Velarer Nasal

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gsw">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>alswiki</dbname>
    <base>https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medium</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Benutzer</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Benutzer Diskussion</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia Diskussion</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datei</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datei Diskussion</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki Diskussion</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Vorlage</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Vorlage Diskussion</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hilfe</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hilfe Diskussion</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorie Diskussion</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal Diskussion</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Buech</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Buech Diskussion</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wort</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Wort Diskussion</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Text</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Text Diskussion</namespace>
      <namespace key="108" case="first-letter">Spruch</namespace>
      <namespace key="109" case="first-letter">Spruch Diskussion</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">Nochricht</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">Nochricht Diskussion</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Velarer Nasal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14244</id>
    <revision>
      <id>1088614</id>
      <parentid>997740</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taylor 49</username>
        <id>84664</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ankara pronunciation.ogg]] → [[File:Tr-Ankara.oga]] CRIT 2 CRIT 4 + langcode</comment>
      <origin>1088614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12019" sha1="0qbbtbuks0b3fbylgwnbpky8uvynv8f" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Velare Nasal}}
{{IPA base|Laut=Velare Nasal
|ipa-number=119
|ipa-Zeiche=ŋ
|ipa-image=Xsampa-N2.png
|teuthonista=?
|xsampa=N
|kirshenbaum=N
|audio=velar nasal.ogg}}

Dr '''velari Nasal''' isch e [[Konsonant]] wo in viile verschiidne Sprooche vorchùnt. S Zeiche im [[IPA]] defür isch {{IPA|[ŋ]}}. In europäische Sprooche chùnt de Luut meischt nùmme in dr [[Koda]] vùnere Silbe vor (also am Schlùss), in andre Sprooche aber au am Silbeaafang. Im Alemannische isch des de Luut in „Di'''ng'''“.

== Artikulation ==
*Es isch en [[Plosiver Konsonant|Verschlùssluut]]; dr Lùftstrom im Muul wird ganz blockiert. Im Gägesatz zue orale Verschlùssluut wird d Lùft aber nit ùff eimool dur s Muul glööst, sùndern ohni Ùnterbrächig dur d Noos abgloo.
*De [[Artikulationsort]] isch [[Velarer Konsonant|velar]]; er wird dur diräkte Kontakt vùm hintere Zùngerùgge mitem [[Gaumensegel|Gaumesegel]] produziert.
*D Phonation isch [[Stimmhaftigkeit|stimmhaft]]; derwyylscht er produziert wird, vibriere d [[Stimmbänder]].
*Es isch en [[Nasaler Konsonant|nasale Konsonant]]; d Lùft goot dur d [[Nase|Noos]] usse.
*Es isch en [[Egressiv|egressive Konsonant]]; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em [[Zwerchfell]] erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.

== Verbreitig ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot;|Sprooch !! Wort !! [[IPA]]-Transkription!! Bedütig !! Bemerkig
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | [[Alemannisch]] || [[Berndeutsch|Bärndütsch]] ||align=&quot;center&quot;| ''Hù'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[hʊ̝ŋː]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Hùnd‘ || als [[Velarisierung|Velarisierig]] vo /nt/.
|-
| [[Jaundeutsch|Joutütsch]] ||align=&quot;center&quot;| ''Zù'''ng'''ì'' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-jounertütsch-female-Zùngì.ogg|[ˈtsʊŋɪ]}} || align=&quot;center&quot;|‚Zùnge‘ ||
|-
| [[Markgräflerisch]] || align=&quot;center&quot;| ''si'''ng'''e'' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-markgräflerisch-singe.ogg|[ˈz̥ɪŋə]}} ||align=&quot;center&quot;| ‚singe‘ ||
|-
| [[Elsässisch|Oberelsässisch]] || align=&quot;center&quot;| ''ju'''ng''''' ||  align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-oberelsässisch (Zìllesa)-jung.oga|[jʊŋ]}} ||align=&quot;center&quot;| ‚Flammwäie‘ ||
|-
| [[Schwäbisch|Oberschwäbisch]] || align=&quot;center&quot;| ''e'''ng''''' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Swg-oberschwäbisch-eng.ogg|[ɛŋ]}} || align=&quot;center&quot;|‚äng‘ ||
|-
| [[Solothurnisch]] || align=&quot;center&quot;| ''ä'''ng''''' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gsw-solothurnisch-wasseramt-äng.ogg|[æŋ]}} || align=&quot;center&quot;|‚äng‘ ||
|-
| [[Sundgau|Sundgaurisch]] ||align=&quot;center&quot;| ''Ha'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[hɑŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Hand‘ ||
|-
| [[Elsässisch|Ùnterelsässisch]] ||align=&quot;center&quot;| ''d' Rechnu'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Gsw-unterelsässisch (Sulz unterm Wàld)-d' Rechnung.oga|[ˈtʁ̥ɛçnʊŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚d Rächnig‘ ||
|-
| [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]] ||align=&quot;center&quot;| ''A'''n'''ke'' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Gsw-züritüütsch-Anke.ogg|[ˈɒŋkx͡ə]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Anke‘ ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Deutsche Sprache|Hochdütsch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''la'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|De-lang.ogg|[laŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚lang‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Aleutische Sprache|Aleutisch]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Ladefoged|2005|p=165}}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  ''chaa'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[tʃɑːŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚fümf‘||  
|-
|rowspan=12| [[Chinesische Sprachen|Chinesisch]] || [[Kantonesische Sprache|Kantonesisch]] ||  align=&quot;center&quot;|昂 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋɔːŋ˩]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚lùpfe‘ ||
|-
| [[Min Dong]] ||  align=&quot;center&quot;|疑 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋi]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚Verdächtige‘ || 
|-
| [[Gan (Sprache)|Gan]] || align=&quot;center&quot;| 牙 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋa]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚Zaan‘ ||
|-
| [[Hakka (Sprache)|Hakka]] ||  align=&quot;center&quot;|我 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋai]}} || align=&quot;center&quot;| ‚ich‘ ||
|-
| [[Standardchinesisch|Mandarin]] ||  align=&quot;center&quot;|窗 ||  align=&quot;center&quot;|{{Audio-IPA|Zh-chuāng.ogg|[˨ʈ͡ʂʰu̯aŋ]}} ||  align=&quot;center&quot;| ‚Fenschter‘ || 
|-
| [[Südwestchinesische Dialekte|Sichuanesisch]] ||  align=&quot;center&quot;|晏 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[˨˩˧ŋæ̃]}} || align=&quot;center&quot;| ‚spoot‘ || 
|-
| [[Min Bei]] ||  align=&quot;center&quot;|外 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋui]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚dusse‘ || 
|-
| [[Puxian]] ||  align=&quot;center&quot;|黃 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋ̍]}} || align=&quot;center&quot;| ‚gääl‘ ||
|-
| [[Min Nan]] ||  align=&quot;center&quot;|吳 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋɔ]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚en Staat vo de [[Zhou-Dynastie]]‘ ||
|-
| [[Wu (Sprache)|Wu]] || align=&quot;center&quot;| 五 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋ˩˧]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚fümf‘ ||
|-
| [[Xiang (Sprache)|Xiang]] ||  align=&quot;center&quot;|熬 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋau]}} ||  align=&quot;center&quot;|‚choche‘ ||
|-
| Yuci Dialäkt vùm [[Jin (Sprache)|Jin]] ||  align=&quot;center&quot;|我 ||  align=&quot;center&quot;|{{IPA|[ŋie]}} || align=&quot;center&quot;| ‚Ich‘ ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Katalanische Sprache|Katalanisch]]&lt;ref&gt;Carbonell, Joan F.; Llisterri, Joaquim (1992), &quot;Catalan&quot;, Journal of the International Phonetic Association 22 (1–2): 53–56&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  ''Muixera'''n'''ga'' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Ca-muixeranga.oga|[mujʃeˈɾaŋɡa]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚[[Muixeranga]]‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Dinka (Sprache)|Dinka]] ||align=&quot;center&quot;|  '''''ŋ'''a'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ŋa]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚wer‘||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Niederländische Sprache|Niiderländisch]]&lt;ref&gt;Gussenhoven, Carlos (1992), &quot;Dutch&quot;, Journal of the International Phonetic Association  22 (2): 45–47&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  ''a'''ng'''st'' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Nl-angst.ogg|[ɑŋst]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Angscht‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Englische Sprache|Änglisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''si'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|En-us-sing.ogg|[sɪŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚singe‘ || 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Fidschi (Sprache)|Fidschi]] ||align=&quot;center&quot;| '''''g'''one'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ˈŋone]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Chind‘ || 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Filipino]] ||align=&quot;center&quot;|  '''''ng'''ayon'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ˈŋajon]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚jetz, hüt‘ || 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Finnische Sprache|Finnisch]]||align=&quot;center&quot;|  ''la'''ng'''an'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[lɑŋːɑn]}}||align=&quot;center&quot;| ‚vùm Fade‘ ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Französische Sprache|Französisch]]&lt;ref&gt;Wells, J.C. (1989), &quot;Computer-Coded Phonemic Notation of Individual Languages of the European Community&quot;, Journal of the International Phonetic Association 19 (1): 31–54&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| ||align=&quot;center&quot;|  ''campi'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Fr-camping.ogg|[kampiŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Campingblatz‘ || numme in änglische Lehnwörter
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Français régional]] vo Südfrankriich&lt;ref&gt;Ayres-Bennet, Wendy. A History of the French Language through Texts. Routledge. London, Ontario. 1996. Syte 264. &lt;/ref&gt;. ||align=&quot;center&quot;| ''pai'''n''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[pɛɛ̃ŋ]}} ||align=&quot;center&quot;| ‚Brot‘
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Galizische Sprache|Galizisch]]|| align=&quot;center&quot;| ''u'''nh'''a'' || align=&quot;center&quot;| {{Audio-IPA|Gl-unha.ogg|[ˈuŋa]}} || align=&quot;center&quot;| ‚eini‘ ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Neugriechische Sprache|Neugriechisch]] ||align=&quot;center&quot;|  αποτυ'''γ'''χάνω ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[aˌpo̞tiŋˈxano̞]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Ich versag‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Hindi]] ||align=&quot;center&quot;|रङ्ग ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[rəŋɡ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Farb‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Ungarische Sprache|Ungarisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''i'''n'''g'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[iŋɡ]}}||align=&quot;center&quot;| ‚Hämd‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Isländische Sprache|Isländisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''gö'''n'''g'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ˈkøyŋk]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Tunnel‘ ||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Indonesische Sprache|Indonesisch]]||align=&quot;center&quot;|  ''ba'''ng'''un'' ||align=&quot;center&quot;|{{IPA|[baŋun]}}  ||align=&quot;center&quot;|  ‚ùffwache‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Italienische Sprache|Italienisch]]&lt;ref&gt;Rogers, Derek; d'Arcangeli, Luciana (2004), &quot;Italian&quot;, Journal of the International Phonetic Association 34 (1): 117–121&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  ''a'''n'''che'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ˈaŋke]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚au‘||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Japanische Sprache|Japanisch]]  || align=&quot;center&quot;| Standard ||align=&quot;center&quot;|  Kanji:南極/''na'''n'''kyoku'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[naŋkʲokɯ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚de Südpol‘|| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| align=&quot;center&quot;| öschtlichi Dialäkt&lt;ref&gt;Okada, Hideo (1991), &quot;Phonetic Representation:Japanese&quot;, Journal of the International Phonetic Association 21 (2): 94–97&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|  Kanji:鍵/''ka'''g'''i'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[kaŋi]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Schlüssel‘
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Koreanische Sprache|Koreanisch]] ||align=&quot;center&quot;| Hangul: 방/''ba'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[paŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Zimmer‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Malaiische Sprache|Malaiisch]]||align=&quot;center&quot;|  ''ba'''ng'''un'' ||align=&quot;center&quot;|{{IPA|[baŋun]}}  ||align=&quot;center&quot;|  ‚ùffwache‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Malayalam]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;|  {{Unicode|?}} ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[məŋŋi]}}||align=&quot;center&quot;| ‚verblasst‘||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Norwegische Sprache|Norwegisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''ga'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ɡɑŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Flur‘||
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Okzitanische Sprache|Okzitanisch]] || align=center| [[Provenzalische Sprache|Provenzalisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''vi'''n''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[viŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Wy‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Shona (Sprache)|Shona]]||align=&quot;center&quot;|  ''''na'''nga ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ŋaŋɡa]}}|| align=&quot;center&quot;|  ‚Zauber-Arzt‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Spanische Sprache|Spanisch]]&lt;ref&gt;Martínez-Celdrán, Eugenio; Fernández-Planas, Ana Ma.; Carrera-Sabaté, Josefina (2003), &quot;Castilian Spanish&quot;, Journal of the International Phonetic Association 33 (2): 255–259&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  ''domi'''n'''go'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[d̪o̞ˈmĩŋɡo̞]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Sùnntig‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Swahili]]||align=&quot;center&quot;|  '''''ng''''ombe'' ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ŋɔmbɛ]}}|| align=&quot;center&quot;|  ‚Chue‘|| 
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Schwedische Sprache|Schwedisch]] ||align=&quot;center&quot;|  ''i'''ng'''enti'''ng''''' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Sv-ingenting.ogg|[ɪŋɛnˈtʰɪŋ]}}||align=&quot;center&quot;| ‚nüüt‘||
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Thailändische Sprache|Thailändisch]] ||align=&quot;center&quot;| '''ง'''าน ||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[ŋaːn]}}||align=&quot;center&quot;|  'Arbet'||  
|-
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Türkische Sprache|Türkisch]] ||align=&quot;center&quot;| ''A'''n'''kara'' ||align=&quot;center&quot;|  {{Audio-IPA|Tr-Ankara.oga|[ˈaŋkaɾa]}}||align=&quot;center&quot;|  ‚Ankara‘||  
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| [[Vietnamesische Sprache|Vietnamesisch]] ||align=&quot;center&quot;| ư'''ng''' ||align=&quot;center&quot;| {{IPA|[ɯŋ]}}||align=&quot;center&quot;| 'akzeptiere'||
|-
| align=&quot;center&quot;| [[Zapotekische Sprache|Zapotekisch]]||align=&quot;center&quot;| Tilquiapan&lt;ref&gt;Merrill, Elizabeth (2008), &quot;Tilquipan Zapotec&quot;, Journal of the International Phonetic Association 38 (1): 107–114. p. 109&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|  ''ya'''n'''''||align=&quot;center&quot;|  {{IPA|[jaŋ]}}||align=&quot;center&quot;|  'Hals'|| als [[Allophon]] vo /{{IPAlink|n}}/ am Änd vùmene Wort. 
|}

== Fuessnote ==
&lt;references/&gt;

{{Konsonanten}}

[[Kategorie:Sproochluut]]</text>
      <sha1>0qbbtbuks0b3fbylgwnbpky8uvynv8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rimelladeutsch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20793</id>
    <revision>
      <id>1088619</id>
      <parentid>1088476</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adjektivdeklination */ nachli mee; bisseguet aaluege, [[Benutzer:Holder]]</comment>
      <origin>1088619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35990" sha1="dkfaux384dzuwnju7jsa43on84a2pi7" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Remmaljertittschu}}
[[Datei:Remalljertittschu.jpg|mini|rechts|300px|''Ts Remmaljertittschu''. S Wèèrderbuech vù Remmalju]]
S '''Remmaljertittschu''' isch dr [[Höchstalemannisch|hegschdalemanisch]] Dialäkt vù [[Rimella|Remmalju]] (ital. Rimella). S ghèèrd doodrmid zem [[Südwalserdeutsch|Siidwalsertiitsch]].

== Foorschigsgschiichd ==
Remmalju isch e Ùfnaameord vùm [[Sprachatlas der deutschen Schweiz|Schwyzer Schbroochatlas]] gsii. D Ùfnaam isch vùm [[Friedrich Gysling|Fritz Gysling]] ùn em [[Rudolf Hotzenköcherle]] im April 1952 gmachd woore.

Frieni Publikatione, wù s Remmaljertittschu es Thema isch, sin vom Braiß [[Julius Maximilian Schottky]] („Das Thal von Rimella und seine deutschen Bewohner“ in dr Zytschrifd „Das Ausland“, 1836) ùn vùm Wiirdebäärgr [[Albert Schott]] („Die deutschen Colonien in Piemont“, 1842).

Fir s [[Phonogrammarchiv der Universität Zürich|Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri]] hed dr Wilhelm Doegen vùm Berliner Lutarchiv im Oktober ane 1929 Tonbandùfnaame gmachd. Die Ùfnaame sin voorberaided woore vùm [[Friedrich Gysling|Fritz Gysling]] ùn em [[Rudolf Hotzenköcherle]] ùn sin vùn ene ane 1952 verefendligd woore.

1924 ùn 1930 hed dr [[Emil Balmer]] Remmalju bsuecht. 1949 chùnd sy Buech iiber d Siidwalser uuse, wù s au ne Kapitel iiber s Remmalljertittschu din hed.

Dr [[Marco Bauen]] hed fir syyni Dokteraarbed „Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella (Valsesia, Piemont)“ zwische 1965 ùn 1971 Ùfnaame ùn Befroogige z Remmalju gmachd. Dooderzue hed er ali Yywoner vù Remmalju gfrogd (insgsamd 168). Au d Fluurnäme vù Remmalju hed er gsamled.

Dr [[Paul Zinsli]] hed scho ane 1958 zäme mid Studänte ùf ere Exkursion Fluurnäme vù Remmalju ùfgnùù. In syym Buech „Südwalser Namengut“ vù 1984 hed er derno die Fluurnäme verefendligd, au die, wù vùm Marco Bauen gsamled woore sin.

1995/1996 ùn 1996/1997 sin an dr Universideed Turin zwoo Magischteraarbede iiber s Remmaljertittschu gschriibe woore. Di aind isch vùm M.&amp;nbsp;De Michelis mid eme soziolinguistische Thema, di ander vù dr Margherita Vergnano mid grammatische Froogeschdelige.

1995 und 2005 isch es remmaljertittsches Wèèrderbuech und 2011 e remmaljertittschi Grammatik bublizierd wore, uusegee vùm Centro Studi Walser di Rimella ùnder dr Laidig vùm [[Dino Vasina]].

Fir e Buech iiber d Gschiichd vù Remmalju, wù 2004 uusechùù isch, hed d [[Silvia Dal Negro]] dr Woordschaz vùm Titschu analisierd.

2007 isch dr Remmalju-Band vùm „Atlante Toponomastico del Piemonte Montano“ uusechùù – e Biechli, wù d Fluernämen erchläärd ùn si (andersch wie bim Zinsli sym Buech) uf segs Chaarde lokalisierd.

Ab ane 2003 hed d [[Maria Concetta Di Paolo]] an ere Dokteraarbed mid em Aarbedstitel „Lehnwortschatz und Code-Switching in Rimella“ iber s Remmaljertittschu an dr Universideed Züri gschafd. 2018 isch s in ere weng andere Foorm ùnder em Titel „Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia“ bublizierd woore – e Gsamdschau iber dr Dialäkt vù dääre Walsersiidlig.

== Schryybwyys==
In däm Artikel sin di remmaljertittschä Dialektbyyschbel in [[Dieth-Schreibung|Dieth-Schryybig]] gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab &lt;k&gt; fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird &lt;kch&gt; gschriibe. D Schdimhafdigkaid vù s [z] oder sch [ʒ] wird mid eme Pùnggd ùnder em s gchänzaichned: &lt;ṣ&gt;, &lt;ṣch&gt;.

D Rimeller hän e aigeni Schryybwyys, wù vùm [[Marco Bauen]] ùn em [[Dino Vasina]] uusgschafd wooren isch. Mer drifd si in alne Bublikazioone aa, wù vùm Centro Studi Walser da Rimella uusegee wääre.

== Bsùnderhaide us dr Ludig==
[[Datei:Gysling_Walserdialekte.jpg|mini|300px|''Walserdialekte in Oberitalien'' vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle]]
*'''Voli Vokal'''
:Im Remmaljertittschu sin wie in andere Walserdialäkt di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe nid abgschwèchd woore. 
:''Beero'' (dt. Bär), ''getragut'' (dt. getragen), ''unna'' (dt. unten), ''Zungu'' (dt. Zunge), ''chrüttu'' (dt. mähen)

*'''Entrùndig'''
:Wie im Wallisertitsch sin mhd. ü, ö, iu, oe, üe ùn öu entrùnded.
:''Tiiwal'' (dt. Teufel), ''Bekṣchu'' (dt. Büchse), ''hit'' (dt. heute), ''mied'' (dt. müde), ''beesch'' (dt. böse), ''Häi'' (dt. Heu)

*'''Palatalisierig'''
:Wie im Wallisertitsch sin mhd. û, ou palatalisierd.
:''Hüt'' (dt. Haut), ''brüüchu'' (dt. brauchen), ''üüf'' (dt. auf), ''Löib'' (dt. Laub)

*'''mhd. î, iu, û'''
:Mhd. î, iu ùn û sin wie in alene hegschdalemanische Dialäkt au im Uuslud ùn im Hiatus as Monophthong erhalde.
:''schnuwu'' (dt. schneien), ''schreju'' (dt. schreien), ''nuwe'' (dt. neue)

* '''mhd. ie, üe, uo'''
:Mhd. ie, üe, uo sin vo fallende zue glychgwiichdige oder sogaar zue styygende Diphthong woore, des haisst, si hän dr Toon dailwyys oder ganz ùf dr zwaid Dail verschoobe.
:''wlieegu, wljeegu'' (dt. fliegen), ''giööd, giood, gjööd, gjood'' (dt. gut)

*'''mhd. a'''
:Mhd. a erschyynd as e staarg verdùmpfd a, also e a, wù in e o iibergood (d Remmaljer schryybe sälber «à»).
:''Tak'' [tåk] (dt. Tag), ''ga'' [gå] (dt. gehen), ''sta'' [štå] (dt. gehen)

*'''mhd. e''' (Primärumlud)
:Mhd. e erschyynd as e hells /ä/ (d Remmaljer schryybe sälber «a», wil s wie s /a/ im Idalieenisch deend).
:''Bätt'' (dt. Bett), ''läggu'' (dt. legen), ''wänj'' (dt. wenn und wann)

*'''mhd. ä''' (Sekundärumlud)
:Mhd. ä erschyynd as e häl /ä/, wenn s chùùrz isch (d Remmaljer schryybe sälber «a», wel s wie s /a/ im Idalieenisch deend), und as e gschlose /e/, wän s i Deenigsbosizioon isch.
:''Wäkṣchje'' (dt. Wespe), ''Wéérzu, Wérzu'' („Wärze“, dt. Warze)

*'''mhd. ë''' (germaanischs e)
:Mhd. ë erschyynd as e häl /ä/ (d Remmaljer schryybe sälber «a», wel s wie s /a/ im Idalieenisch deend), wenn s chùùrz isch, ùn as e gschlose /e/, wän s i Deenigsbosizioon isch.
:''ṣchäksch'' (dt. sechs), ''Béérg, Bérg'' (dt. Berg), ''Stéég, Stég'' (dt. Steg), ''Wéég, Wég'' (dt. Weg)

*'''mhd. æ''' (Umlud vù ahd. lang â)
:Mhd. æ erschyynd as ee. Doodermid ghèèrd s Remmaljertittschu zue dr weschdlige Siidwalser Dialäkt.
:''schweer'' (dt. schwer), ''Cheesch'' (dt. Käse), ''Meentak'' (dt. Montag)

*'''Vokalquaniteet'''
:Ob e Vokal lang oder chùrz isch, isch phonetisch nid relevant.
:''Hüüsch'' oder ''Hüsch'' (dt. Haus; urspringlig lang)
:''Gadu'' oder ''Gaadu'' (dt. Stall; urspringlig chùrz)
:''zochut'' oder ''zoochut'' (dt. gezogen; urspringlig chùrz)

*'''mhd. -nk'''
:Mhd. -nk erschyynd wie in andere südwalserische Dialäkt as -nch.
:''trengchu'' (dt. trinken), ''Bangch'' (dt. Bank), ''Angchu'' (dt. Butter)

*'''mhd. -rn'''
:Wie in alene hegschdalemanische Dialäkt erschyynd mhd. -rn as -ru.
:''gèèru'' (dt. gern), ''Ööru'' (dt. Horn), ''mööru'' (dt. morgen)

*'''mhd. -rm'''
:D Konsonanteverbindig rm wird dur en Sprossvokal uufgleest ùn zue -rum.
:''Daarum'' (dt. Darm), ''Òòrum'' (dt. Arm), ''wòòrum'' (dt. warm), ''Wùùrum'' (dt. Wurm)

*'''mhd. -hs'''
:Wie im Wallisertitsch erschyynd mhd. -hs as -ks, nid wie in vyyle Schwyzer Dialäkt as -chs:
:''Wuksch'' (dt. Fuchs)

*'''german. s &gt; sch'''
:Wie in alene Walserdialäkt vùm Sesiadaal, aso au Im Land ùn z Arimmu, wird faschd jèèdes germanisch s zue sch palatalisierd.
:''ṣche'' (dt. sie), ''ènsch'' (dt. uns), ''ṣchech'' (dt. sich), ''diṣche'' (dt. dieser), ''Bekṣchu'' (dt. Büchse), ''Ṣchache'' (dt. Sachen), ''Cheesch'' (dt. Käse), ''beesch'' (dt. böse), ''ṣchèège'' (dt. sagen), ''ṣchind gṣchi'' (dt. sind gewesen), ''Huusch'' (dt. Haus), ''Hiiṣcher'' (dt. Häuser)

*'''Schdimhafdigkaid vù s ùn sch'''
:D Konsonante s ùn sch sin vor Vokal ùn vor w imer schdimhafd, vor Konsonant ùn im Uuslud schdimloos.
:''baṣur'' (dt. besser), ''eṣwas'' (dt. etwas), ''ṣchech'' (dt. sich), ''diṣche'' (dt. dieser), ''Ṣchache'' (dt. Sachen), ''ṣchèège'' (dt. sagen), ''Hiiṣcher'' (dt. Häuser)

*'''Schdimhafdigkaid vù f'''
:Dr Konsonant f (v) wird vyylmool schdimhafd gsaid.
:''wèrbrännju'' (dt. verbrennen), ''Wuksch'' (dt. Fuchs), ''wènnu'' (dt. finden)

*'''mhd. -nd, -nt'''
:Mhd. -nd ùn -nt erschyyne in e Dail Wèèrder as n/nn.
:''fènnu'' (dt. finden), ''unna'' (dt. unten)

*'''Palatalisierig vù l, m, n, ng'''
:In e Dail Wèèrder sin l, m, n, oder ng palatalisierd zue lj, mj, nj, ngj.
:''Remmalju'', ''wèrbrännju'' (dt. verbrennen), ''wällju'' (dt. wollen), ''ljèk'' (dt. klein)

*'''Uslutverhertig'''
:Im Remmaljertittschu gid s no wie in andere Walserdialäkt di mhd. Uslutverhertig.
: ''Tak'' m. (dt. Tag), Pl. ''Taga''

== Deklination ==
=== Genitiv ===
==== Foorme ====
Im Singular zaigd sich d Genitivändig in dr maischde Fäl nùmen am Artikel:
:''der Brioder tsch Mechel'' (dt. der Bruder des Michael)
:''d Oischpiegle tsch Attu'' (dt. die Brille des Vaters)
:''d Hüt der Gäis'' (dt. die Haut der Ziege)
:''d Wäta der Aju'' (dt. die Schwester der Mutter)

Di ald Foorm chùnd im Singular nùme no sälde vor:
:''dsch Wattersch Urlodsch'' (dt. des Vaters Uhr)
:''ṣchind töt tsch Hungersch'' (dt. Sie sind Hungers gestorben.)

Im Plural good dr Genitiv i freijer Varianz uf ''-o'' oder ''-u'' us:
:''d Tränchje der Geissu'' (dt. die Glocken der Geissen)
:''der Jaaro, der Jaaru'' (dt. vor vielen Jahren, vor langer Zeit)
Denääbe gid s au d Form vùm Nominativ Plural:
:''äi der Chnächta'' (dt. einer der Knechte)

==== Aawändig vùm Genitiv ====
Im Remmaljertittschu chaa mr dr Genitiv (wie im [[Issimedeutsch|Eischemtöitschu]]) no ganz frèi bruuche:

* Bsiz ùn Zueghèèrigkaid
:''ts Hüsch misch Barba'' (dt. das Haus meines Onkels)
:''der Awangscht tsch Weeg'' (dt. der Anfang des Weges)

* Uursach
:''Ṣchind töt tsch Hungersch èswmängs Chend'' (dt. Es sind einige Kinder Hungers gestorben.)
:''Isch niemer bṣcheet nit tsch Firsch.'' (dt. Es ist noch nie etwas geschehen des Feuers wegen.)

* Zyd
:''dsch Mörgundsch'' (dt. am Morgen)
:''Tagsch un Nachtsch'' (dt. bei Tag und Nacht)
:''tsch Suntak'' (dt. am Sonntag)

* Genitivus partitivus
:''Ä fard ṣchin gṣchi hie dèr Littu.'' (dt. Einmal sind hier Leute gewesen.)
:''z vil tsch Schneesch'' (dt. zuviel des Schnees)

* Genitivus instrumentalis
:''ladu dèr Èèschel tsch Salz'' (dt. den Esel mit Salz beladen)

* he der Manglu
:''Ich hè dèr Manglu tsch Wèt.'' (dt. Ich benötige Brennholz)
:''Ich hè nit dèr Manglu dinnèsch'' (dt. Ich bedarf deiner nicht.)

* Genitiv abhängig vù Pronome
:''Ès hèd ru nit.'' (dt. Es hat ihrer keine.)
:''D Ṣchwambe ṣchin noch dèrun èfeeru.'' (dt. Die Pilze sind noch von denen von letztem Jahr.)

=== Dativ ùn Akkusativ vù dr Substantiv ===
Im Singular lutted dr Dativ ùn dr Akkusativ alwyyl wie dr Nominativ. Räschte vùmenen alde Underschiid, wie-n-en d [[Elise Wipf]] no fir s walliserisch Visperterminen zaiged, liige vilyycht im hytt freije Wächsel vù ''-o'' und ''-u'' voor:
:''der Atto, der Beero, der Heero, der Pfaffo – dum/zum Heeru, dum/zum Pfaffu'' (dt. der Vater, der Bär, der Herr/Pfarrer, der Pfaffe/Pfarrer – dem/zum Herrn, dem/zum Pfaffen), dernääben aber au im Nominativ ''min Attu, der Heeru'' ùn im Dativ ''zum Faffo;'' ùn ''der Owo – en dun Oowo'' (dt. der Ofen, in den / im Ofen) stood nääbe ''en grosse Gadu – in dun Gaadu'' (dt. ein großer Stall, in den / im Stall)

Im Plural goot dr Dativ uf ''-u'' us:
:''trängchu du Chieenu'' (dt. die Kühe [wèèrdlig: den Kühen] tränken)
:''het er ṣchäid du Chendu'' (dt. hat er den Kindern gesagt)
:''bet du Händu'' (dt. mit den Händen)
:''zun dreju Jaaru'' (dt. alle drei Jahre, jedes dritte Jahr)
Denääbe gids au d Form vùm Nominativ Plural:
:''i kebu z ässu dun Gäis'' (dt. ich geben den Geissen zu essen)
:''der Watter hed gṣchäit schinu Chnächta'' (dt. der Vater sagte seinen Knechten)

=== Adjektivdeklination ===
E Bsunderhaid isch, das – wie suschd numen in dr Walsermundaarde vù [[Vals]] ùn [[Triesenberg|Trisabärg]] – s Adjektiv im Positiv (aso nid im Komparativ und Superlativ) i gwise Forme chan umglutted wääre.
:''alt, giöt'' (dt. alt, gut): Sing. mask. ''alte, giöte,'' fem. ''élte, giéte,'' ntr. ''alts, giöts;'' Pl. mask./fem. ''altu, giötu,'' ntr. ''élte, giöte''
:''Äs isch gṣchid e ma und es wib, ṣchin gṣchid éérme'' (dt. Es waren ein Mann und eine Frau, waren arm)

Wie in andere hegschdalemanische Dialäkt wääre Adjektiv au prädikativ deklinierd.
:''Ds Häi isch dṣcha derrs.'' (dt. Das Heu ist schon dürr.)
:''D Bemma ṣchind füllu.'' (dt. Die Balken sind faul.)
:''D Pum isch noch gṣchid underrifte.'' (dt. Der Apfel ist noch unreif gewesen.)

In dr attributive Schdelig gid s zwoo Meegligkaide: 
* voraagschdeld
:''der ängke Weeg'' (dt. der enge Weg)
:''t lätze Hand'' (dt. die linke Hand)

* noogschdeld (wie im Idalieenisch):
:''deer Brjoder ṣchjeche'' (dt. der kranke Bruder)
:''d Arma längu'' (dt. die langen Arme)

== Aawändig vù dr Pronomina ==
Bim Personalpronome gid s im Remmaljertittschu wie au in andere Siidwalser Dialäkt verlengeredi Foorme nach em Voorbild vùm Idalieenische. Die sin bilded us em Personalpronome ùn „andere“: ''endschandre'' (dt. wir, „uns andere“), ''jerandru'' (dt. ihr, „ihr andere“), ''ṣchiandru'' (dt. sie, „sie andere“)

Im Remmaljertittschu verwänded mer dr neutral Artikel bi wyyblige ùn bi mänligi Persone.
:''ts Mejè'' (dt. Maria), ''ts Riko'' (dt. Rico), ''ts Bateschta'' (dt. Battista)

S neutral Pronome ''es'' wird wie in andere alemanische Dialäkt fir wyybligi Persone verwänded, aber doodriiberuuse au no fir mänligi Persone, wù kaini Reschpektspersone sin.
:''Hit mim Brioder chunt nit, ma ṣchu hättet s Zit ṣchu chentet s.'' (dt. Heute kommt mein Bruder nicht, aber wenn er Zeit hätte, käme er.)
:''Wie hèt s mu gspält, hed s chänt, ke ṣchijen ees.'' (dt. Wie sie ihn anredete, erkannte sie, das er es war.)
:''Dio ṣchiwer gṣchi da bei d Ajo, wa hed s gwäscht.'' (dt. Als wir dort bei der Mutter waren, wo sie gewaschen hat.)

== Verbkonjugation==
=== Vollverbe ===
[[Datei:Bauen Rimella.jpg|mini|rechts|300px|D Dokterarbed vùm Marco Bauen]]
Im Remmaljertittschu good dr Infinitiv uf ''-u'' (ahd. ''-an, -en, -ôn'') oder ''-e'' (ahd. ''-ên'') us.
Im Präsens sin d Foorme vù dr 1. ùn 2. Pl. verschmùlze mid enklitische Pronome: ''endschandre bisswer'' (&lt; biss-wer, dt. wir beissen), ''jerandru bisseder'' (&lt; bissed-er, dt. ihr beisst). Im Partizip Perfäkt isch s Präfix ''g-'' fakultativ ùn feelt hyffig. D Ändig vù dr schdaarche Verb good wie bi de schwache zmaischt uf ''-t'' us: ''gfunnut/funnut'' (dt. gefunden). In dr flektierte Form falld das ''-t'' aber äwägg: ''ess ṣchii ṣchuffus'' (dt. es [= er] sei betrunken), ''gṣchottne bäine'' (dt. gesottene Knochen).

:''ṣchege'' (dt. sagen)
:Präs. Ind.: ''ich ṣchege'', ''du ṣchegescht'', ''is ṣcheget'', ''endschandre ṣchegewer'', ''jerandru ṣchegeder'', ''ṣchiandru ṣchegent''
:Part. Perf.: ''gṣchäit/ṣchäit/ṣchäid''

:''ässu'' (dt. essen)
:Präs. Ind.: ''ich ässu'', ''du ässuscht'', ''is ässt'', ''endschandre ässwer'', ''jerandru ässeder'', ''ṣchiandru ässunt''
:Part. Perf.: ''kässt''

=== Hilfsverbe ===
:''hä'' (dt. haben)
:Präs. Ind.: ''ich heg'', ''du hescht'', ''is het'', ''endschandre häwwer'', ''jerandru hädder'', ''ṣchiandru hänt''
:Part. Perf.: ''hebet''
:Konj. Präs.: ''ich häje'', Konj. Prät.: ''ich hätte''

:''ṣchi'' (dt. sein)
:Präs. Ind.: ''ich bì/pì'', ''du bescht'', ''is ìsch'', ''endschandre ṣchiwwer/bìwwer'', ''jerandru ṣchidder'', ''ṣchiandru ṣchint''
:Part. Perf.: ''gṣchit/ṣchid''
:Konj. Präs.: ''ich ṣchije'', Konj. Prät.: ''ich wìste/wìre''

:''tjo/tjö'' (dt. tun)
:Präs. Ind.: ''ich tjo/tjö'', ''du tjoscht/tjöscht'', ''is tjot/tjöt'', ''endschandre tjewer'', ''jerandru tjeder'', ''ṣchiandru tjent''
:Part. Perf.: ''tat''
:Konj. Präs.: ''ich tjeje'', Konj. Prät.: ''ich tjette''

=== Modalverbe===
:''wällju'' (dt. wollen)
:Präs. Ind.: ''ich wilj'', ''du welscht'', ''is welt'', ''endschandre wälljwer'', ''jerandru wälljeder'', ''ṣchiandru wälljunt''
:Part. Perf.: ''wälljut''
:Konj. Präs.: ''ich wällje'', Konj. Prät.: ''ich walte''

:''tùrrù'' (dt. dürfen)
:Präs. Ind.: ''ich tùrrù'', ''du tarschd'', ''is tard'', ''endschandre terwer'', ''jerandru terender'', ''ṣchiandru terru''
:Part. Perf.: ''tùrrù''

:''chùnnù'' (dt. können)
:Präs. Ind.: ''ich chaa'', ''du chaascht'', ''is chaad'', ''endschandre chennwer'', ''jerandru chenneder'', ''ṣchiandru chennund''
:Part. Perf.: ''chùnnù''

:''messù'' (dt. müssen)
:Präs. Ind.: ''ich mes'', ''du mescht'', ''is mesd'', ''endschandre messwer'', ''jerandru messender'', ''ṣchiandru messends''
:Part. Perf.: ''messù/gmessù''

:''mùù'' (dt. können)
:Präs. Ind.: ''ich mòò'', ''du mòòschd'', ''is mòòd'', ''endschandre meewer'', ''jerandru meeder'', ''ṣchiandru meend''
:Part. Perf.: ''gmùù''

=== Chùùrzverbe ===
:''gaa'' (dt. gehen)
:Präs. Ind.: ''ich gaa/gaag'', ''du gäischd'', ''is gäid'', ''endschandre gangwer'', ''jerandru gangeder'', ''ṣchiandru gand''
:Part. Perf.: ''kangud''
:Konj. Präs.: ''ich gange'', Konj. Prät.: ''ich gente''

:''schta'' (dt. stehen)
:Präs. Ind.: ''ich schta'', ''du schtaischt'', ''is schtait'', ''endschandre schtenwer'', ''jerandru schtenneder'', ''ṣchiandru schtennunt''
:Part. Perf.: ''schtannut''
:Konj. Präs.: ''ich schtenne'', Konj. Prät.: ''ich schtente''

:''gee'' (dt. geben)
:Präs. Ind.: ''ich gebù'', ''du geschd'', ''is ged'', ''endschandre gewer/gääwer'', ''jerandru gender/gäder'', ''ṣchiandru gend/gänd''
:Part. Perf.: ''keed''

:''gìì'' (dt. nehmen)
:Präs. Ind.: ''ich gìì/gee'', ''du gììscht/geeschd'', ''is gìt/ged'', ''endschandre gììwer/geewer'', ''jerandru gììder/geender'', ''ṣchiandru gìnd/gend''
:Part. Perf.: ''kìd/ked''
:Konj: ''ich gìje''

:''zie'' (dt. ziehen)
:Präs. Ind.: ''ich zie'', ''du ziesch'', ''is ziet'', ''endschandre ziewer'', ''jerandru zieder'', ''ṣchiandru zient''
:Part. Perf.: ''zocht/zohut/zoochut''
:Konj: ''ich zieje''

:''laa'' (dt. lassen)
:Präs. Ind.: ''ich laa'', ''du laaschd'', ''is lad'', ''endschandre leewer'', ''jerandru leeder'', ''ṣchiandru leend''

:''schlaa'' (dt. schlagen)
:Präs. Ind.: ''ich schlaanech'', ''du schlaaschd'', ''is schlaad'', ''endschandre schleewer'', ''jerandru schleender'', ''ṣchiandru schleent''
:Part. Perf.: ''gschlaagùd''

:''traagu'' (dt. tragen)
:Präs. Ind.: ''ich traag'', ''du träischd'', ''is träid'', ''endschandre treewer'', ''jerandru treeder'', ''ṣchiandru treend''
:Part. Perf.: ''gtraagud''

== Woordschaz==
;Wùchedääg
''Meentak'', ''Ziischtag'', ''Mitwuche'', ''Donschtak'', ''Friitak'', ''Samschtak'', ''Sunnutak''

;Wèèrder, wù in in andere Bied sùnschd maischd uusgschdoorbe sin
:''entcheedu'' (dt. antworten), vgl. ahd. quedan
:''schpallu'' (dt. sprechen) &lt; ahd. spellon
:''zellu'' (dt. erzählen) &lt; mhd. zeln
:''Ramm'' (dt. Rabe) &lt; ahd. hram
:''ṣchiech'' (dt. krank) &lt; mhd. siech
:''Brjöch'' (dt. Hose) &lt; mhd. bruoch

;Sùnschdigi bsùnderi Wèèrder
:''Oischpiegle'' (dt. Brille)

:''Hotschpal'' (dt. Frosch)
:''Fiifunstròòglù'' (dt. Schmetterling)
:''Schtraafùl'' (dt. Heuschrecke)
:''Grüüfle'' (dt. Preiselbeeren)
:''Gèrgedsch'' (dt. Vogelbeere)

:''Attu'' (dt. Vater)
:''Aju'' (dt. Mutter)

== Yyflis us em Romanisch ==
;Woordschaz
Nadyyrli gid s im Remmaljertittschu vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch ùn em Piemontesisch:
:''ma'' (dt. aber)
:''toscht'' (dt. beinahe, fast)
:''dṣcha'' (dt. schon)
:''njanka'' (dt. nicht einmal, überhaupt nicht)
:''lìwru'' (dt. beenden)
:''passru'' (dt. vorbeigehen)
:''Barba'' (dt. Onkel)
:''Gäṣchenu'' (dt. Hütte)
:''Gratsia'' (dt. Gnade)
:''Schkarpio'' (dt. Böschung)

Bi vyyl Wèèrder gid s dernääbe au no remmaljetitschi Wèèrder mid dr glyyche Bedydig:
:''kè'' (dt. dass), nääbe remmaljetittschu ''dass'', ''dasch''
:''dopu'' (dt. dann), nääbe remmaljetittschu ''derna''
:''parkä'' (dt. warum), nääbe remmaljetittschu ''wèrum''
:''angke'' (dt. auch), nääbe remmaljetittschu ''öich''
:''kuntra'' (dt. gegen, entgegen), nääbe remmaljetittschu ''wèder''
:''ṣübit'' (dt. sofort), nääbe remmaljetittschu ''bhänt''
:''e'' (dt. und), nääbe remmaljetittschu ''und''

In grooser Zaal gid s au Lääniibersezige:
:''endṣchandre, jérandru'' (dt. wir, ihr; lueg unde)
:''ninu und halbu'' (dt. halb zehn)
:''sta'' (dt. wohnen)
:''sta fi'' (dt. gut gehen)
:''wallju ṣchége'' (dt. bedeuten)
:''wallju wol'' (dt. gernhaben)

;Ludig
Dr [[Paul Zinsli]] hed 1968 &lt;!-- S. 23 --&gt; in sym Standardwäärch iiber d Walser gschriibe, as dr «noch immer deutsch gebliebene Ortsdialekt beim ersten Anhören wohllautend und fremdartig wie eine romanische Nachbarmundart klingt».

D Obosizioon Langvokal – Chùùrzvokal isch wie in dr romaanische Schbrooche ùfghoobe:
:''entchédu – entchéédu'' (dt. antworten), ''Gadu – Gaadu'' (dt. „Gaden“, Stall), ''Hüsch – Hüüsch'' (dt. Haus), ''Liéchtje – Liééchtje'' (dt. Lichtlein), ''Loch – Looch'' (dt. Loch), ''Tag – Taag'' (dt. Tag), ''gawer – gaawer'' (dt. gehen wir), ''tiöwer – tiööwer'' (dt. tun wir), ''gṣchid – gṣchiid'' (dt. gewesen), ''wéls – wééls'' (dt. „welches“, wer)

S mhd. o in gwise Ludùmgeebige wie in dr romaanische Noochberdialägd ze ö woore:
:''Brö(ö)t'' (dt. Brot)
:''Dö(ö)rf'' (dt. Dorf, au dr Name vùn ere Frakzioon)
:''gwörtu'' (dt. geboren, „geworden“)
:''Hö(ö)ru'' (dt. Horn)
:''mö(ö)ru'' (dt. morgen)
:''tö(ö)t'' (dt. tot)
:''Wö(ö)rd'' (dt. Wort)
:''Wrö(ö)ntag'' (dt. Donnerstag, „Frontag“)

S mhd. f ùn s, ùn au dr Lud sch, wù us em mhd. s endwigled isch, isch schdimhafd («w» schdood i däm Fall fir dr [v]-Lud; s mhd. w isch en [w]-Lud) – di Erschyynig chäne au di romaanische Noochberdialägd:
:''Woogal'' (dt. Vogel)
:''wuchtu'' (dt. „fuchten“, streiten)
:''Wuggsch'' (dt. Fuchs)
:''Wurggu'' (dt. „Furke“, Pass)
:''Ṣchach'' (dt. Sache)
:''ṣchege'' (dt. sagen)
:''Ṣchunnu'' (dt. Sonne)
:''loṣche'' (dt. „losen“, zuhören, horchen)

Nasal, Lateral ùn Vibrante sin paladalisierd – au di Erschyynig chäne di romaanische Noochberdialägd:
:''Remmalju'' (it. Rimella)
:''ljekk'' („lützel“, dt. klein)
:''ljekku'' (dt. liegen)
:''wälj'' (dt. welch)
:''wällju'' (dt. wollen)
:''wilj'' (dt. viel)

Paladalisierig vù (faschd) ale s zue sch (wie in dr romaanische Dialägd vùm Sesiadaal), nid nùme in dr Noochberschafd vù (uurschbringli) paladaale Vokaal wie gmainwalserisch:
:''Ṣchache'' (dt. Sachen)
:''ṣchèège'' (dt. sagen)
:''ṣchengu'' (dt. singen)
:''ṣchind gṣchit'' (dt. sind gewesen)
:''Wuggsch'' (Fuchs)
:''Huusch'' (dt. Haus)

;Morfologyy
Wie in alle Walliser- ùn Syydwalsermùndaarte chänd de Pluraal vù de wyybliche Wèèrder en Ändig, wù us em Romaanische chùnd ùn nit uf s Althoochdydsch zrùggood:
:''d Bljoomu – d Bljoome'' (dt. die Blume – die Blumen)
:''d Ṣchoolu – d Ṣchoole'' (dt. die Sohle – die Sohlen)
:''d Tannu – d Tanne'' (dt. die Tanne – die Tannen)
:''d Wätta – d Wätte'' (dt. die Schwester – die Schwestern)

Dr [[Genitiv]] vù dr schdaarche mänlige ùn sächlige Wèèrder hed nùme sälde en Ändig:
:''der Briöder tsch Mechel'' (dt. der Bruder des Michels)
:''der Awangscht tsch Wéég'' (dt. der Anfang des Weges)
Nù sälde mit ''-sch:''
:''der Schpetz tsch Béérgsch'' (dt. die Spitze des Berges)

S enklitisch Personalpronome chùnd noch em italiänische Voorbild as Verb-Äändig ùmdide voor:
:''ich tjönech ṣchetzu'' (dt. ich sitze)
:''er häder noch Zit'' (dt. ihr habt noch Zeit)
:''endṣchandre ṣchegewer'' (dt. wir sagen)
:''jerandru ṣchegeder'' (dt. ihr sagt)
:''endṣchandre ässwer'' (dt. wir essen)
:''jerandru ässeder'' (dt. ihr esst)

Z Remmalju luded di èrschd Persoon Singular vù dr Chùùrzverbe vyylmool uf ''-g'' uus. Des basd derzue, as i vyyl grad ooberidaliäänische Dialägd ''dare'' ùn ''stare'' in dr èèrschde Persoon Singular es ''-c'' oder ''-g'' aahängge, ùn zwoor nooch em Voorbild vù ''dire'' (&lt;&amp;nbsp;dicere), ''durre'' (&lt;&amp;nbsp;ducere), ''fare'' (&lt;&amp;nbsp;facere) usw.
:''ich héé'' / ''héég'' (dt. ich habe)
:''ich chaa'' / ''chaag'' (dt. ich kann)
:''ich laa'' / ''laag'' (dt. ich lasse)
:''ich gṣchéé'' / ''gṣchéég'' (dt. ich sehe)
:''ich bi'' / ''big'' (dt. ich bin)
:''ich staa'' / ''staag'' (dt. ich stehe)
:''ich tiöö, tioo'' / ''tiöög, tioog'' (dt. ich tue)

Dr Ùnderschiid in dr Ändig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche ùn schwache Verbe schwinded, ùn au s Präfix ''g'' wird vyylmool ewäggloo; s Voorbild isch di romaanisch Partizipbildig:
:''bunnut'' (dt. gebunden, zue bennu)
:''ggangut'' (dt. gegangen, zue gaa)
:''laagut'' (dt. gelassen, zue laa)
:''gṣchéét'' (dt. gesehen, zue gṣchéé)
:''stannut'' (dt. gestanden, zue staa)
:''troft'' (dt. getroffen, zue träffu)

Bim Personalpronome im Plural gid s verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn ''andere,'' analog zem ital. „noi altri“, „voi altri“.
:''endṣchandre'' (dt. wir, uns)
:''jerandru'' (dt. ihr)
:''uwandre'' (dt. ihr, euch)
:''ṣchiandru'' (dt. sie)
:''dunandre'' (dt. ihnen)

;Syntax
D Inversion vùm Subjekt ùn em Prädikat finded nid schdad bi nominale Subjekt, glyych wie im Idalieenisch:
:''Ich mess berru Wet.'' (dt. Ich muss Holz tragen.)
:''Dopu mi Wäta chund änchär.'' (dt. Dann kommt meine Schwester herab.)
:''Èn t Chilchu tèr Heeru schpält alṣchi Wältṣchu.'' (dt. In der Kirche spricht der Pfarrer immer Italienisch.)

En Adjektiv cha (mues aber niid) hinder em Substantiv schdoo:
:''I ga wennu min Briöder siechs.'' (dt. Ich besuche meinen kranken Bruder.)
:''D Ṣchaf hepse und fäischte hééd er gfärgt hender d Furggu en du Määrt.'' (Die schönen und feissen Schafe brachte er über den Pass auf den Markt.)

Dr Genitiv schdood mee oder weeniger brinzipiel baraleel zem idalieenische „di“, er isch also nid aifach aliwyyl „althoochdydsch“:
:''ladu der Eeṣchelj tsch Ṣchalz'' (dt. den Esel mit Salz – idalieenisch „di sale“ – beladen)

[[Kasus]] bi Präposizioone:
:''gawer in t Chilchu'' – Akk. (dt. wir gehen in die Kirche)
:''tjöwer altsi bätu en t Chilchu'' – Akk. statt Dat. (dt. wir beten immer in der Kirche)

Dr [[Relativsatz|Relativsaz]] wird mid ''das'' oder mit ''kè'' (vù idalieenisch „che“) bilded:
:''Hèt s kilhut, das isch mun altschi nachgstannud.'' (dt. Sie hat den geheiratet, der die ganze Zeit hinter ihr her war.)
:''Händsch ènkuntrart tèr Heeru, das isch kangu nètṣchech.'' (dt. Sie sind dem Pfarrer begegnet, der herab kam.)
:''Hiere ṣchègendsch, kè s isch Sant’Antonio, ma n ä Fard ess ṣchiid Summerzianu.'' (dt. Hier sagen sie, dass es Sant’Antonio ist [= heisst], aber früher war es Summerzianu.)

S git noch em italiänische Voorbild en Infinitivkonschtruktion, wù Glyychzydigkait uusdrùgd.
:''Z guggen uber, het är gṣche d Fänschtre der Chamru illüminarte.'' (dt. Beim Hinüberschauen sah er die Fenster der Kammer erleuchtet.)
Drnääben aber au mid ''bet'' (dt. mit):
:''Bet guggen uber, het är gṣche d Fänschtre der Chamru illüminarte.''

== Schbroochbyyschbel ==
:''Der Jaaro hènd sch altsi zält d Alto: Üf èn un Oobru isch gṣchid èn Aajo. Èss kango wäṣchu d Wèndle èn Tèmp der Mäsch uber èn d Schljöcht. Hèd sch nahebèt bèt ira irä zwäi Chènd ljèke. Dopu kuket sch ubar, hèd sch nèmme gṣchèè t Chend, wa hèt ṣchè hèbet dar derbei. Hèd ṣche gschjöcht bhèremaläke, ma t Chend hèt ṣchè nèmme gfunnut. Èss kanged emuuber èn un Kantung, èss kangu ṣchèège: „I wäis ni, wa ṣchin mer kangu liiwru mi Chènd, i fènne ṣchi nemme, eswèèls hè mer ṣchèn ewèg tragu, parkä wannu èn da hèn sch ni mu schtriichu.“ Nèsch d Lit ṣchin kangu schjoche, ma sch hèn nid gfunnud. Hènd sch awärtirt uber Zer Chilchu, un hènd sch littut Gloke, ṣchind sch allje kangu schjöche diṣche Chènt. Hènd sch nienu ni gfunnut. Dopun eswèèls bèt passrun üf ne heje Galgo, hèt är heerd äs Wuuschje. Er hèd heerd brellju. Hènd sch kuked obṣchech, hènd sch em gṣchid üf en dische Galgo diṣche Chend. Hènd sch gṣchäid: „Wermunt hiere, da mèwer ṣchè ni ko gi. Wèls gäid üf da?“ Hèn ṣchi gṣchèllt Lèttru zeemund bèt Schnieren, und griwert ṣchind sch da. Und dän hènd sch brèlt du Chendu, dass ṣchech nid schteere, perkä un tjend ṣchèch schteeru ṣcho da käpun sch èncher. Numu gṣchid üf nes ljèksch Weegje. Djö ṣchind sch üfgriwart derbei, hèn ṣchäid: „Wie hèd er tat z schtè hiere Ṣcheel Zitsch un nid äncher ge?“ – „Ma, enschandre hiere hèwer talmi hèbed es Wib wörnan enschandre, es blauwu Wib bèt em Schkussal entlagos. Nèsch hèwer ni mu keppu.“ – „Ma wèls hè nu trago hie?“ – „Aa, djö ṣchiwer gṣchi da bei d Ajo, wa hèd s gwäscht, isch passard e ṣchwèrze Chjö, hèt ènsch gbèrt üf en Hööru un hèd sch ènsch getragut hie.“ D Èèlte mine hèd no kchäna äis tèr Wiiber, dèro das hènd sch ewèètragud, djön èss gṣchit äs ljèks Chènt.''

== Literatur ==
* ''Atlante Toponomastico,'' Band 31: ''Rimella.'' Ricercatore: [[Dino Vasina]]. Hrsg. von Atlante Toponomastico del Piemonte Montano unter der Leitung von Arturo Genre und Lorenzo Massobrio. Turin 2007.
* [[Emil Balmer]]: ''Die Walser im Piemont. Vom Leben und der Sprache der deutschen Ansiedler hinterm Monte Rosa.'' Francke, Bern 1949, S.&amp;nbsp;174–189.
* [[Marco Bauen]]: ''Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont).'' Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28).
* [[Karl Bohnenberger]]: ''Die Mundart der Deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten.'' Huber, Frauenfeld 1913 ([[Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik]] 6).
* [[Silvia Dal Negro]]: ''Altertümlichkeit, Sprachwandel und Sprachtod. Das Gleichnis vom „Verlorenen Sohn“ in zwei piemontesischen Walserdialekten.'' In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'' 67, 2000, S.&amp;nbsp;28–52.
* Silvia Dal Negro: ''Profilo di storia linguistica rimellese.'' In: ''Storia di Rimella in Valsesia. “Alpes ville comune parochia.”'' Unter der Leitung von Augusto Vasina hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2004, S.&amp;nbsp;465–483.
* Silvia Dal Negro: ''Usi linguistici nelle comunità walser: il caso di Rimella alla luce della edizione del Dizionario Italiano–Tittschu e Tittschu–Italiano. Influenza delle lingue sull’idioma di Rimella.'' In: ''Un popolo di migranti a sud delle Alpi. I Walser a Rimella e in Valsesia. Atti delle manifestazioni indette dal Comune di Rimella e dal Centro Studi Walser rimellese in occasione dei 750 anni dalla fondazione di una stabile comunità.'' Hrsg. vom Centro Studi Walser Rimella. Rimella 2005/2006, S.&amp;nbsp;105–114.
* M. De Michelis: ''Il dialetto alemannico di Rimella: aspetti sociolinguistici e particolarità.'' Unpublizierte Magisterarbeit Universität Turin 1995/1996.
* [[Maria Concetta Di Paolo]]: ''Un’indagine sull’evoluzione del Remmalljertittschu. Il lessico delle attività lavorative domestiche.'' I: Elisabetta Fazzini (Hrsg.): ''Studi alemannici II.'' Dell’Orso, Alessandria 2002, S.&amp;nbsp;175–220.
* Maria Concetta Di Paolo: ''Ma lieksch und nid: Romanisch und Germanisch im Kontakt in Rimella.'' In: [[Hubert Klausmann]] (Hrsg.): ''Raumstrukturen im Alemannischen. Beiträge zur 15.&amp;nbsp;Arbeitstagung zur alemmannischen Dialektologie. Schloss Hofen, Bregenz/Lochau (Vorarlberg), 19.–21.9.2005.'' Neugebauer, Graz/Feldkirch 2006, S.&amp;nbsp;181–188.
* Maria Concetta Di Paolo: ''Il tittschu di Rimella tra innovazione e conservatività. Morfologia e semantica del verbo.'' In: Walter Breu (Hrsg.): ''L’influsso dell’italiano sul sistema del verbo delle lingue minoritarie. Atti del 2 Convegno Internazionale di Costanza.'' Brockmeyer, Bremen 2010 (Diversitas Linguarum 29), S.&amp;nbsp;67–87.
* Maria Concetta Di Paolo: ''Per una ri-lettura di'' Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella ''di Marco Bauen.'' I: Elisabetta Fazzini (Hrsg.): ''Il tedesco superiore. Tradizione scritta e varietà parlate.'' Edizioni dell’Orso, Alessandria 2011 (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 4), S.&amp;nbsp;51–64.
* Maria Concetta Di Paolo: ''Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia.'' Edizioni dell’Orso, Alessandria 2018 (zugleich Dissertation Universität Zürich 2017) (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 8).
* Maria Concetta Di Paolo: ''E poi ci sono tutti i bljöme. Fenomeni di contatto nella parlata dell’isola linguistica di Rimella in Italia.'' In: Claudio Di Felice (Hrsg.): ''Nuovi aspetti linguistici e letterari dell’italianità.'' Lang, Bern 2020.
* [[Elisabetta Fazzini]], Costanza Cigni: ''Vocabolario comparativo dei dialetti Walser in Italia''. Bd. 1–6. Edizioni dell’Orso, Alessandria 2004–2022 (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 1, 5, 6, 7, 9, 10).
* ''La grammatica de „Ts Remmaljertittschu“. Compendio al Dizionario dell’Idioma Walser di Rimella.'' Zusammengestellt von [[Dino Vasina]] und Margherita Vergnano. Hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Rimella 2011.
* [[Fritz Gysling]] und [[Rudolf Hotzenköcherle]]: ''Walser Dialekte in Oberitalien in Text und Ton. Begleittexte zu den Sprachplatten des Phonogramm-Archivs der Universität Zürich.'' Frauenfeld 1952.
* Rudolf Hotzenköcherle: ''Umlautphänomene am Südrand der Germania.'' In: ''Fragen und Forschungen im Bereich und Umkreis der germanischen Philologie.'' Festgabe für Theodor Frings zum 70.&amp;nbsp;Geburtstag. Berlin 1956 (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für deutsche Sprache und Literatur), S. 221–250.
* Rudolf Hotzenköcherle: ''Die südwalserisch-ernetbirgischen Mundarten im Spiegel ihrer Verbalformen.'' In: Maria Bindschedel, Rudolf Hotzenköcherle, Werner Kohlschmidt (Hrsg.): ''Festschrift für Paul Zinsli.'' Francke, Bern 1971, S.&amp;nbsp;79–98.
* Hans Kreis: ''Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.'' Francke, Bern 1958.
* ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano–Tittschu; Vocabolario Tittschu–Italiano.'' Redaktion: Dino Vasina und Caro Bucchelloni bzw. Dino Vasina und Antonella Giacosa. Hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 1995. 2005.
* Paolo Sibilla: ''Una comunità Walser delle Alpi. Strutture tradizionali e processi culturali.'' Leo S. Olschki Editore, Firenze 1980 (Biblioteca di Lares 46).
* ''Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS).'' Begr. von [[Heinrich Baumgartner]] und Rudolf Hotzenköcherle. In Zusammenarbeit mit Konrad Lobeck, [[Robert Schläpfer]], [[Rudolf Trüb]] und unter Mitwirkung von Paul Zinsli herausgegeben von Rudolf Hotzenköcherle. 8 Bde, Einführungsband, Abschlussband. Francke, Bern bzw. Basel 1962–2003). – D Originaalùfnaame vùm Schbroochatlas cha mer syd 2018 online aaluege: [https://digital.sprachatlas.ch/scans/?ortlist=IT+6&amp;fblist=#page/1/mode/thumb sprachatlas.ch – Rimella].
* Margherita Vergnano: ''Aspetti grammaticali del dialetto walser di Rimella.'' Unpublizierte Magisterarbeit Universität Turin 1996/1997.
* [[Paul Zinsli]]: ''Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien.'' Huber, Frauenfeld 1968.
* Paul Zinsli: ''Südwalser Namengut. Die deutsche Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.'' Stämpfli, Bern 1984.

== Weblink ==
* [http://www.centrostudiwalserrimella.it/ Centro Studi Walser Rimella]

{{Navigationsleiste Walser}}
[[Kategorie:Alemannischer Dialäkt]]
[[Kategorie:Walsertiitsch]]
{{Läsiger Artikel}}</text>
      <sha1>dkfaux384dzuwnju7jsa43on84a2pi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schlacht bei Murten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31839</id>
    <revision>
      <id>1088613</id>
      <parentid>1086080</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>111687</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>1088613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22552" sha1="jwgzu30wo2y9qx4hhng9ss3yydanmft" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:D Schlacht bi Murte}}
{{Infobox Militärischer Konflikt
|KONFLIKT=D Schlacht bi Murte
|TEILVON=[[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]]
|BILD=Schilling murten.jpg
|BILDBREITE=
|BESCHREIBUNG=D Schlacht bi Murte, Darstellig im [[Grosse Burgunderchronik|Zürcher Schilling]] 1480/84 
|DATUM=22. Juni 1476
|DATUMBIS=
|ORT=[[Murten|Murte]] im [[Kanton Freiburg|Kanton Fryburg]], Schwiiz
|CASUS=
|GEBIETE=
|AUSGANG=Siig vo dr Eidgenosseschaft
|FOLGEN=
|FRIEDENSSCHLUSS=
|KONTRAHENT1=Herzog [[Karl der Kühne|Karl dr Küehni]] vo Burgund, [[Savoyen|Herzogtum Savoye]]
|KONTRAHENT2=[[Alte Eidgenossenschaft|D Eidgenosseschaft]] · [[Herzogtum Lothringen|s Herzogdum Lothringe]] · [[Niedere Vereinigung|die Niideri Vereinigung]]
|KONTRAHENT3=
|BEFEHLSHABER1=Herzog vo Afry · Prinz vo Tarent · Groof vo Marle · Jakob vo Savoye · Antoine, «Grand Bâtard» vo Burgund
|BEFEHLSHABER2=Wilhelm Herter vo Hertneck, Ordner und Fäldhauptmä · Hans vo Hallwyl, Vorhuet · Hans Waldmann, Gwalthuffe · Oswald vo Thierstei, Riiterei · Chasper vo Hertestei, Nochhuet
|BEFEHLSHABER3=Adrian vo Buebebärg, Kommandant vo Murte
|TRUPPENSTÄRKE1=öbbe 22'500 Maa, (drunder 5700 Bogeschütze, 500 Infanteriste und 2100 schweri Riiter
|TRUPPENSTÄRKE2=öbbe 22'000– 24'000 Maa, drunder 1800 Riiter; 2000 Maa Bsatzig z Murte; 3000 Maa vo dr niidere Vereinigung; und 50 Maa us [[Rottweil|Rootwiil]] under em Boley der Rued
|TRUPPENSTÄRKE3=
|VERLUSTE1=10'000 Maa
|VERLUSTE2=
|VERLUSTE3=
|NOTIZEN=
|ÜBERBLICK={{Linkbox Burgunderkriege}}
}}
D '''Schlacht bi Murte''' het am 22. Juni 1476 zwüsche Druppe vo dr [[Alte Eidgenossenschaft|Eidgenosseschaft]] und vom burgundische Herzog [[Karl der Kühne|Karl em Küehne]] im Rahme vo de [[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]] stattgfunde. Dr Karl, wo sit 1467 Herzog vo [[Burgund]] gsi isch und über es usdehnts Riich zwüsche Frankriich und em [[Heiliges Römisches Reich|Heilige Römische Riich]] gherrscht het, het sich 1474 in e Reije vo Chrieg mit Frankriich, em Huus [[Habsburg]] und dr alte Eidgenosseschaft verwigglet, isch schliesslig gfalle und siis Riich isch undergange. Die Chrieg si as Burgunderchrieg in d Gschicht iigange.

== Vorgschicht ==

Dr Karl het 1473 z Trier mit em Kaiser [[Friedrich III. (HRR)|Friedrich III.]] über d Erhöchig vo siim erwiiterete Herzogdum zun eme neue Königriich Burgund verhandlet. Usserdäm het er dr Ditel vom Rex Romanorum welle, won en zum Nochfolger as Kaiser empfohle hätt. Dr Friedrich het von em verlangt, ass im Karl si einzigi Erbin, si Dochter Maria,  si Sohn [[Maximilian I. (HRR)|Maximilian]] wurd hürote. Das het dr Karl aber abglehnt. Druf het er Neuss am Rhii aagriffe und vorgha, die wichdigi Bischofsstadt Köln z erobere und vo dört us d Stedt am Rhii ufwärts.

Under em Iifluss vom französische König [[Ludwig XI.]] het dr Herzog Siegmund 1474 d Gebiet im [[Elsass]] und im [[Breisgau|Brisgau]], won er am burgundische Hof verpfändet het, iizlöse mit eme Kredit vo de Stedt rund um Basel. D Eidgenosseschaft het mit em Siegmund e duurhafts Bündnis abgschlosse, die sogenannti Ewigi Richdig. Denn hai d Eidgenosse Burgund dr Chrieg erklärt und dä au uf s Herzogdum Savoye usdehnt, wo das sich gweigeret het, siinersits Burgund dr Chrieg z erkläre. Zum verhindere ass d Burgunder Verstärkig us dr Lombardei überchömme, hai [[Bern|Bärn]] und [[Freiburg im Üechtland|Fryburg]] die burgundischi Freigroofschaft und die savoyischi Waadt bsetzt, währed dr Bischof vo [[Sitten VS|Sitte]], wo mit Bärn verbündet gsi isch, s Underwallis bsetzt het.

1476 het dr Karl vo dr [[Freigrafschaft Burgund]] us e Fäldzug gege s Gebiet vo de Eidgenosse gmacht. Er het vorgha, d Stedt Bärn und Fryburg z underwärfe. Zum Karl siim Ufgebot hai e Huffe [[Bogen (Waffe)|Bogeschütze]] ghört, über hundert [[Kanone]], [[Armbrust]]schütze, schweri [[Kavallerie|Riiterei]] und e baar Soldate, wo mit früehje [[Arkebuse]] usgrüstet gsi si. Dr Karl het blant zerst gege Bärn vorzgoh, wil er, z Rächt, dänggt het ass es die driibendi Chraft hinder dr anti-burgundische Liga siig. Am 28. Februar 1476 het er noch ere churze Belagerig d Stadt [[Grandson]] am Neueburger See iignoh und het die eidgenössischi Bsatzig vo 412 Maa, wo sich ergee hai, wil er ene freis Gleit zuegsicheret het, an de Bäum lo hänke. Die churzi Zit vo dr Belagerig het Bärn usgnützt, zum e grössers Ufgebot zsämmezstelle und gegen e Karl z zieh. Am 2. März 1476 isch s in dr [[Schlacht bei Grandson|Schlacht bi Grandson]] zum erste grosse Dräffe cho, und im Karl siini Druppe si vo dr eidgenössische Infanterii gschlage worde.

D Eidgenosse hai im Karl si Artillerii erbütet, aber e grosse Deil vo de burgundische Druppe het chönne flüchte und dr Karl het z Lausanne e neui Armee ufgstellt. Bärn het s nid ferdig brocht, d Eidgenosseschaft drzue z bringe offensiv gegen e Karl vorzgoh. D Eidgenosse hai nume e Garnison uf Fryburg gschiggt und d Bärner hai Murte elei bsetzt. So isch em Karl dr Wäg uf Bärn versperrt gsi, und het dr Eidgenosseschaft Zit gee, uf en Aagriff vom Karl z reagiere.

== D Schlacht bi Murte ==

=== D Armeä vom Karl em Küehne und vo de Eidgenosse ===
[[Datei:Jacques de Savoie.jpg|mini|Dr Jakob vo Savoye, Groof vo Romont. Kommandant vom 4. burgundische Korps]]
[[Datei:Antoine de Bourgogne.jpg|mini|Dr Antoine de Bourgogne. Kommandant vom burgundische Resärvekorps]]
[[Datei:Hans Waldmann Grossmuenster.jpg|mini|Statue vom Hans Waldmaa, Hauptmä vo dr Zürcher bi Murte]]
Dr [[Karl der Kühne|Karl dr Küehni]] het zu dere Zit die modärnsti Armee in ganz Europa gha. Es isch e [[Söldner]]armee gsi, wo us Infanterii, [[Kavallerie|Kavallerii]] und [[Artillerie|Artillerii]] bestande het. Bi dr Infanterii muess mä die änglische Bogeschütze erwähne, won e hervorragende Ruef gnosse hai. Dr Karl het usserdäm über die modärnsti Artillerii in Europa verfüegt. Im Mai 1476 het er z Lausanne ä Militärordonnanz zur Neuorganisation vo siiner Armee in vier aktivi und ei Resärvekorps. D Kommandeur vo de vier aktive Korps si dr Herzog vo Afry gsi, dr Brinz vo Tarent, dr Groof vo Marle und dr Jakob vo Savoye, Groof vo [[Romont FR|Romont]]. S Resärvekorps het dr Antoine, «Grand Bâtard» vo Burgund, aagfüehrt.

D Eidgenossen und ihri Verbündete hai ihri eigeni [[Taktik (Militär)|Kampftaktik]] gha, wo sich sit de erste Schlachte gege d Habsburger im 14. Johrhundert usebildet het. Im Kampf gege schweri Riiterei und panzerti Kämpfer hai si sich zu [[Gewalthaufen|Gwalthüffe]] formiert. As wichdigi Neuerig hai si z Grandson zum erste Mol mit öbbe 5 m lange Spiess us Escheholz en Art «Igelwand» bildet, wo d Kavallerii nit het chönne durebräche. Dr [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] het die Kampftaktik vo de Eidgenosse mit dr griechische [[Phalanx]] vergliche, denn zumol isch zitwiis en ähnligi Waffe, d [[Sarissa (Waffe)|Sarissa]], brucht worde. Ä wichdigei Waffe vo de Eidgenosse isch sit [[Schlacht bei Morgarten|Morgarte]] d [[Hellebarde]] gsi, e chürzeri Stangewaffe wo mä nid nume het chönne stäche drmit sondern au haue. Handfüürwaffe si uf beide Site iigsetzt worde. Wil ihre Zündigsmechanismus unusgriift      und d Ziilgnauigkeit chlii gsi si, si si vo zweitrangiger Begütig gsi.

Noch dr Schlacht bi Grandson het die eidgenössischi [[Tagsatzung|Dagsatzig]] am 18. März 1475 e neui Chriegsornig erloo. Ihr Ziil isch gsi, dr Zsämmehalt vo dr Druppe im Fäld z sterke, so dass alli Chreft sich uf s Hauptziil von ere Schlacht wurde konzentriere,  nämlig die völligi Vernichdig vo dr Striitmacht vom Gegner. Bsunders verbote isch s gsim Chriegsgfangeni z mache, für zum Lösegäld überzchoo. Es het sich nämlig zeigt, ass d Kämpfer dodrdur stark abglänkt worde si und d Masse vo de Find dorum het chönne entchoo. D Hauptschwechi vo de Eidgenosse isch bliibe, ass en Oberbefähl gfehlt het. Jedi Druppe het ihri eigene Füehrer gha, es het nume e Versammlig vo de Hauptlüt gee, wo über d [[Strategie (Militär)|Strategii]] und d [[Taktik (Militär)|Taktik]] entschiide het.

=== D Belagerig vo Murte ===
[[Datei:Schilling battle morat.jpg|mini|left|D Belagerig vo Murte dur e Karl dr Küehn 1476. Amtligi [[Luzerner Chronik]], 1513]]
Noch dr Niiderlag bi [[Grandson]] isch dr Karl uf Lausanne gflüchdet. Dr Fürstbischof vo Lausanne isch under em Iifluss vo de Herzög vo Savoye gstande, wo mit em Karl verbündet gsi si. Z Lausanne het dr Karl in churzer Zit uf dr ''Plaine du Loup'' e neui Armee gsammlet. Besunders het er si ganzi Artillerii neu müesse ufbaue, wil er si bi Grandson verlore het.

Im Juni isch er dur d Waadt in Richtig Bärn vorgstosse. Dr Wäg über Grandson-Neueburg isch nid in Froog cho, dorum het er si Armee südlig vom Neueburger See lo vorstosse. Grundsätzlig het s zwei Wäg gee, wo e grossi Armee mit Dross und Artillerii het chönne neh zum uf Bärn z cho: Äntwäder über [[Payerne]]–[[Murten|Murte]] oder über [[Romont FR|Romont]]–[[Freiburg im Üechtland|Fryburg]]. In beide Stedt si Garnisone stationiert gsi. Wiso sich dr Karl schliesslig für e Wäg über Murte entschlosse het, weiss mä nit. Wohrschiinlig het er sich so entschiide, wil si Vorhuet bi [[Avenches]] uf en Abordnig vo dr Besatzig vo Murte gstosse isch.

Am 9. Juni isch dr Karl vor Murte aacho. In de zwei Däg druf het er d Stadt vo siiner Armee, wo no di no iidroffen isch, lo umzingle und d Belagerig het aagfange. Für zum uf Bärn z cho, wär die Belagerig zwar nit umbedingt nötig gsi – d Strooss isch e chli südlig vo dr Stadt verloffe, es wer aber z riskant gsi, mit dr Belagerig vo Bärn aazfoo, wenn die 2000 Bärner us Murte hinder siine Linie bliibe wäre. D Ufstellig vo de burgundische Druppe isch genau überliiferet. Drei Korps si um Murte ume gläge, zwei Korps si as Resärve im burgundische Lager südlig und östlig vom Bois Domingue bliibe, ere dominierende Aahöchi in dr Ebeni vor Murte, wo s Hauptquartier vom Karl em Küehne gsi isch. «Bodemünzi», wie mä dr Aahöchi spöter gsait het, chunnt nit, wie von e Huffe aagnoh wird, vom schwiizerdütsche ''«z‘ bode müend si»,'' sondern isch e Verballhornig vom französische «Bois Domingue». In östliger Richdig het dr Karl e Deil vo siiner Artillerii ufgstellt am ne Ort, wo in dr Schwiizer Gschicht dr Name «Grüenhag» übercho het. Eso het d Belagerigsarmee vor eme Überraschigsaagriff us Bärn sötte gschützt wärde.

Dr Herzog vo Burgund het am 12. Juni usserdäm Druppe in Richdig Bärn lo marschiere, zum d Bruggechöpf [[Laupen BE|Laupe]] über d [[Sense (Fluss)|Sense]] und [[Gümmenen|Gümmene]] über d [[Aare]] z erobere. Die Vorstöss het Bärn aber bluetig abgwehrt, und wil er bärnischs Gebiet aagriffe het, si d Hilfsverdräg mit dr Eidgenosseschaft in Chraft dräte.

Underdesse het d Belagerig vo Murte Fortschritt gmacht, wo d Artillerii scho e baar vo de Dürm zerstört het. Die Belagerete under em Adrian I. vo Buebenbärg hai heftige Widerstand gleistet. Bärn het braktisch die ganzi erbüteti Artillerii us Grandson uf Murte brocht, und dorum isch d Belagerig für d Burgunder zum ene verlustriiche Undernähme worde. Dr Widerstandswille vo de Verdeidiger isch gsterkt worde vom Schicksal vo dr Bsatzig vo Grandsont –  es isch alle klar gsi, dass d Garnison vo Murte e Niiderlag nid wurd überläbe. Wäge de schwere Belagerigsgschütz isch d Lag vo de Belagerete uf lengeri Sicht ussichtslos gsi. Dr schwerst Aagriff isch am Oobe vom 18. Juni cho. D Verbindig mit Bärn het aber über e See chönne ufrächt erhalte wärde, und dr Adrian vo Buebenbärg het uf Bärn gschriibe,  ass e sonige Aagriff e zweits Mol kuum no chönnt abgwehrt wärde.

S Lager vo de Bärner mit 5'000 bis 6'000 Maa isch bi [[Ulmiz]] gläge, wo vom 19. Juni aa noo di noo Druppe us em bärnische Herrschaftsgebiet, us dr Eidgenosseschaft und vo de Verbündete z.&amp;nbsp;B. us [[Thun]] iidrofe si. D Stadt Thun het als Dank vo Bärn anstatt vom schwarze e goldige Stärn in ihrem Wappe übercho. Vo dr Schwiizer Gschichtsschriibig wärde die Zuezügler hüfig vergässe. Näben em [[Grafschaft Greyerz|Groof vo Greyerz]] und em Herzog [[René II. (Lothringen)|René II. vo Lothringe]] si Kontingänt vo de Stedt Stroossburg, Colmar, Schlettstadt und Rootwiil, vo de vier [[Vorderösterreich|vorderöstriichische]] [[Waldstädte|Waldstett]] und vo dr [[Grafschaft Hauenstein]] zuezoge. Bsunders wärtvoll isch für d Eidgenosse die lothringischi Riiterei gsi, wil si sälber über kei nennenswärti Kavallerii verfüegt hai. Zletzt si öbbe 2000 Zürcher noch eme legendäre dreidägige Gwaltmarsch in dr Nacht uf e 22. Juni z Ulmiz iidroffe.

D Eidgenosse hai blant, d Schlacht am Zähduusig-Ritter-Dag, em 22. Juni, z schloo, wil ihri Läbensmittelversorgig schlächt gsi isch und si nid lenger hai chönne warte. Ihri Armee het mit de Verbündete öbbe 22'000 bis 24'000 Maa umfasst, drvo rund 1800 Riiter. Die burgundischi Armee isch mit öbbe 22'500 Maa e chli chliiner und inhomogener gsi, au wil drunder e Huffe Nidkombattante gsi si. Drfür si d Druppe vom Karl sehr vil besser bewaffnet gsi.

In de Wälder östlig vo Murte hai sich d Eidgenosse mit lothringische Riiter under em Kommando vom Hans vo Hallwyl und vom Hans Waldmaa versammlet.

=== D Schlacht ===
[[Datei:Battle of Morat (88363079).jpg|mini|Chronik vom Johannes Stumpf, 1554]]
Die burgundische [[Militärische Aufklärung|Ufklärigsdruppe]] hai zwar gmerkt, ass d Eidgenosse in dr Nöchi si, dr Karl het aber alli Warnigen ignoriert, nochdäm er am 21. Juni persönlig s eidgenössische Lager isch go aaluege und meh as einisch brobiert het, die verrägnete Stellige lo z bsetze, und kei Erfolg gha het drbii. So hai d Eidgenosse dr Vordeil vom Überraschigsmomänt uf ihrer Site.

Am Morge vom 22. Juni het e 1'300 Maa starki beritteni Spähdruppe unter em Wilhelm Herter, Friedrich vo Fläckestei und Velte vo Neuestei früeh am Morge s Terrain und die burgundische Stellige usspioniert. D Burgunder hai se zwar gseh, si hai aber wider zrugg in s Holz chönne, ohni vo de Burgunder belästiget worde z si. Das isch eine vo de Fehler gsi, wo dr Galeatto spöter in siner Liste uffüehrt.

Dr Petermaa Etterli isch Augezüüge gsi und het brichtet wie s wiiter gangen isch: „Denn da man kam zu dem Holz, da begann man anfangen, die Ordnungen zu machen; da war ein strenger, notfester Ritter, genannt Herr Wilhelm Herter, der damals (1475−1476) beiden Herren von Österreich und Lothringen Dienstmann war, der ward zu einem obersten Hauptmann gesetzt, der fing an und machet und ordnet die Ordnung.“

Denn het dr Oswald vo Dierstei e baar vo siine Offizier zum Ritter gschlage. Wil das Zit vergüüdet het, si e Huffe Manne verruckt worde und mehrer vo dene neue Ritter hai wäge däm dr Ditel nit brucht. Dr Hans Waldmaa drgege isch noch ere Aagoob vom Gerold Edlibach erst noch dr Schlacht vom Wilhelm Herter zum Ritter gschlage worde.

Am 22. Juni 1476 am Zwölfi hai sich d Eidgenosse in [[Schlachtordnung|Schlachtornig]] versammlet und aagfange dur e Birchewald, wo dr Galmwald und s Murteholz verbindet,  vorzrucke. Wo si dr Find gseh hai, hai si s Schlachtgebät bättet. Es git verschiidnigi Bricht, ass dr Räge, wo die ganzi Nacht gfallen isch, um die Zit ufghört haig und d Sunne sig as guets Zeiche ufgfasst worde. An däm Zitpunkt si in dr burgundische Stellig nume d Artillerii und drei [[Ordonnanzkompanie]] gläge.

Im ''Zürcher Schilling'' het s e ganzsiitigi Abbildig, wo alles wo währed dr Schlacht bassiert isch, visuell zsämmefasst. D Handlig isch drbii nit punktförmig dargstellt, sondern mehrzitig und politisch korräkt noch de Bardeie ufdeilt.

D Chilledurmuhr vo [[Murten|Murte]] zeigt aa, ass d Schlacht am Zwölfi am Middag aagfange het. As „Houptsecher“ stoht die [[Niedere Vereinigung|Niideri Vereinigung]], wo mä an ihre Banner cha kenne, im Zentrum. D Eidgenosse, wo ufgrund vom Bündnis involviert gsi si – mä erkennt au si an ihre Bannerstosse vo linggs oben drzue. D Hauptlüt vo de grosse Abdeilige hai roti Jacken aa. D Eidgenosse (linggs obe) wärde vom Hans Waldmaa aagfüehrt, wo si Spiess hinder sich här schleift. Rächts vo ihm lauft dr Chasper vo Hertestei mit ere Hellebarde uf dr Achsle. Drunder marschiert dr Hans vo Hallwyl im Harnisch mit ere Armbrust. Wiiter linggs, am undere Rand vo dr Niidere Vereinigung, kämpft dr Wilhelm Herter mit em Spiess. Er isch ganz in Rot aazoge und het e Huet mit Fädere druf. Dr Wilhelm Herter cha mä ohni Zwiifel am Gardist mit dr schwarze Uniform kenne, wo hinder em här lauft. Obe rächts in dr Gruppe füehrt dr Oswald vo Dierstei, wo mä an siim Fäderbusch cha erkenne, d Riiterei. D flüchtende Burgunder und d Belagerigsdruppe vom Herzog vo Savoye si nit differenziert dargstellt.

Uf dr zitnöchste Abbildig vo dr Schlacht vo Murte, em Holzschnitt vom Meister B. in der pfettisheimsche Riimchronik vo 1477 [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/45/Conradus_Pfettisheims_Gedicht_ueber_die_Burgunderkriege_22.jpg]{{Toter Link|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/45/Conradus_Pfettisheims_Gedicht_ueber_die_Burgunderkriege_22.jpg |date=2019-09 }} stoht dr Wilhelm Herter, erkennbar an dr Huetfädere, rächts näben em Bärner Bannerdräger.

Dr Kampf het mit ere Kanonade aagfange und eme Schützefüürgfächt. Dr Chronist Petermaa Etterli verzellt, ass d Riiterei dur dr dichti Bulverrauch vorgstossen isch, het aber müesse uf d Vorhuet warte, wo dr Strooss nooch vormaschiert isch. Wil z hoch gschosse worden isch, si nume wenigi Riiter droffe worde. Zerst isch s dr Vorhuet nid glunge, dur e Grüenhag – ere Palisade – duurezbräche, wil sich die 2'000 Burgunder, wo dört stationiert gsi si, sich hefdig zur Wehr gsetzt hai. Mehreri Bricht verzelle, ass dr erst Aagriff gschiiteret siig.

D Eidgenosse si in dr Überzahl gsi und drotzdäm het die burgundischi Riiterei aagriffe. Dä [[Schweiz|Schwyzer]] under dr Füehrig vo ihrem [[Landammann|Landammaa]] Dietrich in dr Halde isch s glunge, dr Grüenhag umzgoh. Vermuetlig si si us dr Vorhuet vo dr erste Aagriffswälle rächts usbroche und dur dr dief sogenannti Burggrabe dr Artillerii in Rugge gfalle. Zur gliiche Zit het mä im burgundische Lager Alarm gschlage. Öbbe 4'000 Druppe het dr Troylo da Rossano no chönne sammle und si in d Schlacht wärfe. Doch dr Gwalthuffe vo de Eidgenosse isch scho zum e Grüenhag glofe und het en zsämmedruckt. In der Panik hai d Burgunder ihri [[Büchse]] vil z früeh abgschosse. Denn hai d Masse vo de [[Hellebarde|Halpartiere]] (öbbe 15'000) über s burgundische Lager chönne härfalle. D Vorhuet isch südlig vo Murte gege s II. Korps vo de [[Lombardei|Lombarde]] losgange und het se in See gschupft. D Garnison vo dr Stadt Murte het en Usfall gege d Lombarde gmacht und brobiert, mit zwei Schiff die schwümmende Flüchtende z döde.  Währed dr Gwalthuffe uf s Lager bi Meyriez losgangen isch, het d Riiterei d Stellige vom Herzog uf em Bodemünzi aagriffe. Die änglische Bogeschütze und d [[Bogenschütze|Bogeschütze]] vo dr Garde hai dört no brobiert, Widerstand z leiste, doch si si vo dr Riiterei überrumplet und ihri Hauptlüt, dr Grimberghe, dr Georges de Rosimbois und e Herzog vo Somerset si au umchoo.

Dr Karl dr Küehni het underdesse dr Räst vo siine Druppe gsammlet, wohrschiinlig die Berittene vom I. und III. Korps, und si si gflüchdet. D Büti isch z Murte vil chliiner gsi as z Grandson, isch schiint s aber doch beachtlig gsi. Die iidrucksvolle Räst vo der so genannte Burgunderbüti cha mä no hüte verstreut vor allem in historische Museä in dr Schwiiz, z Östriich und z Dütschland aaluege. S bedütendste Konvolut isch im historische Museum z [[Bern|Bärn]].

=== Folge ===
Mit em Siig in dr Entscheidigsschlacht vo de [[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]] hai d Eidgenosse s Ändi vom burgundische Staat vorbereitet. Si hai Frankriich dr Wäg zur Vormacht in Westeuropa ufgmacht, und Östriich het siini Bsitz in de Niiderlande chönne erwärbe.

D Eidgenosse hai sich dank dr Überlägeheit vo ihre Fuessdruppe as europäischi Militärmacht etabliert und si vo denn aa hüfig in fremden Dienst as Söldner aagworbe worde. D Gschicht vo de schwiizerische [[Reisläufer]] foot in dere Zit aa und het bis zum [[Krimkrieg|Krimchrieg]] duurt.

== D Legände vom Murteläufer ==
E Legände verzellt über en eidgenössische Läufer, wo, ähnlig wie dr grad so sagehafti [[Pheidippides]], mit eme Lindezwiig in dr Hand d Strecki vo Murte uf [[Freiburg im Üechtland|Fryburg]] (öbbe 17&amp;nbsp;km) ohni aazhalte gloffe isch, zum dr Usgang vo dr Schlacht z verkünde. Won er aacho isch het er no chönne „Siig, Siig!“ rüefe und isch denn dod zsämmebroche. An dere Stelle isch e Baum pflanzt worde, die sogenannti „Murtelinde“, und wo die vor e baar Johr abgstorben isch, het mä sä dur e Dänkmol vor em Roothuus ersetzt. Us dr Murtnerlinde het mä siibe Bäumli chönne züchte, wo mä hüte z Murte und z Fryburg uf em Roothuusblatz cha aaluege. Em Läufer z Ehre wird sit 1933 jedes Johr dr Murtelauf duregfüehrt.

== Litratur ==
* {{HLS|8884|Murten, Schlacht bei|Autor= Christian Folini}}
* Gerrit Himmelsbach: ''‚Je lay emprins – ich habs versucht‘. Murten, 22. Juni 1476.'' In: Stig Förster, Markus Pöhlmann, Dierk Walter (Hrsg.): ''Schlachten der Weltgeschichte. Von Salamis bis Sinai.'' München 2001, S. 109−122.
* Georges Grosjean: ''Die Murtenschlacht. Analyse eines Ereignisses.'' In: ''Die Murtenschlacht. Eine Schweizer Ereignis in Europas Geschichte zwischen Mittelalter und Neuzeit 1476−1976.'' Internationales Kolloquium zur 500-Jahr-Feier der Schlacht bei Murten. Murten 23.−25. April 1976 (Archiv des historischen Vereins des Kantons Bern 60). Bern 1976, S. 35−90.
* Hans Rudolf Kurz: ''Schweizerschlachten.'' Zweite, bearbeitete und erweiterte Auflage. Francke, Bern 1977.
* Gottlieb Friedrich Ochsenbein: ''Die Urkunden der Belagerung und Schlacht von Murten.'' Freiburg 1876 ([https://archive.org/details/bub_gb_rUcLAAAAIAAJ Digitalisat]).
* Theodor Schön: ''Wilhelm Herter von Herteneck.'' In: ''Reutlinger Geschichtsblätter'' 5, 1894, S. 96.

== Weblingg ==
{{Commonscat|Battle of Morat}}
* [https://www.murtenpanorama.ch/ murtenpanorama.ch – S Panorama vo dr Schlacht bi Murte]
* [https://www.seeland-museum.ch/themen/burgund/buw05.htm D Schlacht vo Murte]
{{Übersetzungshinweis|de|Schlacht_bei_Murten|dütsch|85839528}}

[[Kategorie:Schlacht (Alti Eidgenosseschaft)|Murte]]
[[Kategorie:Schlacht im Middelalter|Murten]]
[[Kategorie:Murte]]
[[Kategorie:Burgunderchrieg]]</text>
      <sha1>jwgzu30wo2y9qx4hhng9ss3yydanmft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gustav Adolf Seiler (Philologe)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42572</id>
    <revision>
      <id>1088624</id>
      <parentid>1028015</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1088624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7020" sha1="2omxfgovmdbpjhnirxh9rzvuf3akdyw" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Gustav Adolf Seiler (Filoloog)}}
{{Dieser Artikel|isch über e Schwizer Filoloog Gustav Adolf Seiler. Für anderi Bedütige vom Begriff lueg [[Gustav Adolf Seiler|doo]].}}
{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züritüütsch}}
[[Datei:Gustav_Adolf_Seiler.jpeg|mini|De Gustav Adolf Seiler]]
[[Datei:Gustav Adolf Seilers Unterschrift.jpg|mini|Em Gustav Adolf Seiler syni Underschrift uf ere Poschtchaarte vom 28.&amp;nbsp;Novämber 1912]]
De '''Gustav Adolf Seiler''' (* [[20. September|20. Septämber]] [[1848]] z [[Binningen|Binnige]], † [[30. April]] [[1936]] z [[Basel]]; [[Heimatort|Bürger]] vo [[Frenkendorf|Fränkedef]]) isch en [[Schweiz|Schwyz]]er Bezirks-, Sekundar- und Kantonsschueleerer und en [[Philologie|Filoloog]] gsy. Sys grööscht Verdienscht isch sys [[Baseldeutsch|baseltüütsch]] Wöörterbuech, wo 1879 usechoo isch.

== Läbe ==
De Seiler isch z Binnigen i Primaarschuel und z Basel i s Gimnaasium und i s doozmaalig Pëdagogium. Er hät a den Universitëëte vo [[Universität Basel|Basel]] (under anderem bim Moritz Heyne), [[Heidelberg]] und [[Genf|Gämf]] gstudiert und hät z [[Karlsruhe]] au na en Turnerkurs absolviert.

Pruefflich isch de Seiler Leerer gsy für Tüütsch, alti Spraachen und Turne. Vo 1871 bis 1875 hät er a de Bezirksschuel z [[Liestal|Lieschtel]] Schuel ggëë, und deete hät er au syni Frau Sarah Müller gchänegleert und ghüraate. Wil s «Baselland in geistiger Beziehung so ziemlich todt»&lt;ref&gt;Das hät de Seiler am 2. Jäner 1875 em Fritz Staub gschribe; lis im Artikel vom Strübin (1993) naa.&lt;/ref&gt; gsy isch, hett er äigetli uf Züri wele. De Staub hät em aber ekäi Stell wele vermittle, und drum isch er in Tuurgau use, won er vo 1875 bis 1877 a de Kantonsschuel z [[Frauenfeld|Frauefäld]] Leerer gsy isch. Deet isch syn Soo [[Gustav Adolf Seiler (Politiker)|Gustav Adolf Seiler]] uf d Wält choo, spööter en Jurist, Baselbieter Landraat, Nazioonaalraat und Baselbieter Regierigsraat. 1877 händs de Seiler uf Basel gholt, won er bis zu synere Pänsionierig 1919 a de Mäitlisekundaarschuel gwürkt hät.

De Seiler isch Oberturner im Turnveräin Lieschtel gsy, vo 1873 bis 1875 und 1877 Baselbieter Kantonaaloberturner und hät 1873 «Turnkonzërt» ygfüert, wo na Jaarzäänt spööter en Mittelpunkt vom Veräinsläbe gsy sind.

== Dialäktoloogischs und namekundlichs Würke ==
Näbed em Leerer-Sy hät si de Seiler au für di [[Schweizerdeutsch|schwyzertüütsche]] Tialäkt intressiert. Wo d Redakzioon vom [[Schweizerisches Idiotikon|Schwyzerischen Idiotikon]] 1874 en Plan für das nöi Wëërch und es Proobeheft publiziert und Koreschpondänte i de ganze Tüütschschwyz gsuecht hät, hät si de Seiler na im glyche Jaar für e Mitaarbet gmulde. Andersch als anderi hät er aber nöd «nu» Woortlyschten ygschickt oder Antwoorten uf Fragen ggëë, sondern hät grad sälber es Wöörterbuech über d Mundaarten in de Halbkantöön [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Land]] und [[Kanton Basel-Stadt|Basel-Stadt]] gschribe. Er hät Hälffer i beedne Halbkantöön gha und isch fachlich vom [[Friedrich Staub|Fritz Staub]], em Scheffredakter vom Idiotikon, understützt woorde. 1879 isch s Wëërch ''Die Basler Mundart'' usechoo – en über 330sytigs Wöörterbuech mit eme dryssgsytigen Aahang mit de Tialäktgrammatik. Esones Wöörterbuech häts doozmaal na chuum nöimets ggëë. Me lists hüt na mit Gwünn, und es isch, zäme mit em ''Aargauer Wöörterbuech'' vom [[Jakob Hunziker]] vo 1877, en Mäilestäi i de Gschicht vo de tüütsche [[Dialektologie|Tialäktology]] und [[Liste Alemannischer Wörterbücher|Tialäktläxikografy]].

Au 1879 hät er sys zwäit Buech useggëë, d Tialäkt-Antology  ''Gottwilche!'' Die isch uf di äint Syten en Zuesatz zum Wöörterbuech gsy, uf di ander Syte hett si aber au sele im Tüütschunterricht ygsetzt wëërde. De Seiler hät gfunde, d Mundart von Schüeler sel der Uusgangspunkt vom Spraachunterricht sy, und mit deren Idee isch er nöd eläige gsy: De Schafuser Johannes Meyer mit sym Buech ''Deutsches Sprachbuch für höhere allemannische Volksschulen'' (Schafuse 1866) und der Aarauer Leerer [[Jost Winteler]] mit synere Schrift ''Über die Begründung des deutschen Sprachunterrichts auf der Mundart des Schülers'' (Bëërn 1878) händ s Glych wele.

Ab 1881 bis zu sym Tood hät de Seiler an ere groosse Zämestelig vo alne Basler Fluer- und Familienäme gschaffet. Er sälber hät nu welen e Samlig mache, aber de Fritz Staub hät em gsäit, er mües die Nämen au düüte, susch brech das nöd eso vil. Er hät sich daademit aber überlupft und isch nie fertig woorde. E paar Sache hät er i Uufsätz (wo hauptsächli i de ''Basellandschaftliche Zytig'' truckt woorde sind) publiziert,&lt;ref&gt;Basellandschaftlichi Zytig (bz) vom 19., 20., 24. und 25. Oktober 1900 ''(Das Eithal bei Tecknau und der Giessen);'' Alemannia NF II 2/3, 1901 ''(Die Ortsnamen Lys und Lysbüchel);'' bz vom 10. und 11. Jäner 1902 ''(Der Name Liestal);'' bz vom [...?] 1929 bzw. Sonderdruck ''(Passwang und Hohe Winde)''.&lt;/ref&gt; und deet gseet me, das syni Düütige underzwüschet täilwys überholt sind. D Materiaalie ligged hüt im Staatsarchiv Baselland. De Seiler hät gmäint, die Namesamlig seg sys grooss Wëërch, aber hüt wäiss me, das es sys Wöörterbuech isch, wo macht, das mer en au es Jarhundert spööter na gchänt. 

=== Wëërch ===
* ''Die Basler Mundart. Ein grammatisch-lexikalischer Beitrag zum schweizerdeutschen Idiotikon, zugleich ein Wörterbuch für Schule und Haus.'' Detloff, Basel 1879; umveränderete Naadruck: Sändig Reprint, Wiesbaden 1970. – [http://archive.org/stream/BaslerMundart/basler_mundart#page/n5/mode/2up Digitalisat.]
* ''Gottwilche! Allemannische Klänge aus Stadt und Landschaft Basel. Für Freunde der Mundart ausgewählt.'' Lüdin &amp; Walser, Lieschtel 1879.

== Literatuur ==
* [ooni Verfassername:] ''G. Adolf Seiler, alt Sekundarlehrer in Basel, zu seinem 80. Geburtstag.'' I: Basellandschaftlichi Zyting, 20. Septämber 1928, S.&amp;nbsp;2.
* L.&amp;nbsp;F.: ''Zum Tod von Gustav Adolf Seiler-(Müller).'' I: Basellandschaftlichi Zytig, 4. Mäie 1936.
* Kaspar Birkhäuser: [https://personenlexikon.bl.ch/Gustav_Adolf_Seiler ''Gustav Adolf Seiler.''] I: ''Das Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft.'' Lieschtel 1997.
* {{HLS|11682|Seiler, Gustav Adolf|Autor=Marcel Müller}}
* Eduard Strübin: ''Die Anfänge der Baselbieter Mundartforschung und das Schweizerische Idiotikon.'' I: [https://www.idiotikon.ch/Texte/Jahresberichte/Id_Jahresbericht_1992.pdf Schweizerdeutsches Wörterbuch. Bericht über das Jahr 1992], o.&amp;nbsp;O. 1993, S.&amp;nbsp;10–21 und, namal dureglueget, i: Baselbieter Heimetbletter 58 (1993), S.&amp;nbsp;134–144.

== Äinzelnaawys ==
&lt;references /&gt;

{{Normdaten}}

{{SORTIERUNG:Seiler, Gustav Adolf}}
[[Kategorie:Artikel uf Züritüütsch]]
[[Kategorie:Lehrer]]
[[Kategorie:Lexikograf]]
[[Kategorie:Sportler (Schwiiz)]]
[[Kategorie:Sport z Basel]]
[[Kategorie:Baselbieter]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>2omxfgovmdbpjhnirxh9rzvuf3akdyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleinschreibung</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43346</id>
    <revision>
      <id>1088620</id>
      <parentid>1028373</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bischpil */ Neui bischpiil</comment>
      <origin>1088620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2720" sha1="k127aqckyvvfmd5ppv5svmyh9hk9mgy" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Chliischriibig}}
Under '''Chliischriibig''' verstoot me d Verwendig vo [[Kleinbuchstabe|Chliibuechstabe (Minuskle)]] am Wortaafang.
[[Datei:Textbeispiel_Kleinschreibung.png|miniatur|200px|konsequänti chliischriibig]]
== Konsequänti und gmässigti Chliischriibig ==
Bi de ''konsequänte Chliischriibig'' wärded ali [[Großbuchstabe|Grossbuechstabe (Majuskle)]] vermide, also nu s chlinne Alfabeet brucht. Di ''gmässigti Chliischriibig'' (wome au als ''gmässigti [[Großschreibung|Grossschriibig]]'' bezaichnet) bruucht i bestimmte Fäll grossgschribni Buechstabe för Wörter, öppe am [[Satzanfang|Satzaafang]], bi [[Eigenname|Aigenäme]] oder bi de [[Höflichkeitsform]].
[[Datei:Textbeispiel_Grossschreibung.png|miniatur|200px|normali Grossschriibig, gem. Duden]]

== Vor- und Nochtail ==
D Vortaile vo de konsequänte oder gmässigte Chliischriibig sind us Sicht vo erer Befürworter:
* D [[Rechtschreibung|Rächtschriibig]] wird radikal vereifacht, wil (fascht) ali Regle zu de Gross- und Chliischriibig ewägg falled. För Fremdsprööchler sind die Regle schwär z verstoo, aber au vili Muettersprööchler händ Müe demit.
* Ainzelni Wortgruppene, wie d [[Substantiv]] wärded nöt bevorzugt behandlet und d Konsentrazion uf s Wesentlichi, de Inhalt vom Text, segi ender möglich.
* S Schriibe und Tippe wird schnäller (Zytgwünn).
* Binnere radikale Vermiidig vo allne Grossbuechstabe werded nüme zwai [[Alphabet|Alfabeet]] brucht. Da wür haisse, das me au Abchürzige (z. B. UNO, USA usw.) nu no chlii wür schriibe.

D Nochtail wärded vo de Gegner wie folgt beschribe:
* D Chliischriibig stöört de [[Lesbarkeit|Lesefluss]]. S Aug orientiert sich im Text a markante Stelle, wie äbe a de Grossbuechstabe. D Grossschriibig erliechtered s Quärläse, wil d Substantiv und d Satzaafäng, wo för s Verständnis vome Text wichtig sind, vom Aug gschnäller erfasst wärde chönd.
* D Chliischriibig chan zu Missverständnis füere. Folgende Satz cha nu us em Zämehang richtig verstande wärde: «I han z moskau liebi gnosse.» I de Normalschrift wirds sofort klar, wies gmaint isch. «I han z Moskau liebi Gnosse.» oder aber «I han z Moskau Liebi gnosse.»

== Bischpil ==
I de Alemannische Wikipedia häts zur Zyt folgendi Artikel mit
* gmässigte Chliischriibig: [[Brusio]], [[Malters|Mauters]], [[Meggen LU|Megge]], [[Horw|Horb]], [[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Neuschti Nochrichte]], [[Luzern heute|Lozärn hüt]] und [[Capanna Regina Margherita]]
* mit konsequänter chliischriibig: Kene zor Ziit

== Weblink ==
* [http://www.sprache.org/ sprache.org], Bund für vereinfachte rechtschreibung

[[Kategorie:Schrift]]
[[Kategorie:Rächtschriibig]]
[[Kategorie:Sprochpolitik]]</text>
      <sha1>k127aqckyvvfmd5ppv5svmyh9hk9mgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11. April</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44460</id>
    <revision>
      <id>1088618</id>
      <parentid>1050072</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>111687</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>1088618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="8qlrnotzff0gjkbtbl57nq549c1q5b0" xml:space="preserve">{{Kalender Jahrestage|April}}
Dr '''11. April''' isch dr 101. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 102. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 264 Däg bis zum Änd vum Johr.

== Was isch bassiert? ==
[[Datei:Battle of Schwaderloh (88361402).jpg|100px|right|thumb|Schlacht im Schwaderloh]]
[[Datei:Marcel Pilet-Golaz.gif|100px|right|thumb|Marcel Pilet-Golaz]]
* {{0}}[[491]]: Noch em Dod vum [[Zenon (Kaiser)|Zenon]] wird dr [[Anastasios I.]] z [[Konstantinopel]] zum [[Kaiser|Chaiser]] vum [[Byzantinisches Reich|Byzantinische Rych]] uusgrufe.
* [[1499]]: D Schlacht im Schwaderloh im [[Kanton Thurgau|Thurgau]] goht as erschti großi Schlacht vum [[Schwabenkrieg|Schwobechrieg]] mit eme Siig vu dr [[Alte Eidgenossenschaft|Aidgnosse]] iber d Druppe vum Schwebische Bund uus.
* [[1668]]: Dr [[Dietrich Buxtehude]] wird Organischt an dr Mariechilche z Lübeck.
* [[1713]]: Mit em [[Friede von Utrecht|Fride vu Utrecht]] ändet dr [[Spanischer Erbfolgekrieg|Spanisch Erbfolgchrieg]].
* [[1727]]: Z Leipzig wird d [[Matthäus-Passion (J. S. Bach)|Matthäus-Passion]] vum [[Johann Sebastian Bach]] urufgfiert.
* [[1798]]: Mit dr Grindig vum [[Kanton Baden|Kanton Bade]] findet d [[Grafschaft Baden|Grofschaft Bade]] ihre Änd.
* [[1963]]: Dr Papscht [[Johannes XXIII.]] vereffetligt d Enzyklika ''Pacem in terris''. Zum erschte Mol wändet sich e [[Papst|Papscht]] dodermit nit nume an d [[Römisch-katholische Kirche|Katholike]] sundern an ''alli Mänsche mit guetem Wille''.

== Uf d Wält chuu ==
* [[1753]]: [[Alphons Pfyffer]], Schwyzer Bolitiker
* [[1956]], [[Clà Riatsch]], Schwiizer Rätoromanischt

== Gstorbe ==
* [[1774]]: [[Elias Gottlob Haußmann]], dytsche Moler
* [[1940]]: [[Klara Honegger]], Schwyzer Frauerächtleri
* [[1947]]: [[Hans Valär]], Schwyzer Architäkt, Turismusfunktionär und Mundartautor
* [[1958]]: [[Marcel Pilet-Golaz]], Schwyzer Bolitiker un Bundesrot

== Weblink ==
{{Commonscat|11 April|11. April}}

[[Kategorie:Tag|0411]]</text>
      <sha1>8qlrnotzff0gjkbtbl57nq549c1q5b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brusio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52111</id>
    <revision>
      <id>1088622</id>
      <parentid>1052957</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>D'chreise send im Bündnerland scho länger ufghobe worde</comment>
      <origin>1088622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8348" sha1="de1v55ltus18p0nytsh6v49leiwbya1" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Brusio}} {{Kleinschreibung}}
{{Infobox Ort in der Schweiz
|NAME_ORT = Brusio
|BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Brusio 2009.png
|BILDPFAD_WAPPEN = CHE Brusio COA.svg
|REGION-ISO = CH-GR
|BEZIRK = [[Region Bernina|Bernina]]
|IMAGEMAP = Bezirk Bernina
|BFS = 3551
|PLZ = '''7743 Brusio'''&lt;br /&gt;7744 Campocologno&lt;br /&gt;7747 Viano&lt;br /&gt;7748 Campascio
|BREITENGRAD = 46.258934
|LÄNGENGRAD = 10.124708
|HÖHE = 780
|FLÄCHE = 46,29
|EINWOHNER = &lt;!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden --&gt;
|STAND_EINWOHNER = &lt;!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden --&gt;
|WEBSITE = www.brusio.ch
}}
'''Brusio''' ({{deS}} veraltet ''Brüs'', {{rmS|''Brüsch''}}) isch en [[politische Gemeinde|gmeind]] im südliche [[Kanton Graubünden|Bündnerland]] und dodämit i dä [[Schweiz|Schwiiz]]. S'gmeindsgebiet deckt sech mit em gliichnamige [[Kreis Brusio|chreis]], vo bis zum 31. Dezämber 2015 beschtande hät. Zämä mit dä nochbergmeind [[Poschiavo]] bildet Brusio d'talschaft Val Poschiavo (dt. ''[[Puschlav]]'') ond dä [[Bezirk Bernina]].

== Wappe ==
[[Wappen|Blasonierig]]: ''In rot es durchgehends silbrigs chrüüz.'' 

S'chrüüz wird als [[siegel|sigel]]bild sit em aafang vom 17. johrhundert bruucht, zämä mit dä devisä ''sub hoc signo vinces''. Es send d'farbe vo dä ehemolige grichtsgmeind Puschlav.

== Geografii ==
[[Datei:Brusio von San Romerio.jpg|mini|hochkant|links|Blick uf Brusio vo dr Alp San Romerio uus]]

S'gmeindsgebiet isch eigetlech s'undere Puschlav ond goht vom südlechen ändi vom [[Lago di Poschiavo]] bis zo dä [[Italien|italiänische]] gränzä bi ''Piattamala'', wo met {{Höhe|517|CH|link=true}} dä tüüfschti punkt vo dä gmeind isch. Dä höchschti isch dä 2901&amp;nbsp;m hochi ''Piz Combul''.

Im [[tal]] unde ligged dä hauptort Brusio (780&amp;nbsp;m) ond, wiiter unde, d'dörfer ''Campascio'' (637&amp;nbsp;m) ond ''Campocologno'' (553&amp;nbsp;m) aber au dä wiiler ''Zalende''. Uf schmale terrasse, oberhalb vo dä vo gröllhalde ond typische [[Kastanie|chäschteneselve]] prägte häng, findet me d'dörfli ''Viano'' (1281&amp;nbsp;m) ond – extrem schteil zwüsched 1300 bis 1550&amp;nbsp;m verstreut – ''Cavaione''. Zo dä gmeind Brusio ghört au no en teil vo ''[[Miralago]]'' und vili chliini [[Maiensäss|maiesäss]] ond [[Alp (Bergweide)|alpe]].

Im johr 1997 sind 16,6 % vo dä gmeindsflächi landwirtschaftlech gnutzt worde, wald häts 54,1 % kha, hüser schtönd uf 2,3 % vo dä flächi. Unproduktiv send ungfähr 27,0 %.

D gemeind isch uf drüü site vo italiänischem gebiet umgää. Nochbergmeinde send näbä Poschiavo diä italiänische gmeinde [[Grosotto]], [[Vervio]], [[Tirano]], [[Villa di Tirano]], [[Bianzone]], [[Teglio]] und [[Chiuro]], wo alli zu dä [[provinz Sondrio]] ghörid.

== Gschicht ==
[[Datei:Brusio San Romerio.jpg|mini|hochkant|D'chile vo San Romerio]]

Brusio wird im johr 1106 s'erschti mol inere urkund erwähnt, im 1222 dänn als eigeschtändigi gmeind. Sit em 14. johrhundert hät dä ort zämä mit Poschiavo diä grossi talgmeind ''(Cumün)'' bildet, wo 1408 im [[Drei Bünde|Gotteshuusbund]] biträtten isch.

En eigeti pfarrei beschtoht sit 1501. Noch dä [[reformation]] send d'katholike ond die reformierte ungfähr gliich vill gsi. Bedi konfessione händ im 17. johrhundert dänn eigeti chilene gha. Bi dä [[Gegenreformation|gägereformation]] häts dänn vili toti bi dä reformierte ggä, au send vili usgwanderet. Eso isch dänn de aateil vo de reformierte uf ungfähr 10% gsunke. 

Erscht im johr 1851 hät sech Brusio usem verbund met Poschiavo glöst.

=== Cavaione ===
S'dörfli Cavaione isch erscht im johr 1867 duren schtaatsvertrag mit Italie zu dä Schwiiz cho. Es isch dänn dä gmeind Brusio zueteilt worde. D landesgrenze im &quot;Val dal Saent&quot; isch erscht im johr 1876 ändgültig feschtgleit worde. 

== Bevölkerig ==
{| class=&quot;prettytable&quot; 
 |- bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot;
 !colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot; | Bevölkerigsentwicklig
 |- bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot;
 !Jahr 
 !Iiwohner
|-
|align=&quot;center&quot;|1850 || align=&quot;center&quot; | 1000
|-
|align=&quot;center&quot;|1880 || align=&quot;center&quot; | 1158 
|-
|align=&quot;center&quot;|1900 || align=&quot;center&quot; | 1199
|-
|align=&quot;center&quot;|1910 || align=&quot;center&quot; | 1320
|-
|align=&quot;center&quot;|1941 || align=&quot;center&quot; | 1470
|-
|align=&quot;center&quot;|1950 || align=&quot;center&quot; | 1528
|-
|align=&quot;center&quot;|1980 || align=&quot;center&quot; | 1258
|-
|align=&quot;center&quot;|2005 || align=&quot;center&quot; | 1198
|-
|align=&quot;center&quot;|2010 || align=&quot;center&quot; | 1123
|-
|align=&quot;center&quot;|2020 || align=&quot;center&quot; | 1120
|}

I dä hundert johr zwüsched 1850 ond 1950 isch d bevölkerig schtarch gwachse (um 528 lüüt = 52,8 %). Aber diä nochschte 30 johr händ dänn e grossi abwanderig brocht ond bis 1980 send 17,67 % weniger lüüt i dä gmeind gsi. Ond es werdet immer wenier, im johr 2005 hät Brusio gliichfill iiwohner gha wie im johr 1900.

=== Sproche ===
Alltagssproch isch in Brusio dä [[Lombardische Sprache|alpinlombardischi]] dialäkt ''Pus'ciavin''. Er isch im johr 1900 vo 96,16 % vo dä lüüt gredt worde. Sit däm hät sech chum öppis dra ggänderet:

{| class=&quot;prettytable&quot; 
|-----
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BFEFFF&quot; | '''Sproche z Brusio'''
|-----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Sproche''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Volkszählig 1980''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Volkszählig 1990''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Volkszählig 2000'''
|-----
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot; | '''Aazahl''' || align=&quot;center&quot; | '''Aateil''' || align=&quot;center&quot; | '''Aazahl''' || align=&quot;center&quot; | '''Aateil''' || align=&quot;center&quot; | '''Aazahl''' || align=&quot;center&quot; | '''Aateil'''
|-----
|[[Deutsche Sprache|tüütsch]] || align=right | 43 || align=right | 3,42 % || align=right | 45 || align=right | 3,69 % || align=right | 64 || align=right | 5,32 %
|-----
|[[Rätoromanische Sprache|Rätoromanisch]] || align=right | 15 || align=right | 1,19 % || align=right | 12 || align=right | 0,98 % || align=right | 8 || align=right | 0,67 %
|-----
|[[Italienische Sprache|Italiänisch]] || align=right | 1'191 || align=right | 94,67 % || align=right | 1'150 || align=right | 94,26 % || align=right | 1'111 || align=right | 92,43 %
|-----
|'''Iiwohner''' || align=right | 1'258 || align=right | 100 % || align=right | 1'220 || align=right | 100 % || align=right | 1'202 || align=right | 100 %
|}

Einzigi amtssprooch isch Italiänisch.

=== Härkunft ond nationalität ===
Ändi 2005 send vo dä 1198 bewohner 1108 (= 92,49 %) Schwiizer gsi.

== Wirtschaft ==
Es paar wiichällereie sind präsent, wo im nöchä italiänische [[Veltlin]] – zom teil us eigete wiibärgä – rotwii abfüllid ond i dä Schwiiz verteilet. Au gits en grosse frücht- ond gmüesimporteur. Ond imene schteibroch wärdit [[granit]] ond [[metabasit]] abbaut.

Wiiteri wichtigi arbetgäber send s [[chraftwärch]] vo de [[Repower AG|repower]], die [[Rhätische Bahn|Rhätischi Bahn]] ond d [[Eidgenössische Zollverwaltung|Zollverwaltig]]. Dänn häts no es paar chliini gwärb- ond handwärksbetriib ond tankschtelle. Dä tourismus schpelt in Brusio kei grossi rolle ond an schmuggel vo früener (Kafi ond Zigarette) erinneret numeno s'dorfmuseum. 

I dä Landwirtschaft send 166 lüüt beschäftiget, im produzierende gwärb 178 ond bi dä dienschtleischtige sends 333 (schtand 2000–2001).

=== Verchehr ===
[[Datei:2007 10 Berninabahn 042080.jpg|mini|S'chreisviadukt vo dä Rhätische Bahn]]

Dur Brusio, Campascio ond Campocologno füert d' [[Hauptstrasse 29|hauptschtrooss 29]] vom [[Berninapass]] is Veltlin. Schmali kurveriichi schtrosse füehred uf die hochglägene dörfli Viano ond Cavaione.

Uf gmeindsgebiet ligged zwöi bahnhöf (Brusio ond Campocologno) ond ei halteschtell (Campascio) vo dä 1908 iigweihte [[Berninabahn]]. Campocologno hät en relativ grossi bedütig im [[Verkehr|güeterverchehr]] als gränzbahnhof. Sit 1998 betriibt die Rhätischi Bahn oberhalb vom bahnhof Campocologno en separate güeterbahnhof. Döt wärdit vor allem [[holz]] (baumschtämm) ond mineralölprodukt verlade.

== Weblink ==
{{Commonscat}}
* [http://www.brusio.ch offizielli websiite vo dä gmeind Brusio] (italienisch)
* {{HLS|1432|Brusio|Autor=Fernando Iseppi}}
* {{HLS|8100|Cavajone|Autor=Adolf Collenberg}}

== Einzelnochwiis ==
&lt;references /&gt;

{{Navigationsleiste Bezirk Bernina}}

{{Übersetzungshinweis|de|Brusio|dütsch|124779729}}

{{Normdaten}}

[[Kategorie:Ort (Kanton Graubünde)]]</text>
      <sha1>de1v55ltus18p0nytsh6v49leiwbya1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1088625</id>
      <parentid>1088622</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>oder soo, weniger hoochtüütsch</comment>
      <origin>1088625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8351" sha1="2mrtmexjfgppbdfxx4p67eay9yho2vj" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Brusio}} {{Kleinschreibung}}
{{Infobox Ort in der Schweiz
|NAME_ORT = Brusio
|BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Brusio 2009.png
|BILDPFAD_WAPPEN = CHE Brusio COA.svg
|REGION-ISO = CH-GR
|BEZIRK = [[Region Bernina|Bernina]]
|IMAGEMAP = Bezirk Bernina
|BFS = 3551
|PLZ = '''7743 Brusio'''&lt;br /&gt;7744 Campocologno&lt;br /&gt;7747 Viano&lt;br /&gt;7748 Campascio
|BREITENGRAD = 46.258934
|LÄNGENGRAD = 10.124708
|HÖHE = 780
|FLÄCHE = 46,29
|EINWOHNER = &lt;!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden --&gt;
|STAND_EINWOHNER = &lt;!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden --&gt;
|WEBSITE = www.brusio.ch
}}
'''Brusio''' ({{deS}} veraltet ''Brüs'', {{rmS|''Brüsch''}}) isch en [[politische Gemeinde|gmeind]] im südliche [[Kanton Graubünden|Bündnerland]] und dodämit i dä [[Schweiz|Schwiiz]]. S'gmeindsgebiet hät sech mit em gliichnamige [[Kreis Brusio|chreis]] deckt, wo s bis zum 31. dezämber 2015 ggää hät. Zämä mit dä nochbergmeind [[Poschiavo]] bildet Brusio d'talschaft Val Poschiavo (dt. ''[[Puschlav]]'') ond dä [[Bezirk Bernina]].

== Wappe ==
[[Wappen|Blasonierig]]: ''In rot es durchgehends silbrigs chrüüz.'' 

S'chrüüz wird als [[siegel|sigel]]bild sit em aafang vom 17. johrhundert bruucht, zämä mit dä devisä ''sub hoc signo vinces''. Es send d'farbe vo dä ehemolige grichtsgmeind Puschlav.

== Geografii ==
[[Datei:Brusio von San Romerio.jpg|mini|hochkant|links|Blick uf Brusio vo dr Alp San Romerio uus]]

S'gmeindsgebiet isch eigetlech s'undere Puschlav ond goht vom südlechen ändi vom [[Lago di Poschiavo]] bis zo dä [[Italien|italiänische]] gränzä bi ''Piattamala'', wo met {{Höhe|517|CH|link=true}} dä tüüfschti punkt vo dä gmeind isch. Dä höchschti isch dä 2901&amp;nbsp;m hochi ''Piz Combul''.

Im [[tal]] unde ligged dä hauptort Brusio (780&amp;nbsp;m) ond, wiiter unde, d'dörfer ''Campascio'' (637&amp;nbsp;m) ond ''Campocologno'' (553&amp;nbsp;m) aber au dä wiiler ''Zalende''. Uf schmale terrasse, oberhalb vo dä vo gröllhalde ond typische [[Kastanie|chäschteneselve]] prägte häng, findet me d'dörfli ''Viano'' (1281&amp;nbsp;m) ond – extrem schteil zwüsched 1300 bis 1550&amp;nbsp;m verstreut – ''Cavaione''. Zo dä gmeind Brusio ghört au no en teil vo ''[[Miralago]]'' und vili chliini [[Maiensäss|maiesäss]] ond [[Alp (Bergweide)|alpe]].

Im johr 1997 sind 16,6 % vo dä gmeindsflächi landwirtschaftlech gnutzt worde, wald häts 54,1 % kha, hüser schtönd uf 2,3 % vo dä flächi. Unproduktiv send ungfähr 27,0 %.

D gemeind isch uf drüü site vo italiänischem gebiet umgää. Nochbergmeinde send näbä Poschiavo diä italiänische gmeinde [[Grosotto]], [[Vervio]], [[Tirano]], [[Villa di Tirano]], [[Bianzone]], [[Teglio]] und [[Chiuro]], wo alli zu dä [[provinz Sondrio]] ghörid.

== Gschicht ==
[[Datei:Brusio San Romerio.jpg|mini|hochkant|D'chile vo San Romerio]]

Brusio wird im johr 1106 s'erschti mol inere urkund erwähnt, im 1222 dänn als eigeschtändigi gmeind. Sit em 14. johrhundert hät dä ort zämä mit Poschiavo diä grossi talgmeind ''(Cumün)'' bildet, wo 1408 im [[Drei Bünde|Gotteshuusbund]] biträtten isch.

En eigeti pfarrei beschtoht sit 1501. Noch dä [[reformation]] send d'katholike ond die reformierte ungfähr gliich vill gsi. Bedi konfessione händ im 17. johrhundert dänn eigeti chilene gha. Bi dä [[Gegenreformation|gägereformation]] häts dänn vili toti bi dä reformierte ggä, au send vili usgwanderet. Eso isch dänn de aateil vo de reformierte uf ungfähr 10% gsunke. 

Erscht im johr 1851 hät sech Brusio usem verbund met Poschiavo glöst.

=== Cavaione ===
S'dörfli Cavaione isch erscht im johr 1867 duren schtaatsvertrag mit Italie zu dä Schwiiz cho. Es isch dänn dä gmeind Brusio zueteilt worde. D landesgrenze im &quot;Val dal Saent&quot; isch erscht im johr 1876 ändgültig feschtgleit worde. 

== Bevölkerig ==
{| class=&quot;prettytable&quot; 
 |- bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot;
 !colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot; | Bevölkerigsentwicklig
 |- bgcolor=&quot;#E3E3E3&quot;
 !Jahr 
 !Iiwohner
|-
|align=&quot;center&quot;|1850 || align=&quot;center&quot; | 1000
|-
|align=&quot;center&quot;|1880 || align=&quot;center&quot; | 1158 
|-
|align=&quot;center&quot;|1900 || align=&quot;center&quot; | 1199
|-
|align=&quot;center&quot;|1910 || align=&quot;center&quot; | 1320
|-
|align=&quot;center&quot;|1941 || align=&quot;center&quot; | 1470
|-
|align=&quot;center&quot;|1950 || align=&quot;center&quot; | 1528
|-
|align=&quot;center&quot;|1980 || align=&quot;center&quot; | 1258
|-
|align=&quot;center&quot;|2005 || align=&quot;center&quot; | 1198
|-
|align=&quot;center&quot;|2010 || align=&quot;center&quot; | 1123
|-
|align=&quot;center&quot;|2020 || align=&quot;center&quot; | 1120
|}

I dä hundert johr zwüsched 1850 ond 1950 isch d bevölkerig schtarch gwachse (um 528 lüüt = 52,8 %). Aber diä nochschte 30 johr händ dänn e grossi abwanderig brocht ond bis 1980 send 17,67 % weniger lüüt i dä gmeind gsi. Ond es werdet immer wenier, im johr 2005 hät Brusio gliichfill iiwohner gha wie im johr 1900.

=== Sproche ===
Alltagssproch isch in Brusio dä [[Lombardische Sprache|alpinlombardischi]] dialäkt ''Pus'ciavin''. Er isch im johr 1900 vo 96,16 % vo dä lüüt gredt worde. Sit däm hät sech chum öppis dra ggänderet:

{| class=&quot;prettytable&quot; 
|-----
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#BFEFFF&quot; | '''Sproche z Brusio'''
|-----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Sproche''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Volkszählig 1980''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Volkszählig 1990''' || colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | '''Volkszählig 2000'''
|-----
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot; | '''Aazahl''' || align=&quot;center&quot; | '''Aateil''' || align=&quot;center&quot; | '''Aazahl''' || align=&quot;center&quot; | '''Aateil''' || align=&quot;center&quot; | '''Aazahl''' || align=&quot;center&quot; | '''Aateil'''
|-----
|[[Deutsche Sprache|tüütsch]] || align=right | 43 || align=right | 3,42 % || align=right | 45 || align=right | 3,69 % || align=right | 64 || align=right | 5,32 %
|-----
|[[Rätoromanische Sprache|Rätoromanisch]] || align=right | 15 || align=right | 1,19 % || align=right | 12 || align=right | 0,98 % || align=right | 8 || align=right | 0,67 %
|-----
|[[Italienische Sprache|Italiänisch]] || align=right | 1'191 || align=right | 94,67 % || align=right | 1'150 || align=right | 94,26 % || align=right | 1'111 || align=right | 92,43 %
|-----
|'''Iiwohner''' || align=right | 1'258 || align=right | 100 % || align=right | 1'220 || align=right | 100 % || align=right | 1'202 || align=right | 100 %
|}

Einzigi amtssprooch isch Italiänisch.

=== Härkunft ond nationalität ===
Ändi 2005 send vo dä 1198 bewohner 1108 (= 92,49 %) Schwiizer gsi.

== Wirtschaft ==
Es paar wiichällereie sind präsent, wo im nöchä italiänische [[Veltlin]] – zom teil us eigete wiibärgä – rotwii abfüllid ond i dä Schwiiz verteilet. Au gits en grosse frücht- ond gmüesimporteur. Ond imene schteibroch wärdit [[granit]] ond [[metabasit]] abbaut.

Wiiteri wichtigi arbetgäber send s [[chraftwärch]] vo de [[Repower AG|repower]], die [[Rhätische Bahn|Rhätischi Bahn]] ond d [[Eidgenössische Zollverwaltung|Zollverwaltig]]. Dänn häts no es paar chliini gwärb- ond handwärksbetriib ond tankschtelle. Dä tourismus schpelt in Brusio kei grossi rolle ond an schmuggel vo früener (Kafi ond Zigarette) erinneret numeno s'dorfmuseum. 

I dä Landwirtschaft send 166 lüüt beschäftiget, im produzierende gwärb 178 ond bi dä dienschtleischtige sends 333 (schtand 2000–2001).

=== Verchehr ===
[[Datei:2007 10 Berninabahn 042080.jpg|mini|S'chreisviadukt vo dä Rhätische Bahn]]

Dur Brusio, Campascio ond Campocologno füert d' [[Hauptstrasse 29|hauptschtrooss 29]] vom [[Berninapass]] is Veltlin. Schmali kurveriichi schtrosse füehred uf die hochglägene dörfli Viano ond Cavaione.

Uf gmeindsgebiet ligged zwöi bahnhöf (Brusio ond Campocologno) ond ei halteschtell (Campascio) vo dä 1908 iigweihte [[Berninabahn]]. Campocologno hät en relativ grossi bedütig im [[Verkehr|güeterverchehr]] als gränzbahnhof. Sit 1998 betriibt die Rhätischi Bahn oberhalb vom bahnhof Campocologno en separate güeterbahnhof. Döt wärdit vor allem [[holz]] (baumschtämm) ond mineralölprodukt verlade.

== Weblink ==
{{Commonscat}}
* [http://www.brusio.ch offizielli websiite vo dä gmeind Brusio] (italienisch)
* {{HLS|1432|Brusio|Autor=Fernando Iseppi}}
* {{HLS|8100|Cavajone|Autor=Adolf Collenberg}}

== Einzelnochwiis ==
&lt;references /&gt;

{{Navigationsleiste Bezirk Bernina}}

{{Übersetzungshinweis|de|Brusio|dütsch|124779729}}

{{Normdaten}}

[[Kategorie:Ort (Kanton Graubünde)]]</text>
      <sha1>2mrtmexjfgppbdfxx4p67eay9yho2vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vorlage:Wechselkursdaten/EZB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>53385</id>
    <revision>
      <id>1088617</id>
      <parentid>1088597</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LkhBot</username>
        <id>98539</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Aktualisierung</comment>
      <origin>1088617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="jx3cv4anvq6gx1agakdmc085lmclfe5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{{1|}}}
|STAND=2026-09-18
|USD = 1.146
|JPY = 180.94
|BGN = 1.9558
|CZK = 24.339
|DKK = 7.4754
|GBP = 0.8588
|HUF = 364.28
|PLN = 4.3635
|RON = 5.2647
|SEK = 11.2915
|CHF = 0.9462
|ISK = 139.4
|NOK = 10.8095
|HRK = 7.5365
|RUB = 117.2010
|TRY = 55.9077
|AUD = 1.6095
|BRL = 5.8857
|CAD = 1.6056
|CNY = 7.6755
|HKD = 8.9903
|IDR = 20424.81
|ILS = 3.4812
|INR = 109.8755
|KRW = 1590.76
|MXN = 19.6855
|MYR = 4.6763
|NZD = 2.0068
|PHP = 71.972
|SGD = 1.4651
|THB = 38.225
|QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html

[[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jx3cv4anvq6gx1agakdmc085lmclfe5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Region Bernina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62310</id>
    <revision>
      <id>1088621</id>
      <parentid>1051172</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Iitailig */ Statt Bernina isch Albula gschtande</comment>
      <origin>1088621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="r3p2ddfpiplvn5ucgxoeco174e2l7uq" xml:space="preserve">{{Infobox Bezirk in der Schweiz
|WAPPEN = 
|NAME = Region Bernina
|KANTON = Graubünden
|SITZ = [[Poschiavo]]
|BFS = 1842
|REGION-ISO = CH-GR
|FLAECHE = 237.30
|WEBSITE = 
|KARTE = Karte_Region_Bernina 2016.png
}}
D '''Region Bernina''' ([[Rätoromanische Sprache|romanisch]] ''Regiun Bernina'') isch a Verwaltigsainhait vum [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünda]] i da [[Schweiz|Schwiz]], wo dur d Gebietsreform uf da 1. Januar 2016 entstanda isch. Hauptort isch [[Poschiavo]].

D Region umfasst s [[Puschlav]]. Si isch identisch mit em [[Bezirk Bernina]], wo bis Endi 2015 bestanda hät. D Krais [[Kreis Brusio|Brusio]] und [[Kreis Poschiavo|Poschiavo]] sind uf da 31. Dezember 2015 ufglöst worda.

== Iitailig ==
Zur Region Bernina ghörend die Gmainda:&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Stand: 1. Januar 2016&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Wappa
! de Nama vu da Gmaind
! Iiwohner&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{EWD|CH-GR}})&lt;/small&gt;
! Flächi&lt;br /&gt;&lt;small&gt;in km²&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Generalisierte Grenzen 2020&quot;&gt;[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/dienstleistungen/geostat/geodaten-bundesstatistik/administrative-grenzen/generalisierte-gemeindegrenzen.assetdetail.11947564.html Bundesamt für Statistik Generalisierte Grenzen 2020.]&lt;/ref&gt;
! Iiw.&lt;br /&gt;pro km²
|-
|[[Datei:CHE Brusio COA.svg|35px|zentriert|Brusio]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Brusio]] 
| data-sort-value=&quot;{{EWZ|CH-GR|3551}}&quot; | {{EWZ CH|CH-GR|3551}}
| {{formatnum: {{ RundenDez | {{Metadaten Fläche CH|3551}} | 2 }}}} || {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR|3551}}/{{Metadaten Fläche CH|3551}} round 0}}
|-
|[[Datei:CHE Poschiavo COA.svg|35px|zentriert|Poschiavo]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''[[Poschiavo]]''' 
| data-sort-value=&quot;{{EWZ|CH-GR|3561}}&quot; | {{EWZ CH|CH-GR|3561}}
| {{formatnum: {{ RundenDez | {{Metadaten Fläche CH|3561}} | 2 }}}} || {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR|3561}}/{{Metadaten Fläche CH|3561}} round 0}}
|- 
! colspan=&quot;2&quot; | Total (2) 
! style=&quot;text-align:right&quot; | {{EWZ CH|CH-GR|B1842}} 
! style=&quot;text-align:right&quot; | {{formatnum: {{ RundenDez | {{Metadaten Fläche CH|B1842}} | 2 }}}}
! style=&quot;text-align:right&quot; | {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR|B1842}}/{{Metadaten Fläche CH|B1842}} round 0}}
|}

== Weblink ==
* {{Commonscat|Bernina (district)|Region Bernina}}
* {{HLS|8086|Bernina|Autor=Jürg Simonett}}

== Fuassnoota ==
&lt;references /&gt;

{{Navigationsleiste Regionen des Kantons Graubünden}}

[[Kategorie:Bezirk im Kanton Graubünda|Bernina]]</text>
      <sha1>r3p2ddfpiplvn5ucgxoeco174e2l7uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1088623</id>
      <parentid>1088621</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>die italiänischi übersetzig no dezue gschribe, isch fürs Puschlav fasch wichtiger als die rätoromanischi.</comment>
      <origin>1088623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2546" sha1="fg3jmpzzeuf8sskre9tykirn9razeiw" xml:space="preserve">{{Infobox Bezirk in der Schweiz
|WAPPEN = 
|NAME = Region Bernina
|KANTON = Graubünden
|SITZ = [[Poschiavo]]
|BFS = 1842
|REGION-ISO = CH-GR
|FLAECHE = 237.30
|WEBSITE = 
|KARTE = Karte_Region_Bernina 2016.png
}}
D '''Region Bernina''' ([[Italienische Sprache|italiänisch]] ''Regione Bernina,'' [[Rätoromanische Sprache|romanisch]] ''Regiun Bernina'') isch a Verwaltigsainhait vum [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünda]] i da [[Schweiz|Schwiiz]], wo dur d Gebietsreform uf da 1. Januar 2016 entstanda isch. Hauptort isch [[Poschiavo]].

D Region umfasst s [[Puschlav]]. Si isch identisch mit em [[Bezirk Bernina]], wo bis Endi 2015 bestanda hät. D Krais [[Kreis Brusio|Brusio]] und [[Kreis Poschiavo|Poschiavo]] sind au uf da 31. Dezember 2015 ufglöst worda.

== Iitailig ==
Zur Region Bernina ghörend die Gmainda:&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Stand: 1. Januar 2016&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; | Wappa
! de Nama vu da Gmaind
! Iiwohner&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{EWD|CH-GR}})&lt;/small&gt;
! Flächi&lt;br /&gt;&lt;small&gt;in km²&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Generalisierte Grenzen 2020&quot;&gt;[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/dienstleistungen/geostat/geodaten-bundesstatistik/administrative-grenzen/generalisierte-gemeindegrenzen.assetdetail.11947564.html Bundesamt für Statistik Generalisierte Grenzen 2020.]&lt;/ref&gt;
! Iiw.&lt;br /&gt;pro km²
|-
|[[Datei:CHE Brusio COA.svg|35px|zentriert|Brusio]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Brusio]] 
| data-sort-value=&quot;{{EWZ|CH-GR|3551}}&quot; | {{EWZ CH|CH-GR|3551}}
| {{formatnum: {{ RundenDez | {{Metadaten Fläche CH|3551}} | 2 }}}} || {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR|3551}}/{{Metadaten Fläche CH|3551}} round 0}}
|-
|[[Datei:CHE Poschiavo COA.svg|35px|zentriert|Poschiavo]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''[[Poschiavo]]''' 
| data-sort-value=&quot;{{EWZ|CH-GR|3561}}&quot; | {{EWZ CH|CH-GR|3561}}
| {{formatnum: {{ RundenDez | {{Metadaten Fläche CH|3561}} | 2 }}}} || {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR|3561}}/{{Metadaten Fläche CH|3561}} round 0}}
|- 
! colspan=&quot;2&quot; | Total (2) 
! style=&quot;text-align:right&quot; | {{EWZ CH|CH-GR|B1842}} 
! style=&quot;text-align:right&quot; | {{formatnum: {{ RundenDez | {{Metadaten Fläche CH|B1842}} | 2 }}}}
! style=&quot;text-align:right&quot; | {{#expr:{{Metadaten Einwohnerzahl CH-GR|B1842}}/{{Metadaten Fläche CH|B1842}} round 0}}
|}

== Weblink ==
* {{Commonscat|Bernina (district)|Region Bernina}}
* {{HLS|8086|Bernina|Autor=Jürg Simonett}}

== Fuassnoota ==
&lt;references /&gt;

{{Navigationsleiste Regionen des Kantons Graubünden}}

[[Kategorie:Bezirk im Kanton Graubünda|Bernina]]</text>
      <sha1>fg3jmpzzeuf8sskre9tykirn9razeiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles III. (Vereinigtes Königreich)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85275</id>
    <revision>
      <id>1088629</id>
      <parentid>1052888</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>مازرونیمه</username>
        <id>123187</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1088629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44225" sha1="hnsc30hp7k1r5iplifzyhhmctoe307c" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| title        = [[رئیس مشترک‌المنافع]]
| name         = چارلزِ سوم
| image        = King Charles III (July 2023).jpg
| caption      = چارلزِ سوم، ژوئیهٔ ۲۰۲۳
| alt          =
|succession =
 {{Longitem|padding-top:0.2em
  |
  {{Collapsible list|title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه بریتانیا]] و دیگر [[قلمروی مشترک‌المنافع|قلمروهای مشترک‌المنافع]]|titlestyle=background:transparent;text-align:right;padding-right:2.0em;
  |
----
  {{Aligned table|fullwidth=on |cols=۲ |class=nowrap |style=line-height:1.1em;
|'''[[پادشاهی کانادا|کانادا]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[پادشاهی استرالیا|استرالیا]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[پادشاهی نیوزیلند|نیوزیلند]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[جامائیکا]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[باهاما]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[گرنادا]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[پاپوا گینه نو]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[جزایر سلیمان]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[تووالو]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[سنت لوسیا]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[سنت وینسنت و گرنادین‌ها]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[بلیز]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[انتیگوا و باربودا]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
|'''[[سینت کیتس و نویس]]''' | ۲۰۲۲–اکنون
}}}}}}
| reign        = ۸ سپتامبر ۲۰۲۲ {{Spaced ndash}}اکنون
| cor-type     =[[تاج‌گذاری چارلز سوم و کامیلا|تاج‌گذاری]]
| coronation   =۶ مه ۲۰۲۳
| predecessor  = [[الیزابت دوم]]
| successor    = [[ویلیام، شاهزاده ولز]]
| suc-type     = ولیعهد
| birth_name   = شاهزادهٔ چارلز ادینبرو

| birth_date   = {{تاریخ تولد و سن|۱۹۴۸|۱۱|۱۴|df=yes}}
| birth_place  = [[کاخ باکینگهام]]، لندن، بریتانیا
| spouses      = {{فهرست ناگلوله‌ای|{{marriage|[[دایانا، شاهدخت ولز|دایانا اسپنسر]]|۲۹ ژوئیه ۱۹۸۱|۲۸ اوت ۱۹۹۶|reason=divorced}}|{{Marriage|[[ملکه کامیلا|کامیلا پارکر بولز]]|۹ آوریل ۲۰۰۵}}}}
| issue        = {{فهرست ناگلوله‌ای|[[ویلیام، شاهزاده ولز]]|[[شاهزاده هری، دوک ساسکس]]}}
| full name    = چارلز فیلیپ آرتور جرج{{پانویس‌های تودرتو|As a member of the royal family entitled to be called ''His Royal Highness'', Charles does not usually use a family name. But when one is needed, it is [[Mountbatten-Windsor]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Royal Family name |work=Official website of the British monarchy|url=http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheRoyalFamilyname/Overview.aspx |access-date=3 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215182305/http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheRoyalFamilyname/Overview.aspx |archive-date=15 February 2009}}&lt;/ref&gt; |group=fn |name=sur}}
| house        = [[دودمان وینزر|وینزر]]&lt;!--Don't add [[دودمان گلوکسبورگ|گلوکسبورگ]] without prior discussion. See [[Talk:House of Windsor#SHSG Part II]]--&gt;
| father       = [[شاهزاده فیلیپ، دوک ادینبرو]]
| mother       = [[الیزابت دوم]]
| signature    =
| module       = {{infobox person | embed=yes
  | education     = {{فهرست ساده|
* [[گوردونستون]]
* [[دانشگاه کمبریج]] ([[بی‌ای]])
}}
}}
{{Infobox military person | embed=yes
  | allegiance    = {{پرچم|United Kingdom}}{{پانویس‌های تودرتو|group=fn|name=mil|In addition to his active service listed here, Charles holds [[List of titles and honours of Charles, Prince of Wales#Military ranks|ranks]] and [[List of titles and honours of Charles, Prince of Wales#Honorary military appointments|honorary appointments]] in the armed forces of Australia, Canada, New Zealand and Papua New Guinea as well as the United Kingdom.|۲}}
  | branch       = {{نیروی دریایی|United Kingdom}}{{سخ}}{{نیروی هوایی|United Kingdom}}&lt;ref group=&quot;fn&quot; name=&quot;mil&quot;/&gt;
  | serviceyears  = ۱۹۷۱–۱۹۷۷
  | serviceyears_label = مدت خدمت فعال
  | rank          = [[List of titles and honours of Charles III#Military ranks|See list]]
  | servicenumber = &lt;!-- Do not use data from primary sources such as service records --&gt;
  | unit          =
  | commands      = [[اچ‌ام‌اس برونینگتون (ام۱۱۱۵)]]
  | battles_label =
  | battles       =
  | awards        =
  }}
}}
{{خانواده سلطنتی بریتانیا}}
'''چارلزِ سوم''' {{انگلیسی|Charles III}} (نام کامل: چارلز فیلیپ آرتور جرج؛ زادهٔ ۱۴ نوامبر ۱۹۴۸) از ۸ سپتامبر ۲۰۲۲ پادشاه [[بریتانیا]] و دیگر [[قلمروی مشترک‌المنافع|قلمروهای مشترک‌المنافع]] است.&lt;ref&gt;{{یادکرد خبر|عنوان=King Charles III, the new monarch|نشانی=https://www.bbc.com/news/uk-59135132|کوشش=BBC News|تاریخ=2022-09-09|تاریخ بازبینی=2022-09-09|زبان=en}}&lt;/ref&gt; او از سال ۱۹۵۲ تا زمان برتخت نشستنش در سال ۲۰۲۲ وارث بلافصل و نیز [[دوک کورنوال]] و دوک راتسی بود و دارای طولانی‌ترین دوره به‌عنوان وارث بلافصل در [[تاریخ انگلستان|تاریخ بریتانیا]] است.&lt;ref name=apparent&gt;{{cite news|title=Prince Charles becomes longest-serving heir apparent|url=https://www.bbc.com/news/uk-13133587|work=[[بی‌بی‌سی نیوز]]|access-date=30 November 2011|date=20 April 2011|archive-date=18 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150718054032/http://www.bbc.com/news/uk-13133587|url-status=live}}&lt;/ref&gt; چارلز پسر ارشد [[ملکه الیزابت دوم]] است و از سال ۱۹۵۸ لقب [[شاهزاده ولز|شاهزادهٔ ولز]] را دریافت کرد.&lt;ref&gt;{{یادکرد خبر|عنوان=چارلز، پادشاه جدید بریتانیا است|نشانی=https://www.bbc.com/persian/world-features-62838422|کوشش=BBC News فارسی|تاریخ بازبینی=2022-09-09|زبان=fa|تاریخ=۱۸ شهریور ۱۴۰۱}}&lt;/ref&gt;

همسر نخست او [[دایانا، شاهدخت ولز|دایانا اسپنسر]] بود که یک سال پس از [[طلاق]] از چارلز در سال ۱۹۹۷ در [[حادثه|تصادف]] کشته شد. چارلز در ۹ آوریل ۲۰۰۵ با [[ملکه کامیلا|کامیلا پارکر بولز]] ازدواج کرد.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{یادکرد خبر|عنوان=کامیلا، «ملکه همسر» جدید بریتانیا|نشانی=https://www.bbc.com/persian/world-features-62853082|کوشش=بی‌بی‌سی فارسی|تاریخ بازبینی=2022-09-10|زبان=fa|تاریخ=۱۹ شهریور ۱۴۰۱|نویسنده=سارا کمبل}}&lt;/ref&gt; چارلز، به‌عنوان شاهزادهٔ ولز، وظایف رسمی را به نیابت از الیزابت دوم برعهده گرفته بود. او [[کینگز تراست|پرینس تراست]] را در ۱۹۷۶ تأسیس کرد، حامی خیریه‌های شاهزاده و حامی، رئیس یا عضو بیش از ۴۰۰ خیریه و سازمان دیگر است. چارلز از سال ۱۹۹۳ روی ایجاد پاوندبری، یک [[شهر جدید]] تجربی در جامعه بر اساس دیدگاه‌های خاص در مورد معماری کار کرده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد خبر|عنوان=چارلز چگونه پادشاهی خواهد بود؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/world-62861012|کوشش=بی‌بی‌سی فارسی|تاریخ بازبینی=2022-09-11|زبان=fa|نویسنده=شان کافلان}}&lt;/ref&gt; دیدگاه‌های او در خصوص نقش [[معماری]] در جامعه و حفظ ساختمان‌های تاریخی توجه شایان توجهی را از معماران و منتقدان طراحی بریتانیایی به خود جلب کرده است.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Profession reacts to Prince Charles' 10 design principles |url=https://www.architectsjournal.co.uk/news/profession-reacts-to-prince-charles-10-design-principles/8674432.article |access-date=3 December 2018 |publisher=architectsjournal.co.uk |date=22 December 2014 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203104133/https://www.architectsjournal.co.uk/news/profession-reacts-to-prince-charles-10-design-principles/8674432.article |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Forgey |first1=Benjamin |title=Prince Charles, Architecture's Royal pain |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/02/22/prince-charles-architectures-royal-pain/a894629c-c0a4-41d5-be83-e4da62a9f90f/?noredirect=on |access-date=3 December 2018 |newspaper=The Washington Post |date=22 February 1990 |archive-date=29 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429033658/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/02/22/prince-charles-architectures-royal-pain/a894629c-c0a4-41d5-be83-e4da62a9f90f/?noredirect=on |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=How the Poundbury project became a model for innovation |url=https://www.ft.com/content/94e6c310-3c8f-11e3-a8c4-00144feab7de |access-date=12 July 2018 |newspaper=Financial Times |archive-date=29 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429033658/https://www.ft.com/content/94e6c310-3c8f-11e3-a8c4-00144feab7de |url-status=live}}&lt;/ref&gt; او همچنین نویسنده یا از نویسندگان تعدادی کتاب است. چارلز به‌عنوان یک طرفدار خودخواندهٔ [[طرفدار محیط زیست|محیط زیست]]، علناً در مورد مسایلی چون [[کشاورزی زیستی]] و [[گرمایش جهانی]] صحبت کرده که باعث شده جوایز و تقدیرهایی را از گروه‌های زیست‌محیطی برنده شود.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Rourke|first=Matt|title=Prince Charles to receive environmental award in NYC|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2007-01-28-prince-charles_x.htm|access-date=19 April 2013|newspaper=[[یواس‌ای تودی]]|date=28 January 2007|archive-date=25 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925215657/http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2007-01-28-prince-charles_x.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Alderson|first=Andrew|title=Prince Charles given 'friend of the forest' award|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/4990226/Prince-Charles-given-friend-of-the-forest-award.html|work=[[دیلی تلگراف]]|date=14 March 2009|access-date=11 May 2013|archive-date=1 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001073239/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/4990226/Prince-Charles-given-friend-of-the-forest-award.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lange|first=Stefan|title=Prince Charles collects award in Germany|url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/8481379|access-date=11 May 2013|newspaper=The Guardian|date=29 April 2009|archive-date=22 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022070953/http://www.theguardian.com/world/feedarticle/8481379|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Awards&quot;&gt;{{cite web|title=2012 Lifetime Achievement Award Winner – HRH The Prince of Wales|url=http://www.greenawards.com/about/lifetime_achievement_award/2012-winner|publisher=greenawards.com|access-date=7 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003021820/http://www.greenawards.com/about/lifetime_achievement_award/2012-winner|archive-date=3 October 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حمایت او از [[پزشکی جایگزین]]، از جمله [[هومیوپاتی]]، مورد انتقاد قرار گرفته است.&lt;ref name=&quot;faseb_journal&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weissmann|first1=Gerald|title=Homeopathy: Holmes, Hogwarts, and the Prince of Wales|url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2006-09_20_11/page/n8|journal=The FASEB Journal|date=September 2006|volume=20|issue=11|pages=1755–1758|doi=10.1096/fj.06-0901ufm|pmid=16940145|s2cid=9305843}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;independent&quot;&gt;{{cite news|last1=Brady|first1=Brian|title=He's at it again: Prince Charles accused of lobbying Health Secretary over homeopathy|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/hes-at-it-again-prince-charles-accused-of-lobbying-health-secretary-over-homeopathy-8723145.html|access-date=28 November 2015|work=[[ایندیپندنت]]|date=21 July 2013|archive-date=8 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208160704/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/hes-at-it-again-prince-charles-accused-of-lobbying-health-secretary-over-homeopathy-8723145.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; او همچنین رئیس [[کالج سلطنتی موسیقی لندن]] است.

چارلز در سال ۲۰۲۲ پس از [[مرگ و خاکسپاری الیزابت دوم|درگذشت مادرش]] به پادشاهی رسید. او در ۷۳ سالگی مسن‌ترین فردی بود که بر تخت سلطنت بریتانیا نشست و پیش از آن، طولانی‌ترین مدت زمان را به عنوان ولیعهد و شاهزاده ولز در تاریخ بریتانیا گذرانده بود. از رویدادهای مهم دوره پادشاهی او می‌توان به [[تاج‌گذاری چارلز سوم و کامیلا|تاج‌گذاری‌اش]] در سال ۲۰۲۳ و تشخیص بیماری سرطان در سال بعد اشاره کرد که این بیماری موقتاً برنامه‌های عمومی او را متوقف کرد.

== تولد و کودکی ==
چارلز در ۱۴ نوامبر ۱۹۴۸ در [[کاخ باکینگهام]] [[لندن]] زاده شده. پدرش [[شاهزاده فیلیپ، دوک ادینبرو|شاهزاده فیلیپ]] و مادرش ملکه [[الیزابت دوم]] است. وی یک خواهر به نام [[شاهدخت آن]] و دو برادر بنام‌های [[اندرو مونتباتن-وینزر]] و [[شاهزاده ادوارد، دوک ادینبرو|شاهزاده ادوارد]] دارد که همگی از او کوچک‌تر هستند.

ملکه الیزابت دوم در سال ۱۹۵۲ پس از مرگ پدرش به سلطنت رسید و از همان زمان چارلز که کودکی چهارساله بود دارای عنوان و جایگاه سلطنتی شد. چارلز از پنج‌سالگی تا هشت‌سالگی تحت نظر [[کاترین پیبلز]] آموزش دید. اما سه سال بعد با اعلام خبر رفتن چارلز به مدرسه، وی نخستین ولیعهدی بود که به جای معلم سرخانه به مدرسه می‌رفت. وی در سال ۱۹۶۶ به مدت دو نیم‌سال در مدرسه‌ای در [[ایالت ویکتوریا]] در [[استرالیا]] درس خواند. سپس به بریتانیا بازگشت و تحصیلات عمومی خود را یک سال بعد به پایان رساند. او به‌عنوان پسر ارشد فرمانروا به‌طور خودکار [[دوک کورنوال]] است.

== تحصیلات عالی ==
در [[خانواده سلطنتی بریتانیا|خانوادهٔ سلطنتی بریتانیا]] رسم بر این بود که فرزندان پس از تمام کردن تحصیلات عمومی به آموزش نظامی مشغول شوند. اما شاهزاده چارلز نخستین کسی است که این رسم را کنار گذاشت و به [[کالج ترینیتی، کمبریج]] رفت. وی در سال ۱۹۷۰ پس از تحصیل در حوزه‌هایی مانند [[تاریخ]] و [[مردم‌شناسی]] و [[باستان‌شناسی]] از این کالج دانش‌آموخته شد. پنج سال بعد مدرک [[کارشناسی ارشد]] را از همین دانشگاه دریافت کرد. شاهزاده چارلز نخستین وارث تاج‌وتخت است که توانسته [[مدرک دانشگاهی]] بگیرد. 
== شاهزاده ولز ==
هرچند چارلز از سال ۱۹۵۸ لقب [[شاهزاده ولز|شاهزادهٔ ولز]] را دریافت کرد اما به‌دلیل سن کم تا سال ۱۹۶۹ مسئولیت عملی نداشت. در این سال با برپایی جشنی، «تاج شاهزادهٔ ولز» از سوی ملکه به وی اعطا شد. به این ترتیب وی مالک کاخ و املاکی در ولز گردید.

== ازدواج اول و فرزندان ==
چارلز در جوانی و تا پیش از ازدواج رابطهٔ عاشقانه با زن‌های بسیاری داشته که از آن جمله می‌توان به [[سارا مک کورکودال]] خواهر بزرگ‌تر [[دایانا، شاهدخت ولز|شاهدخت دایانا]] اشاره کرد. روابط وی با زنان همواره مورد توجه و انتقاد رسانه‌ها و گروه‌های مختلف بوده است.

=== نامزدی و ازدواج با دایانا ===
[[پرونده:Reagan with Charles and Diana C31901-3.jpg|بندانگشتی|230px|شاهزاده چارلز و [[رونالد ریگان]] به همراه همسرانشان [[دایانا، شاهدخت ولز|شاهدخت دایانا]] و [[نانسی ریگان]]، ۱۹۸۵]]
چارلز بعد از سی‌سالگی برای ازدواج تحت فشار قرار گرفته بود و دختران زیادی به‌صورت رسمی به وی معرفی می‌شدند اما وی به‌دنبال فردی با مذهب [[پروتستان]] بود. با وجود آشنایی پیشین با [[کامیلا، دوشس کورنوال|کامیلا شاند]] در یک بازی [[چوگان]]، به‌دلیل ازدواج او، چارلز باید به دنبال فرد دیگری می‌بود. خانوادهٔ [[دایانا، شاهدخت ولز|دایانا اسپنسر]] در همسایگی خانوادهٔ ملکه زندگی می‌کردند و این دو خانواده از قبل با هم آشنایی داشتند. به این ترتیب چارلز و دایانا با هم نامزد شدند. در دوران نامزدی، هنگامی که برای تماشای یک بازی چوگان رفته بودند کامیلا به میان آن دو آمد و شروع به صحبت با چارلز کرد که این موضوع باعث گریه و خروج دایانا از آنجا شد. هنگامی که از چارلز دلیل این اتفاق را پرسیدند او گفت: ''به هر حال چوگان بازی خشنی است و دایانا هم روح لطیفی دارد و آوردن او به این‌جا کار اشتباهی بود''. با این حال چارلز و دایانا در ۲۹ ژوئیه ۱۹۸۱ در [[کلیسای جامع سنت پل]] با هم ازدواج کردند. صدها هزار نفر در اطراف محل عروسی گرد آمدند و نزدیک به یک میلیارد نفر در سراسر جهان این مراسم را به‌طور زنده از تلویزیون مشاهده کردند.&lt;ref&gt;یوگن رابینسون. «[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/diana/stories/glamor0901.htm از زندگی در سرپناه تا زندگی در کاخ، و تا زندگی برای خودش]». واشینگتن پست ۱ سپتامبر ۱۹۹۷&lt;/ref&gt; چون شاهزاده چارلز، دارای لقب شاهزادهٔ ولز بود، پس از ازدواج، دایانا لقب شاهدخت ولز را دریافت کرد. دایانا و چارلز در سال‌های ۱۹۸۲ و ۱۹۸۴ دارای دو [[فرزند پسر]] شدند که به‌ترتیب [[شاهزاده ویلیام، دوک کمبریج|ویلیام]] و [[شاهزاده هری ولز|هری]] نام دارند.

=== جدایی از دایانا ===
زندگی مشترک دایانا و چارلز موشکافانه از سوی رسانه‌ها دنبال می‌شد و همین مسئله باعث آشکار شدن اختلافات درونی خانواده و تشدید آن‌ها شد. روابط عاشقانهٔ چارلز با کامیلا پارکر بولز از یک سو و شایعهٔ روابط خارج از ازدواج دایانا با افراد مختلف موجب شد تا این زوج از سال ۱۹۹۲ به‌صورت غیررسمی از هم جدا شوند. دایانا با حضور در یک برنامه در [[بی‌بی‌سی]] چارلز و کامیلا را عامل از بین رفتن زندگی‌اش دانست و چارلز هم به داشتن رابطه با کامیلا اعتراف کرد. دایانا و چارلز در ۲۸ اوت ۱۹۹۶ با پیشنهاد ملکه از هم طلاق گرفتند. یک سال بعد دایانا در یک تصادف شدید رانندگی در پاریس درگذشت. شاهزاده چارلز برای بازگرداندن جسد دایانا به [[فرانسه]] رفت.

== ازدواج دوم ==
=== نامزدی و ازدواج با کامیلا ===
شاهزاده چارلز در ۹ آوریل ۲۰۰۵ برای دومین بار ازدواج کرد. همسر دوم وی [[ملکه کامیلا|کامیلا پارکر بولز]] است.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

چارلز قبلاً در سال ۱۹۹۴ در یک برنامه تلویزیونی به داشتن رابطهٔ عاشقانه با کامیلا اعتراف کرده بود. بعد از فوت دایانا، چارلز رابطهٔ خود با کامیلا را کم‌کم علنی کرد. این دو در سال ۱۹۹۹ در مراسمی با هم عکس گرفتند و از این زمان به بعد کامیلا به‌صورت غیررسمی به‌عنوان شریک زندگی چارلز در نظر گرفته شد. کامیلا در سال ۲۰۰۳ با ورود به خانهٔ سلطنتی چارلز زندگی مشترکی را با وی آغاز کرد. اما ازدواج این دو بعد از رفع پاره‌ای اختلافات با ملکه (به‌خاطر ازدواج با یک مطلّقه) و [[کلیسای انگلستان]] (به‌علت مرگ پاپ [[پاپ ژان پل دوم|ژان پل دوم]]) سرانجام در سال ۲۰۰۵ در تالار صنف وینزر انجام گرفت. پس از ازدواج کامیلا نیز به‌دلیل ازدواج با شاهزاده چارلز لقب دوشس کورنوال را دریافت کرد. هرچند که کامیلا شاهدخت ولز است اما به‌خاطر دایانا از این لقب استفاده نمی‌کند. جایگاه رسمی کامیلا از نظر عضویت در خانوادهٔ سلطنتی پائین‌تر از جایگاهی بود که شاهدخت دایانا داشت بنابراین کامیلا فاقد لقب شاهدخت است. چارلز و کامیلا فرزند مشترک ندارند.

== سلطنت ==
چارلز پس از [[مرگ و خاکسپاری الیزابت دوم|درگذشت مادرش]] در ۸ سپتامبر ۲۰۲۲ به تخت سلطنت بریتانیا رسید. او طولانی‌ترین دورهٔ ولایت‌عهدی در تاریخ بریتانیا را داشت و پیش از رسیدن به سلطنت، رکورد [[ادوارد هفتم]] را پشت سر گذاشته بود. چارلز همچنین مسن‌ترین فردی بود که در بریتانیا به پادشاهی رسید؛ او در هفتادوسه‌سالگی جانشین مادرش شد و رکورد پیشین [[ویلیام چهارم]] را شکست.

چارلز نخستین سخنرانی خود خطاب به ملت را در ۹ سپتامبر ایراد کرد؛ در این پیام از مادرش تجلیل نمود و اعلام کرد که پسر بزرگش، ویلیام، به‌عنوان شاهزادهٔ ولز منصوب شده است. روز بعد، شورای جانشینی به‌طور رسمی چارلز را به‌عنوان پادشاه اعلام کرد؛ مراسمی که برای نخستین بار از تلویزیون پخش شد. در این مراسم، ملکه کامیلا، شاهزاده ویلیام و [[نخست‌وزیر بریتانیا]]، [[لیز تراس]]، همراه با شش نخست‌وزیر پیشین حضور داشتند. متن اعلامیه همچنین توسط مقام‌های محلی در سراسر بریتانیا و نیز در دیگر قلمروهای مشترک‌المنافع، از جمله اسکاتلند، ولز، ایرلند شمالی، [[سرزمین‌های فرادریایی بریتانیا]]، وابسته‌های تاج‌وتخت، استان‌های کانادا و ایالت‌های استرالیا قرائت شد.

در نوامبر ۲۰۲۲، پادشاه و ملکه نخستین سفر رسمی دولتی دوران سلطنت چارلز را با میزبانی از [[رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی]]، [[سیریل رامافوسا]]، در بریتانیا برگزار کردند. در مارس سال بعد، آنان سفر دولتی به آلمان انجام دادند و چارلز نخستین پادشاه بریتانیا شد که در [[بوندستاگ]] سخنرانی می‌کند. در ۶ مه ۲۰۲۳، [[تاج‌گذاری چارلز سوم و کامیلا|مراسم تاج‌گذاری چارلز و کامیلا]] در [[کلیسای وست‌مینستر]] برگزار شد؛ آیینی که سال‌ها پیش با نام رمز «عملیات گوی زرین» برنامه‌ریزی شده بود. پیش از رسیدن چارلز به سلطنت، گزارش‌ها حاکی از آن بود که این مراسم کوتاه‌تر، کوچک‌تر، کم‌هزینه‌تر و نمایانگر طیف گسترده‌تری از باورهای دینی و گروه‌های اجتماعی خواهد بود تا بازتابی از تنوع قومی بریتانیا باشد. با این حال، تاج‌گذاری همچنان یک آیین [[کلیسای انگلستان]] باقی ماند و شامل سوگند تاج‌گذاری، [[تدهین]]، تاج‌گذاری، اعطای نشان‌ها و جلوس بر تخت بود.

در ژوئیه ۲۰۲۳، پادشاه و ملکه در مراسم ملی شکرگزاری در [[کلیسای جامع سنت جایلز]] شرکت کردند و در آنجا نشان‌های افتخار اسکاتلند به چارلز تقدیم شد. در همان ماه، او خواستار آن شد که سود حاصل از ناوگان رو‌به‌رشد مزارع بادی فراساحلی بریتانیا برای «منفعت عمومی گسترده‌تر» استفاده شود و اعلام شد که سهم خاندان سلطنتی از سود خالص دارایی‌های تاج به دوازده درصد کاهش می‌یابد. در سپتامبر، چارلز نخستین پادشاه بریتانیا شد که در جریان سفر دولتی به فرانسه از صحن سنای این کشور سخنرانی می‌کند. ماه بعد، او به کنیا سفر کرد؛ جایی که با درخواست‌هایی برای عذرخواهی بابت سوءرفتارهای دوران استعمار روبه‌رو شد. او در ضیافت رسمی، «اقدامات خشونت‌آمیز نفرت‌انگیز و غیرقابل توجیه» را به رسمیت شناخت، اما عذرخواهی رسمی ارائه نکرد.

در مه ۲۰۲۴، نخست‌وزیر بریتانیا، [[ریشی سوناک]]، از پادشاه خواست انتخابات سراسری برگزار کند؛ در پی آن، برنامه‌های سلطنتی که ممکن بود توجه را از کارزار انتخاباتی منحرف کند، به تعویق افتاد. در ژوئن ۲۰۲۴، چارلز و کامیلا برای شرکت در مراسم هشتادمین سالگرد [[پیاده‌سازی در نرماندی|روز دْی]] به [[نرماندی]] سفر کردند. در همان ماه، پادشاه از [[ناروهیتو]]، [[امپراتور ژاپن]]، در جریان سفر دولتی او به بریتانیا استقبال کرد. در ژوئیه، هفتهٔ سالانهٔ «هالی‌رود» که معمولاً در اسکاتلند برگزار می‌شود، کوتاه شد تا چارلز بتواند پس از انتخابات، نخست‌وزیر جدید را منصوب کند. پس از شکست حزب محافظه‌کار به رهبری سوناک در برابر حزب کارگر به رهبری [[کی‌یر استارمر]]، چارلز استارمر را به‌عنوان نخست‌وزیر منصوب کرد.

در اکتبر ۲۰۲۴، پادشاه و ملکه به استرالیا و [[ساموآ]] سفر کردند؛ استرالیا نخستین قلمرو مشترک‌المنافع بود که چارلز پس از رسیدن به سلطنت از آن دیدار کرد. او در ساموآ برای نخستین بار به‌عنوان رئیس مشترک‌المنافع در نشست سران کشورهای مشترک‌المنافع شرکت کرد. این سفر به‌دلیل تشخیص سرطان در چارلز به‌طور قابل‌توجهی کوتاه شد و سفر برنامه‌ریزی‌شده به نیوزیلند لغو گردید. او در طول این سفر درمان سرطان خود را موقتاً متوقف کرد.

در مارس ۲۰۲۵، پادشاه در [[خانه ساندرینگهام]] از رئیس‌جمهور اوکراین، [[ولودیمیر زلنسکی]]، استقبال کرد؛ این دیدار چند روز پس از [[دیدار ترامپ و زلنسکی ۲۰۲۵|دیدار زلنسکی با رئیس‌جمهور ایالات متحده]] در کاخ سفید. زلنسکی بعدها گفت که چارلز نقشی آرام اما تأثیرگذار در تغییر نگرش [[دونالد ترامپ]]، رئیس‌جمهور آمریکا، نسبت به اوکراین داشته است.

پادشاه و ملکه در جریان سفر دولتی خود به ایتالیا، دیدار برنامه‌ریزی‌شده از [[واتیکان]] را لغو کردند، اما در ۹ آوریل ۲۰۲۵ — هم‌زمان با بیستمین سالگرد ازدواجشان — در [[خانه سانتا مارتا]] با [[پاپ فرانسیس]] دیدار کردند؛ زمانی که او در حال بهبود از ذات‌الریه بود. فرانسیس دوازده روز بعد درگذشت.

در مه ۲۰۲۵، پادشاه به دعوت [[نخست‌وزیر کانادا]]، [[مارک کارنی]]، نخستین سفر خود به این کشور را به‌عنوان پادشاه انجام داد؛ سفری که در دوره‌ای از تنش میان کانادا و ایالات متحده صورت گرفت. در این سفر، او چهل‌وپنجمین [[پارلمان کانادا]] را افتتاح کرد و پیام سلطنتی را شخصاً قرائت نمود؛ نخستین بار از سال ۱۹۷۷ که یک [[پادشاهی کانادا|پادشاه کانادا]] این کار را حضوری انجام می‌داد.

در ژوئن ۲۰۲۵، پادشاه با پایان‌یافتن قرارداد نگهداری قطار سلطنتی در سال ۲۰۲۷، با کنار گذاشتن این قطار موافقت کرد؛ تصمیمی که از سوی خزانه‌دار سلطنتی بخشی از تعهد به «انضباط مالی» توصیف شد و به ۱۸۰ سال استفادهٔ خاندان سلطنتی از قطار اختصاصی پایان داد.

در اکتبر ۲۰۲۵، چارلز در جریان سفر دولتی به واتیکان، نخستین پادشاه بریتانیا از زمان [[اصلاحات پروتستانی|اصلاحات]] شد که در کنار یک پاپ دعا می‌کند؛ او همراه با [[پاپ لئون چهاردهم]] در مراسمی در [[کلیسای سیستین]] شرکت کرد.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Charles makes history as first British monarch to pray with a pope since Henry VIII split church |url=https://www.itv.com/news/2025-10-23/king-charles-prays-with-pope-leo-in-vatican-in-historic-first |work=ITV News |date=23 October 2025 |access-date=23 October 2025}}&lt;/ref&gt; در همان ماه، او نخستین حضور رسمی خود در حمایت از [[جامعه ال‌جی‌بی‌تی]]+ را با رونمایی از «نامه‌ای گشوده» — نخستین یادبود ملی بریتانیا برای قدردانی از کهنه‌سربازان ال‌جی‌بی‌تی نیروهای مسلح — در آرامستان ملی استافوردشایر انجام داد.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Parry |first=Josh |date=27 October 2025 |title=King Charles unveils LGBT+ veterans memorial at National Memorial Arboretum |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr7m8kzgy77o |access-date=28 October 2025 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Davies |first=Caroline |date=27 October 2025 |title=King Charles lays flowers at national memorial to LGBT+ armed forces veterans |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/27/king-charles-lays-flowers-at-national-memorial-to-lgbt-armed-forces-veterans |access-date=28 October 2025 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;  در ۳۰ اکتبر، در پی ادامهٔ جنجال‌ها دربارهٔ ارتباط برادرش اندرو با [[جفری اپستین]]، چارلز روند رسمی برای سلب عناوین و افتخارات او را آغاز کرد.&lt;ref&gt;{{cite web |title=A statement from Buckingham Palace |url=https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-31/a-statement-from-buckingham-palace |work=The Royal Family |date=31 October 2025 |access-date=31 October 2025}}&lt;/ref&gt; پس از بازداشت اندرو در فوریهٔ ۲۰۲۶ به ظن سوءرفتار در انجام وظیفهٔ عمومی، پادشاه «نگرانی عمیق» خود را ابراز کرد و گفت که «قانون باید مسیر خود را طی کند».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 February 2026 |title=A Statement from His Majesty The King |url=https://www.royal.uk/news-and-activity/2026-02-19/a-statement-from-his-majesty-the-king |access-date=19 February 2026 |work=The Royal Family}}&lt;/ref&gt;

در آوریل ۲۰۲۶، چارلز در جریان سفر دولتی به ایالات متحده، دومین فرمانروای بریتانیا پس از الیزابت دوم در سال ۱۹۹۱ شد که در نشست مشترک [[کنگره ایالات متحده آمریکا|کنگره]] سخنرانی می‌کند.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ceballos |first=Ana |date=28 April 2026 |title=King Charles is the second British monarch to address Congress, but tensions shadow the moment |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-04-28/king-charles-to-address-congress-as-u-s-british-ties-face-rare-strain |access-date=28 April 2026 |work=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt;

== سفر چارلز سوم به ایران ==
چارلز سوم در دوران ولیعهدی در سال ۱۳۸۲ برای کمک به بازسازی مناطق [[زمین‌لرزه ۱۳۸۲ بم|زلزله‌زدهٔ بم]] وارد [[ایران]] شد. در آن زمان خبرهای ضدونقیضی از بازدید وی از ایران منتشر شد. اما با انتشار عکس‌های حضور او در شهر [[بم]] این خبر تأیید شد. وی تنها فردی از خانوادهٔ سلطنتی بریتانیا است که بعد از [[انقلاب ۱۳۵۷|انقلاب اسلامی]] از ایران بازدید کرده است. او پس از بازدید از ایران و برگشت به انگلستان ایران را کشوری بزرگ با تمدنی بزرگ‌تر و کشوری در حال توسعه توصیف کرد. چارلز سوم ضمن حضور در بم با [[رئیس‌جمهور ایران|رئیس‌جمهور وقت ایران]] [[سید محمد خاتمی]] نیز دیدار کرد.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=سفر ولیعهد بریتانیا به ایران: دیدار از بم و ملاقات با رئیس‌جمهوری اسلامی|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/334841.html|وبگاه=رادیو فردا|بازبینی=2022-09-09|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=جزئیات دومین سفر «پرنس چارلز» به ایران در هاله‌ای از ابهام|نشانی=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/01/30/1051503/جزئیات-دومین-سفر-پرنس-چارلز-به-ایران-در-هاله-ای-از-ابهام|وبگاه=خبرگزاری تسنیم|بازبینی=2022-09-09|کد زبان=fa|تاریخ=1395-01-30}}&lt;/ref&gt;

== رابطه با عرب‌ها ==
[[پرونده:Prince Charles visit Museum of Islamic art Doha .jpg|بندانگشتی|بازدید چارلز از [[موزه هنر اسلامی دوحه]]؛ مارس ۲۰۱۶‏]]
شاه چارلز، از اعتماد چهره‌های کلیدی در [[کشورهای عربی خلیج فارس]] برخوردار است و نقش مؤثری در فروش سلاح به این کشورها داشته است. چارلز دارایی مؤثری برای وزارت امور خارجهٔ بریتانیا و جامعهٔ اطلاعاتی این کشور محسوب می‌شود. بر اساس کتابی به نام [[قلب پادشاه (کتاب)|قلب پادشاه]]، نوشتهٔ [[کاترین مایر]] در سال ۲۰۱۵ (که مورد تأیید دفتر وی نیست) وی دیگر نمی‌خواهد مشوق فروش سلاح به عرب‌ها باشد.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=کتابی دربارهٔ ولیعهد بریتانیا: چارلز دیگر نمی‌خواهد مشوق فروش سلاح به اعراب باشد|نشانی=https://www.bbc.com/persian/world/2015/02/150204_an_uk_prince_charles_arms_sale|وبگاه=بی‌بی‌سی فارسی|تاریخ=۱۶ بهمن ۱۳۹۳|بازبینی=2022-09-11|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;

== نشان خاندان ==
{{اصلی|نشان پادشاهی بریتانیای کبیر}}
پس از مرگ ملکه الیزابت مادر شاهزاده، وی شاه چارلز سوم شد و به همین دلیل نشان سلطنتی بریتانیا را به ارث برد.
{| width=&quot;80%&quot; align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot;
! width=&quot;25%&quot; |[[File:Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg|وسط|200x200پیکسل]]نشان سلطنتی بریتانیا برای استفاده در اسکاتلند
! width=&quot;25%&quot; |[[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|وسط|200x200پیکسل]]نشان سلطنتی بریتانیا
|}

== پانویس ==
&lt;references group=&quot;fn&quot;/&gt;
{{یادداشت‌ها}}

== منابع ==
{{پانویس|۲}}
* {{یادکرد-ویکی
|پیوند = http://en.wikipedia.org/wiki/Charles,_Prince_of_Wales
|عنوان = Charles, Prince of Wales
|زبان = en
|بازیابی = ۱۲/۴/۸۶
}}
* {{یادکرد-ویکی
|پیوند = http://en.wikipedia.org/wiki/Death_of_Diana,_Princess_of_Wales
|عنوان = Death of Diana, Princess of Wales
|زبان = en
|بازیابی = ۱۲/۴/۸۶
}}

== پیوند به بیرون ==
* {{وبگاه رسمی|https://www.princeofwales.gov.uk/|name=وبگاه رسمی شاهزاده ولز}}
* [https://www.royal.uk/the-prince-of-wales شاهزاده ولز] در وبگاه خانواده سلطنتی
* {{بریتانیکا|۱۰۷۴۱۱|چارلز، شاهزاده ولز}}
* {{IMDb name| id=۰۶۹۷۶۰۸|title=شاهزاده ولز}}
* {{C-SPAN|Charles}}
{{چارلز سوم}}
{{الگوهای ناوبری
|list=
{{پادشاهان کنونی}}
{{پادشاهان انگلستان، اسکاتلند و بریتانیا}}
{{شاهزادگان بریتانیا}}
{{شاهزادگان ولز}}
{{اربابان بزرگ نشان حمام}}
}}
{{نوار درگاه|بریتانیا|ولز}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:چارلز، ولز، شاهزاده}}
[[رده:آبرنگ‌کاران اهل بریتانیا]]
[[رده:اعضای انجمن پادشاهی ادبیات انگلستان]]
[[رده:اعضای شورای خبرگان ملکه برای کانادا]]
[[رده:اعضای شورای خصوصی بریتانیا]]
[[رده:افراد انگلیسی آلمانی‌تبار]]
[[رده:افراد انگلیسی اسکاتلندی‌تبار]]
[[رده:افراد انگلیسی دانمارکی‌تبار]]
[[رده:افراد انگلیسی روس‌تبار]]
[[رده:افراد انگلیسی یونانی‌تبار]]
[[رده:افراد ایزدانگاشته]]
[[رده:افراد زنده]]
[[رده:انگلیکان‌های اهل بریتانیا]]
[[رده:اهالی وست‌مینستر]]
[[رده:برندگان جایزه کتاب ناتیلوس]]
[[رده:بشردوستان اهل بریتانیا]]
[[رده:چارلز، شاهزاده ولز]]
[[رده:چوگان‌بازان اهل بریتانیا]]
[[رده:دودمان وینزر]]
[[رده:خلبانان بالگرد]]
[[رده:دانش‌آموختگان ترینیتی کالج، کمبریج]]
[[رده:دانش‌آموختگان دانشگاه آبریستویث]]
[[رده:دانش‌آموختگان گوردونستون]]
[[رده:دوک کورنوال]]
[[رده:دوک‌های ادینبرو]]
[[رده:دوک‌های روتسی]]
[[رده:زادگان ۱۹۴۸ (میلادی)]]
[[رده:شاهزادگان اهل بریتانیا]]
[[رده:شاهزادگان اهل ولز]]
[[رده:طرفداران پایداری]]
[[رده:فعالان محیط زیست اهل بریتانیا]]
[[رده:فیلد مارشال‌های نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا]]
[[رده:فیلدهای مارشال اهل بریتانیا]]
[[رده:کارآفرینان اهل بریتانیا]]
[[رده:منتقدان معماری]]
[[رده:نویسندگان ادبیات کودک اهل بریتانیا]]
[[رده:نویسندگان اهل لندن]]
[[رده:نویسندگان باغبانی اهل بریتانیا]]
[[رده:نویسندگان سده ۲۰ (میلادی) اهل بریتانیا]]
[[رده:نویسندگان سده ۲۱ (میلادی) اهل بریتانیا]]
[[رده:نیکوکاران اهل بریتانیا]]

== Literatur ==
* Catherine Mayer: ''Charles. Mit dem Herzen eines Königs. Die Biografie.'' Wilhelm Heyne, München 2015, ISBN 978-3-453-20097-5. (Di änglisch Originalusgob isch 2015 usechu bi WH Allen z London, ISBN 978-0-7535-5593-4.)
* ''Gothaisches Genealogisches Handbuch'' (GGH 13) – ''Fürstliche Häuser,'' Band 3. Usegee vum Dytsche Adelsarchiv. Marburg 2021, ISBN 978-3-9820762-2-5, S.&amp;nbsp;141–142.

== Weblink ==
{{Commonscat|Charles, Prince of Wales}}
* [https://www.royal.uk/ Offiziälli Websyte vum Chenigshuus]

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;


{{Folgenleiste multi|VORGÄNGER=[[Elisabeth II.]]|NACHFOLGER=—|AMT=Chenig vum Verainigte Chenigrych un dr Commonwealth Realms|ZEIT=syt 2022}}


{{Normdaten}}

[[Kategorie:König]]
[[Kategorie:Monarch vo Groossbritannie]]
[[Kategorie:Ängländer]]
[[Kategorie:Person (London)]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>hnsc30hp7k1r5iplifzyhhmctoe307c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1088630</id>
      <parentid>1088629</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Titore</username>
        <id>62841</id>
      </contributor>
      <comment>not this wiki language - D Änderig 1088629 vom [[Spezial:Beiträge/مازرونیمه|مازرونیمه]] ([[Benutzer Diskussion:مازرونیمه|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre.</comment>
      <origin>1088630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3461" sha1="3vtofhxje0cox3buxsb6uftofy4o1ts" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Charles III. (Verainigts Chenigrych)}}
[[Datei:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|alt=|mini|Dr Charles III., wu er no Prince of Wales gsi isch (2021)]]
Dr '''Charles III.''' (* [[14. November|14. Novämber]] [[1948]] im [[Buckingham Palace]], [[London]], as ''Charles Philip Arthur George;'' [[Deutsche Sprache|dytsch]] '''Karl III.''') isch syt em 8. Septämber 2022 Chenig vum [[Vereinigtes Königreich|Verainigte Chenigrych Großbritannie un Nordirland]] un vu 14 andere, [[Commonwealth Realm]] gnännte souveräne Staate mit ire Territorie un abhängige Biet. Dodriber uuse isch er Oberhaupt vum [[Commonwealth of Nations]], wu 56&amp;nbsp;Staate umfasst, Läächeherr vu dr britische Chronbsitzige un wältlig Oberhaupt vu dr [[Anglikanische Gemeinschaft|anglikanische]] Staatschilche. Gchrent woren isch er am 6. Mai 2023 in dr [[Westminster Abbey]].

Vor syre Bstygig vum Droon isch dr Charles as eltschte Suhn vu dr Chenigi [[Elisabeth II.]] un vum [[Philip, Duke of Edinburgh|Prinz Philip]] syt 1952 ''Duke of Cornwall'' un ''Duke of Rothesay'' gsii. Syt em Dood vu sym Vater 2021 isch er au ''Duke of Edinburgh'' gsii. Dr dradizionäll Titel vum britische Droonfolger, ''Prince of Wales'', het er 1958 kriegt, di fyrlig Inveschtitur isch aber erscht am 1. Juli 1969 z Caernarfon Castle gsii. Är het d Wird vun eme Firscht vu Wales lenger wie alli syni Vorgänger ghaa un isch bi syre Droonbstygig mit 73 Johr elter wie ne jede britische Monarch vor ihm gsii. 

Am 29. Juli 1981 het dr Charles d Lady [[Diana, Princess of Wales|Diana Spencer]] ghyrote. Us dären Eh sin zwee Sihn chuu: d Brinze [[William, Duke of Cornwall and Cambridge|William]] (* 1982) un [[Harry, Duke of Sussex|Harry]] (* 1984). 1996 hän si si aber schaide loo. In zwoter Eh isch dr Charles syt em 10. Februar 2005 mit syre Jugedfryndin [[Camilla (Vereinigtes Königreich)|Camilla Parker-Bowles]] ghyrote, wu, syt är Chenig isch, dr Titel ''Queen Consort,'' un syt er gchrent isch, dr Titel ''Queen'' drait.

Dr Charles III. stammt iber sy Mueter us em Huus [[Thüringen #Gschicht|Sachsen-Coburg un Gotha]], wu si 1917 in Windsor umgnännt het.&lt;ref name=&quot;royal&quot;&gt;{{Internetquelle |url=https://www.royal.uk/royal-family-name |titel=The Royal Family name |werk=www.royal.uk |abruf=2021-04-20 |sprache=en}}&lt;/ref&gt; Au vu dr Vatersyte här ghere syni Vorfahre zue dytsche Adelsdinaschtie, dr Hyser Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (wo z [[Dänemark]] un z [[Norwegen|Norwäge]] herrsche) un Battenberg (e hessische Sytezwyyg), anglisiert ''Mountbatten''.

== Literatur ==
* Catherine Mayer: ''Charles. Mit dem Herzen eines Königs. Die Biografie.'' Wilhelm Heyne, München 2015, ISBN 978-3-453-20097-5. (Di änglisch Originalusgob isch 2015 usechu bi WH Allen z London, ISBN 978-0-7535-5593-4.)
* ''Gothaisches Genealogisches Handbuch'' (GGH 13) – ''Fürstliche Häuser,'' Band 3. Usegee vum Dytsche Adelsarchiv. Marburg 2021, ISBN 978-3-9820762-2-5, S.&amp;nbsp;141–142.

== Weblink ==
{{Commonscat|Charles, Prince of Wales}}
* [https://www.royal.uk/ Offiziälli Websyte vum Chenigshuus]

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;


{{Folgenleiste multi|VORGÄNGER=[[Elisabeth II.]]|NACHFOLGER=—|AMT=Chenig vum Verainigte Chenigrych un dr Commonwealth Realms|ZEIT=syt 2022}}


{{Normdaten}}

[[Kategorie:König]]
[[Kategorie:Monarch vo Groossbritannie]]
[[Kategorie:Ängländer]]
[[Kategorie:Person (London)]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>3vtofhxje0cox3buxsb6uftofy4o1ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luzerner Neuste Nachrichten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94957</id>
    <revision>
      <id>1088616</id>
      <parentid>1088472</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bedüütig */ Link zom nöien artikel Luzern heute</comment>
      <origin>1088616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="pl7zxzwcuw9zozt1dhtdhk8jengey3q" xml:space="preserve">''Dä artikel isch vom autor absichtlich i de moderate chliischriibig ghalte worde.''

Diä '''Luzerner Neuste Nachrichten (LNN)''' isch en parteiunabhängigi tagesziitig us de [[Luzern|schtadt Lozärn]] gsii, wo vo 1897 bes 1995 usegäh worden isch. Entschtande isch si 1897 als ''Luzerner Tages-Anzeiger'' ond hät sich em lauf vom 20. johrhundert zu dä gröschte ziitig vo de [[Zentralschweiz|Zentralschwiiz]] entwicklet. 1918 hät si dänn de name ''Luzerner Neueste Nachrichten'' überchoo, abem johr 1975 hät si dänn ''Luzerner Neuste Nachrichten'' gheisse. 1973 hät de [[Ringier|Ringier‑Verlag]] d'ziitig übernoo. Noch de fusion vo de beide bürgerliche lozärner ziitige ''Vaterland'' ond ''Luzerner Tagblatt'' zu dä ''Luzerner Zeitung'' im Jahr 1991 hät d'LNN ihrî füerendi schtellig verloore. 1995 isch si dänn vo de ''[[Luzerner Zeitung|Neuen Luzerner Zeitung]]'' übernoo worde.

== Gschicht ==
D LNN hät ihri urschprüng im johr 1897 bi streikende typografe. Die händ i säbem johr d'Gnosseschaftsdruckerei gründet ond dänn dä ''Luzerner Tages-Anzeiger'' als parteiunabhängigi tagesziitig lanciert. 1917 hät dänn de bekannti Lozärner drucker ond verleger Carl Josef Bucher d'druckerei ond d'ziitig überno. Er hät d'ziitig im johr 1918 in ''Luzerner Neueste Nachrichten'' umbenennt, ab 1975 isch dänn d'schriibwiis ''Neuste'' brucht worde.

Im 20. johrhundert hät sich dänn d'LNN zu dä gröschte ond für vili au innovativschte ziitig vo dä Zentralschwiiz entwicklet. Im johr 1970 hät d'LNN en uflaag vo 54’800 exemplar gha. Aber mit de iifüehrig vom inseratepool &quot;Tandem&quot; dur d'[[Publigroupe|Publicitas AG]] im Jahr 1971, wo die bede bürgerliche Lozärner ziitige ''Vaterland'' und ''Luzerner Tagblatt'' mitgmacht händ, isch d'marktposition vo de LNN im härt umkämpfte werbemarkt dütlech gschwächt worde.

1973 häd dänn de grossi Ringier‑Verlag d'druckerei, dä verlag ond au d'ziitig vo dä Alice Bucher übernoo. D'absetzig vom chefredaktor Jürg Tobler dur Ringier im johr 1980 had zu grosse protescht ond au vilne abgäng i de redaktion gfüert. Drufabe händ es paar devo die alternative wucheziitig ''Die Region'' (1981–1985) gründet.

Mit de fusion vom ''Vaterland'' mit em ''Luzerner Tagblatt'' zu dä ''Luzerner Zeitung'' (LZ) im johr 1991 häd d'LNN ihri führendi schtellig i de region verloore ond hät sich au nümme chöne fooh. 1995 isch es dänn zu dä fusion cho zwüsched de LNN ond de LZ. S'nöie produkt hät ''Neue Luzerner Zeitung'' (NLZ) gheisse. Si isch s'erschtmol am 3. Januar 1996 erschine. Usegää hät die nöii ziitig d'Luzerner Medien AG, wo Ringier über d'C.J. Bucher AG zu 49 % ond i de Lozärner Ziitig zu 51 % ghört hät.

== Bedüütig ==
D'LNN hät im 20. johrhundert zu dä wichtigste tagesziitige vo dä Zentralschwiiz ghört. Ihri parteiunabhängigi usrichtig ond diä breiti brichterschtattig händ für en schtarchi stellig im schwiizer mediemärt gsorget.

Ab em vereinsjohr 1980/81 hät sich d'LNN au no als Hauptsponsor vom [[FC Luzern]] en name gmacht, ihre slogan «Siehe LNN» isch au uf allne liibli vo de schpiler z'gseh gsii. Die rolle hät d'LNN vo '''1981 bis 1995''' gschpilt. Noch de fusion mit de LZ isch das sponsoring vo de ''Neue Luzerner Ziitig'' no fürs Johr 1995/96 wiitergfüert worde.

D'fusion hät zumene monopol bi de press i de Zentralschwiiz gfüert, was au öffentlech starch kritisiert worden isch. Als Reaktion druf hät d'NLZ als erschti schwiizer tagesziitig en Leserrot iigfüert. Parallel dezue send mehrerei alternativprojekt entschtande, drundert d'tagesziitig ''[[Luzern heute]]'' (ab em 26. Januar 1996) ond d'''Zuger Presse'' (ab em Auguscht 1996), wo aber früener oder schpööter wider iigange send.

== Literatur ==
* Historisches Lexikon der Schweiz (HLS): ''Luzerner Neuste Nachrichten''.
* Politchronik Schweiz: Beiträge zur Fusion der LNN und LZ sowie zur Gründung von ''Luzern heute'' und der ''Zuger Presse''.
* FC Luzern: Vereinschronik 1980/81 (Hinweis auf die Rolle der LNN im Umfeld des Clubs).
* Football Kit Archive: Sponsorenhistorie des FC Luzern (Trikotsponsoring 1981–1995 durch die LNN und 1995/96 durch die Neue Luzerner Zeitung).

== Weblinks ==
* https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/024876/2017-12-14/
* https://politchronik.swiss/de/prozesse/38111
* https://politchronik.swiss/de/prozesse/38111#article-38163
* https://politchronik.swiss/de/prozesse/38111#article-38175
* https://fcl.ch/club/historie/beim-fcl-tut-sich-viel
* https://www.footballkitarchive.com/de/fc-luzern-sponsoren-historie-t683/

[[Kategorie:Zitig (Schwiiz)]]
[[Kategorie:Lozärn]]</text>
      <sha1>pl7zxzwcuw9zozt1dhtdhk8jengey3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luzern heute</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94989</id>
    <revision>
      <id>1088615</id>
      <timestamp>2026-09-18T17:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>Nöien artikel über d'lokalziitig Luzern heute, wo de letschti versuech gsii isch, s'mediemonopol i dä Zentralschwiiz z'knacke.</comment>
      <origin>1088615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="g0s1wq8a0o3ngrbpe6c7rprwhojd2vr" xml:space="preserve">''Da artikel isch vom autor absichtlech i de moderate chliischriibig gschribe worde''


'''Lozärn hüt''' isch en lokal usgrichtete tages- ond schpöter wucheziitig gsi us de [[Schweiz|schwiizer]] schtadt [[Luzern|Lozärn]], wo vo 1996 bes 1999 erschinen isch. Entschtande isch d'ziitig us de reaktion uf d fusion vo de [[Luzerner Zeitung|''Lozärner Ziitig'']] ond dä ''[[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Nöischte Nochrichte (LNN)]]'' ond hät sich als publizischtis gägegwicht zu dä extreme mediekonzentration i dä region verschtande.

== Gschicht ==
D gründig vo Lozärn hüt goht uf die mediepolitische entwicklige i de mitti vo de 1990er johr zrugg. 

Wo die letschte zwöi lozärner ziitige afangs 1996 fusioniert händ, hat me i de region angscht kha, das d'meinigsvillfalt liidet, wills numeno ei mediali schtimm git. Drum händ es paar lüüt de verein «Projekt Zeitung» (ab 1997 dänn «Luzern heute») gründet. S ziil isch gsi, es zwölits, unabhängigs printmedium för Lozärn ond die ganz [[Zentralschweiz|Innerschwiiz]] usezgä. 

Endi 1995 isch dänn d «Pro Zeitungs Verlags AG» gründet worde, wo die nöii ziitig usegäh hät. Die erschti usgab isch am 26. Januar 1996 usecho.&lt;ref&gt;[https://query-staatsarchiv.lu.ch/detail.aspx?ID=1820651 ''Luzern heute, Tageszeitung (Provenienz).''] Staatsarchiv Luzern.&lt;/ref&gt;

== Usrichtung ond inhalt ==
''Lozärn hüt'' hät sich klar als lokal verankerets, kritisch-journalistisches medium verschtande. D redaktion hät zumene grosse teil us lüüt vo de LNN beschtande. 

Ine isch vor allem wichtig gsi:

* en usfüerlichli lokalbrichterschtattig 
* politische analyse us enere regionale perschpektive
* verschidnigi gsellschaftlichi theme
* en klari linksliberali grundhaltig

Im vergliich zu de früenere LNN isch d'ziitig aber dütlech schlanker produziert worde ond hät extrem wenig gäld ond personelli ressource zor verfüegig kha. 

== Wirtschaftlichi schwirigkeite ==
Obwohl d leserschaft extrem engagiert gsi isch, isch es de chliine ziitig eifach ned glunge, gnueg iinahme us abo ond inserat z'generiere. Scho im erschte johr hät s unternäme d budgetziil dütlech verfählt. Zom d'chöschte z sänke, händ sie de erschiinigsrhythmus glii drufabe vonere tagesziitig zerscht uf drüü mol pro wuche und im Augschte 1997 uf grad emol no einisch pro wuche gänderet. Dezu isch no en füfwüchigi summerpause cho. 

Mehreri rettigsversüech, zom biischpil met schpendekampagne, benefizveraschtaltige ond gönnermodell mit höchere abopriise send usprobiert worde, händ aber alli ned vell brocht. Au dä versuech vomene exklusive «Club 20», wo privati unterschtützer hättet grösseri beträg solle iischüüsse, häd ned klapped. 

== S ändi ==
Will d'finanze trotz allne bemüige ned händ chönne is lot proocht wärde, isch d ziitig im Dezämber 1999 iigschtellt worde. Die letschti uusgab isch am 16. Dezämber 1999 usecho. En teil vo de redaktion hät dänn no im raame vomene Lozärner regionalteil in dä linksgrichtete ''WochenZeitung (WOZ)'' wiitergschaffet. Aber au das Projekt isch noch rächt churzer ziit z änd gange. Die letschti usgab vom lozärner regionalteil vo dä WOZ isch am 23. Mai 2002 erschine.&lt;ref&gt;Lena Burger: [https://www.zentralplus.ch/wirtschaft/ueberlebenskampf-der-lokalmedien-in-luzern-2272317/ ''Überlebenskampf der Lokalmedien in Luzern.''] In: ''[[zentralplus]].'' 5. Januar 2022.&lt;/ref&gt;

== Nochwürkige ==
Wäme zruggluegt isch ''Lozärn hüt'' - zämä mit de ''Zuger Press'' in [[Zug (Stadt)|Zog]] - eis vo de letschte versüech gsii, i de Zentralschwiiz es unabhängigs zwöits printmedium näbed de alles dominierende ''Lozärner Ziitig'' z etabliere. S schiitere vo däm ambitionierte projäkt wird hüüfig als biischpel für die schtrukturelle schwirigkeite vom lokaljournalismus i de Schwiiz ufgfüert, das bsunders i dänä regione mit enere hoche mediekonzentration.

== Einzelnochwiis ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>g0s1wq8a0o3ngrbpe6c7rprwhojd2vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1088626</id>
      <parentid>1088615</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.A.Enz</username>
        <id>19520</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Nochwürkige */ «versuech» = liäber mask.</comment>
      <origin>1088626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="9kp2djvgllohcc5yz6t4lg2yvmomiok" xml:space="preserve">''Da artikel isch vom autor absichtlech i de moderate chliischriibig gschribe worde''


'''Lozärn hüt''' isch en lokal usgrichtete tages- ond schpöter wucheziitig gsi us de [[Schweiz|schwiizer]] schtadt [[Luzern|Lozärn]], wo vo 1996 bes 1999 erschinen isch. Entschtande isch d'ziitig us de reaktion uf d fusion vo de [[Luzerner Zeitung|''Lozärner Ziitig'']] ond dä ''[[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Nöischte Nochrichte (LNN)]]'' ond hät sich als publizischtis gägegwicht zu dä extreme mediekonzentration i dä region verschtande.

== Gschicht ==
D gründig vo Lozärn hüt goht uf die mediepolitische entwicklige i de mitti vo de 1990er johr zrugg. 

Wo die letschte zwöi lozärner ziitige afangs 1996 fusioniert händ, hat me i de region angscht kha, das d'meinigsvillfalt liidet, wills numeno ei mediali schtimm git. Drum händ es paar lüüt de verein «Projekt Zeitung» (ab 1997 dänn «Luzern heute») gründet. S ziil isch gsi, es zwölits, unabhängigs printmedium för Lozärn ond die ganz [[Zentralschweiz|Innerschwiiz]] usezgä. 

Endi 1995 isch dänn d «Pro Zeitungs Verlags AG» gründet worde, wo die nöii ziitig usegäh hät. Die erschti usgab isch am 26. Januar 1996 usecho.&lt;ref&gt;[https://query-staatsarchiv.lu.ch/detail.aspx?ID=1820651 ''Luzern heute, Tageszeitung (Provenienz).''] Staatsarchiv Luzern.&lt;/ref&gt;

== Usrichtung ond inhalt ==
''Lozärn hüt'' hät sich klar als lokal verankerets, kritisch-journalistisches medium verschtande. D redaktion hät zumene grosse teil us lüüt vo de LNN beschtande. 

Ine isch vor allem wichtig gsi:

* en usfüerlichli lokalbrichterschtattig 
* politische analyse us enere regionale perschpektive
* verschidnigi gsellschaftlichi theme
* en klari linksliberali grundhaltig

Im vergliich zu de früenere LNN isch d'ziitig aber dütlech schlanker produziert worde ond hät extrem wenig gäld ond personelli ressource zor verfüegig kha. 

== Wirtschaftlichi schwirigkeite ==
Obwohl d leserschaft extrem engagiert gsi isch, isch es de chliine ziitig eifach ned glunge, gnueg iinahme us abo ond inserat z'generiere. Scho im erschte johr hät s unternäme d budgetziil dütlech verfählt. Zom d'chöschte z sänke, händ sie de erschiinigsrhythmus glii drufabe vonere tagesziitig zerscht uf drüü mol pro wuche und im Augschte 1997 uf grad emol no einisch pro wuche gänderet. Dezu isch no en füfwüchigi summerpause cho. 

Mehreri rettigsversüech, zom biischpil met schpendekampagne, benefizveraschtaltige ond gönnermodell mit höchere abopriise send usprobiert worde, händ aber alli ned vell brocht. Au dä versuech vomene exklusive «Club 20», wo privati unterschtützer hättet grösseri beträg solle iischüüsse, häd ned klapped. 

== S ändi ==
Will d'finanze trotz allne bemüige ned händ chönne is lot proocht wärde, isch d ziitig im Dezämber 1999 iigschtellt worde. Die letschti uusgab isch am 16. Dezämber 1999 usecho. En teil vo de redaktion hät dänn no im raame vomene Lozärner regionalteil in dä linksgrichtete ''WochenZeitung (WOZ)'' wiitergschaffet. Aber au das Projekt isch noch rächt churzer ziit z änd gange. Die letschti usgab vom lozärner regionalteil vo dä WOZ isch am 23. Mai 2002 erschine.&lt;ref&gt;Lena Burger: [https://www.zentralplus.ch/wirtschaft/ueberlebenskampf-der-lokalmedien-in-luzern-2272317/ ''Überlebenskampf der Lokalmedien in Luzern.''] In: ''[[zentralplus]].'' 5. Januar 2022.&lt;/ref&gt;

== Nochwürkige ==
Wäme zruggluegt isch ''Lozärn hüt'' – zämä mit de ''Zuger Press'' in [[Zug (Stadt)|Zog]] – eine vo de letschte versüech gsii, i de Zentralschwiiz es unabhängigs zwöits printmedium näbed de alles dominierende ''Lozärner Ziitig'' z etabliere. S schiitere vo däm ambitionierte projäkt wird hüüfig als biischpel für die schtrukturelle schwirigkeite vom lokaljournalismus i de Schwiiz ufgfüert, das bsunders i dänä regione mit enere hoche mediekonzentration.

== Einzelnochwiis ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9kp2djvgllohcc5yz6t4lg2yvmomiok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1088627</id>
      <parentid>1088626</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* S ändi */</comment>
      <origin>1088627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="k09pu58wz0ezuyr3sld6pfodj60gnyn" xml:space="preserve">''Da artikel isch vom autor absichtlech i de moderate chliischriibig gschribe worde''


'''Lozärn hüt''' isch en lokal usgrichtete tages- ond schpöter wucheziitig gsi us de [[Schweiz|schwiizer]] schtadt [[Luzern|Lozärn]], wo vo 1996 bes 1999 erschinen isch. Entschtande isch d'ziitig us de reaktion uf d fusion vo de [[Luzerner Zeitung|''Lozärner Ziitig'']] ond dä ''[[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Nöischte Nochrichte (LNN)]]'' ond hät sich als publizischtis gägegwicht zu dä extreme mediekonzentration i dä region verschtande.

== Gschicht ==
D gründig vo Lozärn hüt goht uf die mediepolitische entwicklige i de mitti vo de 1990er johr zrugg. 

Wo die letschte zwöi lozärner ziitige afangs 1996 fusioniert händ, hat me i de region angscht kha, das d'meinigsvillfalt liidet, wills numeno ei mediali schtimm git. Drum händ es paar lüüt de verein «Projekt Zeitung» (ab 1997 dänn «Luzern heute») gründet. S ziil isch gsi, es zwölits, unabhängigs printmedium för Lozärn ond die ganz [[Zentralschweiz|Innerschwiiz]] usezgä. 

Endi 1995 isch dänn d «Pro Zeitungs Verlags AG» gründet worde, wo die nöii ziitig usegäh hät. Die erschti usgab isch am 26. Januar 1996 usecho.&lt;ref&gt;[https://query-staatsarchiv.lu.ch/detail.aspx?ID=1820651 ''Luzern heute, Tageszeitung (Provenienz).''] Staatsarchiv Luzern.&lt;/ref&gt;

== Usrichtung ond inhalt ==
''Lozärn hüt'' hät sich klar als lokal verankerets, kritisch-journalistisches medium verschtande. D redaktion hät zumene grosse teil us lüüt vo de LNN beschtande. 

Ine isch vor allem wichtig gsi:

* en usfüerlichli lokalbrichterschtattig 
* politische analyse us enere regionale perschpektive
* verschidnigi gsellschaftlichi theme
* en klari linksliberali grundhaltig

Im vergliich zu de früenere LNN isch d'ziitig aber dütlech schlanker produziert worde ond hät extrem wenig gäld ond personelli ressource zor verfüegig kha. 

== Wirtschaftlichi schwirigkeite ==
Obwohl d leserschaft extrem engagiert gsi isch, isch es de chliine ziitig eifach ned glunge, gnueg iinahme us abo ond inserat z'generiere. Scho im erschte johr hät s unternäme d budgetziil dütlech verfählt. Zom d'chöschte z sänke, händ sie de erschiinigsrhythmus glii drufabe vonere tagesziitig zerscht uf drüü mol pro wuche und im Augschte 1997 uf grad emol no einisch pro wuche gänderet. Dezu isch no en füfwüchigi summerpause cho. 

Mehreri rettigsversüech, zom biischpil met schpendekampagne, benefizveraschtaltige ond gönnermodell mit höchere abopriise send usprobiert worde, händ aber alli ned vell brocht. Au dä versuech vomene exklusive «Club 20», wo privati unterschtützer hättet grösseri beträg solle iischüüsse, häd ned klapped. 

== S ändi ==
Will d'finanze trotz allne bemüige ned händ chönne is lot proocht wärde, isch d ziitig im Dezämber 1999 iigschtellt worde. Die letschti uusgab isch am 16. Dezämber 1999 usecho. En teil vo de redaktion hät dänn no im raame vomene lozärner regionalteil in dä linksgrichtete ''WochenZeitung (WOZ)'' wiitergschaffet. Aber au das Projekt isch noch rächt churzer ziit z änd gange. Die letschti usgab vom lozärner regionalteil vo dä WOZ isch am 23. Mai 2002 erschine.&lt;ref&gt;Lena Burger: [https://www.zentralplus.ch/wirtschaft/ueberlebenskampf-der-lokalmedien-in-luzern-2272317/ ''Überlebenskampf der Lokalmedien in Luzern.''] In: ''[[zentralplus]].'' 5. Januar 2022.&lt;/ref&gt;

== Nochwürkige ==
Wäme zruggluegt isch ''Lozärn hüt'' – zämä mit de ''Zuger Press'' in [[Zug (Stadt)|Zog]] – eine vo de letschte versüech gsii, i de Zentralschwiiz es unabhängigs zwöits printmedium näbed de alles dominierende ''Lozärner Ziitig'' z etabliere. S schiitere vo däm ambitionierte projäkt wird hüüfig als biischpel für die schtrukturelle schwirigkeite vom lokaljournalismus i de Schwiiz ufgfüert, das bsunders i dänä regione mit enere hoche mediekonzentration.

== Einzelnochwiis ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>k09pu58wz0ezuyr3sld6pfodj60gnyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1088628</id>
      <parentid>1088627</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EuropAir</username>
        <id>1325</id>
      </contributor>
      <comment>Link ergänzt</comment>
      <origin>1088628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3964" sha1="00574zdxnbdz8s9vgzjeq8s9027v5vc" xml:space="preserve">''Da artikel isch vom autor absichtlech i de [[Kleinschreibung|moderate chliischriibig]] gschribe worde''


'''Lozärn hüt''' isch en lokal usgrichtete tages- ond schpöter wucheziitig gsi us de [[Schweiz|schwiizer]] schtadt [[Luzern|Lozärn]], wo vo 1996 bes 1999 erschinen isch. Entschtande isch d'ziitig us de reaktion uf d fusion vo de [[Luzerner Zeitung|''Lozärner Ziitig'']] ond dä ''[[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Nöischte Nochrichte (LNN)]]'' ond hät sich als publizischtis gägegwicht zu dä extreme mediekonzentration i dä region verschtande.

== Gschicht ==
D gründig vo Lozärn hüt goht uf die mediepolitische entwicklige i de mitti vo de 1990er johr zrugg. 

Wo die letschte zwöi lozärner ziitige afangs 1996 fusioniert händ, hat me i de region angscht kha, das d'meinigsvillfalt liidet, wills numeno ei mediali schtimm git. Drum händ es paar lüüt de verein «Projekt Zeitung» (ab 1997 dänn «Luzern heute») gründet. S ziil isch gsi, es zwölits, unabhängigs printmedium för Lozärn ond die ganz [[Zentralschweiz|Innerschwiiz]] usezgä. 

Endi 1995 isch dänn d «Pro Zeitungs Verlags AG» gründet worde, wo die nöii ziitig usegäh hät. Die erschti usgab isch am 26. Januar 1996 usecho.&lt;ref&gt;[https://query-staatsarchiv.lu.ch/detail.aspx?ID=1820651 ''Luzern heute, Tageszeitung (Provenienz).''] Staatsarchiv Luzern.&lt;/ref&gt;

== Usrichtung ond inhalt ==
''Lozärn hüt'' hät sich klar als lokal verankerets, kritisch-journalistisches medium verschtande. D redaktion hät zumene grosse teil us lüüt vo de LNN beschtande. 

Ine isch vor allem wichtig gsi:

* en usfüerlichli lokalbrichterschtattig 
* politische analyse us enere regionale perschpektive
* verschidnigi gsellschaftlichi theme
* en klari linksliberali grundhaltig

Im vergliich zu de früenere LNN isch d'ziitig aber dütlech schlanker produziert worde ond hät extrem wenig gäld ond personelli ressource zor verfüegig kha. 

== Wirtschaftlichi schwirigkeite ==
Obwohl d leserschaft extrem engagiert gsi isch, isch es de chliine ziitig eifach ned glunge, gnueg iinahme us abo ond inserat z'generiere. Scho im erschte johr hät s unternäme d budgetziil dütlech verfählt. Zom d'chöschte z sänke, händ sie de erschiinigsrhythmus glii drufabe vonere tagesziitig zerscht uf drüü mol pro wuche und im Augschte 1997 uf grad emol no einisch pro wuche gänderet. Dezu isch no en füfwüchigi summerpause cho. 

Mehreri rettigsversüech, zom biischpil met schpendekampagne, benefizveraschtaltige ond gönnermodell mit höchere abopriise send usprobiert worde, händ aber alli ned vell brocht. Au dä versuech vomene exklusive «Club 20», wo privati unterschtützer hättet grösseri beträg solle iischüüsse, häd ned klapped. 

== S ändi ==
Will d'finanze trotz allne bemüige ned händ chönne is lot proocht wärde, isch d ziitig im Dezämber 1999 iigschtellt worde. Die letschti uusgab isch am 16. Dezämber 1999 usecho. En teil vo de redaktion hät dänn no im raame vomene lozärner regionalteil in dä linksgrichtete ''WochenZeitung (WOZ)'' wiitergschaffet. Aber au das Projekt isch noch rächt churzer ziit z änd gange. Die letschti usgab vom lozärner regionalteil vo dä WOZ isch am 23. Mai 2002 erschine.&lt;ref&gt;Lena Burger: [https://www.zentralplus.ch/wirtschaft/ueberlebenskampf-der-lokalmedien-in-luzern-2272317/ ''Überlebenskampf der Lokalmedien in Luzern.''] In: ''[[zentralplus]].'' 5. Januar 2022.&lt;/ref&gt;

== Nochwürkige ==
Wäme zruggluegt isch ''Lozärn hüt'' – zämä mit de ''Zuger Press'' in [[Zug (Stadt)|Zog]] – eine vo de letschte versüech gsii, i de Zentralschwiiz es unabhängigs zwöits printmedium näbed de alles dominierende ''Lozärner Ziitig'' z etabliere. S schiitere vo däm ambitionierte projäkt wird hüüfig als biischpel für die schtrukturelle schwirigkeite vom lokaljournalismus i de Schwiiz ufgfüert, das bsunders i dänä regione mit enere hoche mediekonzentration.

== Einzelnochwiis ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>00574zdxnbdz8s9vgzjeq8s9027v5vc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>