink == {{Commonscat|Birutė Galdikas}} * {{DNB-Portal|119004445}} * [https://www.sfu.ca/archaeology/about/people/faculty/bgaldikas.html Simon Fraser University: Websyte vu dr Birutė Galdikas] * [https://sciencev1.orf.at/news/140159.html ''Birute Galdikas: Ein Leben für Orang-Utans.''] uf ''orf.at'' vum 8. Septämber 2005. * [https://www.orangutan.org/ ''Orangutan Foundation International.''] * [https://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=7 ''Biruté Galdikas: World’s foremost authority on orangutans.''] == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Birutė_Galdikas |3 = dütsch |4 = 266463924}} {{SORTIERUNG:Galdikas, Birute}} [[Kategorie:Zoolog]] [[Kategorie:Hochschuellehrer z Kanada]] [[Kategorie:Kanadier]] [[Kategorie:Litauer]] [[Kategorie:Frau]] jtbjs4oohy9qjnqh3u3o8t5okf4uuy9