Wikipedia alswiki https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Portal Portal Diskussion Buech Buech Diskussion Wort Wort Diskussion Text Text Diskussion Spruch Spruch Diskussion Nochricht Nochricht Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Volvo 240 0 14991 1088659 1001163 2026-09-20T18:36:38Z Phisekw.wichachai 123224 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1088659 wikitext text/x-wiki <!--{{PKW-Modäll |Markä=Volvo |Modäll=200, 240, 242, 244, 245, 262, 264, 265 |Bild=1984_Volvo_240_GL_D6.JPG |Härschteller=Volvo |von=1974 |bis=1993 |Klass=[[Mittilklass]] |Versionä=[[Limousinä (Auto)|Limousinä]], [[Combi]] |Motorä=4 und V6 Zylinder Benziner, 2,0 - 2,7 Liter Hubrum, 5 oder 6 Zylinder Diesel ohni Turbo, 2,0 - 2,4 Liter Hubrum, 50 - 60 kW Leischtig |Längi= |Braiti= |Höchi= |Gwicht= |Vorgänger=[[Volvo 140]] |Nachfolger= |ähnlich=[[Mercedes E-Klasse]], [[BMW 5-Serie]] }}--> [[Datei:1984_Volvo_240_GL_D6.JPG|thumb|Volvo 240 GL D6]] [[Datei:Tn Volvo Bild 3.JPG|thumb|Volvo 240 DL Combi]] Dr '''Volvo 240''' isch äs Modäll vum [[Schweden|schwedischä]] Autoherschtellär Volvo. == Allgemeins == Der Volvo 240 isch s Nachfolgemodäll vum Volvo 140 und isch vu 1974 bis 1993 baut cho. Äs isch zur damaligä Ziit z wichtigscht Modäll vu Volvo xi und hät uber Wiiterbeschtoo oder Niedergang von der Firma entschiedä. Vor alläm ufm wichtigä US-Amerikanischä Markt hätt dLimousinä vill Cheufär gfunnä, in Europa hingegä eher der klassisch Combi. Äs sind denn verschiedeni Carosserievariantä baut cho: 2- oder 4-Türigi Limousinä, Combi, Coupé oder Sonderversionä wiä verlegneräti Limousinä und Combi und mit der Basis au Chrankä- und Beschtattigsfahrzüg. Produktionszahlä gmäss Volvo: Insgesamt 2,8 Millionä, 1 Million Combis, 1,6 Millionä Limousinä und 200.000 Coupés. == Motor und Getriebe == [[Datei:B21A.JPG|thumb|Motor B21A in Volvo 244 GL, 1980]] Der 240er isch mit verschiednä Benzin- und Dieselmotorä baut cho: D' 4-Zylinder Benziner nach 1976 sind all nachm gliichä Baumuschter entwicklät xi: Graugussblock, Zahriemä, Lichtmetall-Zylinderchopf und -Chölbä, obäliggendi Nochäwellä mit Zahriemä. D' V6-Benziner sind us der Kooperation vu Volvo mit Peugeot und Renault entschtannä. D' 6-Zylinder-Reihä-Diesel sind vu VW zuäkauft und für teils Märkt au nu mit 5 Zylinder ahbottä cho. D' Benziner geltät als überuus robuscht, d'Diesel weniger. All Motorä sind mit 4-Gang-Getriebe mit und ohni Overdrive (Laycock-de-Normanville) oder schpäter mit 5-Gang-Getriebe, oder denn mit 3-Stufä-Automat (Borg-Warner) und schpäter mit 4-Stufä-Automat (Aisin-Warner) erhältlich xi. D'Schmiirig vu allnä Getriebe ärfolgt mit ATF, au d'Handschaltmodäll! == Sicherheit == Der Volvo 240 isch zu siner Ziit äs sehr sichers Auto xi und isch fer das au mit summi Priisä uszeichnät cho. 1976 hät di US-amerikanisch Vercherssicherhaitsbhördä NHTSA der Volvo 240 als Referenzfahrzüg ferd Sicherhaitsforschig gwählt. Das, wil d'Amerikaner am Volvo 240 der bescht Insassäschutz vu allnä Fahrzüg in der Klass atteschtiert hend!! 1991 hät ds Versicherigsinschtitut Insurance Institute for Highway Safety IIHS inra grossä Studiä der Volvo 240 Combi als sicherschts Fahrzüg vum Jahr ufm amerikanischä Markt gwählt! Seriämässig und als Wunschusschtattig sind im Volvo 240 vil damals na nid selbschtverschtändlichi System und Merkmal erhältlich xi. Z.&nbsp;B. Knautschzonä vornä und hinnä, stabilä Innärum, Zahschtangalenkig, Sicherheitslenksüülä, massivi Rohr in dä Türä fer dä Siitäufprallschutz, polschteräts Armaturäbrätt, 4 Schiibäbremsä, Gurt-Warnliächt, Reflektor in dä Türä. Di letschtä Fahrzüg sind schu mit Airbag lieferbar xi. == Umwelt == Der Volvo 240 isch schu 1975 in dä [[USA]] (als erschts Auto wältwiit) mit greglätm Katalysator und Lambdasondä erhältlich xi. == Marktsituation == Der Volvo 240 isch zu siiner Ziit sehr beliäbt xi und hät summi Vorzüg bottä; Sehr hochä Sicherhaitsstandart, sehr robuschti Bauwiis, chliinä Wendechreis, relativ guäti Winter- und Zugfahrzügeigäschaftä. Hüt sind vill Fahrzüg in armi Lendär exportiert, ma xeht aber na immer 240er als Gebruuchtwägä. == Literatur == *Dieter Günther und Boris Schmidt: „''Sicherheit aus Schwedenstahl – Volvo 140 bis 260''“, autovision, [[Hamburg]], 2004 *Reparaturanleitung Nr 288 und 289 "VOLVO 240" Verlag Bucheli, ZUG. *Björn-Eric Lindh "VOLVO - Von den 20ern in die 80er Jahre" VÖRLAGSHUSET NORDEN AB *Christer Olsson und Henrik Moberger "Volvo -Gothenburg Sweden- NORDEN PUBLISHING HOUSE LTD. *Christer Olsson "VOLVO Personenwagen seit 1927" Motorbuchverlag, 2000 *Volvo 240 Service Manual: 1983-1993 by Bentley Publishers USA 1998 (für anglophili Hobbyschruuber bedingt geeignet) == Weblinks == {{commonscat|Volvo 240|Volvo 240}} * [http://www.volvo240.de Ausführliche Übersicht zur 200er Serie] [[Kategorie:Pkw-Modell]] [[Kategorie:Volvo]] pg2w3cvt8ikqbsbfvrrhewr3aphrcp4 Rimelladeutsch 0 20793 1088671 1088619 2026-09-21T05:15:16Z Holder 491 1088671 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Remmaljertittschu}} [[Datei:Remalljertittschu.jpg|mini|rechts|300px|''Ts Remmaljertittschu''. S Wèèrderbuech vù Remmalju]] S '''Remmaljertittschu''' isch dr [[Höchstalemannisch|hegschdalemanisch]] Dialäkt vù [[Rimella|Remmalju]] (ital. Rimella). S ghèèrd doodrmid zem [[Südwalserdeutsch|Siidwalsertiitsch]]. == Foorschigsgschiichd == Remmalju isch e Ùfnaameord vùm [[Sprachatlas der deutschen Schweiz|Schwyzer Schbroochatlas]] gsii. D Ùfnaam isch vùm [[Friedrich Gysling|Fritz Gysling]] ùn em [[Rudolf Hotzenköcherle]] im April 1952 gmachd woore. Frieni Publikatione, wù s Remmaljertittschu es Thema isch, sin vom Braiß [[Julius Maximilian Schottky]] („Das Thal von Rimella und seine deutschen Bewohner“ in dr Zytschrifd „Das Ausland“, 1836) ùn vùm Wiirdebäärgr [[Albert Schott]] („Die deutschen Colonien in Piemont“, 1842). Fir s [[Phonogrammarchiv der Universität Zürich|Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri]] hed dr Wilhelm Doegen vùm Berliner Lutarchiv im Oktober ane 1929 Tonbandùfnaame gmachd. Die Ùfnaame sin voorberaided woore vùm [[Friedrich Gysling|Fritz Gysling]] ùn em [[Rudolf Hotzenköcherle]] ùn sin vùn ene ane 1952 verefendligd woore. 1924 ùn 1930 hed dr [[Emil Balmer]] Remmalju bsuecht. 1949 chùnd sy Buech iiber d Siidwalser uuse, wù s au ne Kapitel iiber s Remmalljertittschu din hed. Dr [[Marco Bauen]] hed fir syyni Dokteraarbed „Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella (Valsesia, Piemont)“ zwische 1965 ùn 1971 Ùfnaame ùn Befroogige z Remmalju gmachd. Dooderzue hed er ali Yywoner vù Remmalju gfrogd (insgsamd 168). Au d Fluurnäme vù Remmalju hed er gsamled. Dr [[Paul Zinsli]] hed scho ane 1958 zäme mid Studänte ùf ere Exkursion Fluurnäme vù Remmalju ùfgnùù. In syym Buech „Südwalser Namengut“ vù 1984 hed er derno die Fluurnäme verefendligd, au die, wù vùm Marco Bauen gsamled woore sin. 1995/1996 ùn 1996/1997 sin an dr Universideed Turin zwoo Magischteraarbede iiber s Remmaljertittschu gschriibe woore. Di aind isch vùm M.&nbsp;De Michelis mid eme soziolinguistische Thema, di ander vù dr Margherita Vergnano mid grammatische Froogeschdelige. 1995 und 2005 isch es remmaljertittsches Wèèrderbuech und 2011 e remmaljertittschi Grammatik bublizierd wore, uusegee vùm Centro Studi Walser di Rimella ùnder dr Laidig vùm [[Dino Vasina]]. Fir e Buech iiber d Gschiichd vù Remmalju, wù 2004 uusechùù isch, hed d [[Silvia Dal Negro]] dr Woordschaz vùm Titschu analisierd. 2007 isch dr Remmalju-Band vùm „Atlante Toponomastico del Piemonte Montano“ uusechùù – e Biechli, wù d Fluernämen erchläärd ùn si (andersch wie bim Zinsli sym Buech) uf segs Chaarde lokalisierd. Ab ane 2003 hed d [[Maria Concetta Di Paolo]] an ere Dokteraarbed mid em Aarbedstitel „Lehnwortschatz und Code-Switching in Rimella“ iber s Remmaljertittschu an dr Universideed Züri gschafd. 2018 isch s in ere weng andere Foorm ùnder em Titel „Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia“ bublizierd woore – e Gsamdschau iber dr Dialäkt vù dääre Walsersiidlig. == Schryybwyys== In däm Artikel sin di remmaljertittschä Dialektbyyschbel in [[Dieth-Schreibung|Dieth-Schryybig]] gschriibe. Dooderbyy wird dr Buechschdaab <k> fir d Fortis [k] bruucht, fir d Affrikata [kx] wird <kch> gschriibe. D Schdimhafdigkaid vù s [z] oder sch [ʒ] wird mid eme Pùnggd ùnder em s gchänzaichned: <ṣ>, <ṣch>. D Rimeller hän e aigeni Schryybwyys, wù vùm [[Marco Bauen]] ùn em [[Dino Vasina]] uusgschafd wooren isch. Mer drifd si in alne Bublikazioone aa, wù vùm Centro Studi Walser da Rimella uusegee wääre. == Bsùnderhaide us dr Ludig== [[Datei:Gysling_Walserdialekte.jpg|mini|300px|''Walserdialekte in Oberitalien'' vùm Fritz Gysling ùn em Rudolf Hotzenköcherle]] *'''Voli Vokal''' :Im Remmaljertittschu sin wie in andere Walserdialäkt di vole Vokal in ùùbetoonde Silbe nid abgschwèchd woore. :''Beero'' (dt. Bär), ''getragut'' (dt. getragen), ''unna'' (dt. unten), ''Zungu'' (dt. Zunge), ''chrüttu'' (dt. mähen) *'''Entrùndig''' :Wie im Wallisertitsch sin mhd. ü, ö, iu, oe, üe ùn öu entrùnded. :''Tiiwal'' (dt. Teufel), ''Bekṣchu'' (dt. Büchse), ''hit'' (dt. heute), ''mied'' (dt. müde), ''beesch'' (dt. böse), ''Häi'' (dt. Heu) *'''Palatalisierig''' :Wie im Wallisertitsch sin mhd. û, ou palatalisierd. :''Hüt'' (dt. Haut), ''brüüchu'' (dt. brauchen), ''üüf'' (dt. auf), ''Löib'' (dt. Laub) *'''mhd. î, iu, û''' :Mhd. î, iu ùn û sin wie in alene hegschdalemanische Dialäkt au im Uuslud ùn im Hiatus as Monophthong erhalde. :''schnuwu'' (dt. schneien), ''schreju'' (dt. schreien), ''nuwe'' (dt. neue) * '''mhd. ie, üe, uo''' :Mhd. ie, üe, uo sin vo fallende zue glychgwiichdige oder sogaar zue styygende Diphthong woore, des haisst, si hän dr Toon dailwyys oder ganz ùf dr zwaid Dail verschoobe. :''wlieegu, wljeegu'' (dt. fliegen), ''giööd, giood, gjööd, gjood'' (dt. gut) *'''mhd. a''' :Mhd. a erschyynd as e staarg verdùmpfd a, also e a, wù in e o iibergood (d Remmaljer schryybe sälber «à»). :''Tak'' [tåk] (dt. Tag), ''ga'' [gå] (dt. gehen), ''sta'' [štå] (dt. gehen) *'''mhd. e''' (Primärumlud) :Mhd. e erschyynd as e hells /ä/ (d Remmaljer schryybe sälber «a», wil s wie s /a/ im Idalieenisch deend). :''Bätt'' (dt. Bett), ''läggu'' (dt. legen), ''wänj'' (dt. wenn und wann) *'''mhd. ä''' (Sekundärumlud) :Mhd. ä erschyynd as e häl /ä/, wenn s chùùrz isch (d Remmaljer schryybe sälber «a», wel s wie s /a/ im Idalieenisch deend), und as e gschlose /e/, wän s i Deenigsbosizioon isch. :''Wäkṣchje'' (dt. Wespe), ''Wéérzu, Wérzu'' („Wärze“, dt. Warze) *'''mhd. ë''' (germaanischs e) :Mhd. ë erschyynd as e häl /ä/ (d Remmaljer schryybe sälber «a», wel s wie s /a/ im Idalieenisch deend), wenn s chùùrz isch, ùn as e gschlose /e/, wän s i Deenigsbosizioon isch. :''ṣchäksch'' (dt. sechs), ''Béérg, Bérg'' (dt. Berg), ''Stéég, Stég'' (dt. Steg), ''Wéég, Wég'' (dt. Weg) *'''mhd. æ''' (Umlud vù ahd. lang â) :Mhd. æ erschyynd as ee. Doodermid ghèèrd s Remmaljertittschu zue dr weschdlige Siidwalser Dialäkt. :''schweer'' (dt. schwer), ''Cheesch'' (dt. Käse), ''Meentak'' (dt. Montag) *'''Vokalquaniteet''' :Ob e Vokal lang oder chùrz isch, isch phonetisch nid relevant. :''Hüüsch'' oder ''Hüsch'' (dt. Haus; urspringlig lang) :''Gadu'' oder ''Gaadu'' (dt. Stall; urspringlig chùrz) :''zochut'' oder ''zoochut'' (dt. gezogen; urspringlig chùrz) *'''mhd. -nk''' :Mhd. -nk erschyynd wie in andere südwalserische Dialäkt as -nch. :''trengchu'' (dt. trinken), ''Bangch'' (dt. Bank), ''Angchu'' (dt. Butter) *'''mhd. -rn''' :Wie in alene hegschdalemanische Dialäkt erschyynd mhd. -rn as -ru. :''gèèru'' (dt. gern), ''Ööru'' (dt. Horn), ''mööru'' (dt. morgen) *'''mhd. -rm''' :D Konsonanteverbindig rm wird dur en Sprossvokal uufgleest ùn zue -rum. :''Daarum'' (dt. Darm), ''Òòrum'' (dt. Arm), ''wòòrum'' (dt. warm), ''Wùùrum'' (dt. Wurm) *'''mhd. -hs''' :Wie im Wallisertitsch erschyynd mhd. -hs as -ks, nid wie in vyyle Schwyzer Dialäkt as -chs: :''Wuksch'' (dt. Fuchs) *'''german. s > sch''' :Wie in alene Walserdialäkt vùm Sesiadaal, aso au Im Land ùn z Arimmu, wird faschd jèèdes germanisch s zue sch palatalisierd. :''ṣche'' (dt. sie), ''ènsch'' (dt. uns), ''ṣchech'' (dt. sich), ''diṣche'' (dt. dieser), ''Bekṣchu'' (dt. Büchse), ''Ṣchache'' (dt. Sachen), ''Cheesch'' (dt. Käse), ''beesch'' (dt. böse), ''ṣchèège'' (dt. sagen), ''ṣchind gṣchi'' (dt. sind gewesen), ''Huusch'' (dt. Haus), ''Hiiṣcher'' (dt. Häuser) *'''Schdimhafdigkaid vù s ùn sch''' :D Konsonante s ùn sch sin vor Vokal ùn vor w imer schdimhafd, vor Konsonant ùn im Uuslud schdimloos. :''baṣur'' (dt. besser), ''eṣwas'' (dt. etwas), ''ṣchech'' (dt. sich), ''diṣche'' (dt. dieser), ''Ṣchache'' (dt. Sachen), ''ṣchèège'' (dt. sagen), ''Hiiṣcher'' (dt. Häuser) *'''Schdimhafdigkaid vù f''' :Dr Konsonant f (v) wird vyylmool schdimhafd gsaid. :''wèrbrännju'' (dt. verbrennen), ''Wuksch'' (dt. Fuchs), ''wènnu'' (dt. finden) *'''mhd. -nd, -nt''' :Mhd. -nd ùn -nt erschyyne in e Dail Wèèrder as n/nn. :''fènnu'' (dt. finden), ''unna'' (dt. unten) *'''Palatalisierig vù l, m, n, ng''' :In e Dail Wèèrder sin l, m, n, oder ng palatalisierd zue lj, mj, nj, ngj. :''Remmalju'', ''wèrbrännju'' (dt. verbrennen), ''wällju'' (dt. wollen), ''ljèk'' (dt. klein) *'''Uslutverhertig''' :Im Remmaljertittschu gid s no wie in andere Walserdialäkt di mhd. Uslutverhertig. : ''Tak'' m. (dt. Tag), Pl. ''Taga'' == Deklination == === Genitiv === ==== Foorme ==== Im Singular zaigd sich d Genitivändig in dr maischde Fäl nùmen am Artikel: :''der Brioder tsch Mechel'' (dt. der Bruder des Michael) :''d Oischpiegle tsch Attu'' (dt. die Brille des Vaters) :''d Hüt der Gäis'' (dt. die Haut der Ziege) :''d Wäta der Aju'' (dt. die Schwester der Mutter) Di ald Foorm chùnd im Singular nùme no sälde vor: :''dsch Wattersch Urlodsch'' (dt. des Vaters Uhr) :''ṣchind töt tsch Hungersch'' (dt. Sie sind Hungers gestorben.) Im Plural good dr Genitiv i freijer Varianz uf ''-o'' oder ''-u'' us: :''d Tränchje der Geissu'' (dt. die Glocken der Geissen) :''der Jaaro, der Jaaru'' (dt. vor vielen Jahren, vor langer Zeit) Denääbe gid s au d Form vùm Nominativ Plural: :''äi der Chnächta'' (dt. einer der Knechte) ==== Aawändig vùm Genitiv ==== Im Remmaljertittschu chaa mr dr Genitiv (wie im [[Issimedeutsch|Eischemtöitschu]]) no ganz frèi bruuche: * Bsiz ùn Zueghèèrigkaid :''ts Hüsch misch Barba'' (dt. das Haus meines Onkels) :''der Awangscht tsch Weeg'' (dt. der Anfang des Weges) * Uursach :''Ṣchind töt tsch Hungersch èswmängs Chend'' (dt. Es sind einige Kinder Hungers gestorben.) :''Isch niemer bṣcheet nit tsch Firsch.'' (dt. Es ist noch nie etwas geschehen des Feuers wegen.) * Zyd :''dsch Mörgundsch'' (dt. am Morgen) :''Tagsch un Nachtsch'' (dt. bei Tag und Nacht) :''tsch Suntak'' (dt. am Sonntag) * Genitivus partitivus :''Ä fard ṣchin gṣchi hie dèr Littu.'' (dt. Einmal sind hier Leute gewesen.) :''z vil tsch Schneesch'' (dt. zuviel des Schnees) * Genitivus instrumentalis :''ladu dèr Èèschel tsch Salz'' (dt. den Esel mit Salz beladen) * he der Manglu :''Ich hè dèr Manglu tsch Wèt.'' (dt. Ich benötige Brennholz) :''Ich hè nit dèr Manglu dinnèsch'' (dt. Ich bedarf deiner nicht.) * Genitiv abhängig vù Pronome :''Ès hèd ru nit.'' (dt. Es hat ihrer keine.) :''D Ṣchwambe ṣchin noch dèrun èfeeru.'' (dt. Die Pilze sind noch von denen von letztem Jahr.) === Dativ ùn Akkusativ vù dr Substantiv === Im Singular lutted dr Dativ ùn dr Akkusativ alwyyl wie dr Nominativ. Räschte vùmenen alde Underschiid, wie-n-en d [[Elise Wipf]] no fir s walliserisch Visperterminen zaiged, liige vilyycht im hytt freije Wächsel vù ''-o'' und ''-u'' voor: :''der Atto, der Beero, der Heero, der Pfaffo – dum/zum Heeru, dum/zum Pfaffu'' (dt. der Vater, der Bär, der Herr/Pfarrer, der Pfaffe/Pfarrer – dem/zum Herrn, dem/zum Pfaffen), dernääben aber au im Nominativ ''min Attu, der Heeru'' ùn im Dativ ''zum Faffo;'' ùn ''der Owo – en dun Oowo'' (dt. der Ofen, in den / im Ofen) stood nääbe ''en grosse Gadu – in dun Gaadu'' (dt. ein großer Stall, in den / im Stall) Im Plural goot dr Dativ uf ''-u'' us: :''trängchu du Chieenu'' (dt. die Kühe [wèèrdlig: den Kühen] tränken) :''het er ṣchäid du Chendu'' (dt. hat er den Kindern gesagt) :''bet du Händu'' (dt. mit den Händen) :''zun dreju Jaaru'' (dt. alle drei Jahre, jedes dritte Jahr) Denääbe gids au d Form vùm Nominativ Plural: :''i kebu z ässu dun Gäis'' (dt. ich geben den Geissen zu essen) :''der Watter hed gṣchäit schinu Chnächta'' (dt. der Vater sagte seinen Knechten) === Adjektivdeklination === E Bsùnderhaid isch, as – wie sùnschd nùmen in dr Walserdialäkt vù [[Vals]] ùn [[Triesenberg|Trisabärg]] – s Adjektiv im Positiv (also nid im Komparativ ùn Superlativ) in gwise Foorme chaa ùmgluded wääre. :''alt, giöt'' (dt. alt, gut): Sing. mask. ''alte, giöte,'' fem. ''élte, giéte,'' ntr. ''alts, giöts;'' Pl. mask./fem. ''altu, giötu,'' ntr. ''élte, giöte'' :''Äs isch gṣchid e ma und es wib, ṣchin gṣchid éérme'' (dt. Es waren ein Mann und eine Frau, waren arm) Wie in andere hegschdalemanische Dialäkt wääre Adjektiv au prädikativ deklinierd. :''Ds Häi isch dṣcha derrs.'' (dt. Das Heu ist schon dürr.) :''D Bemma ṣchind füllu.'' (dt. Die Balken sind faul.) :''D Pum isch noch gṣchid underrifte.'' (dt. Der Apfel ist noch unreif gewesen.) In dr attributive Schdelig gid s zwoo Meegligkaide: * voraagschdeld :''der ängke Weeg'' (dt. der enge Weg) :''t lätze Hand'' (dt. die linke Hand) * noogschdeld (wie im Idalieenisch): :''deer Brjoder ṣchjeche'' (dt. der kranke Bruder) :''d Arma längu'' (dt. die langen Arme) == Aawändig vù dr Pronomina == Bim Personalpronome gid s im Remmaljertittschu wie au in andere Siidwalser Dialäkt verlengeredi Foorme nach em Voorbild vùm Idalieenische. Die sin bilded us em Personalpronome ùn „andere“: ''endschandre'' (dt. wir, „uns andere“), ''jerandru'' (dt. ihr, „ihr andere“), ''ṣchiandru'' (dt. sie, „sie andere“) Im Remmaljertittschu verwänded mer dr neutral Artikel bi wyyblige ùn bi mänligi Persone. :''ts Mejè'' (dt. Maria), ''ts Riko'' (dt. Rico), ''ts Bateschta'' (dt. Battista) S neutral Pronome ''es'' wird wie in andere alemanische Dialäkt fir wyybligi Persone verwänded, aber doodriiberuuse au no fir mänligi Persone, wù kaini Reschpektspersone sin. :''Hit mim Brioder chunt nit, ma ṣchu hättet s Zit ṣchu chentet s.'' (dt. Heute kommt mein Bruder nicht, aber wenn er Zeit hätte, käme er.) :''Wie hèt s mu gspält, hed s chänt, ke ṣchijen ees.'' (dt. Wie sie ihn anredete, erkannte sie, das er es war.) :''Dio ṣchiwer gṣchi da bei d Ajo, wa hed s gwäscht.'' (dt. Als wir dort bei der Mutter waren, wo sie gewaschen hat.) == Verbkonjugation== === Vollverbe === [[Datei:Bauen Rimella.jpg|mini|rechts|300px|D Dokterarbed vùm Marco Bauen]] Im Remmaljertittschu good dr Infinitiv uf ''-u'' (ahd. ''-an, -en, -ôn'') oder ''-e'' (ahd. ''-ên'') us. Im Präsens sin d Foorme vù dr 1. ùn 2. Pl. verschmùlze mid enklitische Pronome: ''endschandre bisswer'' (< biss-wer, dt. wir beissen), ''jerandru bisseder'' (< bissed-er, dt. ihr beisst). Im Partizip Perfäkt isch s Präfix ''g-'' fakultativ ùn feelt hyffig. D Ändig vù dr schdaarche Verb good wie bi de schwache zmaischt uf ''-t'' us: ''gfunnut/funnut'' (dt. gefunden). In dr flektierte Form falld das ''-t'' aber äwägg: ''ess ṣchii ṣchuffus'' (dt. es [= er] sei betrunken), ''gṣchottne bäine'' (dt. gesottene Knochen). :''ṣchege'' (dt. sagen) :Präs. Ind.: ''ich ṣchege'', ''du ṣchegescht'', ''is ṣcheget'', ''endschandre ṣchegewer'', ''jerandru ṣchegeder'', ''ṣchiandru ṣchegent'' :Part. Perf.: ''gṣchäit/ṣchäit/ṣchäid'' :''ässu'' (dt. essen) :Präs. Ind.: ''ich ässu'', ''du ässuscht'', ''is ässt'', ''endschandre ässwer'', ''jerandru ässeder'', ''ṣchiandru ässunt'' :Part. Perf.: ''kässt'' === Hilfsverbe === :''hä'' (dt. haben) :Präs. Ind.: ''ich heg'', ''du hescht'', ''is het'', ''endschandre häwwer'', ''jerandru hädder'', ''ṣchiandru hänt'' :Part. Perf.: ''hebet'' :Konj. Präs.: ''ich häje'', Konj. Prät.: ''ich hätte'' :''ṣchi'' (dt. sein) :Präs. Ind.: ''ich bì/pì'', ''du bescht'', ''is ìsch'', ''endschandre ṣchiwwer/bìwwer'', ''jerandru ṣchidder'', ''ṣchiandru ṣchint'' :Part. Perf.: ''gṣchit/ṣchid'' :Konj. Präs.: ''ich ṣchije'', Konj. Prät.: ''ich wìste/wìre'' :''tjo/tjö'' (dt. tun) :Präs. Ind.: ''ich tjo/tjö'', ''du tjoscht/tjöscht'', ''is tjot/tjöt'', ''endschandre tjewer'', ''jerandru tjeder'', ''ṣchiandru tjent'' :Part. Perf.: ''tat'' :Konj. Präs.: ''ich tjeje'', Konj. Prät.: ''ich tjette'' === Modalverbe=== :''wällju'' (dt. wollen) :Präs. Ind.: ''ich wilj'', ''du welscht'', ''is welt'', ''endschandre wälljwer'', ''jerandru wälljeder'', ''ṣchiandru wälljunt'' :Part. Perf.: ''wälljut'' :Konj. Präs.: ''ich wällje'', Konj. Prät.: ''ich walte'' :''tùrrù'' (dt. dürfen) :Präs. Ind.: ''ich tùrrù'', ''du tarschd'', ''is tard'', ''endschandre terwer'', ''jerandru terender'', ''ṣchiandru terru'' :Part. Perf.: ''tùrrù'' :''chùnnù'' (dt. können) :Präs. Ind.: ''ich chaa'', ''du chaascht'', ''is chaad'', ''endschandre chennwer'', ''jerandru chenneder'', ''ṣchiandru chennund'' :Part. Perf.: ''chùnnù'' :''messù'' (dt. müssen) :Präs. Ind.: ''ich mes'', ''du mescht'', ''is mesd'', ''endschandre messwer'', ''jerandru messender'', ''ṣchiandru messends'' :Part. Perf.: ''messù/gmessù'' :''mùù'' (dt. können) :Präs. Ind.: ''ich mòò'', ''du mòòschd'', ''is mòòd'', ''endschandre meewer'', ''jerandru meeder'', ''ṣchiandru meend'' :Part. Perf.: ''gmùù'' === Chùùrzverbe === :''gaa'' (dt. gehen) :Präs. Ind.: ''ich gaa/gaag'', ''du gäischd'', ''is gäid'', ''endschandre gangwer'', ''jerandru gangeder'', ''ṣchiandru gand'' :Part. Perf.: ''kangud'' :Konj. Präs.: ''ich gange'', Konj. Prät.: ''ich gente'' :''schta'' (dt. stehen) :Präs. Ind.: ''ich schta'', ''du schtaischt'', ''is schtait'', ''endschandre schtenwer'', ''jerandru schtenneder'', ''ṣchiandru schtennunt'' :Part. Perf.: ''schtannut'' :Konj. Präs.: ''ich schtenne'', Konj. Prät.: ''ich schtente'' :''gee'' (dt. geben) :Präs. Ind.: ''ich gebù'', ''du geschd'', ''is ged'', ''endschandre gewer/gääwer'', ''jerandru gender/gäder'', ''ṣchiandru gend/gänd'' :Part. Perf.: ''keed'' :''gìì'' (dt. nehmen) :Präs. Ind.: ''ich gìì/gee'', ''du gììscht/geeschd'', ''is gìt/ged'', ''endschandre gììwer/geewer'', ''jerandru gììder/geender'', ''ṣchiandru gìnd/gend'' :Part. Perf.: ''kìd/ked'' :Konj: ''ich gìje'' :''zie'' (dt. ziehen) :Präs. Ind.: ''ich zie'', ''du ziesch'', ''is ziet'', ''endschandre ziewer'', ''jerandru zieder'', ''ṣchiandru zient'' :Part. Perf.: ''zocht/zohut/zoochut'' :Konj: ''ich zieje'' :''laa'' (dt. lassen) :Präs. Ind.: ''ich laa'', ''du laaschd'', ''is lad'', ''endschandre leewer'', ''jerandru leeder'', ''ṣchiandru leend'' :''schlaa'' (dt. schlagen) :Präs. Ind.: ''ich schlaanech'', ''du schlaaschd'', ''is schlaad'', ''endschandre schleewer'', ''jerandru schleender'', ''ṣchiandru schleent'' :Part. Perf.: ''gschlaagùd'' :''traagu'' (dt. tragen) :Präs. Ind.: ''ich traag'', ''du träischd'', ''is träid'', ''endschandre treewer'', ''jerandru treeder'', ''ṣchiandru treend'' :Part. Perf.: ''gtraagud'' == Woordschaz== ;Wùchedääg ''Meentak'', ''Ziischtag'', ''Mitwuche'', ''Donschtak'', ''Friitak'', ''Samschtak'', ''Sunnutak'' ;Wèèrder, wù in in andere Bied sùnschd maischd uusgschdoorbe sin :''entcheedu'' (dt. antworten), vgl. ahd. quedan :''schpallu'' (dt. sprechen) < ahd. spellon :''zellu'' (dt. erzählen) < mhd. zeln :''Ramm'' (dt. Rabe) < ahd. hram :''ṣchiech'' (dt. krank) < mhd. siech :''Brjöch'' (dt. Hose) < mhd. bruoch ;Sùnschdigi bsùnderi Wèèrder :''Oischpiegle'' (dt. Brille) :''Hotschpal'' (dt. Frosch) :''Fiifunstròòglù'' (dt. Schmetterling) :''Schtraafùl'' (dt. Heuschrecke) :''Grüüfle'' (dt. Preiselbeeren) :''Gèrgedsch'' (dt. Vogelbeere) :''Attu'' (dt. Vater) :''Aju'' (dt. Mutter) == Yyflis us em Romanisch == ;Woordschaz Nadyyrli gid s im Remmaljertittschu vyyl Främd- ùn Läänwèèrder us em Italienisch ùn em Piemontesisch: :''ma'' (dt. aber) :''toscht'' (dt. beinahe, fast) :''dṣcha'' (dt. schon) :''njanka'' (dt. nicht einmal, überhaupt nicht) :''lìwru'' (dt. beenden) :''passru'' (dt. vorbeigehen) :''Barba'' (dt. Onkel) :''Gäṣchenu'' (dt. Hütte) :''Gratsia'' (dt. Gnade) :''Schkarpio'' (dt. Böschung) Bi vyyl Wèèrder gid s dernääbe au no remmaljetitschi Wèèrder mid dr glyyche Bedydig: :''kè'' (dt. dass), nääbe remmaljetittschu ''dass'', ''dasch'' :''dopu'' (dt. dann), nääbe remmaljetittschu ''derna'' :''parkä'' (dt. warum), nääbe remmaljetittschu ''wèrum'' :''angke'' (dt. auch), nääbe remmaljetittschu ''öich'' :''kuntra'' (dt. gegen, entgegen), nääbe remmaljetittschu ''wèder'' :''ṣübit'' (dt. sofort), nääbe remmaljetittschu ''bhänt'' :''e'' (dt. und), nääbe remmaljetittschu ''und'' In grooser Zaal gid s au Lääniibersezige: :''endṣchandre, jérandru'' (dt. wir, ihr; lueg unde) :''ninu und halbu'' (dt. halb zehn) :''sta'' (dt. wohnen) :''sta fi'' (dt. gut gehen) :''wallju ṣchége'' (dt. bedeuten) :''wallju wol'' (dt. gernhaben) ;Ludig Dr [[Paul Zinsli]] hed 1968 <!-- S. 23 --> in sym Standardwäärch iiber d Walser gschriibe, as dr «noch immer deutsch gebliebene Ortsdialekt beim ersten Anhören wohllautend und fremdartig wie eine romanische Nachbarmundart klingt». D Obosizioon Langvokal – Chùùrzvokal isch wie in dr romaanische Schbrooche ùfghoobe: :''entchédu – entchéédu'' (dt. antworten), ''Gadu – Gaadu'' (dt. „Gaden“, Stall), ''Hüsch – Hüüsch'' (dt. Haus), ''Liéchtje – Liééchtje'' (dt. Lichtlein), ''Loch – Looch'' (dt. Loch), ''Tag – Taag'' (dt. Tag), ''gawer – gaawer'' (dt. gehen wir), ''tiöwer – tiööwer'' (dt. tun wir), ''gṣchid – gṣchiid'' (dt. gewesen), ''wéls – wééls'' (dt. „welches“, wer) S mhd. o in gwise Ludùmgeebige wie in dr romaanische Noochberdialägd ze ö woore: :''Brö(ö)t'' (dt. Brot) :''Dö(ö)rf'' (dt. Dorf, au dr Name vùn ere Frakzioon) :''gwörtu'' (dt. geboren, „geworden“) :''Hö(ö)ru'' (dt. Horn) :''mö(ö)ru'' (dt. morgen) :''tö(ö)t'' (dt. tot) :''Wö(ö)rd'' (dt. Wort) :''Wrö(ö)ntag'' (dt. Donnerstag, „Frontag“) S mhd. f ùn s, ùn au dr Lud sch, wù us em mhd. s endwigled isch, isch schdimhafd («w» schdood i däm Fall fir dr [v]-Lud; s mhd. w isch en [w]-Lud) – di Erschyynig chäne au di romaanische Noochberdialägd: :''Woogal'' (dt. Vogel) :''wuchtu'' (dt. „fuchten“, streiten) :''Wuggsch'' (dt. Fuchs) :''Wurggu'' (dt. „Furke“, Pass) :''Ṣchach'' (dt. Sache) :''ṣchege'' (dt. sagen) :''Ṣchunnu'' (dt. Sonne) :''loṣche'' (dt. „losen“, zuhören, horchen) Nasal, Lateral ùn Vibrante sin paladalisierd – au di Erschyynig chäne di romaanische Noochberdialägd: :''Remmalju'' (it. Rimella) :''ljekk'' („lützel“, dt. klein) :''ljekku'' (dt. liegen) :''wälj'' (dt. welch) :''wällju'' (dt. wollen) :''wilj'' (dt. viel) Paladalisierig vù (faschd) ale s zue sch (wie in dr romaanische Dialägd vùm Sesiadaal), nid nùme in dr Noochberschafd vù (uurschbringli) paladaale Vokaal wie gmainwalserisch: :''Ṣchache'' (dt. Sachen) :''ṣchèège'' (dt. sagen) :''ṣchengu'' (dt. singen) :''ṣchind gṣchit'' (dt. sind gewesen) :''Wuggsch'' (Fuchs) :''Huusch'' (dt. Haus) ;Morfologyy Wie in alle Walliser- ùn Syydwalsermùndaarte chänd de Pluraal vù de wyybliche Wèèrder en Ändig, wù us em Romaanische chùnd ùn nit uf s Althoochdydsch zrùggood: :''d Bljoomu – d Bljoome'' (dt. die Blume – die Blumen) :''d Ṣchoolu – d Ṣchoole'' (dt. die Sohle – die Sohlen) :''d Tannu – d Tanne'' (dt. die Tanne – die Tannen) :''d Wätta – d Wätte'' (dt. die Schwester – die Schwestern) Dr [[Genitiv]] vù dr schdaarche mänlige ùn sächlige Wèèrder hed nùme sälde en Ändig: :''der Briöder tsch Mechel'' (dt. der Bruder des Michels) :''der Awangscht tsch Wéég'' (dt. der Anfang des Weges) Nù sälde mit ''-sch:'' :''der Schpetz tsch Béérgsch'' (dt. die Spitze des Berges) S enklitisch Personalpronome chùnd noch em italiänische Voorbild as Verb-Äändig ùmdide voor: :''ich tjönech ṣchetzu'' (dt. ich sitze) :''er häder noch Zit'' (dt. ihr habt noch Zeit) :''endṣchandre ṣchegewer'' (dt. wir sagen) :''jerandru ṣchegeder'' (dt. ihr sagt) :''endṣchandre ässwer'' (dt. wir essen) :''jerandru ässeder'' (dt. ihr esst) Z Remmalju luded di èrschd Persoon Singular vù dr Chùùrzverbe vyylmool uf ''-g'' uus. Des basd derzue, as i vyyl grad ooberidaliäänische Dialägd ''dare'' ùn ''stare'' in dr èèrschde Persoon Singular es ''-c'' oder ''-g'' aahängge, ùn zwoor nooch em Voorbild vù ''dire'' (<&nbsp;dicere), ''durre'' (<&nbsp;ducere), ''fare'' (<&nbsp;facere) usw. :''ich héé'' / ''héég'' (dt. ich habe) :''ich chaa'' / ''chaag'' (dt. ich kann) :''ich laa'' / ''laag'' (dt. ich lasse) :''ich gṣchéé'' / ''gṣchéég'' (dt. ich sehe) :''ich bi'' / ''big'' (dt. ich bin) :''ich staa'' / ''staag'' (dt. ich stehe) :''ich tiöö, tioo'' / ''tiöög, tioog'' (dt. ich tue) Dr Ùnderschiid in dr Ändig vùm Partizip Perfekt bi schdaarche ùn schwache Verbe schwinded, ùn au s Präfix ''g'' wird vyylmool ewäggloo; s Voorbild isch di romaanisch Partizipbildig: :''bunnut'' (dt. gebunden, zue bennu) :''ggangut'' (dt. gegangen, zue gaa) :''laagut'' (dt. gelassen, zue laa) :''gṣchéét'' (dt. gesehen, zue gṣchéé) :''stannut'' (dt. gestanden, zue staa) :''troft'' (dt. getroffen, zue träffu) Bim Personalpronome im Plural gid s verlengeredi Foorme. Die sin bilded us em Personalpronome ùn ''andere,'' analog zem ital. „noi altri“, „voi altri“. :''endṣchandre'' (dt. wir, uns) :''jerandru'' (dt. ihr) :''uwandre'' (dt. ihr, euch) :''ṣchiandru'' (dt. sie) :''dunandre'' (dt. ihnen) ;Syntax D Inversion vùm Subjekt ùn em Prädikat finded nid schdad bi nominale Subjekt, glyych wie im Idalieenisch: :''Ich mess berru Wet.'' (dt. Ich muss Holz tragen.) :''Dopu mi Wäta chund änchär.'' (dt. Dann kommt meine Schwester herab.) :''Èn t Chilchu tèr Heeru schpält alṣchi Wältṣchu.'' (dt. In der Kirche spricht der Pfarrer immer Italienisch.) En Adjektiv cha (mues aber niid) hinder em Substantiv schdoo: :''I ga wennu min Briöder siechs.'' (dt. Ich besuche meinen kranken Bruder.) :''D Ṣchaf hepse und fäischte hééd er gfärgt hender d Furggu en du Määrt.'' (Die schönen und feissen Schafe brachte er über den Pass auf den Markt.) Dr Genitiv schdood mee oder weeniger brinzipiel baraleel zem idalieenische „di“, er isch also nid aifach aliwyyl „althoochdydsch“: :''ladu der Eeṣchelj tsch Ṣchalz'' (dt. den Esel mit Salz – idalieenisch „di sale“ – beladen) [[Kasus]] bi Präposizioone: :''gawer in t Chilchu'' – Akk. (dt. wir gehen in die Kirche) :''tjöwer altsi bätu en t Chilchu'' – Akk. statt Dat. (dt. wir beten immer in der Kirche) Dr [[Relativsatz|Relativsaz]] wird mid ''das'' oder mit ''kè'' (vù idalieenisch „che“) bilded: :''Hèt s kilhut, das isch mun altschi nachgstannud.'' (dt. Sie hat den geheiratet, der die ganze Zeit hinter ihr her war.) :''Händsch ènkuntrart tèr Heeru, das isch kangu nètṣchech.'' (dt. Sie sind dem Pfarrer begegnet, der herab kam.) :''Hiere ṣchègendsch, kè s isch Sant’Antonio, ma n ä Fard ess ṣchiid Summerzianu.'' (dt. Hier sagen sie, dass es Sant’Antonio ist [= heisst], aber früher war es Summerzianu.) S git noch em italiänische Voorbild en Infinitivkonschtruktion, wù Glyychzydigkait uusdrùgd. :''Z guggen uber, het är gṣche d Fänschtre der Chamru illüminarte.'' (dt. Beim Hinüberschauen sah er die Fenster der Kammer erleuchtet.) Drnääben aber au mid ''bet'' (dt. mit): :''Bet guggen uber, het är gṣche d Fänschtre der Chamru illüminarte.'' == Schbroochbyyschbel == :''Der Jaaro hènd sch altsi zält d Alto: Üf èn un Oobru isch gṣchid èn Aajo. Èss kango wäṣchu d Wèndle èn Tèmp der Mäsch uber èn d Schljöcht. Hèd sch nahebèt bèt ira irä zwäi Chènd ljèke. Dopu kuket sch ubar, hèd sch nèmme gṣchèè t Chend, wa hèt ṣchè hèbet dar derbei. Hèd ṣche gschjöcht bhèremaläke, ma t Chend hèt ṣchè nèmme gfunnut. Èss kanged emuuber èn un Kantung, èss kangu ṣchèège: „I wäis ni, wa ṣchin mer kangu liiwru mi Chènd, i fènne ṣchi nemme, eswèèls hè mer ṣchèn ewèg tragu, parkä wannu èn da hèn sch ni mu schtriichu.“ Nèsch d Lit ṣchin kangu schjoche, ma sch hèn nid gfunnud. Hènd sch awärtirt uber Zer Chilchu, un hènd sch littut Gloke, ṣchind sch allje kangu schjöche diṣche Chènt. Hènd sch nienu ni gfunnut. Dopun eswèèls bèt passrun üf ne heje Galgo, hèt är heerd äs Wuuschje. Er hèd heerd brellju. Hènd sch kuked obṣchech, hènd sch em gṣchid üf en dische Galgo diṣche Chend. Hènd sch gṣchäid: „Wermunt hiere, da mèwer ṣchè ni ko gi. Wèls gäid üf da?“ Hèn ṣchi gṣchèllt Lèttru zeemund bèt Schnieren, und griwert ṣchind sch da. Und dän hènd sch brèlt du Chendu, dass ṣchech nid schteere, perkä un tjend ṣchèch schteeru ṣcho da käpun sch èncher. Numu gṣchid üf nes ljèksch Weegje. Djö ṣchind sch üfgriwart derbei, hèn ṣchäid: „Wie hèd er tat z schtè hiere Ṣcheel Zitsch un nid äncher ge?“ – „Ma, enschandre hiere hèwer talmi hèbed es Wib wörnan enschandre, es blauwu Wib bèt em Schkussal entlagos. Nèsch hèwer ni mu keppu.“ – „Ma wèls hè nu trago hie?“ – „Aa, djö ṣchiwer gṣchi da bei d Ajo, wa hèd s gwäscht, isch passard e ṣchwèrze Chjö, hèt ènsch gbèrt üf en Hööru un hèd sch ènsch getragut hie.“ D Èèlte mine hèd no kchäna äis tèr Wiiber, dèro das hènd sch ewèètragud, djön èss gṣchit äs ljèks Chènt.'' == Literatur == * ''Atlante Toponomastico,'' Band 31: ''Rimella.'' Ricercatore: [[Dino Vasina]]. Hrsg. von Atlante Toponomastico del Piemonte Montano unter der Leitung von Arturo Genre und Lorenzo Massobrio. Turin 2007. * [[Emil Balmer]]: ''Die Walser im Piemont. Vom Leben und der Sprache der deutschen Ansiedler hinterm Monte Rosa.'' Francke, Bern 1949, S.&nbsp;174–189. * [[Marco Bauen]]: ''Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont).'' Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28). * [[Karl Bohnenberger]]: ''Die Mundart der Deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten.'' Huber, Frauenfeld 1913 ([[Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik]] 6). * [[Silvia Dal Negro]]: ''Altertümlichkeit, Sprachwandel und Sprachtod. Das Gleichnis vom „Verlorenen Sohn“ in zwei piemontesischen Walserdialekten.'' In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'' 67, 2000, S.&nbsp;28–52. * Silvia Dal Negro: ''Profilo di storia linguistica rimellese.'' In: ''Storia di Rimella in Valsesia. “Alpes ville comune parochia.”'' Unter der Leitung von Augusto Vasina hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2004, S.&nbsp;465–483. * Silvia Dal Negro: ''Usi linguistici nelle comunità walser: il caso di Rimella alla luce della edizione del Dizionario Italiano–Tittschu e Tittschu–Italiano. Influenza delle lingue sull’idioma di Rimella.'' In: ''Un popolo di migranti a sud delle Alpi. I Walser a Rimella e in Valsesia. Atti delle manifestazioni indette dal Comune di Rimella e dal Centro Studi Walser rimellese in occasione dei 750 anni dalla fondazione di una stabile comunità.'' Hrsg. vom Centro Studi Walser Rimella. Rimella 2005/2006, S.&nbsp;105–114. * M. De Michelis: ''Il dialetto alemannico di Rimella: aspetti sociolinguistici e particolarità.'' Unpublizierte Magisterarbeit Universität Turin 1995/1996. * [[Maria Concetta Di Paolo]]: ''Un’indagine sull’evoluzione del Remmalljertittschu. Il lessico delle attività lavorative domestiche.'' I: Elisabetta Fazzini (Hrsg.): ''Studi alemannici II.'' Dell’Orso, Alessandria 2002, S.&nbsp;175–220. * Maria Concetta Di Paolo: ''Ma lieksch und nid: Romanisch und Germanisch im Kontakt in Rimella.'' In: [[Hubert Klausmann]] (Hrsg.): ''Raumstrukturen im Alemannischen. Beiträge zur 15.&nbsp;Arbeitstagung zur alemmannischen Dialektologie. Schloss Hofen, Bregenz/Lochau (Vorarlberg), 19.–21.9.2005.'' Neugebauer, Graz/Feldkirch 2006, S.&nbsp;181–188. * Maria Concetta Di Paolo: ''Il tittschu di Rimella tra innovazione e conservatività. Morfologia e semantica del verbo.'' In: Walter Breu (Hrsg.): ''L’influsso dell’italiano sul sistema del verbo delle lingue minoritarie. Atti del 2 Convegno Internazionale di Costanza.'' Brockmeyer, Bremen 2010 (Diversitas Linguarum 29), S.&nbsp;67–87. * Maria Concetta Di Paolo: ''Per una ri-lettura di'' Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella ''di Marco Bauen.'' I: Elisabetta Fazzini (Hrsg.): ''Il tedesco superiore. Tradizione scritta e varietà parlate.'' Edizioni dell’Orso, Alessandria 2011 (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 4), S.&nbsp;51–64. * Maria Concetta Di Paolo: ''Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia.'' Edizioni dell’Orso, Alessandria 2018 (zugleich Dissertation Universität Zürich 2017) (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 8). * Maria Concetta Di Paolo: ''E poi ci sono tutti i bljöme. Fenomeni di contatto nella parlata dell’isola linguistica di Rimella in Italia.'' In: Claudio Di Felice (Hrsg.): ''Nuovi aspetti linguistici e letterari dell’italianità.'' Lang, Bern 2020. * [[Elisabetta Fazzini]], Costanza Cigni: ''Vocabolario comparativo dei dialetti Walser in Italia''. Bd. 1–6. Edizioni dell’Orso, Alessandria 2004–2022 (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 1, 5, 6, 7, 9, 10). * ''La grammatica de „Ts Remmaljertittschu“. Compendio al Dizionario dell’Idioma Walser di Rimella.'' Zusammengestellt von [[Dino Vasina]] und Margherita Vergnano. Hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Rimella 2011. * [[Fritz Gysling]] und [[Rudolf Hotzenköcherle]]: ''Walser Dialekte in Oberitalien in Text und Ton. Begleittexte zu den Sprachplatten des Phonogramm-Archivs der Universität Zürich.'' Frauenfeld 1952. * Rudolf Hotzenköcherle: ''Umlautphänomene am Südrand der Germania.'' In: ''Fragen und Forschungen im Bereich und Umkreis der germanischen Philologie.'' Festgabe für Theodor Frings zum 70.&nbsp;Geburtstag. Berlin 1956 (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für deutsche Sprache und Literatur), S. 221–250. * Rudolf Hotzenköcherle: ''Die südwalserisch-ernetbirgischen Mundarten im Spiegel ihrer Verbalformen.'' In: Maria Bindschedel, Rudolf Hotzenköcherle, Werner Kohlschmidt (Hrsg.): ''Festschrift für Paul Zinsli.'' Francke, Bern 1971, S.&nbsp;79–98. * Hans Kreis: ''Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.'' Francke, Bern 1958. * ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano–Tittschu; Vocabolario Tittschu–Italiano.'' Redaktion: Dino Vasina und Caro Bucchelloni bzw. Dino Vasina und Antonella Giacosa. Hrsg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 1995. 2005. * Paolo Sibilla: ''Una comunità Walser delle Alpi. Strutture tradizionali e processi culturali.'' Leo S. Olschki Editore, Firenze 1980 (Biblioteca di Lares 46). * ''Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS).'' Begr. von [[Heinrich Baumgartner]] und Rudolf Hotzenköcherle. In Zusammenarbeit mit Konrad Lobeck, [[Robert Schläpfer]], [[Rudolf Trüb]] und unter Mitwirkung von Paul Zinsli herausgegeben von Rudolf Hotzenköcherle. 8 Bde, Einführungsband, Abschlussband. Francke, Bern bzw. Basel 1962–2003). – D Originaalùfnaame vùm Schbroochatlas cha mer syd 2018 online aaluege: [https://digital.sprachatlas.ch/scans/?ortlist=IT+6&fblist=#page/1/mode/thumb sprachatlas.ch – Rimella]. * Margherita Vergnano: ''Aspetti grammaticali del dialetto walser di Rimella.'' Unpublizierte Magisterarbeit Universität Turin 1996/1997. * [[Paul Zinsli]]: ''Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien.'' Huber, Frauenfeld 1968. * Paul Zinsli: ''Südwalser Namengut. Die deutsche Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.'' Stämpfli, Bern 1984. == Weblink == * [http://www.centrostudiwalserrimella.it/ Centro Studi Walser Rimella] {{Navigationsleiste Walser}} [[Kategorie:Alemannischer Dialäkt]] [[Kategorie:Walsertiitsch]] {{Läsiger Artikel}} bfwzxxxn3os8uf8kpw8j2qw4kff6tqd Aquitanien 0 22768 1088672 1088642 2026-09-21T05:18:20Z Holder 491 1088672 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Aquitanie}} {{Infobox ehemalige französische Region | Titel = Aquitaine | NeueRegion = Nouvelle-Aquitaine | Flagge = Flag_of_Aquitaine.svg | Wappen = Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg | Verwaltungssitz = Bordeaux | Präsident = Alain Rousset | Partei = Parti socialiste français | Abkz = PS | RangBev = 6 von 26 | Bev = 3.316.889 | Jahr = 2013 | Dichte = 80 | Fläche = 41284 | RangFläche = 4 von 26 | AnteilFläche = 6,5 | Départements(Nummer) = 5 | Arrondissements = 19 | Kantone = 235 | Gemeinden = 2.296 | ISO 3166-2 = B }} '''Aquitanie''' ([[Französische Sprache|franz.]] ''Aquitaine'' [{{IPA|akiˈtɛn}}]) isch e historischs Gebiet, wo hüte zur [[Regionen Frankreichs|Region]] [[Neu-Aquitanien|Neu-Àquitània]] im [[Sud-Ouest|Südweste]] vo [[Frankreich|Frankriich]] ghört. == Geografii == Aquitanie wird im Süde von de [[Pyrenäen|Pyrenäe]] und im Weste vom [[Atlantischer Ozean|Atlantik]] begränzt. Es umfasst dr grösst Deil vom [[aquitanisches Becken|aquitanische Becki]], e Landschaft wo rächt flach und geologisch jung isch; si wird hauptsächlig vo dr [[Garonne]], dr [[Adour]], dr [[Dordogne (Fluss)|Dordogne]], dr [[Charente (Fluss)|Charente]] und ihri Näbeflüss entwässeret. Die Flüss hai sehr jungi Sedimänt aglageret. Nume im üsserste Nordoste und im Süde het s hügligi oder gebirgigi Gegende: Am Nordostrand vo der Region lit die ersti Steilstufe vom [[Zentralmassiv]], an dr Gränze zu Spanie erhebe sich d Pyrenäe, wo dört scho meh wie 2000 m hoch si. Zwüschen em Zentralmassiv und em Kärngebiet vom aquitanische Becki befinde sich usdehnti, relativ niidrigi Chalchplateaus mit Usläufer bis grad vor [[Bordeaux]]. S Klima isch – abgseh vo de Hochlage – s ganze Johr duure mild. An dr Atlantikküste bedräit d Johresdurchschnittstämpratur über 15&nbsp;°C, z Bordeaux öbbe 14&nbsp;°C, an dr Gränze zum Limousin immer no 11&nbsp;°C. Die Underschiid siis Resultat vo de milde Winter in dr Nöchi vo dr Küste. D Niiderschleg si relativ hoch und nähme gege Süde zue immer meh zue. Si falle vor allem im Winterhalbjohr. D Bodebeschaffeheit isch vilfältig: D Flussniiderige si meistens sehr fruchtbar, au s Vorland vo de Pyrenäe. Zwüschen ihne isch dr Bode aber meistens arm: d Chalchböde im Nordoste si guet für e [[Weinbau|Wiibau]] und spezialisierti Kulture wie [[Trüffel|Drüffle]], [[Nussfrucht|Nüss]] und [[Obst]], si aber wäge ihrer Durchlässigkeit nit geignet für en [[Ackerbau]]. == Weblink == * {{Commonscat|Aquitaine|Aquitanie}} {{Navigationsleiste Französische Regionen}} [[Kategorie:Historischi Region (Frankriich)]] [[Kategorie:Neu-Aquitanie]] 12636ef6lqinnib5n9r8sci9dpkxvcb Cisalpinische Consulta 0 25632 1088656 953618 2026-09-20T14:25:57Z Ziv 97109 ([[c:GR|GR]]) [[File:MonsiauConsultaRepubliqueCsalpine1808.jpg]] → [[File:Nicolas-André Monsiau - Consulta de la République cisalpine réunie en comices à Lyon (1806–1808).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 1088656 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Die cisalpinischi Consulta}} [[Datei:Nicolas-André Monsiau - Consulta de la République cisalpine réunie en comices à Lyon (1806–1808).jpg|thumb|Die Cisalpinisch Consulta z Lyon am 26. Januar 1802]] Die '''Cisalpinisch Consulta''', au d '''Consulta vo Lyon''', isch e Versammlig vo Deputierte us dr Cisalpinische Republik gsi, wo im Januar 1802 z Lyon as Konstituente vo dr neue Italiänische Republik fungiert het. ==Hindergrund== Noch dr Niiderlag vo Frankriich im Zweite Koalitionschrieg im April 1799 isch die Cisalpinisch Republik ufglöst worde. Dr [[Napoleon]] het aber scho im Johr druf d Schlacht vo Marengo gwunne und het die Cisalpinisch Republik am 4. Juni 1800 (15. Prairial vom Johr VIII) widergründet. Am 17. Juni (18. Prairial) het er e nüünchöpfigi usserordentligi Regierig und e legislativi Consulta ernennt. Am 16. Juli 1800 (16. Messidor) si alli Gsetz wo under dr Östriichische Bsatzig erloo worde si, annulliert worde, und die cisalpinisch Trikolore isch wider d Staatsflagge worde. ==D Consulta== Am 12. Novämber 1801 (12. Brumaire vom Johr X) isch die usserordentligi Cisalpinischi Consulta z Lyon zsämmedrätte. Am 24. Januar 1802 het sich dr Napoleon het zum Presidänt vo dr Republik lo wehle. Zwei Dag druf isch dr Napoleon, begleitet vom Murat, Berthier, Louis Bonaparte, vo dr Hortense and dr Joséphine de Beauharnais im Collège de la Trinité of Lyon vor dr Consulta erschiine und die italiänische Deputierte hai die Italiänischi Republik usgrüeft. Am 10. Februar (21. Pluviose) isch die konstitutionelli Regierig z [[Mailand]] vom Sommariva und vom Ruga usgrüeft worde. [[Kategorie:Italiänischi Gschicht]] [[Kategorie:Französischi Revolution]] ixxc75f4ogg3samn9rwlicty9jnhjg2 Vorlage:AdW/39 10 34397 1088663 1075419 2026-09-20T22:03:39Z Terfili 35 1088663 wikitext text/x-wiki {{{Gleich|Johann Peter Hebel}}}<noinclude>|</noinclude>{{{Titel|Johann Peter Hebel}}}<noinclude> </noinclude>{{{Bild|[[Datei:J. P. Hebel.jpg|130px|link=Johann Peter Hebel]]}}}<noinclude> </noinclude>{{{Text|Der '''Johann Peter Hebel''' isch en [[Deutschland|ditsche]] Dichter, evangelische [[Theologie|Theolog]], Prälat un Pädagog gsi. Uf d Wält cho isch er am [[10. Mai]] [[1760]] z [[Basel|Baasel]], gstorbe am [[22. September|22. Septämber]] [[1826]] z [[Schwetzingen|Schwetzige]]. Är giltet as der wichtigscht vo de früene [[alemannisch]]e Dialäktdichter und er het e Würkig gha uf vil anderi Mundartschriftsteller. Bekannt wore isch er vor allem dur sini „Allemannische Gedichte“ un dur d [[Kalendergeschichte|Kaländergschichte]], wu im Volkskaländer „Der Rheinische Hausfreund“ erschine sin. Dr Hebel isch z Baasel im [[Hebelhaus (Basel)|Huus zum Kopf]] an dr [[St. Johanns-Vorstadt|Santihannsvorstadt]] grad näben em [[St. Johanns-Schwibbogen|innere Santihanns-Door]] (hüte [[Totentanz (Platz)|Dootedanz]] 2) uf d Wält choo. As Chind het er im Winter z [[Hausen im Wiesental|Huuse]] im [[Wiesental|Wiisetal]] gwohnt un im Summer z Baasel gläbt, wo sini Muadr, d Ursula Hebel geb. Oertlin (1727–1773), als Dienschtmagd bin der Familie vom Rootsheer [[Johann Jakob Iselin-Ryhiner]] und däm sinere Frau Susanna Iselin-Ryhiner gschafft hed. Sin Vader Johann Jakob Hebel (1720–1761), vo Pruef e Wääber, isch vo der Stadt [[Simmern/Hunsrück|Simmern]] im [[Hunsrück]] i der [[Kurpfalz]] (ab 1815 i der [[Rheinland-Pfalz|pröissische Rhyprovinz]]) gsi, und er isch gschtorbe, wo der Johann Peter Hebel no ganz chly gsi isch. Em Hebel sini jüngeri Schwöschter Susanne isch as Chind am Tüfus gstorbe. Huuse, der Heimetort vo ihrere Muetter, lyt im [[Markgräflerland]] zwüsche Baasel und em [[Schwarzwald]]. Das Piet het sid langer Zyt zue der [[Markgrafschaft Baden-Durlach|Markgrafschaft Bade-Durlach]] ghört und wo die anne 1771 ufghört het z beschtoo isch s zue der [[Markgrafschaft Baden|Markgrafschaft Bade]] choo.}}}<noinclude> </noinclude>{{{Frühere| * [[{{AdW/38|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/38|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/37|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/37|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/36|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/36|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/35|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/35|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/34|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/34|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/33|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/33|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/32|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/32|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] * [[{{AdW/31|Titel=|Bild=|Text=|Frühere=}}|{{AdW/31|Gleich=|Bild=|Text=|Frühere=}}]] }}}<noinclude> [[Kategorie:Wikipedia:Hauptsite AdW|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mym5ujnzv04bttz7lfpmbmt1s7hdj2u 28. November 0 45184 1088669 1088034 2026-09-21T05:05:55Z Holder 491 /* Gstorbe */ 1088669 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:28. Novämber}} {{Kalender Jahrestage|November}} Dr '''28. Novämber''' isch dr 332. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 333. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 33 Däg bis zum Änd vum Johr. == Was isch bassiert? == [[Datei:Stefan Zweig2.png|100px|right|thumb|Stefan Zweig]] [[Datei:DIDACTA 2017 by Olaf Kosinsky-64.jpg|100px|right|thumb|Susanne Eisenmann]] [[Datei:Conrad Ferdinand Meyer.gif|100px|right|thumb|Conrad Ferdinand Meyer]] * [[1443]]: Nodäm dr [[Albanien|albanisch]] Firscht [[Skanderbeg]] am Dag dervor d Feschtig [[Kruja]] yygnuu gha het, verchindet er dr Abfall vum [[Osmanisches Reich|Osmanische Rych]]. * [[1848]]: [[Bern|Bärn]] gwinnt d Abstimmung zue dr Hauptstadtfrog vu dr [[Schweiz|Schwyz]] in dr Bundesversammlig gege [[Zürich|Züri]] un [[Luzern|Lozärn]] un wird dodermit zur ''Bundesstadt''. * [[1912]]: [[Albanien|Albanie]] wird unabhängig vum [[Osmanisches Reich|Osmanische Rych]]. * [[1960]]: [[Mauretanien|Mauretanie]] wird unabhängig vu [[Frankreich|Frankrych]]. * [[1982]]: In dr [[Schweiz|Schwyz]] wird e Volksinitiative fir d Yyfierig vun eme Brysiberwacher aagnuu. == Uf d Wält chuu == * [[1118]]: [[Manuel I. (Byzanz)|Manuel I.]], byzantinische Chaiser * [[1632]]: [[Jean-Baptiste Lully]], italienische Komponischt * [[1881]]: [[Stefan Zweig]], eschtrychische Schriftsteller * [[1930]]: [[Alfred Gilgen]], Schwyzer Bolitiker * [[1931]]: [[Tomi Ungerer]], elsässische Zaichner * [[1951]]: [[Therese Affolter]], Schwyzer Schauspileri * [[1954]]: [[Marc Haeberlin]], elsässische Choch * [[1958]]: [[Johannes Kaiser (Autor)|Johannes Kaiser]], dytsche Lehrer un Autor * [[1964]]: [[Susanne Eisenmann]], dytschi Bolitikeri * [[1985]]: [[Stanislas Wawrinka]], Schwyzer Dennisspiiler == Gstorbe == * {{0}}[[741]]: [[Gregor III. (Papst)|Gregor III.]], Papscht * [[1691]]: [[Hans Konrad Mosis]], Basler Revolutionär * [[1694]]: [[Matsuo Bashō]], japanische Dichter * [[1889]]: [[Reinhard Reitzel]], dytsche Lehrer un Haimetdichter * [[1898]]: [[Conrad Ferdinand Meyer]], Schwyzer Dichter * [[1936]]: [[Eduard Hoffmann-Krayer]], Schwyzer Volchskundler und germanistische Mediävischt * [[1954]]: [[Enrico Fermi]], italienisch-amerikanische Physiker * [[1963]]: [[Richard Nutzinger]], dytsche Mundartdichter * [[2011]]: [[Valerie Steinmann]], Schwyzer Schauspileri * [[2016]]: [[Wolfgang Raufelder]], dytsche Bolitiker == Sunschtigs == * Nationalfyrtig vu [[Albanien|Albanie]] * Nationalfyrtig vu [[Mauretanien|Mauretanie]] * Nationalfyrtig vu [[Osttimor|Oschttimor]] == Weblink == {{commonscat|28 November|28. Novämber}} [[Kategorie:Tag|1128]] dgrhnl7xt0z8t24eoovojfynoterxi4 12. Dezember 0 45234 1088667 1078006 2026-09-21T05:05:19Z Holder 491 /* Uf d Wält chuu */ 1088667 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:12. Dezämber}} {{Kalender Jahrestage|Dezember}} Dr '''12. Dezämber''' isch dr 346. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 347. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 19 Däg bis zum Änd vum Johr. == Was isch bassiert? == [[Datei:Kaspar Hagen.jpg|100px|right|thumb|Kaspar Hagen]] [[Datei:Edvard Munch 1921.jpg|100px|right|thumb|Edvard Munch]] [[Datei:Maren Ade %282016%29.jpg|100px|right|thumb|Maren Ade]] * [[1889]]: D [[Bundesversammlung (Schweiz)|Schwyzer Bundesversammlig]] lait s Uussääne vum [[Wappen der Schweiz|Aidgnessische Woobe]] fescht. * [[1963]]: D Kronkoloni [[Kenia]] wird unabhängig vu [[Vereinigtes Königreich|Großbritannie]]. * [[1985]]: [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|Rot]]-[[Bündnis 90/Die Grünen|Grieni]] Koalition z [[Hessen|Hesse]]: Mit dr Veraidigung vum Joschka Fischer ibernimmt s erschtmol in dr Gschicht vu [[Deutschland|Dytschland]] e Griene ne Minischteramt. Dr Fischer erregt Ufsää bi dr Zeremoni dur syyni Sportschue. * [[2004]]: Di erscht Etappe vum [[Eisenbahn|Yysebahn]]-Großprojäkt ''Bahn 2000'' wird in dr [[Schweiz|Schwyz]] yygfiert. == Uf d Wält chuu == * [[1802]]: [[Jakob Joseph Matthys]], Schwyzer Kaplan, Dialäktolog und Sprachgenie * [[1820]]: [[Kaspar Hagen]], Vorarlbäger Dialäktdichter * [[1863]]: [[Edvard Munch]], norwegische Moler * [[1863]]: [[Barbara Renz]], dytschi Religionswisseschaftleri un Frauerächleri * [[1921]]: [[Valerie Steinmann]], Schwyzer Schauspileri * [[1922]]: [[Ella Kostolich]], dytschi Dialäktautori * [[1933]]: [[Luise Katharina Meier]], dytschi Dialäktdichteri * [[1940]]: [[Michael Studer]], Schwyzer Pianischt * [[1960]]: [[Volker Beck]], dytsche Bolitiker * [[1976]]: [[Maren Ade]], dytschi Filmregisseuri == Gstorbe == * [[1478]]: [[Johannes Mentelin]], elsässische Buechdrucker * [[1937]]: [[Robert von Planta]], Schwyzer Romanischt und Lexikograaf * [[1963]]: [[Theodor Heuss]], dytsche Bolitiker un Bundesbresidänt * [[1990]]: [[Andrea Schorta]], Schwyzer Romanischt und Lexikograaf * [[2006]]: [[Oscar Klein]], eschtrychische Jazzmusiker * [[2025]]: [[Arthur Cohn]], Schwyzer Filmproduzänt == Weblink == {{commonscat|12 December|12. Dezämber}} [[Kategorie:Tag|1212]] myzb9972espljs0gp8q7py6xwtautuy 2011 0 54074 1088670 1084566 2026-09-21T05:06:27Z Holder 491 /* gstorbe */ 1088670 wikitext text/x-wiki {{Artikel Jahr}} {| {{Jahresbox}} | colspan="2" style="text-align:center;"|[[Datei:JAPAN EARTHQUAKE 20110311-de.png|350px|Tōhoku-Ärdbeben un Nuklearkatastrof vu Fukushima]]<br />Noch em Tōhoku-Ärdbidem un em Tsumnami vum 11. Merz chunnt s im japanische Chärnchraftwärch Fukushima I zuen eme Super GAU. |- |} {{Linkbox Andere Kalender}} |} == Was isch bassiert? == * [[1. Januar|1. Jänner]]: D [[Micheline Calmy-Rey]] wird wider [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänti]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: S [[Schweizer Radio|Schwyzer Radio (SR DRS)]] un s [[Schweizer Fernsehen|Schwyzer Färnseh (SF)]] wären as Unternäme unter em Name «[[Schweizer Radio und Fernsehen]] (SRF)» zämegschlosse. * [[10. Januar|10. Jänner]]: Di baskisch [[Euskadi Ta Askatasuna]] (ETA) verchindet e «duurhafte un allgmaine Waffestillstand». * [[20. Januar|20.]] bis [[27. Januar|27. Jänner]]: 46. [[Solothurner Filmtage|Soledurner Filmdäg]] * [[26. Januar|26.]] bis [[30. Januar|30. Jänner]]: 41. [[Weltwirtschaftsforum|Wältwirtschaftsforum]] z [[Davos|Tafaas]], Schwyz * [[10. Februar|10.]] bis [[20. Februar]]: 61. [[Internationale Filmfestspiele Berlin|Internationali Filmfeschtspiil Berlin]] * [[11. Februar]]: No 18 Däg massive Brotescht vor allem in dr Stedt dritt dr [[Ägypten|ägyptisch]] Staatsbresidänt Muhammad Husni Mubarak zruck. Är isch fascht 30 Johr an dr Macht gsii. * [[1. März|1. Merz]]: Dr [[Karl-Theodor zu Guttenberg]] dritt vu sym Amt as Bundesverdaidigungsminischter zrugg. * [[3. März|3.]] bis [[13. März|13. Merz]]: 81. [[Genfer Auto-Salon|Gämfer Auto-Salon]] * [[11. März|11. Merz]]: S [[Tōhoku-Erdbeben 2011|Tōhoku-Ärdbidem]] erschitteret [[Japan]] un lest e Tsunami un d [[Kernkraftwerk Fukushima I|Nuklearkataschtroph vu Fukushima]] uus. * [[27. März|27. Merz]]: Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2011|Landdagswahl]] z [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] verliert d [[CDU]] no 58 Johr d Macht an e grien-roti Mehrhait. * [[3. April]]: [[Freiburg-Marathon|Friburg-Marathon]] * [[17. April]]: [[Zürich-Marathon|Züri Marathon]] * [[19. April]]: Dr [[Reiner Haseloff]] wird zum Minschterbresidänt vu [[Sachsen-Anhalt|Sachse-Anhalt]] gwehlt. * [[26. April]] bis [[1. Mai]]: 65. [[Tour de Romandie]] * [[2. Mai]]: Dr Terrorischt [[Osama bin Laden]] wird vu dr [[USA|US-amerikanische]] Spezialdruppe bi dr ''Operation Neptune’s Spear'' z Abbottabad, [[Pakistan]], verschosse. * [[7. Mai|7.]]/[[8. Mai]]: Gipfel vu dr [[ASEAN]] z Jakarta, Indonesie * [[12. Mai]]: Mit dr Wahl vum [[Winfried Kretschmann]] zum Minischterbresidänt vu [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] as Noofolger vum [[Stefan Mappus]] wird zum erschte Mol e [[Bündnis 90/Die Grünen|Griene]] Regierigschef vun eme dytsche Bundesland. * [[18. Mai]]: No Vergwaltigungvorwirf dritt dr [[Dominique Strauss-Kahn]] as Gschäftsfierende Direktor vum Internationale Währigsfond zruck. * [[26. Mai]]: Dr muetmaßlig Chriegsverbrächer [[Ratko Mladić]] wird z [[Serbien|Serbie]] feschtgnuu. * [[26. Mai|26.]]/[[27. Mai]]: [[G7|37. G8-Gipfel]] z Deauville, Frankrych * [[31. Mai]] bis [[5. Juni]]: 14. [[Freiburger film forum|fryburger film forum]] * [[11. Juni|11.]] bis [[19. Juni]]: 75. [[Tour de Suisse]] * [[15. Juni|15.]] bis [[19. Juni]]: [[Art Basel]] * [[16. Juni|16.]] bis [[19. Juni]]: 28. [[Eidgenössisches Jodlerfest|Eidgnössisch Jodlerfäscht]] z [[Interlaken|Inderlache]] * [[29. Juni]] bis [[17. Juli]]: 29. [[Zelt-Musik-Festival]], Friburg * [[1. Juli|1.]] bis [[16. Juli]]: 45. [[Montreux Jazz Festival]] * [[7. Juli|7.]] bis [[31. Juli]]: 18. [[Stimmen-Festival|Stimme-Feschtiwäl]] z Löörech * [[9. Juli]]: D [[Südsudan|Republik Sidsudan]] wird unabhängig vum [[Sudan]]. * [[20. Juli]] bis [[21. August|21. Augschte]]: 66. [[Bregenzer Festspiele|Breagazer Feschtspiil]] * [[13. August|13. Augschte]]: [[Street Parade]] z Züri * [[31. August|31. Augschte]] bis [[10. September|10. Septämber]]: 68. [[Internationale Filmfestspiele von Venedig|Internationali Filmfeschtspiil vu Venedig]] * [[4. September|4. Septämber]]: [[Europäischer Tag der jüdischen Kultur|Eiropäische Dag vu dr Jidische Kultur]] * [[13. Oktober|13.]] bis [[23. Oktober]]: 69. [[OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung]] * [[20. Oktober]]: D [[Euskadi Ta Askatasuna|ETA]] verchindet s ändgiltig Änd vu ihre bewaffnete Aktivitete. * [[21. Oktober|21.]] bis [[23. Oktober]]: Gipfel vu dr [[ASEAN]] z Bali, Indonesie * [[23. Oktober]]: [[Schweizer Parlamentswahlen 2011|Nationalrots- un Ständerotswahle]] in dr Schwyz * [[3. November|3.]]/[[4. November|4. Novämber]]: Gipfeldräffe vu dr [[Gruppe der zwanzig wichtigsten Industrie- und Schwellenländer|G20]] z [[Cannes]], Frankrych * [[11. November|11. Novämber]]: [[Schweizer Erzählnacht|Schwyzer Verzellnacht]] * [[27. November|27. Novämber]]: Bi dr erschte landeswyte Volksabstimmig z [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] het sich e großi Mehrhait gege ne Uusstiig vum Land us em Bahnbrojäkt [[Stuttgart 21]] uusgsproche. * [[28. November|28. Novämber]] bis [[11. Dezember|11. Dezämber]]: 17. [[UN-Klimakonferenz|UN-Klimakumferänz]] (COP 17 / CMP 7) z [[Durban]], Sidafrika * [[19. Dezember|19. Dezämber]]: [[Liechtenstein|Liechtestaa]] dritt as 26.&nbsp;Mitglidsstaat em ''Schengener Abchuu'' byy. == uf d Wält chuu == * [[8. Januar|8. Jänner]]: [[Vincent zu Dänemark]], dänische Prinz * [[8. Januar|8. Jänner]]: [[Josephine zu Dänemark]], dänischi Prinzässi == gstorbe == * [[14. Januar|14. Jänner]]: [[Stephanie Glaser]], Schwyzer Schauspiileri * [[12. Februar]]: [[Peter Alexander]], eschtrychische Sänger un Schauspiiler * [[5. März|5. Merz]]: [[Kurt Rommel]], schwebische Bfaarer un Komponischt * [[23. März|23. Merz]]: [[Bernhard Stirnemann]], Schwyzer Liedermacher un Bolitiker * [[23. März]]: [[Elizabeth Taylor]], US-amerikanisch-britischi Schauspileri * [[17. April]]: [[Rudolf Suter]], Schwyzer Schurnalischt un Dialäktforscher * [[2. Mai]]: [[Osama bin Laden]], al-Qaida-Grinder * [[11. Mai]]: [[Gero Herr]], alemannische Liedermacher * [[23. Mai]]: [[Elisabeth Eidenbenz]], Schwyzer Lehreri un Gerächti unter dr Velker * [[15. Juli]]: [[Friedrich Wilhelm Schnitzler]], dytsche Bolitiker * [[16. Juli]]: [[Robert Hinderling]], Schwyzer Germanischt z Dytschland * [[6. September|6. Septämber]]: [[Michael S. Hart]], US-amerikanische Schriftsteller un Grinder vum Gutenberg-Projäkt * [[13. September|13. Septämber]]: [[Daniel Keel]], Schwyzer Verleger * [[25. September|25. Septämber]]: [[Paul Nunnenmacher]], dytsche Dialäktautor * [[5. Oktober]]: [[Steve Jobs]], US-amerikanische Unternämmer * [[12. Oktober]]: [[Dennis Ritchie]], US-amerikanische Informatiker * [[20. Oktober]]: [[Muammar al-Gaddafi]], libysche Bolitiker * [[14. November|14. Novämber]]: [[Franz Josef Degenhardt]], dytsche Liedermacher * [[22. November|22. Novämber]]: [[Georg Kreisler]], eschtrychisch-amerikanische Kabarettischt, Komponischt un Schriftsteller * [[28. November|28. Novämber]]: [[Valerie Steinmann]], Schwyzer Schauspileri * [[16. Dezember|16. Dezämber]]: [[Eberhard Walde]], dytsche Bolitiker * [[17. Dezember|17. Dezämber]]: [[Kim Jong-il]], nordkoreanische Bolitiker un Diktator * [[18. Dezember|18. Dezämber]]: [[Václav Havel]], tschechische Schriftsteller un Bolitiker Datum nit bekannt: * [[Carmen Reyle]], Schwyzer Künschtlerin == Rund um di alemannische Dialäkt == * 12. bis 14. Merz: [[Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt|23. Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt]] * [[1. April|1.]] bis [[16. April]]: 36. [[Reutlinger Mundart-Wochen|Reidlenger Mundart-Woche]] * [[1. Mai]] bis [[31. Mai]]: 1. [[MundartMai]] ([http://www.unartproduktion.at/img/cms/Mundartmai/folder/GAUL_MundartMai_Folder_2011_WEB.pdf PDF]{{Toter Link|url=http://www.unartproduktion.at/img/cms/Mundartmai/folder/GAUL_MundartMai_Folder_2011_WEB.pdf |date=2019-09 }}) * [[3. Juni|3.]] bis [[5. Juni]]: 2. [[Mundarttage Bad Bellingen]] * [[3. Juli]]: 1. Badisch-Schwäbisches Mundartdichter- und Bardentreffen, Waldbronn * [[30. September|30. Septämber]] bis [[9. Oktober]]: 16. [[Alemannische Woche|Alemannischi Wuche]], Oberried * [[26. Oktober|26.]] bis [[28. Oktober]]: [[Arbeitstagung zur alemannischen Dialektologie|17. Arbeitstagung für alemannische Dialektologie]]: «Dialekte im Kontakt». [[Straßburg|Stroßburi]] * [[27. Oktober]]: Z [[Weilheim an der Teck|Weila an dr Teck]] wird d ''Bibliothek für Schwäbische Mundartdichtung'' ufgmacht. * [[2. November|2.]] bis [[5. November|5. Novämber]]: 1. Mundartfestival All's Dialekt, Hohenems * D [[Basler Interessengemeinschaft Dialekt|Basler Inträssegmeinschaft Dialäkt]] wird ggründet. === Literatur === * Thomas Baral: ''Schwätz Schwäbisch.''. {{#isbn:978-3-88627-486-4}} * Wolfgang Brenneisen: ''heidanei!''. {{#isbn:978-3-933614-81-0}} * Marlies Bugmann: ''Noldi Mister Capricorn. Guetnachtgschichtli us Auschtralie zum Vorläse.'' Eigenverlag, Copping, Tasmanien, (Australien) 2011 * Karl-Heinz Debacher: ''Duets-es? Alemannische Geschichten und Gedichte.''. {{#isbn:978-3-935737-14-2}} * Peter Eggenberger: ''Vo Tökter ond Luusbuebe. Appezeller Gschichte.'' Appenzeller Verlag. {{#isbn:978-3-85882-569-8}} * Guy Krneta: ''Umkehrti Täler – spoken word.'' Cosmos Verlag 2011. {{#isbn:978-3-305-00450-8}}. 111 S. * Carola Horstmann: ''Däsche us Schnee.''. {{#isbn:978-3-933765-57-4}} * Klaus Metzger: ''’s Bläddle. Erlebnisse eines schwäbischen Reporters.'' Silberburg. {{#isbn:978-3-8425-1122-4}} * Doris Oswald: ''Do guck naus. Schwäbische Gedichte.'' Silberburg. {{#isbn:978-3-8425-1123-1}} * Achim Parterre: ''Im Chäsloch. Mundart.'' Cosmos Verlag 2011. {{#isbn:978-3-305-00445-4}}. 123 S. * Hermann Rehm: ''Knallerbsa. Schwäbische Gedichte und Verse.'' Silberburg. {{#isbn:978-3-8425-1161-3}} * Walter Rotach: ''Vo Ärbet, Gsang ond Liebi. Gschichte n ond Gschichtli im Appenzeller Dialekt.'' Appenzeller Verlag. {{#isbn:978-3-85882-584-1}} * Hubert Wicker (Hg.): ''Schwäbisch. Dialekt mit Tradition und Zukunft. Festschrift zum 10jährigen Bestehen des Fördervereins Schwäbischer Dialekt e. V.'' Gomaringen. == Weblink == {{Commonscat}} e5egvdnp5dxwcl10hpccgg6wgrf8821 1921 0 54272 1088668 1081239 2026-09-21T05:05:41Z Holder 491 /* uf d Wält chuu */ 1088668 wikitext text/x-wiki {{Artikel Jahr}} {| {{Jahresbox}} | colspan="2" style="text-align:center;"|[[Datei:Friedrich duerrenmatt 19890427.jpg|250px|Friedrich Dürrenmatt]]<br />Dr [[Friedrich Dürrenmatt]] chunnt uf d Wält. |- |} {{Linkbox Andere Kalender}} |} == Was isch bassiert? == * [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr [[Edmund Schulthess]] wird [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänt]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]]. * [[30. Januar|30. Jänner]]: In dr [[Geschichte der Schweiz|Schwyz]] wird e Volksinitiative fir obligatorischi Referende bi Staatsverdreg aagnuu. * [[20. März|20. Merz]]: E Volksabstimmig z Oberschlesie git e Meehait vu 60 % fir Dytschland. * [[24. April]]: Volksabstimmig z [[Bundesland Tirol|Tirol]]: 98,5 % Stimme fir dr Aaschluss an [[Deutsches Reich|Dytschland]]. Am [[29. Mai]] git e Volksabstimmig z [[Salzburg]] 99,5 % fir dr Aaschluss. Die Abstimmige hän aber kaini Folge, wyteri Abstimmigen in andere eschtrychiche Länder wäre dur Protescht vu dr alliierte Garantymächt vum Fridesverdrag, vor allem vu dr franzesische Regierig, unterbunde. * [[5. Mai]]: Di franzesisch Modeschepferi [[Coco Chanel]] bresäntiert ''am 5. Dag vum 5. Monet'' d Parfümmarke ''Chanel Nº 5'', ais vu dr erschte synthetisch härgstellte [[Parfüm]]. * [[11. Juli]]: Di [[Mongolei|Usser Mongolai]] verchindet mir dr Unterstitzig vu [[Russland]] ihri Unabhängigkait vu [[China]]. Di Inner Mongolai blybt unter dr chinesische Herrschaft. * [[29. Juli]]: Dr [[Adolf Hitler]] wird zum Barteivorsitzer vu dr [[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei|NSDAP]] gwehlt. * [[29. Juli|29.]]/[[30. Juli]]: [[Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest|Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht]] z [[Bern|Bärn]] * [[31. Juli]]: S erscht Konzert vu dr [[Donaueschinger Musiktage|''Donaueschinger Kammermusik-Aufführungen zur Förderung zeitgenössischer Tonkunst'']] wird ufgfiert. * [[23. November|23. Novämber]]: Dr [[Hermann Hummel]] wird zum [[Republik Baden|Badische]] Staatsbresidänt gwehlt. == uf d Wält chuu == * [[3. Januar|3. Jänner]]: [[Claude Vigée]], elsässische Dichter * [[5. Januar|5. Jänner]]: [[Friedrich Dürrenmatt]], Schwyzer Schriftsteller * [[6. Januar|6. Jänner]]: [[Marianne Grunberg-Manago]], franzesischi Biochemikeri * [[20. Januar|20. Jänner]]: [[Oscar Müller]], schwebische Volksschauspiiler * [[31. Januar|31. Jänner]]: [[Kurt Marti]], Schwyzer Bfaarer un Schriftsteller * [[10. Februar]]: [[Margarete Hannsmann]], dytschi Schriftstelleri * [[15. Februar]]: [[Lise Girardin]], Schwyzer Politikerin * [[25. März|25. Merz]]: [[Hans und Annemarie Hubacher|Annemarie Hubacher]], Schwyzer Architektin * [[2. Mai]]: [[Satyajit Ray]], indische Filmregisseur * [[9. Mai]]: [[Sophie Scholl]], dytschi Widerstandskämpferi gege dr Nationalsozialismus * [[12. Mai]]: [[Joseph Beuys]], dytsch Chinschtler * [[26. Juli]]: [[Carl Miville]], Schwyzer Bolitiker * [[22. August|22. Augschte]]: [[Kurt Meyer]], Schwyzer Germanischt * [[12. September|12. Septämber]]: [[Stanisław Lem]], polnische Schriftsteller * [[22. Oktober]]: [[Georges Brassens]], franzesische Chansonnier un Dichter * [[8. November|8. Novämber]]: [[Waclaw Orlikowsky]], Ballettmaischter z Basel * [[18. November|18. Novämber]]: [[Ernst Erhard Müller]], Schwyzer Germanischt * [[27. November|27. Novämber]]: [[Alexander Dubček]], tschechoslowakische Bolitiker * [[12. Dezember|12. Dezämber]]: [[Valerie Steinmann]], Schwyzer Schauspileri * [[16. Dezember|16. Dezämber]]: [[Heinz Reiff]], dytsche Dichter == gstorbe == * [[23. Januar|23. Jänner]]: [[Heinrich Morf]], Schwyzer Romanischt * [[8. Februar]]: [[Pjotr Alexejewitsch Kropotkin]], russische Anarchischt * [[28. Februar]]: [[Ludwig Forrer]], Schwyzer Bolitiker un Bundesrot * [[29. März|29. Merz]]: [[John Burroughs]], US-amerikanische Naturforscher un Schriftsteller * [[4. Juli]]: [[Antoni Grabowski]], polnische Esperantischt * [[28. September|28. Septämber]]: [[Ludwig Forrer]], Schwyzer Bolitiker un Bundesrot * [[6. Oktober]]: [[Henri Delassus]], franzesische katholische Prieschter * [[19. November|19. Novämber]]: [[Maurice Goetschel]], Schwyzer Bolitiker * [[6. Dezember|6. Dezämber]]: [[Olin Wellborn]], US-amerikanische Bolitiker * [[25. Dezember|25. Dezämber]]: [[Hans Huber (Komponist)|Hans Hueber]], e Schwizer Komponist, Pianist und Muusigpedagog == Weblink == {{Commonscat}} r03p6v1wwf2p6lougr3k12qrysefo2c Main 0 75743 1088657 959264 2026-09-20T14:53:55Z Dr. Thomas Liptak 115537 photo updated 1088657 wikitext text/x-wiki {{Dieser Artikel|beschriibt dè Rhy-Näbbèfluss Main. Für witteri Bedütungè luèg bi [[Main (Begriffsklärung)]]}} {{Infobox Fluss | NAME = | ALTERNATIVNAME= | SORTNAME = | LAGE= [[Deutschland|Dütschland]] * [[Bayern]] * [[Baden-Württemberg|Baddè-Württèbärg]] * [[Hessen|Hessè]] | GKZ= DE/24 | FLUSSSYSTEM= Rhy | ABFLUSSWEG= Rhy//Nordsee | FLUSSGEBIETSEINHEIT = | EINZUGSGEBIET-PREFIX= | EINZUGSGEBIET= 27292 | EINZUGSGEBIET-SUFFIX= | NACHWEIS-EINZUGSGEBIET= | LÄNGE-PREFIX= | LÄNGE= 527 | LÄNGE-SUFFIX= {{Infobox Fluss/LÄNGE|PREFIX=|WERT=553|NACHWEIS=|SUFFIX=<small>Hauptschtrang übber Règnitz</small>}} | NACHWEIS-LÄNGE= <ref>Nõch Aagaabè vu dè Bayrischè Staatsregyrung bedrait d Längi vum Main 527&nbsp;Kilometer.</ref> | PEGEL1= Trunstadt/378.4/11985/15/4. Juli 1976/40.7/109/707/1430/4. Jan. 2003 | PEGEL1-REIHE= 1976–2006 | NACHWEIS-PEGEL1= <ref name="DGKJB2006">{{GeoQuelle|DE-BY|GKJB-R06|56 & 60|ref=nein}}</ref> | PEGEL2= Frankfurt–Oschthafè/37.6/24764/9.00/29. Juni 1976/61.4/193/971/2010/31. Jan. 1995 | PEGEL2-REIHE= 1966–2006 | NACHWEIS-PEGEL2= <ref name="DGKJB2006" /> | PEGEL3= //27292////211/// | PEGEL3-REIHE= | NACHWEIS-PEGEL3= &nbsp;a dè Mündung<ref name="MQ">Anm.: Dè mittlere Mündungsabfluss basyrt uff dè Datè vum {{Webarchiv|url=http://undine.bafg.de/servlet/is/18900/#Stammdaten |wayback=20131112144953 |text=Pegels ''Raunheim'' |archiv-bot=2019-04-23 07:15:37 InternetArchiveBot }} (Yzugsgebièt: 27.142&nbsp;km², entschprèchend 99,5 % vum Yzugsgebièt; MQ: 224&nbsp;m³/s), für sèllèn Pegel wörd abber i dè Untersuèchung vom HYMOG: ''Hydrologische Modellierungsgrundlagen im Rheingebiet, Aalaag 1 [ftp://ftp.bafg.de/pub/REFERATE/m1/HYMOG/Berichte/HYMOG_Abflusstafelanalysebericht_20110721.pdf Analǜsè vo dè Abflussdaflè un Yschätzung vo dè Pegelgüèti]{{Toter Link|url=ftp://ftp.bafg.de/pub/REFERATE/m1/HYMOG/Berichte/HYMOG_Abflusstafelanalysebericht_20110721.pdf |date=2019-09 }}'' (Aachè 2011) è korrekturgrèchnèter Wärt vu 210&nbsp;m³/s aagää (S. 122), wa für s Zwǜschèyzugsgebièt zum Pegel ''Frankfurt-Oschthafè'' è plausiblerè Gebiétsabfluss vo öppè 7&nbsp;l/s&nbsp;km² zämmè git. Dè Mündungsabfluss vum Main bedrait dènõch 211&nbsp;m³/s.</ref> | BEZEICHNUNG-QUELLE= | QUELLE= [[Fichtelgebirge]] ([[Weißer Main|Wyßè Main]]), [[Fränkische Alb|Frängischi Alb]] ([[Roter Main|Rotè Main]]) | QUELLHÖHE-PREFIX= | QUELLHÖHE= 887 | HÖHENBEZUG-QUELLE= DE-NN | QUELLHÖHE-SUFFIX= (Wyßè&nbsp;Main),<br />{{Höhe|580|DE-NN}} (Rotè&nbsp;Main) | NACHWEIS-QUELLHÖHE= | QUELLSCHÜTTUNG= | QUELLSCHÜTTUNG-REIHE= | NACHWEIS-QUELLSCHÜTTUNG= | QUELLE_LAT_GRAD= | QUELLE_LONG_GRAD= | QUELLE_REGION= | BEZEICHNUNG-MÜNDUNG= | MÜNDUNG= bi [[Mainz-Kostheim|Mainz-Koschtheim]] i dè [[Rhein|Rhy]] bi km 496,63<ref name="laenge">{{Webarchiv|url=http://www.wsv.de/wasserstrassen/gliederung_bundeswasserstrassen/index.html |wayback=20160121184556 |text=Längi (in km) vo dè Hauptschifffaartswäg (Hauptschtreggè un bschtimmti Näbbèschtreggè) vo dè Binnèwasserschtrõßè vum Bund |archiv-bot=2019-04-23 07:15:37 InternetArchiveBot }}, Wasser- un Schifffaartsvowaltung vum Bund</ref> | MÜNDUNGSHÖHE-PREFIX= ca. | MÜNDUNGSHÖHE= 82 | HÖHENBEZUG-MÜNDUNG= DE-NN | MÜNDUNGSHÖHE-SUFFIX= | NACHWEIS-MÜNDUNGSHÖHE= | MÜNDUNG_LAT_GRAD= 49/59/40/N | MÜNDUNG_LONG_GRAD= 8/17/36/E | MÜNDUNG_REGION= DE-HE | HÖHENUNTERSCHIED= | LINKE NEBENFLÜSSE= [[Regnitz|Règnitz]], [[Tauber|Dauber]] | RECHTE NEBENFLÜSSE= [[Fränkische Saale|Frängischi Saalè]], [[Kinzig (Main)|Kinzich]], [[Nidda (Fluss)|Nidda]] | SEEN= | STAUSEEN= | EINWOHNER IM EINZUGSGEBIET= | GROSSSTÄDTE= [[Würzburg|Würzburch]], [[Offenbach am Main|Offè am Main]], [[Frankfurt am Main]], [[Wiesbaden|Wysbaddè]], [[Mainz]] (gegèübber vo dè Mündung) | MITTELSTÄDTE= [[Bayreuth]], [[Kulmbach]], [[Lichtenfels (Oberfranken)|Lichtèfels]], [[Bamberg|Bambärch]], [[Schweinfurt]], [[Kitzingen|Kitzingè]], [[Wertheim|Wärtheim]], [[Aschaffenburg|Aschèburch]], [[Seligenstadt|Seligèschtadt]], [[Hanau]], [[Maintal|Maindal]], [[Mühlheim am Main]], [[Rüsselsheim am Main]] | KLEINSTÄDTE= | GEMEINDEN= | HÄFEN= in allnè größerè un mittlerè Städt ab Bambärch | SCHIFFBAR= 388&nbsp;km<ref name="laenge" /> ab Bambärch; 393,5&nbsp;km für Chlyfaarzüüg durch dè Altmain bi [[Volkach]] | ANMERKUNGEN= | KARTE= Main-Karte-160710.jpg | KARTE-BESCHREIBUNG= Chartè vum Mainvolauf | BILD= Frankfurt am Main, Sachsenhausen and Downtown (2024).jpg | BILDBESCHREIBUNG= Dè Main z Frankfurt | NACHWEISE = | NOAUTOKAT = | QUELLE_AUFLÖSUNG= | MÜNDUNG_AUFLÖSUNG= }} Dè '''Main''' isch mit 527 Kilometer Flǜèßschtrèggi de längschti rächti [[Nebenfluss|Näbbèfluss]] vum [[Rhein|Rhy]]. D Quällflüss vum Main chömmèd us èm [[Fichtelgebirge]] ([[Weißer Main|Wyßè Main]]) un vo dè [[Fränkische Alb|Frängischè Alb]] ([[Roter Main|Rotè Main]]). Am weschtlichè Rand vo [[Kulmbach]] im Stadtdeil [[Melkendorf (Kulmbach)|Melkèdorf]] i dè Nôchi vum [[Schloss Steinenhausen|Schloss Steinèhuusè]] vohǜrõtet sich dè Rotè un dè Wyße Main zum eigèntlichè Main. Dè Flusslauf haaltet trotz èm grosszügigè [[Mäander|Mäandryrè]] sini Hauptrichtung Oscht->Wescht yy, wa in [[Mitteleuropa]] sèltè isch un tangyrt dõdeby meereri [[Franken (Region)|frängischi]] [[Mittelgebirge]]. Am Main ligèd großi Deile vum frängischè Wiibaugebièt un èn Huufè guèt erhaaltèni historischi Stadtchärn. Großi Ballungsräum passyrt dè Main um [[Würzburg|Würzburch]] un [[Frankfurt am Main|Frankfurt]]. Gegèübber vo dè [[Mainz]]er Altschtadt –&nbsp;zwǜschè [[Ginsheim-Gustavsburg|Ginsheim-Guschtavsburg]] un dè [[Maaraue|Maarauè]] z [[Mainz-Kostheim|Mainz-Koschtheim]]&nbsp;– mündet er i dè Rhy. Vo dört (Kilometer&nbsp;0) flussobsi bis obberhalb vo dè Ysèbaabrugg bi [[Hallstadt|Hallschtadt]] (Kilometer 387,69)<ref name="laenge" /> isch dè Main (''Ma'') e Bundeswasserschtrõß.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wsv.de/wasserstrassen/chronik/index.html |wayback=20160722140340 |text=Verzeichnis E, Lfd. Nr. 31 der Chronik |archiv-bot=2019-04-23 07:15:37 InternetArchiveBot }}, Wasser- un Schifffaartsvowaltung vum Bund</ref> Dè Main isch nit dè längschte, aber glychwoll èn historisch un geografisch bedütendè dütschè Fluss. I dè [[Spätantike|Spòtantikè]] isch a sim Unterlauf ab [[Miltenberg|Miltèbärg]] d Ußègränz vu dè Provinz [[Obergermanien|Obbergermaniè]] im [[Römisches Reich|Römischè Rych]] gsi. D Mainlinniè drènnt im [[19. Jahrhundert|19. Johrhundert]] d Yflusssphärè vo dè beidè dütschè Großmächt [[Kaisertum Österreich|Öschterrych]] un [[Preußen|Preußè]] innerhalb vum [[Deutscher Bund|Dütschè Bund]] mit èm Sitz z Frankfurt uumittelbar am Unterlauf vum Main. Dè datsächlich innerhalb vu [[Oberdeutschland|Obberdütschland]] volaufende Main isch zwar wedder è [[Dialekt|Dialèkt]]-, no è Kulturgränz, doch glidèrèt nõch gläufigem Voschtändnis d Mainlinniè Dütschland in èn nördlichè un südlichè Deil, well er dènnè Gränzè rächt nõch chunnt. All diè Bezüüg hängèd vum Oscht-Wescht-Volauf ab, wo nè optimali Drènnlinniè in dè Nord-Süd-Richtung abgit. S [[Rhein-Main-Gebiet|Rhy-Main-Gebièt]] isch [[Verkehrsgeographie|vokeersgeographisch]] d Mitti vo Dütschland un Europa. == Eigèschaftè vum Main == Für dè Main wörrèd voschiddèni Längè bruucht. D Ursach dõdefür sin diè diversè Obberläuf, wo übber dè Urschprung vom Main beschtimmènd sin. Zämmè mit èm längerè Quällfluss, im Rotè Main, hèt dè Fluß è Flièßlängi vo 527&nbsp;km, zämmè mit èm größerè, abber chürzerè Quällfluß Wyßè Main isch er 518&nbsp;km lang. Dè Main hèt ab dè Hochzit vo sinè beidè Obberläuf è Längi vo 472&nbsp;km. Öppè 81&nbsp;km unterhalb vo dè Hochzit chunnt oppè 5 km weschtlich vo [[Bamberg|Bambärch]] in [[Oberfranken|Obberfròngn]] d [[Regnitz]] dèzuè, wo dört dütlich mee Wasser füürè duèt wiè dè Main. We-mò dè Laufwäg vo dè Regnitz mit irèm Hauptobberlauf [[Rednitz]] un au sèllèrè irèm Hauptobberlauf [[Fränkische Rezat|Frängischi Rezat]] als Quällfluß dèzuè, denn git sèll sogar è Gsamtlängi vo 553&nbsp;km. Vor dè [[Deutsche Wiedervereinigung|Dütschè Widdervoeinigung]] isch dè Main mèngmòl als längschtè dütschè [[Binnenfluss|Binnèfluß]] vo dè Bundesrepublik bezeichnèt worrè. Hützdaag drǜfft s Attribut „Längschtè dütschè Binnèfluß“ nǜmmi zuè, well dè [[Weser]]-Quällfluß [[Werra]] nǜmmi deilwys i dè [[Deutsche Demokratische Republik|DDR]] lyt, un d Weser mit irè 744&nbsp;km Gsamtlängi vollschtändig z Dütschland lyt; d Weser isch sit dèm dè dütlich längere Binnèfluß wiè dè Main. We-mò sèll nu ab dè Hochzit vo dè [[Fulda (Fluss)|Fulda]] un dè Werra aaluègt, isch d Weser mit 452&nbsp;km chürzer wiè dè Main, d Weser isch abber bi dè Hochzit schu è stattlichi "[[Braut|Brut]]". Diè andrè dütschè Flüss, wo dütlich länger sin wiè dè Main, d ([[Donau]], dè Rhy, d [[Elbe]], d [[Oder]] un d [[Mosel]], entschpringèd odder münded im Uusland un kaièd sèllèwäg us dè Kategory "Dütschi Binnèflüss" usè. [[Datei:Main catchment.png|mini|links|Yzugsgebièt vum Main]] S [[Einzugsgebiet|Yzugsgebièt]] vum Main un sinè Näbbèflüss umfasst 27.292&nbsp;km² un gòt übber dè gröschtè Deil vo [[Franken (Region)|Fròngn]], s [[Hohenlohe|Hoèlooische]], also dè nordöschtliche Deil vo [[Baden (Land)|Baddè]], un bildèt am Nordrand dè Übbergang vo Süd- un Mittel[[Hessen|hessè]]. S gränzt im Südè a s Yzugsgebièt vo dè Donau (è baar hundert Meter südlich vo dè Wyßmainquällè lyt d Quällè vo dè [[Fichtelnaab]], wo übber d [[Naab]] un d Donau i s [[Schwarzes Meer|Schwarze Meer]] entwässerè duèt); d Gränz zwǜschè beidè Deil isch diè [[Europäische Hauptwasserscheide|Europäischi Hauptwasserscheidè]] Rhy/Donau. Uffallend dõdraa isch, dass beidi Flüss in Wescht-Oscht- odder Oscht-Wescht-Richtung volaufè düèn, wa uff d Abweseheit vu größerè Flüss in Nord-Süd-Richtung schlièßè lòt. Dè Main isch mit ènèm mittlerè Abfluß vo 211&nbsp;m³<ref name="MQ" /> pro Sekund a dè Mündung i dè Rhy nõch [[Aare|Aarè]] (560&nbsp;m<sup>3</sup>/s), [[Maas]] (357&nbsp;m<sup>3</sup>/s) un Mosel (315&nbsp;m<sup>3</sup>/s) dè vyrtgröschte Näbbèfluss vum Rhy. Diè 388&nbsp;km langi schiffbari Strèggi vum Main fangt bi [[Bamberg|Bambärch]] aa un isch sit 1992 übber dè [[Main-Donau-Kanal|Rhy-Main-Donau-Kanaal]] übber d [[Altmühl|Altmüül]] mit dè Donau vobundè. Vor allem im Ballungsruum [[Rhein-Main-Gebiet|Rhein-Main]] um Frangfurt ummè git s è baar großi Binnèhäffè. Dè Main volauft am Obber- un Mittellauf durch s Bundesland [[Bayern]], am Unterlauf durch [[Hessen|Hessè]]. [[Baden-Württemberg|Baddè-Württèbärg]] hèt im Berych vo dè Städt [[Freudenberg (Baden)|Freudèbärg]] un [[Wertheim|Wärtheim]] uff öppè 25&nbsp;km Längi Aadeil am linkè Mainufer, s rächte Ufer ghört zuè [[Unterfranken|Unterfròngn]]. Im Main nõch volauft dè [[Main-Wanderweg|Main-Wanderwäg]] un dè [[Main-Radweg|Main-Radwäg]]. == Nammè == Dè Nammè ''Main'' hèt èn [[Keltische Sprachen|keltischè]] Urschprung; d Keltè hèn dè Fluß ''Moin'' odder ''Mogin'' benamst. Wo d [[Römisches Reich|Römer]] am Aafang vum 1. Johrhundert n.&nbsp;Chr. i sèll Gebièt chò sin, hèn si dèsèll Nammè in ''Moenus'' gänderèt. Dè älteschte Beleg (als ''Moenis'') hèt dè [[Pomponius Mela]] gliferèt (churz nõch 43/44&nbsp;n.&nbsp;Chr.)<ref>3,30: De Chorographia 3,30 ''amnium in alias gentes exeuntium Danuvius et Rhodanus, in Rhenum Moenis et Lupia, in oceanum Amissis, Visurgis et Albis clarissimi''. ''Unter dè Flüss sin am bedütendschtè: Vo dènnè, wo zuè andrè Völker flǜèßèd: Donau un Rhonè, i dè Rhy: Main un Lippe, i dè Ozean: Ems, Weser un Elbe''</ref>, spôteri Erwäänungè findè sich z.&nbsp;B. bi [[Plinius der Ältere|Plinius]] (''Naturalis historia'') odder [[Tacitus]] (''[[Germania (Tacitus)|Germania]]''). Flüss mit äänlichem Nammè git s z Irland (''Maoin'') un Britanniè (''Meon,'' lat. ''maionus''). Für dè Urschprung vum Nammè wörrèd meereri Erklärungè evaluyrt. È baar Autorè füürèd n uff è [[Indogermanische Sprachfamilie|indogermanischs]] Wort ''mei'' mit dè Bedütung ''Wasser'' zrugg (vgl. [[Lettische Sprache|lettisch]] ''maina'' odder [[Litauische Sprache|litauisch]] ''maiva:'' ''Sumpf''), anderi uff è Muèr odder èn Hag (vgl. lat. ''moenia:'' Ringmuèr). Im Mittelalter isch dè Fluß meischtens als ''Moyn'' odder ''Moyne'' übberlifèrèt worrè, dè Nammè ''Meyn'' isch èrschtmòls us èm 14. Johrhundert tradyrt worrè. I dè Mundartè am Main (vum 17. bis 19. Johrhundert au ''Main-Fluß'' dauft) wörrèd folgèndi Nämmè bruucht: * ''Maa'' z Obberfròngn, * ''Mee'' im öschtlichè Unterfròngn, * ''Moa'' Wèrtheimer Gegend, Miltèbärger Gegend, Ruum Aschèburch (Landchrais) * ''Mää'' Stadt Aschèburch * ''Maa'' (lokal deilwys [[Nasalvokal|nasalisyrt]], deils dumpf), Ruum Seligèschtadt, Ruum Frangfurt == Geography == === Flusslauf === Dè Main flǜßt vo Oscht nõch Wescht durch Obberfròngn, Unterfròngn un Südhessè un gòt dõdeby durch d Städt [[Bayreuth]] (am Rotè Main), [[Kulmbach]] (am Wyßè Main), [[Lichtenfels (Oberfranken)|Lichtèfels]], [[Schweinfurt]], Würzburch, [[Aschaffenburg|Aschèburch]] un Frangfurt am Main, am Ènd mündet er a dè ''Mainschpitzè'' gegèübber vo Mainz i dè Rhy. Wôrend dè Main vor allem im unterfrängische Abschnitt durch sidlungsarmes Gebièt durrè gòt, isch d [[Untermainebene|Untermainebèni]] vo Aschèburch bis zuè dè Mündung von èrè großè Sidlungsflächè un vill Vokeerswäg vom [[Rhein-Main-Gebiet|Rhy-Main-Region]] bschtimmt. ==== Quällflüss ==== [[Datei:FranconianSwitzerland.png|miniatur|links|Dè Main isch diè nördlichi Begränzung vo dè [[Fränkische Schweiz|Frängischè Schwyz]]]] Dè Main hèt zwei churzi Quällflüss, dè ''Wyße Main'' un dè ''Rote Main.'' [[Datei:Weißmainquelle.jpg|mini|[[Weißmainquelle|Wyßmainquällè]]]] [[Datei:Rotmainquelle DSCF7667.JPG|mini|[[Rotmainquelle|Rotmainquällè]]]] ===== Wyßè Main ===== Dè 41&nbsp;km lange ''[[Weißer Main|Wyße Main]]'' isch dè rächte un nördliche Quällfluß vum Main. Er entschpringt im Fichtelgebirge – 20&nbsp;km Luftlinniè nordöschtlich vo Bayreuth, nordweschtlich vo [[Fichtelberg (Oberfranken)|Fichtelbärg]]. Sini Quällè, wo in Granit gfasst isch, lyt uff {{Höhe|887|DE-NN}} a dé Oschthaaldè vum 1024&nbsp;m hochè [[Ochsenkopf (Fichtelgebirge)|Ochsèchopf]].<ref name="WWA Hof-Weiß">[http://www.wwa-ho.bayern.de/wasser_erleben/quellen/weissmainquelle/index.htm Wasserwǜrtschaftsamt Hof – Wyßmainquällè]</ref> Dè Wyße Main flǜèßt znägscht durch s 679&nbsp;m hoch glègène [[Bischofsgrün|Bischofsgrüè]] durrè, denn am Heilbad [[Bad Berneck im Fichtelgebirge|Bèrneck]], a [[Himmelkron]] vorby, wo durch s bekannte [[Kloster Himmelkron|Zischterziènserinnèkloschter]] bekannt isch, un schlièßlich nördlich vo [[Plassenburg|Plassèburg]] en passant vo dè Byrschtadt [[Kulmbach]]. Dõ volauft er in èrè schu i dè 1930er Johr aaglaitè Fluètmuldè, wo wèg èm Hochwasser-Schutz aaglait worrè isch. Dè Wyße Main vodankt sin Nammè im hellè Granitschtai vo sim Quällgebièt, wo s Wasser wyßlich uussää lòt. ===== Rotè Main ===== Dè ''[[Roter Main|Rote Main]]'' isch 72&nbsp;km lang un isch dè linke un südliche Quällfluß vum Main. Er entschpringt i dè Frängischè Alb – 10&nbsp;km südlich vo Bayreuth, 5&nbsp;km weschtlich vo [[Creußen|Creußè]]. Sini ungfassti Quällè ([[Teuchel|Düchlè]])) lyt im [[Lindenhardt|Lindèhardt]]er Forscht knapp 2&nbsp;km nordweschtlich vo [[Hörlasreuth]].<ref name="WWA Hof-Rot">[http://www.wwa-ho.bayern.de/wasser_erleben/quellen/rotmainquelle/index.htm Wasserwǜrtschaftsamt Hof – Rotmainquällè]</ref> Dè Fluß füürt [[Fluviatiles Sediment|Sedimènt]] uss èm Lättègrund vo sim Yzugsgebièts mit, wo-nèm è rötlichi Farb git un sin Nammè bschtimmt. Hörlasreuth isch s èrschte Dorf, wo dè Rote Main tangyrt, s Städtle Creußè dè èrschte größère Ort. Dè Rote Main flǜèßt witter in nördlicher Richtung bis Bayreuth un denn mit èm Huufè [[Mäander|Schlaufè]] nordweschtwlich durch è wittes Dal. [[Datei:Mainzusammenfluss 2016 960.jpg|mini|links|hochkant=3.0|Zämmèfluß vom Rotè un Wyßè Main]] Diè beidè Quällflüss vohǜrõtet sich am weschtlichè Stadtrand vo Kulmbach bim [[Schloss Steinenhausen|Schloß Stainèhuusè]]. A sèllèrè Stell fangt dè Flussabschnitt aa, wo als ''Main'' benamst wörd ({{Coordinate|text=DMS|NS=50.086914|EW=11.397843|type=landmark|region=DE-BY|name=Mainursprung}}). Dõ hört s Zellè vo dè Flusskilometer mainobsi uff. ==== Dè Obbermain ==== [[Datei:Vierzehnheiligen I (retuschiert).jpg|mini|Basilika Vyrzeenheiligè hoch übber m Maindal]] S Gebièt vo dè Quällflüss bis uff Höchi vo Bambärch wörd als [[Obermainland|Obbermainland]] bezeichnèt. Vom Zämmèfluss vo dè beidè Quällflüss z [[Kulmbach]] flǜèßt dè junge Main weschtlich durch è wittes Dal am Nordrand vo dè Frängischè Alb. Nõch dè zwei Mittelschtädt Bayreuth un Kulmbach a sinè Quällflüss gòt dè Obbermain a dè èrschtè zwei vo vill Chlyschtädt mit guèt erhaaltenèm historischem Stadtbild vorby, sèll sin [[Burgkunstadt|Burkunschtadt]] un [[Lichtenfels (Oberfranken)|Lichtèfels]]. Burkunschtadt isch us èrè karolingischè Burg entschtandè, Lichtèfels hèt è Rõthuus, wo anno 1740 vom Dièntzèhofer Heinrich baut worrè isch, è Stadtschloß, è Pfarrkirchè sowiè Dortürm. In Burkunschtadt mündet dè Wysmain vo links in Obbermain iè, dè Wysmain sött nit mit èm Wyßè Main vowechslèt wörrè, wo au Wyßmain dauft wörd. Zwǜschè Lichtèfels un dè Chlyschtadt [[Bad Staffelstein|Bad Staffelschtai]] bassyrt dè Main è kulturèll rychè, wittè Dalschaft. Dõ stòt uff èm Höger übber m linkè Ufer eins vo dè bedütendschtè Bauwärch vum dütschè [[Barock]], d Wallfaartskirchè [[Basilika Vierzehnheiligen|Vyrzeeheiligi]], wo nõch Blään vom [[Balthasar Neumann]] baut worrè isch. Vom Baumeischter Neumaa git s flussabsi witteri Bauwärch, bsunders um Würzburch ummè. Am Ufer gegèübber thront s [[Kloster Banz|Benediktinerkloschter Banz]], èn Barockbau, wo im 11. Johrhundert gründèt worrè isch. [[Datei:Staffelbergfelsen III.JPG|mini|Bad Staffelschtai un s Maindal, Bligg vum Staffelbärg]] Obberhalb vo Bad Staffelschtai mit sim historischè Stadtbild un sim großè Fachwärchrõthuus us èm 17. Johrhundert lyt dè 540&nbsp;m hoche [[Staffelberg|Staffelbärg]], dèm sy Gipfelplateau us Fels sit dè Staizit besidlèt gsi isch. Dört wörd d [[Oppidum (Kelten)|Stadt]] [[Menosgada]] vomuètet, wo im 2. Johrhundert v. Chr. vom grychischè Geograph [[Claudius Ptolemäus]] erwäänt worrè isch. Menosgada isch vomuètlich um 30 v. Chr. uffgää worrè. Ab Staffelbärg gòt er südlicher witter un schlänglèt sich mit è Huufè Flussschlaufè durch è [[Flussaue|Auèlandschaft]] durrè. Dõdeby nimmt er bi [[Breitengüßbach|Breitègüßbach]] vo rächts d [[Itz]] uff un chunnt nõch è baar Kilometer a diè nordweschtlichi Stadtgränz vo [[Bamberg|Bambärch]]. Dört vohǜrõtet sich dè Obbermain mit dè Regnitz, wo mit irer Schüttung è wituus größeri Mitgift ybringt un dè gröscht Näbbèfluss vum Main isch. Obwoll d Regnitz größer isch un im Obbermain sini nordweschtlichi Flǜeßrichtung uffzwingt, heißt dè Fluß unnè draa witterhy Main. Bis Bambärch isch dè Main èn belièbtè Fluss zum [[Wasserwandern|Wasserwandèrè]]. Us sèllèm Grund isch 1934 sogar am Weer z [[Hausen (Bad Staffelstein)|Huusè]] s wältwitt èrschte Faltbötli-Hebbewärch baut worrè.<ref>Schiffshebewerke in Deutschland, Eckhard Schinkel (Herausgeber), LWL-Industriemuseum Band 28</ref><ref>[http://www.kanugeschichte-bayern.de/data/krautheim.pdf Mainwanderfaart vor 60 Johr]</ref> Nõch dè Gründung vum [[Bistum Bamberg|Bischtum Bambärch]] anno 1007 isch dè Main zwǜschè [[Hallstadt|Hallschtadt]] un [[Michelau in Oberfranken|Michelau]] öppè 800 Johr d Gränz zum [[Bistum Würzburg|Bischtum Würzburch]] gsi. Z Bambärch fangt dè [[Main-Donau-Kanal]] aa, wo 1992 fèrtig baut worrè isch. Übber sèllèn Kanal isch schu sit 1972 d Induschtryregion [[Nürnberg|Nürnbärch]] a s dütsche Binnèschiffaartsnetz aaghängt worrè. Sini Kilometryrung fangt a dè Mündung vo dè Regnitz (Main-km 384,07) bi [[Bischberg|Bischbärg]] aa. Öppè 2&nbsp;km obberhalb vo dè Regnitzmündung lyt am Nordufer vum Main dè Bambärcher Hafè, wo 1962 eröffnèt worrè isch. Schu 1846 isch dè [[Ludwig-Donau-Main-Kanal]] zwǜschè Bambärch am Main un [[Kelheim|Keelheim]] a dè Donau uffgmacht worrè, sèllè Kanal isch abber wèg dè Schäddè vom Zweitè Wältchrièg 1950 uffgää worrè. Unterhalb vo Bambärch flǜeßt dè Main öppè 20&nbsp;km wit uugwöönlich graad in weschtlicher Richtung gu Schweinfurt und cha ab Bambärch durab mit Bötli befaarè wörrè. Dè Main drènnt d [[Haßberge|Haßbärg]] rächts vum [[Steigerwald]] links. Au dört ligèd Chlyschtädt mit guèt erhaaltènè historischè Chärn wiè d Burgschtadt [[Eltmann|Eltmaa]], [[Zeil am Main|Zeil]] mit sim Fachwärch-Marktblatz odder [[Haßfurt]] mit dè gotischè ''Ritterkapèllè'' un èm Kloschter [[Mariaburghausen|Mariaburghuusè]] am Ufer. Z [[Maria Limbach|Limbach]] un Zeil git s bekannti Wallfaartskirchè. Churz vor Schweinfurt stòt obberhalb vo Wiibärg s mächtige [[Schloss Mainberg|Schloß Mainbärch]]. Z Schweinfurt gòt dè Main i s so gnennte ''Maindreiegg'' übber, dè èrschte vo zwei uffällig-geometrischè Voläuf vom Main (näbb èm ''Mainvyregg'') z [[Unterfranken|Unterfròngn]]. ==== Maindreiegg ==== [[Datei:Maindreieck.jpg|mini|S Maindreiegg un d Mainschlaufè bi Volkach]] [[Datei:Schweinfurt und der Main bei Nacht.jpg|mini|Schweinfurt mit èm Main un èrè nächtlicher Skyline]] Diè beidè Schenkel vum Maindreiegg spannèd sich zwǜschè dè Städt [[Schweinfurt]] un [[Marktbreit]] sowiè [[Ochsenfurt|Ochsèfurt]] un [[Gemünden am Main|Gmündè]] uff, si bildèd uff dè Landchartè è abgschtumpftes Dreiegg, wo gu Nordè hy offè isch. Im [[Frühmittelalter|Früèmittelalter]] isch sèlli Landschaft dè Oschtè vum [[Waldsassengau|Waldsassègau]] gsi. Am Maindreiegg un sini Umgebung lyt èn großè Deil vo dè Aabauflächi vum Wiibaugebiètes Fròngn. S fangt mit dè ehemòligè [[Freie Reichsstadt|Freyè Rychsschtadt]] Schweinfurt aa, wo Zèntrum vo dè europäischè Wälzlagerinduschtry voortèt isch. Zuè dè Kunschtschätz vo Schweinfurt ghörèd s [[Altes Rathaus (Schweinfurt)|Alte Rõthuus]] (1572), wo eins vo dè schönschte Bauwärch vo dè süddütschè [[Renaissance]] isch, sowiè d [[St. Johannis (Schweinfurt)|St.-Johannis-Kirchè]] un s [[Museum Georg Schäfer]] mit dè wältgröschtè Gmäldesammlung vom [[Carl Spitzweg|Carl Spitzwäg]]. È baar Kilometer südlich vo Schweinfurt stòt am linkè Mainufer vum 2015 abgschaltètè AKW Grõfèrhyfäld, wo beidi [[Kühlturm|Küèltürm]] mit irè 143&nbsp;m das Landschaftsbild behèrrschèd. [[Datei:151011-170501 Bene-Pano.jpg|mini|D Volkacher Mainschlaufè,<br />am Horizont vum Steigerwald]] [[Datei:Ochsenfurt Alte Mainbrücke 1939.jpg|mini|links|Alti Mainbrugg z Ochsèfurt, 1945 kabutt gmacht]] [[Datei:Marienberg wuerzburg.jpg|mini|Alte Mainbrugg un Feschtung Marièbärg z Würzburch]] Nõch öppè 20&nbsp;km uff èm südlichè Schenkel lait sich dè Fluß i d [[Mainschleife (Volkach)|Mainschlaufè]], a dèrrè irèm Scheitelpungt lyt d Stadt [[Volkach]], wo bekannt isch durch irèn Wiibau un d Wallfaartskirchè [[Maria im Weingarten|Maria im Wiigartè]]. Dè Main lauft im wittè Bogè um è Hörnle ummè, wo s [[Kloster Vogelsburg|Kloschter Vogelsburg]] druff stòt, un früèner dè Schiffvokeer durch d Schlaufè durrè kontrollyrt worrè isch. Für d Schifffaart hèt mò dè südliche Deil vo dè Mainschlaufè bis [[Gerlachshausen|Gerlachshuusè]] wèg dè ängè Flusskrümmungè bi Eschèdorf mit èm Schlüsè- un Chraftwärchskanal Gerlachshuusè ([[Mainkanal (Volkach)|Mainkanal]]) abgschnittè. Dè 6&nbsp;km lange un 30&nbsp;m breite, dǜèf ygschnittène [[Kanal (Wasserbau)|Kanal]] isch vo 1950 bis 1957 im Raamè vo dè „Notschtandsmaßnaamè vo dè wärtschaffendè Arbètslosèfürsorg“ aaglait worrè. Dõdurch isch diè sognennti [[Weininsel|Wiiinslè]] mit dè Wiidörfer [[Nordheim am Main|Nordheim]] un [[Sommerach|Summerach]] sowiè èm Volkacher Ortsdeil [[Hallburg (Volkach)|Hallburg]] entschtandè. D Volkacher Mainschlaufè isch vum [[Bayerisches Landesamt für Umwelt|Bayrischè Landesamt für Umwält]] als Geotop<ref>[https://www.lfu.bayern.de/gdi/dokumente/geologie/geologieerleben/geotop_pdf/675r004.pdf Geotop: Volkacher Mainschleife] (Abgruèfè am 26. Septembèr 2013; PDF; 247&nbsp;kB)</ref> un [[Landschaftsschutzgebiet|Landschaftsschutzgebièt]] uusgwisè worrè. Öppè 10&nbsp;km flussabsi lyt uff èm linkè Ufer d [[Abtei Münsterschwarzach|Abtei Münschterschwarzach]], wo vo Benediktinermönch bewoont isch, mit èrè monumentalè Kirchè. Churz druff chunnt uff dè andrè Sitè s Wiischtädtle [[Dettelbach]] mit Stadtbefeschtigung un mittelalterlichem Charme. [[Kitzingen|Kitzingè]] lyt südlich a dè öschtlichè Flankè vum Maindreiegg. Kitzingè hèt früèner èn bedütendè Wiihandel ghaa un isch hüt mit dè Gebiètswinzergnossèschaft Fròngn no immer è bedütendes Zèntrum für sèllèn Wǜrtschaftszweig. Z Kitzingè übberschpannt näbbè vyr wittèrè eini vo dè wènnigè erhaaltènè mittelalterlichè [[Alte Mainbrücke Kitzingen|Mainbruggè]] de Fluss, si stammt us èm 13. Johrhundert. Behèrrscht wörd d Silhouettè vo dè rächtsmainischè Altschtadt durch sibbè Türm us unterschydlichè Epochè, wo dè [[Falterturm]] dè bekannteschte isch. Im Stadtdeil [[Etwashausen|Etwashuusè]] uff dè gegèübberligèndè Flusssitè stòt dirèkt am Mainufer diè bedütendi [[Kreuzkapelle (Kitzingen)|Chrützkapèllè]] vom Balthasar Neumaa. Südlich vo Kitzingè chömmèd diè bedütènde Wiiort [[Sulzfeld am Main|Sulzfäld]] (rächts Ufer) mit sinèrè komplètt erhaaltènè Ortsbefeschtigung un diè chly Stadt [[Marktsteft|Marktschteft]] (linkes Ufer). A dè Mainschpitzè lygèd am linkè Ufer d Städte [[Marktbreit]] (Renaissance-Rõthuus, barocki Wiihandelshüser) un [[Ochsenfurt|Ochsèfurt]] (gotischs Rõthuus un deilwys erhaaltèni Mainbrugg vo 1519). S Dorf [[Segnitz]] gegèübber vo Marktbreit isch mit sim Nammè s weschtlichschte Zügnis vo dè [[Mainslaweny|Mainslawè]] am Main, abber nit diè weschtlichschte früènèrè slawischi Sidlung z Süddütschland. Uff èm weschtlichè Schenkel vum Maindreiegg folgèd [[Winterhausen|Winterhuusè]], [[Sommerhausen|Summerhuusè]], [[Eibelstadt|Eibelschtadt]] un [[Randersacker]]. Beidersits vum Fluß breitet sich denn [[Würzburg|Würzburch]] uus, diè zweitgröschti frängischi Stadt. D Würzburcher Altschtadt isch im Zweitè Wältchrièg vo dè Weschtalliyrtè fascht platt gmacht worrè. Bedütèndi Bauwärch, wiè dè romanische [[Würzburger Dom|Dom]] odedr d [[Festung Marienberg|Feschtung Marièbärg]], sin erhaaltè blibbè odder widder hèrgschtellt worrè. Diè barocke [[Würzburger Residenz|Residènz]] isch als Wältkulturèrbe uusgwisè worrè, d [[Schloss Veitshöchheim|Sommerresidènz]] vom Würzburcher Fürschtbischof mit èrè Rokoko-Gartèaalaag im benõchbòrtè [[Veitshöchheim]] sin Wärch vum Balthasar Neumaa. Dè weschtliche Schenkel vum Maindreiegg isch suscht wènniger dicht besidlèt; nordweschtlich vo Würzburch git s a größèrè Sidlungè nu d Chlyschtädt [[Karlstadt|Karlschtadt]] un Gmündè, wo s Maindreiegg i s Mainvyregg un dè Main in südlichi Richtung übbergòt. ==== Mainvyregg ==== Eggpüngt vo sèllèm offènè Vyregg, wo gu Nordè hy offè isch, sin nachènand d Städt [[Gemünden am Main|Gmündè]], [[Wertheim|Wärtheim]], [[Miltenberg|Miltèbärg]] un Aschèburch. Dè Main umflǜèßt in sèllèm Abschnitt uff öppè 100&nbsp;km dè südlichè Deil vum [[Spessart]]. In Gmündè mündet vu Nordoschtè dè gröschte rächte Näbbèfluß vum Main, diè [[Fränkische Saale|Frängischi Saale]], un z [[Lohr am Main|Loor]] dè gröschte Fluß us èm Spessart, d [[Lohr (Fluss)|Loor]]. Ab dõ wörd s Maintal, wo gu Südè gòt, änger, waldrych un sidlungsarm. [[Datei:Grubingen Kirche 1594.jpg|mini|links|Kirchè z Grubingè i dè Chartè vum [[Spessart]] vom [[Pfinzing Paul]] (1594)]] Acht Kilometer südlich vo Lohr èwäg lyt uff dè rächtè Sitè [[Neustadt am Main|Neuschtadt am Main]] mit èm 1250 Johr altè ehemòligè Benediktinerkloschter. Vo sèllèm Kloschter un vo Würzburch us isch d Chrischtianisyrung vo Oschtfròngn im 8. Johrhundert uusgangè. [[Rothenfels|Rothèfels]] am Fuèß vo dè romanischè [[Burg Rothenfels (Rothenfels)|glychnamigè Burg]] isch mit öppè 1000 Ywooner diè chlynscht Stadt vo Bayern. Èrscht am südöschtlichè Eggpungt vum Mainvyregg folgèd mit [[Marktheidenfeld|Marktheidèfäld]] un Wärtheim widder zwei Chlyschtädt. Uumittelbar obberhalb vo Wärtheim gòt dè Main widder mòl durch è langi Schlaufè, d [[Mainschleife (Urphar)|Upharer Mainschlaufè]]. Dört flǜèßt er uff füüf Kilometer Längi um è in südlichi Richtung zeigendès Hörnle, s sognannte ''Himmelrych'', wo a sinèrè schmalschtè Stell nu 400&nbsp;m breit isch. [[Datei:Freudenberg am Main.jpg|mini|Freudèbärg]] Z Wärtheim mit mittelalterlichem Stadtbild un [[Burg Wertheim|Burgruinè]] mündet vo Südè hèr d [[Tauber]] i dè Main. Ab Wärtheim flǜèßt dè Main in Mäander gu Weschtè, woby er d Länder Baddè-Württèbärg un Bayern drènnt. Wärtheim am linkè Mainufer isch baddisch un ghört sit 1952 zuè Baddè-Württèbärg, s rächtsmainische un dütlich ältère [[Kreuzwertheim|Chrützwärtheim]] isch dõgegè bayrisch. [[Datei:Aschaffenburg schloss johannisburg.jpg|mini|hochkant|Schloß Johannisburg, Aschèburch]] S Landschaftsbild wörd isch fascht glych wiè sèll a dè öschtlichè Sitè vum Vyregg. Im gwundèné, waldrychè Dal, wo d Südgränzè vum Spessart bildèt, ligèd diè zwei vo Burgè überragtè Städtle [[Stadtprozelten|Stadtbrozältè]] un [[Freudenberg (Baden)|Freudèbärg]] sowiè mit [[Dorfprozelten|Dorfbrozältè]] diè älteschti Sidlung i dè Gegènd. Diè südweschtlichi Eggè vum Mainvyregg markyrt d Fachwärchschtadt [[Miltenberg|Miltèbärg]] a dè Mündung vo dè [[Mud (Fluss)|Mud]]. Villi mittelalterlichi Kirchè im Maindal, wiè öppè z Frangfurt odder z Mainz, sin us Miltèbärger [[Buntsandstein|Buntsandschtai]] baut worrè, wo me vo dè Staibrüch bis zuè dè Bauschtellè voschifft worrè het. S Maindal gòt nõch Nordè un zwǜschè [[Odenwald|Oudèwald]] un Spessart durrè, dört isch diè [[Alemannen|alemannischi]] Sidlung [[Grubingen|Gruèbingè]] glègè, wo bis im 17. Johrhundert am Mainufer gschtandè isch, sèbbi Kirchè [[St. Michaelis (Grubingen)|St. Michaelis]] isch bis 1778 am Mainufer gschtandè. S folgèd wittèri Chlyschtädt mit guèt erhaaltènè Ortschärn, wiè [[Klingenberg am Main|Klingèbärg]] un [[Obernburg am Main|Obèrèburg]]. D Sidlungsdichte am Main nõch nǜmmt ab dört dütlich zuè. Z Aschèburch gòt d Agglomeration Rhy-Main los, diè zweitgröschti dütschi [[Metropolregion]]. S Wòòrzeichè vo dè ehemòligè [[kurmainz]]ischè Residenzschtadt, s Renaissanceschloß [[Schloss Johannisburg|Johannisburg]], lyt rächts übber m Prallufer von èm Mainbogè, wo witt nõch Oschtè uusgryfè duèt; è wèng unterhalb lyt s [[Pompejanum]], wo vom König Ludwig I. baut worrè. ==== Dè Untermain ==== [[Bayerischer Untermain|Bayrischè Untermain]] sait mò dè Landchrais [[Landkreis Miltenberg|Miltèbärg]] un [[Landkreis Aschaffenburg|Aschèburch]] sowiè dè [[Kreisfreie Stadt|Chraisfreyè Stadt]] [[Aschaffenburg|Aschèburch]]. Dõdemit übberschniidèt sich dè Untermain-Abschnitt mit èm Mainvyregg. [[Datei:Seligestadt.jpg|mini|links|[[Eisgang|Iisschèlftèrè]] uff èm Main bi [[Seligenstadt|Seligèschtadt]]]] Vo Seligèschtadt bis zuè dè Mündung, also im gsamtè hessischè Abschnitt, flǜèßt dè Main durch è dicht bebauti [[Stadtlandschaft (Geographie)|Stadtlandschaft]]. Nur voeinzlèt findèd sich übber è baar Kilometer Uferschtüggle, wo nit zuèbaut sin. Dè Main, wo für sini Schlaufè berüümt isch, git am folgendè Volauf mit sini Mäander in Richtung Nordweschtè nòmmòl alles. Links vom sich schlängelndè Fluß lyt d Stadt Seligèschtadt, wo zuè nèm römischè Kaschtell ghört hèt, un sich durch diè karolingischi [[Basilika St. Marcellinus und Petrus (Seligenstadt)|Einhard-Basilika]] un ènèrè staufischè [[Pfalz Seligenstadt|Pfalz]] uuszeichnèt. Gegèübber lyt s bayrische [[Karlstein am Main|Karlschtai]]. Bi Karlschtai isch 1961 s èrschte [[Kernkraftwerk Kahl|Atomchraftwärch]] vo dè Bundesrepublik entschtandè. Dè Vosuèchsreaktor isch 1985 stillglait un bis Èndi vum Johr 2008 abbaut worrè. Z [[Kahl am Main|Kaal]], wo diè niddrigschti Gmeind vo Bayern isch, entwässerèt s [[Kahl (Fluss)|glychnamige Flüssle]] uff {{Höhe|103|DE-NN}} am rächtè Ufer i dè Main. [[Datei:Grossauheimufer.jpg|mini|Mainufer z Großauheim]] Diè èrschte hessische Gmeind am rächtè Mainufer isch [[Großkrotzenburg|Großkrotzèburg]] mit èm witthy sichtbarè [[Kraftwerk Staudinger|Chraftwärch Staudinger]]. Uff èm gegèübberligèndè Ufer lyt [[Hainburg]], èbbèfalls im Hessischè. Beidi Ufer vobindet unterhalb vum Chraftwärch è moderni Strõßèbrugg, d ''Limesbrugg''. Dèsèll Nammè isch gwäält worrè, well dè [[Limes]] zwǜschè Miltèbärg un Mainz vum Main bildèt worrè isch. Ab dört volauft dè Main bis Mainz nu nò im Land Hessè, allerdings drènnt er dört Südhessè vom [[Taunus]] un dè nördlichè Agglomeration vu Frangfurt am Main. Uff èm rächtè Ufer folgt [[Großauheim]], hüt èn Stadtdeil vo dè Induschtryschtadt [[Hanau]], wo fascht 100.000 Ywooner hèt. Stadtdeil links vum Main sin [[Klein-Auheim|Chly-Auheim]] un [[Steinheim (Hanau)|Staiheim]], wo gegèübber vum Hanauer Mainhaffè lyt. Dè Hanauer Mainhaffè isch einer vo dè gröschtè Binnèhäffè am Main. [[Datei:Friedenskirche-hanau001.jpg|mini|Friddenskirchè z Hanau]] Dè historische Chèrn vo dè früènèrè Residänz- un Garnisonsschtadt Hanau lyt uff èm rächtè Ufer. Er isch 1945 bi-nèm Huufè [[Bombenkrieg|Luftaagriff]] fascht ganz druff gangè. Dè historische [[Mainkanal (Hanau)|Mainkanal]] füürt zuè dè [[Geschichte der Stadt Hanau#Philipp Ludwig II. von Hanau-Münzenberg|Hanauer Neuschtadt]], sin flußnögschtè Abschnitt wörd hüt no vum [[Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Aschaffenburg|Schifffaartsamt Aschèburch]] als Diènschthaffè bruucht. Zwǜschè dè Hanauer Neuschtadt un èm [[barock|barogg]]è [[Schloss Philippsruhe|Schloß Philippsruè]] z [[Hanau-Kesselstadt|Chesselschtadt]] volauft barallel zum Fluß d [[Philippsruher Allee|Philippsruèr Allee]], wo i dè Mitti vum 18. Johrhundert baut worrè isch, un glychzitig èn Maindamm isch. Unterbrochè wörd sèlli Allee vo dè [[Kinzig (Main)|Kinzig]]-Mündung, d Kinzig flǜèßt in èm wittè Bogè fascht um diè gsamti Hanauer Altschtadt ummè. Drei Bruggè gôn im Berych vo dè Stadt Hanau übber dè Main durrè. [[Datei:Main Luftbild Offenbach & Frankfurt.jpg|mini|links|hochkant=1.5|Dè Main bi Offèbach mit èm Haffè im Vordergrund un dè Frangfurter Skyline obbè drübber]] Weschtlich vo Hanau chunnt am rächtè Ufer Maindal, am linkè Mainufer dè nägschtè nõch Dietesheim, èn Stadtdeil vo Müülheim am Main, un aaschlièßend d Chèrnschtadt Müülheim am Main. Übberregional bekannt isch Müülheim für sini Dietesheimer Basaltschtaibrugg, è Nadurschutzgebièt mit dè beidè vobundènè Seè mit èm Nammè Vogelsbärger See un Obberwald. D Seè sind im Zug vo dè Renaturyrung nõch èm Basaltabbau entschtandè un bǜètèd idǜllischi Perschpektyvè vo dè bis 12 Meter hochè Klippè vum See. Am Müülheimer Mainufer bi Dietesheim lyt d Müülheimer Mainschlüsè. Ußerdèmm vokeert zwǜschè Müülheim am Main un èm Maindaler Stadtdeil Dörnigheim d [[Mainfähre Mühlheim|Mainfäärè Müülheim]]. Vo Hanau flǜèßt dè Main gu Weschtè un chunnt churz druffhy zum S-förmigè [[Mainbogen|Mainbogè]] zwǜschè [[Maintal|Maindal]] un Frangfurt rächts un [[Offenbach am Main|Offèbach]] links. Dört ligèd am südlichè Ufer d Offèbacher Stadtdeile [[Offenbach-Rumpenheim|Rumpèheim]] mit èm [[Rumpenheimer Schloss|Rumpèheimer Schloß]] un [[Offenbach-Bürgel|Bürgel]]. Dèzwǜschè lyt i dè Auè s Nadurschutzgebièt [[Schultheis-Weiher|Schultheis-Wyèr]]. È Autofäärè vobindet dè Offèbacher Stadtdeil Rumpèheim mit èm Maindaler Ufer bi Maindal-Bischofsheim. Uff dè Uferzonè, wo dè Main i diè aaschlièßendi Schlaufè druff dätscht, lyt linksufrig s Zèntrum vo dè 120.000 Ywooner zellèndè Induschtry- un [[Lederwaren|Lèddèrwarè]]schtadt Offèbach am Main. S markanteschte Bauwärch a dè Offèbacher Mainpromenadè isch s [[Isenburger Schloss|Isèburger Schloß]]. Dè Frangfurter Stadtdeil [[Frankfurt-Fechenheim|Fèchèheim]] lyt gegèübber vo Offèbach un wörd vo sèllèrè Schlaufè ygfasst. Dört drǜfft dè Main uff eins vo dè gröschtè zämmèhängendè Gwerbegebiète vo Dütschland, sèll langèt vum Frangfurter Stadtdeil [[Frankfurt-Bergen-Enkheim|Bärgè-Enkheim]] übber Fèchèheim un s [[Frankfurt-Ostend|Oschtènd]] bis uff diè südlichi Mainsitè gu Offèbach. I sèllèm Gwerbegebièt befindèd sich drei Mainhäffè: dè [[Offenbacher Hafen|Haffè vo Offèbach]], dè [[Häfen in Frankfurt am Main|Frangfurter Obberhaffè]] un dè [[Frankfurter Osthafen|Oschthaffè]], mit insgsamt füüf großè [[Hafenbecken|Haffèbèggi]]. Im Zug vum Strukturwandel vo dè letschtè Johr isch èn Deil vo Haffèaalaagè stillglait. Uff dè Molè vum Offèbacher Haffè isch èn Beach-Club entschtandè. Churz unterhalb vo dè [[Staustufe Offenbach|Stauschtufè Offèbach]] lyt uff èm linkè Ufer d Frangfurter [[Gerbermühle|Gärbermülli]], èn belièbter Uusflugsort. Dört hèn sich im Septembèr 1815 dè [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] un d [[Marianne von Willemer|Marianne vo Willemer]] zum [[Tête-à-Tête]] droffè. Dè Flußabschnitt, wo jetzt chunnt, lyt i dè Frangfurter Innèschtadt zwǜschè dè [[Deutschherrnbrücke|Dütschhèrrèbrugg]] un dè Main-Neggar-Brugg un bǜètet è großstädtischi Flußpromenadè, wo mit dé Uferpromenadè vo dè Rhyfront z [[Köln]] un [[Düsseldorf]] sowiè dè [[Elbe|Elb-]]promenadè bim [[Dresden|Drèèsdner]] [[Terrassenufer|Terrassèufer]] un dè [[Binnenalster|Binnèalschter]] z [[Hamburg|Hamburch]] mithebbè cha. [[Datei:Woerthspitze vom Hoechster Schlossturm DSC 3853.jpg|mini|links|Niddamündung z Högscht]] Nüü Bruggè übberschpannèd uff sèllè guèt vyr Kilometern dè Fluß, un zwei Streggè vo dè Frangfurter [[S-Bahn Rhein-Main|S-Baan Rhy-Main]] un dè [[U-Bahn|U-Baan]] gön i dè beidè einzigè Maindunnel. Vo Oschtè hèr bǜetet sich s bekannte Bild mit dè Dürm vom [[Kaiserdom St. Bartholomäus|Kaiserdom]] un dè Altstadtkirchè im Vorder- un dè Hochhüser vo dè [[Liste der Hochhäuser in Frankfurt am Main|Skyline]] im Hintergrund. Uff èm rächtè Ufer lyt d [[Frankfurt-Altstadt|Frangfurter Altschtadt]],uff èm linkè dè Bezirk [[Frankfurt-Sachsenhausen|Sachsèhuusè]] mit èm [[Museumsufer]]. Uff Höchi vo dè historischè [[Alte Brücke (Frankfurt am Main)|Aaltè Brugg]] lyt è Inslè im Main; zwǜschè m [[Saalhof]] am [[Römerberg (Frankfurt am Main)|Römerbärg]] un dè Sachsèhüser bi dè [[Dreikönigskirche (Frankfurt am Main)|Dreikönnigskirchè]] chrützt dè [[Eiserner Steg|Iiserne Steeg]] dè Main. Kurz vor Ändi vum Innèschtadtabschnitt lyt uff dè rächtè Sitè dè Yachthaffè vo Frangfurt, wo früèner als Beggi vum stillglaitè [[Frankfurter Westhafen|Frangfurter Weschthaffè]] diènt hèt; uff èm ehemòligè Haffègländ isch è neues Woon- un Gewerbegebièt entschtandè. È baar Kilometer unterhalb vo dè Innèschtadt, a dè Mündung vo dè [[Nidda (Fluss)|Nidda]], lyt diè aalti Stadt [[Frankfurt-Höchst|Högscht]], wo hüt zuè Frangfurt ghört, uff dè Höchi übber m rächtè Mainufer. Dè Renaissancedurm vum èrzbischöflichè [[Höchster Schloß|Högschter Schloß]], d [[Justinuskirche (Höchst)|Justinuskirchè]] un dè erhaaltene Deil vo dè Stadtbefeschtigung sin dört z sää. Uumittelbar weschtlich vo dè Högschter Altschtadt chunnt an beidè Ufer dè [[Industriepark Höchst|Induschtrypark Högscht]], wo vyr Quadratkilometer groß isch un s ehemòlige Stammwärch vum Chemykonzärn [[Hoechst AG]] gsi isch. Im Induschtrypark git s dè ''Trimodalport'', èn Gwèrbehaffè mit Containerumschlag un Baanaaschluss. Uff dè rächtè Sitè erschint dènõch dè Stadtdeil [[Frankfurt-Sindlingen|Sindlingè]] un nõch èrè Linkskurvè d Stadt [[Kelsterbach|Kelschterbach]]. {{Panorama|Hoechster Mainpanorama August 2007.jpg|1000|Mainufer z Frangfurt-Högscht, mit Schloßdurm, Stadtmuèr, [[Justinuskirche (Höchst)|Juschtinuskirchè]], Fääraaleger un [[Mainfähre Höchst|Fäärè]], èm Hotelschiff a dè Niddamündung un drübber dè [[Bolongaropalast|Bolongaropalascht]]}} [[Datei:Fruehmittelalterlicher Mainverlauf.gif|mini|Untermain im Früèmittelaalter mit südlichem Sitèarm (Horlachè)]] [[Datei:MainzKostheimMaaraueMainspitzeKilometerNull 2.JPG|mini|hochkant|Kilometerschtai Null a dè Mainmündung uff dè Maarauè z Mainz-Koschtheim]] Am wittè [[Kelsterbach|Kelschterbach]]er Bogè lyt links èn Ölhaffè, wo u.&nbsp;a. für dè [[Rhein-Main-Flughafen|Frangfurter Flughaffè]] bruucht wörd, un è Aalegeschtell für Güèterschiff. Öppis höcher übber m rächtè Ufer lyt [[Hattersheim]]-[[Okriftel]] mit ènèm chlynè Fääraaleger (Okriftel–Kelschterbach, für Personè un Faarräder, im Sommerbedryb cha mò Bötli i s Wasser lõ), è ehemòligi Fabrik, wo Deil vo dè [[Route der Industriekultur Rhein-Main|Induschtrykultur-Routè Rhy-Main]] isch, sowiè è Kys- un Sandvoladeschtell. Au dè Fachwärchsort [[Eddersheim]] unterhalb vo dè glychnamigè Stauschtufè lyt è bitzeli höcher am rächtè Ufer. Nõch dè Übberfüürung vo dè [[Bundesautobahn 3|A&nbsp;3]] un dè [[Schnellfahrstrecke Köln–Rhein/Main|Neubauschtrèggi Frankfurt-Köln]] isch links èn witterè Ölhaffè stationyrt. Unterhalb vo sèllèm stôn uff beidè Flußbankett widder mòl Bäum; è baar sandigi Abschnitt wörrèd zum Bädèlè bruucht. Bi [[Raunheim]] volauft uff èm linkè Ufer d [[Bundesstraße 43|B&nbsp;43]]. Diè ehemòligi Stauschtufè Raunheim isch Quartyr vum Yachtclub Untermain mit Haffè un Schiffsaalegèr. S git Hywyys uff èn altè Mainarm, wo sich zwǜschè Raunheim un Rüsselsheim am Main vom Hauptarm drènnt hèt, a dè Rüsselsheimer Stadtdeil [[Haßloch]] un [[Königstädten|Könnigschtädtè]] durrè gangè isch un schlièßlich zämmè mit èm früènèrè [[Neckar|Neggar]]lauf bi Ginsheim i dè Rhy gmündet hèt. Dè Horlachgrabbè, wo öschtlich un südlich vo Haßloch volauft, lòt sèll no hüt eraanè.<ref>Karl Dittmarsch: ''Der Main von seinem Ursprung bis zur Mündung''. Zabern, 1843. S.&nbsp;412. [http://books.google.com/books?id=xnIAAAAAcAAJ&printsec=titlepage&hl=de#PPA412,M1 Google Books]</ref> Rächts vum Main lyt d Stadt [[Flörsheim am Main|Flörsheim]] mit Schiffsaalegèr un Bootshüsli vom Ruèderclub, èn Haffè für Kysumschlag un èn Tanklager-Haffè, links vum Main stòt diè großzügig aaglaiti Stadt [[Rüsselsheim am Main]] mit èm Stammwärch vo dè [[Opel|Adam Opel AG]]. [[Datei:Mainspitze fg01.JPG|mini|links|D Mainmündung]] Kurz vor dè Mündung, bi [[Hochheim am Main|Hochheim]], gôn d [[Weinberg|Wiibärg]] bis as rächte Ufer; sèll sin diè bekanntè Hochheimer Wiigärtè, wo schu zum Wiibaugebièt [[Rheingau (Weinbaugebiet)|Rhygau]] zellèd. Stromabsi vu Hochheim un dè gegèübberligèndè Gmeind [[Bischofsheim (Mainspitze)|Bischofsheim]] übberschpannt d [[Hochheimer Brücke|Hochheimer Brugg]], wo èn Deil vum [[Mainzer Autobahnring|Meenzer Autobaaring]] isch, un d [[Eisenbahnbrücke Hochheim|Ysèbaabrugg Hochheim]] dè Main. Diè letschtè Ortschaftè am Main sin [[Mainz-Kostheim|Koschtheim]] uff èm rächtè un Guschtavsburg am linkè Ufer, beidi sin zämmè mit Bischofsheim [[rechtsrheinische Stadtteile von Mainz|Meenzer Stadtdeil rächts vum Rhy]] gsi, wo 1945 durch è alliyrti [[Besatzungszone|Zonègränz]] vo dè Stadt [[Mainz|Meenz]] drènnt worrè sin. Sitdèm isch Koschtheim èn Stadtdeil vo [[Wiesbaden|Wysbaddè]] un Guschtavsburg ghört zuè dè Stadt [[Ginsheim-Gustavsburg|Ginsheim-Guschtavsburg]]. I dè Höchi vu Guschtavsburg lyt d [[Staustufe Kostheim|Stauschtufè Koschtheim]] als letschti Stauschtufè am Main. D Mündung i dè Rhy wörd [[Mainspitze|Mainschpitz]] dauft un lyt gegèübber vo dè [[Zitadelle Mainz|Meenzer Zitadellè]]. Èn andrè, ehemòligè Mündungsarm isch zum Koschtheimer ''Floßhaffè'' worrè, wo mit èm Main un èm Rhy zämmè um d Inslè [[Maaraue|Mainauè]] drum ummè flǜèßt. === Näbbèflüss === {{Hauptartikel|Liste der Nebenflüsse des Mains|Flußsischteem vum Main}} Diè längschtè [[Nebenfluss|Näbbèflüss]] vum Main sin diè [[Fränkische Saale|Frängischi Saale]] (rächts, 125&nbsp;km), d [[Tauber|Dauber]] (links, 114&nbsp;km), d [[Nidda (Fluss)|Nidda]] (rächts, 90&nbsp;km), d [[Kinzig (Main)|frängische Kinzig]] (rächts, 86&nbsp;km) un d [[Regnitz]] (links, 59&nbsp;km). e Zämmè mit yrem Quällfluß [[Pegnitz (Fluss)|Pegnitz]] isch d Regnitz allerdings 162&nbsp;km lang un dõdemit dè längscht Näbbèfluß. Zuèdèmm füürt d Regnitz a dè Mündung dütlich mee Wasser (56,6&nbsp;m³/s) wiè dè Main (44,7&nbsp;m³/s), asè cha mò si hǜdrographisch sogar als dè Hauptfluß vum Mainsischteem aaluègè.<ref>Pegeldatè vo ''Kèmmèrè'' (Main) un ''Pettschtadt'' un ''Vorra'' (Regnitz), vomeert um dè Gebiètsabfluß (6,1&nbsp;l/s km²) vum jewyligè Räschtyzugsgebièt (Regnitz: 234,8&nbsp;km², Main: 184,7&nbsp;km²) bis zuè dè Mündung</ref> A dè Pegnitz lyt ußerdèmm Nürnbärch, wo mit Abschtand diè gröscht Stadt an èm Main-Zuèfluß isch. '''Grafik vo dè Quäll- un Näbbèflüss mit übber 40&nbsp;km Längi <small>(je mit Quällflüss)</small>''' <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal format:xxxx ImageSize = width:750 height:auto barincrement:25 PlotArea = left:10 right:10 top:10 bottom:70 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.3) BackgroundColors = canvas:canvas Period = from:0 till:170 ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0 gridcolor:darkgrey ScaleMinor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:lightgrey BarData= barset:Flußlängi Define $left = textcolor:white color:oceanblue Define $right = textcolor:black color:skyblue PlotData= width:18 fontsize:M textcolor:black color:skyblue shift:(20,-6) anchor:from barset:Flußlängi from:start till:45.3 $right text:Wyßè Main (51,7 km) from:start till:55.1 $left text:Rotè Main (55,1 km) from:start till:53.0 $right text:Rodach (53.0 km) from:start till:65.1 $right text:Itz (65,1 km) from:start till:53.9 $right text:Baunach (53,9 km) from:start till:162.1 $left text:Regnitz (162,1 km) from:start till:63.5 $right text:Wèrn (63,5 km) from:start till:140.0 $right text:Frängischi Saale (140,0km) from:start till:130.6 $left text:Dauber (130,6 km) from:start till:49.7 $left text:Mümling (49,7 km) from:start till:62.2 $left text:Gèrschprènz (62,2 km) from:start till:86.0 $right text:Kinzig (86,0 km) from:start till:89.7 $right text:Nidda (89,7 km) TextData= fontsize:M pos:(10,50) text:km pos:(10,30) text:"Rächti Näbbèflüss: Hellblau" pos:(10,10) text:"Linkè Näbbèflüss: Dunkelblau" </timeline> '''Lischtè vo dè Quäll- un Näbbèflüss''' Im folgendè sin d Näbbèflüss vum Main mit mee wiè 20&nbsp;km Längi uffglischtet.<br /> <small>(Zuè dè bessèrè Übbersicht un zur Sortyrung flußabsi sin i d [[Gewässerkennzahl (Deutschland)|GKZ]]-Ziffèrè nõch dè 24 – ''Main'' – Bindeschtrich ygfüègt!)</small>: {| class="wikitable sortable toptextcells" |- ! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Nammè !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Lage !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Längi<br /><span style="font-weight:normal">[km]</span> !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | [[Einzugsgebiet|EZG]]<br /><span style="font-weight:normal">[km²]</span> !! class="unsortable" style="background-color:#CEDAF2;" | &nbsp; !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Ab&shy;fluß<br />(MQ)<br /><span style="font-weight:normal">[m³/s]</span> !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Mündung<br /><span style="font-weight:normal">[Main-km]</span> !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Mün&shy;dungs&shy;höchi<br /><span style="font-weight:normal">[m. ü. NN]</span> !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Mündungs&shy;ortschaft !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | Ab&shy;schnitt !! style="vertical-align:top" style="background-color:#CEDAF2;" | [[Gewässerkennzahl (Deutschland)|GKZ]] |- | [[Weißer Main|Wyßè Main]] | rächts | align="center" | {{0|0}}51,7 | align="right" | {{0|0}}636,5{{0|0}} | align="left" | <ref name="Keller">Reiner Keller; ''Der mittlere Niederschlag in den Flußgebieten der Bundesrepublik Deutschland'' – Bundesaaschtalt für Landeskundi 1958</ref><ref name="unvollständig">Zaal umfasst nit s komplètte Yzugsgebièt</ref> | align="center" | {{0|0}}9,2 | align="right" | 472,0 | align="center" | 293 |[[Kulmbach]]-[[Melkendorf (Kulmbach)|Melchèdorf]] | QF | | 24 |- | [[Roter Main|Rotè Main]] | links | align="center" | {{0|0}}55,1 | align="right" | 500,4{{0|0}} | align="left" | <ref name="unvollständig" /> | align="center" | {{0|0}}4,9 | align="right" | 472,0 | align="center" | 293 | Kulmbach-Melchèdorf | QF | | 24-12 |- | [[Rodach (Main)|Rodach]] | rächts | align="center" | {{0|0}}53,0 | align="right" | 1009,9{{0|0}} | align="left" | | align="center" | 13,4 | align="right" | 440,1 | align="center" | 269 | [[Marktzeuln]] | OM | | 24-14 |- | [[Itz]] | rächts | align="center" | {{0|0}}65,1 | align="right" | 1029,0{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}9,7 | align="right" | 395,7 | align="center" | 238 | [[Baunach]] | OM | | 24-16 |- | [[Baunach (Fluss)|Baunach]] | rächts | align="center" | {{0|0}}53,9 | align="right" | 426,2{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}2,4 | align="right" | 394,4 | align="center" | 236 | Baunach | OM | | 24-18 |- | [[Leitenbach (Main)|Leitèbach]]<br />(mit ''Ellèrèbach'') | links | align="center" | {{0|0}}22,3 | align="right" | 116,18{{0|}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}0,9 | align="right" | 390,0 | align="center" | 234 | [[Hallstadt|Hallschtadt]] | OM | | 24-192 |- | [[Regnitz]]<br /> (mit ''[[Rednitz]]'') | links | align="center" | 162,1 | align="right" | 7523,3{{0|0}} | align="left" | | align="center" | 56,6 | align="right" | 384,1 | align="center" | 232 | [[Bamberg|Bambärch]]/[[Bischberg|Bischbärch]] | OM | | 24-2 |- | [[Nassach (Main)|Nassach]]<br /> (mit ''Höllschwärzgrabbè'') | rächts | align="center" | {{0|0}}23,9 | align="right" | 140,5{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}0,9 | align="right" | 354,4 | align="center" | 216 | [[Haßfurt]] | OM | | 24-32 |- | [[Unkenbach (Main)|Unkèbach]] | links | align="center" | {{0|0}}25,7 | align="right" | 110,9{{0|0}} | align="left" | {{GeoQuelle|DE-BY|GV24|69}} | align="center" | | align="right" | 321,3 | align="center" | 200 | [[Röthlein|Röthlè]]-Hirschfäld | MD | | 24-334 |- | [[Volkach (Main)|Volkach]]<br /> (mit ''Aubach'') | links | align="center" | {{0|0}}26,6 | align="right" | 127,8{{0|0}} | align="left" | <ref>{{Webarchiv|url=http://www.fischereiverband-unterfranken.de/gewaesser.html |wayback=20140925132943 |text=Fischereivoband Unterfròngn |archiv-bot=2019-04-23 07:15:37 InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | {{0|0}}0,7 | align="right" data-sort-value="310,8" | W&nbsp;310,8 | align="center" | 191 | [[Volkach]] | MD | | 24-336 |- | [[Schwarzach (Main)|Schwarzach]] | links | align="center" | {{0|0}}21,4 | align="right" | 179,1{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}1,0 | align="right" | 299,1 | align="center" | 188 | [[Schwarzach am Main]] | MD | | 24-34 |- | [[Pleichach|Plychach]] | rächts | align="center" | {{0|0}}32,4 | align="right" | 128,5{{0|0}} | align="left" | {{GeoQuelle|DE-BY|GV24|82}} | align="center" | {{0|0}}0,4 | align="right" | 252,4 | align="center" | 167 | Würzburch | MD | | 24-376 |- | [[Wern|Wèrn]] | rächts | align="center"| {{0|0}}63,5 | align="right" | 601,7{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}2,6 | align="right" | 215,6 | align="center" data-sort-value="153,0001" | 153 | [[Gemünden am Main|Gmündè am Main]]-[[Wernfeld|Wèrnfäld]] | MD | | 24-38 |- | [[Fränkische Saale|Frängischi Saale]] | rächts | align="center" | 140,0 | align="right" | 2764,8{{0|0}} | align="left" | | align="center" | 24,2 | align="right" | 211,1 | align="center" | 153 | Gmündè am Main | MV | | 24-4 |- | [[Lohr (Fluss)|Loor]]<br />(mit ''Loorbach'') | rächts | align="center" | {{0|0}}23,2 | align="right" | 235,5{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}3,2 | align="right" | 198,2 | align="center" | 148 | Loor am Main | MV | | 24-52 |- | [[Hafenlohr (Fluss)|Haffèloor]] | rächts | align="center" | {{0|0}}24,8 | align="right" | 147,4{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}1,7 | align="right" | 182,3 | align="center" | 143 | [[Hafenlohr|Haffèloor]] | MV | | 24-56 |- | [[Aalbach (Main)|Aalbach]]<br /> (mit ''Franzosègrabbè'') | links | align="center" | {{0|0}}26,1 | align="right" | 140,4{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}0,5 | align="right" | 165,5 | align="center" | 139 | [[Wertheim|Wärtheim]]-Bettingè | MV | | 24-58 |- | [[Tauber|Dauber]] | links | align="center" | 130,6 | align="right" | 1809,5{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}9,8 | align="right" | 156,5 | align="center" | 136 | Wärtheim | MV | | 24-6 |- | [[Erf (Fluss)|Erf]] | links | align="center" | {{0|0}}38,3 | align="right" | 254,7{{0|0}} | align="left" | <ref>[http://www.hnd.bayern.de/pegel/unterer_main/buergstadt-24719102/statistik? Pegèl im Maingebièt: Bürgschtadt / Erf]</ref> | align="center" | {{0|0}}1,9 | align="right" | 125,9 | align="center" | 125 | [[Bürgstadt|Bürgschtadt]] | MV | | 24-712 |- | [[Mud (Fluss)|Mud]] | links | align="center" | {{0|0}}23,8 | align="right" | 402,1{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}3,4 | align="right" | 123,3 | align="center" | 125 | [[Miltenberg|Miltèbärg]] | MV | | 24-72 |- | [[Mömling]] | links | align="center" | {{0|0}}49,7 | align="right" | 377,4{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}4,0 | align="right" | 105,7 | align="center" | 117 | [[Obernburg am Main|Obèrèburg am Main]] | MV | | 24-74 |- | [[Elsava]]<br /> (mit ''Kaltèbach'') | rächts | align="center" | {{0|0}}24,7 | align="right" | 156,5{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}1,3 | align="right" | 104,1 | align="center" | 116 | [[Elsenfeld|Iisèfäld]] | MV | | 24-752 |- | [[Aschaff]]<br /> (mit ''Chlyaschaff'') | rächts | align="center" | {{0|0}}21,5 | align="right" | 167,9{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}1,5 | align="right" | 84,1 | align="center" data-sort-value="105,0001" | | Aschèburch | UM | | 24-754 |- | [[Gersprenz|Gèrschprènz]]<br /> (mit '' Mèrgbach'') | links | align="center" | {{0|0}}62,2 | align="right" | 513,0{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}3,5 | align="right" | 77,1 | align="center" | 105 | [[Kleinostheim|Chlyoschtheim]] | UM | | 24-76 |- | [[Kahl (Fluss)|Kaal]] | rächts | align="center" | {{0|0}}32,4 | align="right" | 198,4{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}2,0 | align="right" | 66,8 | align="center" | 101 | [[Kahl am Main|Kaal am Main]] | UM | | 24-772 |- | [[Kinzig (Main)|Kinzig]] | rächts | align="center" | {{0|0}}86,0 | align="right" | 1058,3{{0|0}} | align="left" | | align="center" | 10,8 | align="right" | 55,5 | align="center" | {{0|0}}99 | Hanau | UM | | 24-78 |- | [[Rodau (Main)|Rodau]] | links | align="center" | {{0|0}}27,6 | align="right" | 163,9{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}0,6 | align="right" | 49,9 | align="center" data-sort-value="95,0001" | | [[Mühlheim am Main|Müllheim am Main]] | UM | | 24-792 |- | [[Nidda (Fluss)|Nidda]] | rächts | align="center" | {{0|0}}89,7 | align="right" | 1942,4{{0|0}} | align="left" | | align="center" | 13,1 | align="right" | 24,9 | align="center" | {{0|0}}88 | Frankfurt-[[Frankfurt-Höchst|Högscht]] | UM | | 24-8 |- | [[Liederbach (Main)|Lièderbach]]<br /> (mit ''[[Reichenbach (Liederbach)|Rychèbach]]'') | rächts | align="center" | {{0|0}}20,9 | align="right" | 37,5{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}0,3 | align="right" | 24,1 | align="center" | {{0|0}}88 | Frangfurt-Högscht | UM | | 24-92 |- | [[Schwarzbach (Main)|Schwarzbach]]<br /> (mit ''Dattèbach'') | rächts | align="center" | {{0|0}}31,4 | align="right" | 134,8{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}1,1 | align="right" | | align="center" data-sort-value="83,0001" | | [[Hattersheim]] | UM | | 24-96 |- | [[Wickerbach]] | rächts | align="center" | {{0|0}}23,8 | align="right" | 64,9{{0|0}} | align="left" | | align="center" | {{0|0}}0,4 | align="right" | 8,1 | align="center" | {{0|0}}83 | [[Flörsheim am Main]] | UM | | 24-98 |- |} == Geomorphology un Hǜdrology == === Geology === [[Datei:Offenbach Mainbogen.jpg|miniatur|Ein vo dè zaalrychè Mäander vum Main isch dè [[Mainbogen|Mainbogè]] zwǜschè Offèbach un Fechèheim]] Dè älteschte nõchgwisène Vorläufer vum Main hèt schu im früènè [[Oligozän]] vor öppè 35 Millionè Johr eksischtyrt. Er isch dörtzmòl nu bis Bambärch wiè dè hütige Main vo Oschtè nõch Weschtè gangè, ab Bambärch isch es übber s hütige Regnitz/Rednitz-Dal gu Südè witter gangè un hèt uugfäär bi [[Augsburg|Augschburg]] in è Meer entwässerèt, wo sich im Alpèvorland dört graad uusbreitet hèt. Sèll Meer isch èn Räscht vo dè [[Tethys (Ozean)|Tethys]] gsi. Vor öppè 14,7 Millionè Johr isch dè Urmain durch Drümmermassè von èm Meteoritèyschlag (Nördlinger Rys) nördlich vo [[Treuchtlingen|Dreuchtlingè]] zuè nèm rysigè See uffgschtaut worrè, wo spôter widder uusgloffè isch. Nõch gegè Èndi vum [[Tertiär]] vor öppè 2,6 Millionè Johr isch s Maingebièt durch è baar Flussläuf gu Südè zuè dè [[Donau]] hy entwässerèt worrè. Èrscht mit dè Entschtehig vum [[Oberrheingraben|Obberrhygrabbè]] hèt sich d Wasserscheidè nõch Südoschtè voschobbè. Demèntschprechend hét znägscht dè weschtlichschte vo sèllnè Donaunäbbèflüss sini Flièßrichtung gu Weschtè zum Untermain hy gänderèt, spôter isch öppis Ähnlichs au am öschtlichè Mainvyregg un am Maindreiegg bassyrt, wo beidi Zeugè vo dè altè Flièßrichtungè gèg d Donau hèrrè sin. Dè hütige Obbermain hèt abber èrscht i dè Donau/Günz-Interglazialzit d Haßfurter Keuperschtufè übberwundè un isch vo dört èwäg èbbèfalls nõch Weschtè gangè. Am Aafang vum [[Pleistozän|Pleischtozän]] isch s Flusssischteem vum Main scho witgehènd im hütigè Zuèschtand. Sithèr hèn sich diè hütigè Dalformè uusbildèt. Dõdeby hèt sich dè Main in relatyv churzer Zit um mee wiè 100&nbsp;m ygschnittè. Durch dè Wechsèl zwǜschè [[Warmzeit|Warmzit]] un [[Kaltzeit|Kaltzit]] sin znägscht relatyv breiti un flachi Däler entschtandè, wo spôter änger un dǜèfer ygschnittè worrè sin. I dè Kaltzitè hèn sich durch Froschtvowitterung großi Mengè Schotterglump abglagerèt, wo i dè Warmzitè widder uusgrumt worrè sin. Durch dè meefachen Wechsèl vo Klima un Wasserfüürung hèn sich i dè Däler meischtens meerèri Terrassèschtufè abglagerèt. Innerhalb vo sèllè Terrassèschtufè isch s Phänomen z beobachtè gsi, wo s Dal voschütt gòt.<ref>KÖRBER 1962 – Die Entwicklung des Maintals</ref> Gegè Èndi vum [[Altpleistozän|Altpleischtozän]] hèt dè Main sy Dal mit bis zuè 60&nbsp;m mächtigè Sedimänten zuègschobbè. D Ursach isch bis hüt nit eidütig klärt. Sèll Zuèschièbe hèt übber meereri Kalt-Warm-Wechsèl aaghaltè un gegè Èndi vum [[Mittelpleistozän|Mittelpleischtozän]] (wòrschinlich Cromer III) hèt dè Main widder z erodyrè aagfangè, bis er uff sy hütigs Dalniveau glangt isch.<ref>DIETZ, K. (1981): Zur Reliefentwicklung im Main-Tauber-Bereich. – Rhein-Main. Forsch., 93; Frangfurt a. M.</ref><ref>KURZ, R.W. (1988): Untersuchungen zur ältest- bis mittelpleistozänen Terrassen- und Sedimententwicklung im Mittelmaintal – Würzb. Geogr. Arb., 72; Würzburch</ref> Charakteristisch für dè Main sin d ''Dalmäander,'' wo sich dört bildèt hèn, wo dè Main durch [[Muschelkalk|Muschelkalch]] un [[Buntsandstein|Buntsandschtai]] durrè gòt. Meefach chunnt s dõdeby zuè Mäanderdurchbrüch un zuè Bildung vo sognenntè ''Umlaufbärg,'' z.&nbsp;B. bi Loor un bi Marktheidèfäld. D Mainschlaufè vo Volkach isch è Byschpill von èm noch nit vollschtändig durrè brochènè Mäander. Dè obbere Main flǜèßt durch diè [[Kulturlandschaft]] durrè, wo nõch im benamst isch, nämlich s ''Obbermainland'' näbscht sim Chèrn, èm ''Obbermainischè Högerland'' === Wasserschüttung === Dié mittleri Schüttung vum Main isch z Schweinfurt mit 112&nbsp;m³/s, z Würzburch mit 120&nbsp;m³/s, z Aschèburch mit 155&nbsp;m³/s, z Frangfurt mit 200&nbsp;m³/s un a dè Mündung i dè Rhy mit öppè 211&nbsp;m³/s gmessè worrè. D Schüttung unterlyt im Johresvolauf starkè Schwankungè. D Högschtabflüss git s normalerwys im Früèling, zwǜschè Januar un März, diè niddrigschtè am Ènd vum Summerhalbjohr (Auguscht/Septembèr). Sit dè 1970er-Johr bis zum Johr 2000 isch z Bayern a dè sognenntè ''[[Überleitung Donau-Main|Übberleitung Donau-Main]]'' baut worrè. Dõdeby wörd s Niddrigwasser vo dè Règnitz maximaal 15&nbsp;m³/s höcher, well s Wasser us dè [[Altmühl|Altmüül]] un übber dè [[Main-Donau-Kanal|Main-Donau-Kanaal]] i s Yzugsgebièt vum Main umgleitet wörd. Übber s [[Fränkisches Seenland|Frängische Seèland]] chömmèd asè öppè 150 Millionè m³ Wasser pro Johr i s wasserarme Fròngn un i dè Main. D Übberleitung isch s gröschte wasserwǜrtschaftliche Brojèkt vum Freischtaat Bayern. S isch 1970 eischtimmig im Bayrischè Landdaag beschlossè worrè, doch sin vo Kritiker ökologischi Bedenkè güßèrèt worrè. D Übberleitung vo größerè Wassermengè übber diè europäischi Wasserscheidè us èm Yzugsgebièt vo dè Donau i sèll vum Rhy bedütet für d Kritiker èn unzuèlässigè, well grobè Ygriff i dè natürliche Wasserhuushalt. D Befürworter vum Brojèkt argumentyrèd dègegè, well s Brojèkt d Ökology vum Mainsischteem vobesserè dät (wèg dè Vobesserung vo dè Wasserqualidät i dè Sommermonèt), wôrend im Altmüüldal un a dè Donau d Gfòòr vo summerlichem Hochwässer reduzyrt wörd. === Hochwasser === [[Datei:Karlstadt Hochwasser 2011.jpg|miniatur|links|Hochwasser Januar 2011, Karlschtadt]] Mainhochwässer drèttèd fascht uusschlièßlich im Winterhalbjohr uff, hüfig nõch èrè Nidderschlagsperiodè in Vobindung mit dè Schneeschmelzi. Bsunders hochi Schäddè sin immer denn z vozeichnè, wenn s [[Hochwasser]] mit [[Eisgang|Iisschelftèrè]] zämmè uffdrèttè duèt, so isch s z.&nbsp;B. 1306, 1784 un 1882 gsi. Im Lauf vo dè Johrhunderte hèt s zaalrychi Übberschwemmungè am Main gää, wo großi Schäddè voursacht hèn odder Menschèläbbè gfordèrèt hèn. D Mainbruggè z Würzburch un Frangfurt sin è baar Mòl durch Hochwasser gschlissè worrè. [[Datei:Sulzfeld-Hochwassermarken.jpg|miniatur|hochkant|Hochwassermarkè am Stadtdor vo Sulzfäld am Main]] [[Datei:Main-Hochwasser Januar 2011 F-Hoechst.jpg|miniatur|links|Hochwasser z Frangfurt-Högscht, Januar 2011]] Übber Hochwasserereignis us èm [[Mittelalter|Mittelaalter]] git es keini zitgnössischè Dokumänt, sondern nu Bericht in Chronikè vum 16. odder 17. Johrhundert.<ref>Uusfüürlich byschpillswys [[Achilles Augustus von Lersner]] in sinèrè 1706 erschinnènè ''Der Weit-berühmten Freyen Reichs- Wahl- und Handels-Stadt Frackfurt am Mayn Chronica''. Älteri Bericht cha mò i dè Aschènburcher ''Franckenfurter Chronik'' vum Maximillian Fauscht findè, wo um 1624 gmacht worrè isch, un i dè ''Deutschen Annalen der Stadt Frankfurt am Main'' uss dè zweitè Hälfti vum 16. Johrhundert.</ref> So git s übber diè Übberschwemmungè keini schriftlichi Beleeg, wo vom Lersner uffzellt worrè un i dè Johr 855, 874, 879, 880 un 1174 bassyrt sin. Èrschti Dokumänt, wo indirèkti Ruggschlüss uff Hochwasserschäddè zuèlôn, stammèd uss èm 13. Johrhundert in Form vo kaiserlichè Privilegiè. Asè hèt am 10. Mai 1235 dè Könnig [[Heinrich VII. (HRR)|Heinrich VII.]] dè Frangfurter s Rächt gwäärt, d Hälfti vo dè Erlös vo dè hysigè Münzè ''auf ewige Zeiten'' für d Widderhèrschtellung un Erhaltung vo dè Mainbrugg z vowendè un s Holz, wo s dõdèzuè bruucht hèt, im [[Wildbann Dreieich|Reichsforscht]] z entnää.<ref>[[Johann Friedrich Böhmer]] (Hrsg.), ''Urkundenbuch der Reichsstadt Frankfurt'', S. 55 Nr. 107</ref> Uffgrund vo dè großè Bedütung vo dè Frangfurter Mainbrugg für dè Vokeer findèt mò i dè älteschtè Bericht immer widder Hywys übber Hochwasserschäddè, z.&nbsp;B. 1192, 1235 un 1306: ''Anno domini da man zält nach gepurt Unsers Herrn Jesu Christi Tausent Dreihundert und sechs Jar, an unser Frauen Lichtmeß abendt'' (1. Februar)'', Ist geweß zu Frankfurt der Main von Eys und gewesser so groß das es die Zwen Thürm, und den Mehrern theil an der Brücken hat hinweg gestoßen, darzu Ist ein groß volk von Mann und Frawen bei fünfhundert Mensch uf der Brücken gestanden der sindt Zehen umbkommen.''<ref>''Dütschi Annalè vo dè Stadt Frangfurt''. Nõch èm Fauscht vo Aschèburch sin sogar 600 Menschè bim Uuglück gschtorbè, sèll wär diè gröscht Hochwasserkataschtrophè in allè Zitè am Main.</ref> In Würzburch ligèd sit èm 14. Johrhundert Informationè übber diè wichtigschtè [[Hochwasser in Würzburg|Würzburger Hochwässer]] vor. Dè Schaddènsvolauf von èm Main-Hochwassers cha zimli unterschydlich sy. So isch zum Byschpill dè Wasserschtand am [[Pegel Würzburg|Pegel Würzburch]] bim Januarhochwasser 2003 um ca. 30&nbsp;cm übber sèllèm vom Januar 1995 glègè, wôrend s z Frangfurt gnau anderscht ummè gsi isch. Diè folgèndè Uusfüürungè beziènèd sich uff dè Pegel Frangfurt.<ref>Uusfüürlichi Darschtellungè git s i dè Publikation ''Hochwasser und Überschwemmungen – Leben mit dem Main. Eine Chronik'' vo dè Schüßler Claudia im: ''Archiv für Frankfurts Geschichte und Kunst 70'', Volaag Waldemar Kròmer, Frangfurt am Main 2004, ISBN 3-7829-0559-8, S. 167–183</ref> Bi Mittelwasser bedrait dè Wasserschtand am Pegel Frangfurt am Main 177&nbsp;cm, bezogè uff dè Pegelnullpungt am [[Frankfurter Osthafen|Frangfurter Oschthaffè]] (+90,64&nbsp;m&nbsp;ü. NN).<ref>Dört git s èn Pegelmesser sit 1957. Vo 1915 bis 1956 hèt s èn Pegelmesser am [[Eiserner Steg|Iisernè Steg]] (+89,80&nbsp;m&nbsp;ü. NN) gää, bis 1915 a dè [[Alte Brücke (Frankfurt am Main)|Aaltè Brugg]] (+90,90&nbsp;m&nbsp;ü. NN)</ref> Wenn dè Wasserschtand a d 300&nbsp;cm Hochwassermarke I hèrrè odder drübber gòt, wörd d Schifffaart ygschränkt, ab 370&nbsp;cm, im Högschtè Schifffaartswasserschtand (HSW) – Hochwassermarkè II, ist kein Schiffsvokeer mee möglich. Sèll gildèt für d Strèggi Haffè Aschèburch bis Stauschtufè Grysheim, bi dèrrè dè Frangfurter Pegel dè Richtpegel isch.<ref> {{Webarchiv|text=Binnenschifffahrtsstraßen-Ordnung (BinSchStrO) §&nbsp;11.11 |url=http://www.elwis.de/Schifffahrtsrecht/Binnenschifffahrtsrecht/BinSchStrO/Zweiter_Teil/Kapitel_11/11.11/index.html |wayback=20150425114734 |archiv-bot=2018-03-25 14:42:34 InternetArchiveBot }}, Wasser- un Schifffaartsvowaltung vum Bund</ref> I sèllèm Fall fangt dè Main aa, übber s Ufer z drèttè. Söttigi Übberschwemmungè chömmèd im Mittel öppè alli drei Johr vor. Sit 1826 wörrèd d Wasserschtänd z Frangfurt regelmäßig gmessè, znägscht durch dè [[Physikalischer Verein|Phǜsikalische Vorein]], sit 1845 durch s Stadtvomessungsamt. Im 19. Johrhundert hèt s in 40 Johr Übberschwemmungè gää, drunter in meererè Johr zweimòl un 1845 sogar dreimòl. Diè högschtè Wasserschtänd: {| | valign="top" | '''19. Johrhundert''' * 31. März 1845: ca. 640&nbsp;cm * 21. Februar 1876: 620&nbsp;cm * 27. Novembèr 1882: 633&nbsp;cm * 31. Dezembèr 1882: 570&nbsp;cm | valign="top" | '''20. Johrhundert''' * Februar 1909: 596&nbsp;cm * 16. Januar 1920: 618&nbsp;cm * 27. Februar 1970: 540&nbsp;cm * 30. Januar 1995: 547&nbsp;cm |} D Högschtschtänd im 21. Johrhundert sin im Januar 2003 (519&nbsp;cm) un im Januar 2011 (485&nbsp;cm) gsi. Insgsamt isch sit dè Stauregelung vum Main un dè dõmit vobundènè Vodǜèfung vum Fluß dè Schutz gegèübber chlynèrè Hochwässer vobessèrèt worrè. Uus früènèrè Johrhundert sin wituus größeri Hochwasserschtänd übberlifèrèt. S schlimmschte je regischtryrte Hochwasser isch im Juli 1342 vorchò, wo so gnennte [[Magdalenenhochwasser|Magdalenèhochwasser]] s Dal gfluètèt hèt. Dörtzmòl isch s Wasser i dè [[Weißfrauenkirche|Wyßfrauèkirchè]] ''sibbè Schuè'' hochgschtandè, sèll sin ca. 2&nbsp;m.<ref>Diè Höchi isch uff ènèrè lateinischè Inschrift a dè Kirchè aagää isch, sèlli Kirchè isch im Zweitè Wältchrièg in Schutt glait worrè. Lut dè aaltè Markyrung am [[Fahrtor|Faardor]] hèt dè Wasserschtand ''25 Fuß rheinisch'' bedrait. È entschprèchèndi Hochwassermarkè isch hüt am Iisèrnè Steg z sää.</ref> Sèlli Markè zeigt èn Pegel aa, wo mit 785&nbsp;cm am Pegel suscht niènèmòl z Stand chò isch. S Hochwasser vum 17. Januar 1682 isch mit ca. 690&nbsp;cm eins vo dè gröschtè un glychzitig s èrschte gsi, wo s èn druggtè Augèzeugèbericht vorlyt.<ref>Blasius Ilßner, ''Kurtze Erzehlung von der großen und undencklichen Ergießung deß Main-Strohms, welche am 17. Jan. dieses 1682.sten Jahrs am höchsten gestanden.'', Faksimile-Abdrugg im ''Frankfurt Archiv'', Braunschweich 2002</ref> Demnõch isch d Frangfurter Altschtadt vom Faardor bis zuè dè [[Neue Kräme|Neuè Chrômi]] übberfluètet worrè, dè [[Römerberg (Frankfurt am Main)|Römerbärg]], [[Großer Hirschgraben|Großè Hirschgrabbè]], d [[Fahrgasse|Faargassè]] un zaalrychi andri Gassè mit èm [[Nachen|Nachè]] befaarbar gsi un s Wasser isch in meerèrè Kirchè gschtandè. S [[Hochwasser 1784]] isch vum 27. Januar bis 4. März 1784 gangè. S gehört mit èrè Höchi vo ca. 659&nbsp;cm ebbèfalls zuè dè gröschtè Hochwasserereignis un isch zuèdèm durch zitgnössischi Bricht uusfüürlich dokumentyrt.<ref>''Ausführliche Nachricht von der großen Ergießung des Maynstroms in und bey der Reichsstadt Frankfurt im Jahre 1784'', Frangfurt am Main 1784</ref> Anderscht wiè in früènèrè Beschriibungè wörd s Hochwasser nǜmmi wiè-nè Gottesgricht gschildèrèt, dè Volauf wörd sachlich beschribbè, ebbèso wiè d Schutzvokeerungè un d Hǜlfsmaßnaamè für d Fluètopfer, wo vom Frangfurter Rõt droffè worrè sin. === Drybendes Iis === [[Datei:Eisgang auf dem Main im Februar 2006.JPG|miniatur|Iis uff èm Main bi Karlburg am 5. Februar 2006. Dütlich z erkènnè isch d Durchbruchslinniè vum [[Eisbrecher|Iisbrècher]]]] Bis zum Èndi vum 19. Johrhundert isch dè Main öppè i jeddem zweitè Johr übber sin gsamtè Lauf zuègfrorè, früèschtens im Novembèr (1513 am 13. Novembèr) un spôteschtens im Januar. S Iis isch im Allgmeinè zwǜschè Èndi Januar un Èndi März (spôteschtè Termin: 25. März 1845). Dè drybendè Iis hèt öfters voheerèndi Schäddè a Bruggè un Ufer aagrichtèt. Diè längscht Gförni im Johr 1768 hèt 79&nbsp;Dääg (vum 3. Januar bis zum 22. März) aaduèrèt. Dõdemit isch dè Fluß zuè [[Ostern|Oschtèrè]] fascht immer ''vom Eise befreit'', wiè-s dè [[Johann Wolfgang Goethe]] im ''Osterspaziergang'' beschribbè hèt (''[[Faust. Eine Tragödie.|Faust. Der Tragödie erster Teil. Vor dem Tor]]''). Im 20. Johrhundert hèt d Uffheizung durch Chraftwärch un Induschtryaalaagè vobundè mit dè Stauregelung, dèzuè gfüürt, dass uff èm Fluß sèlber in strängè Winter immer sèltèner è Iissdeggi entschtandè isch. Z Frangfurt isch dè Main zum letschtè Mòl im Winter 1962/1963 zuègfrorè. Am Obberlauf isch es bsunders i dè strängè Winter 1984/1985 un 1995/1996 no zuè starkè Voiisungè chò, asè hèt d Schifffaart ygschtellt wörrè müèsè. Zletscht isch es im Januar 2002, Januar un Februar 2006 sowiè im Januar 2009 nõch längerè Kälteperiodè zuè Behinderungè vo dè Schifffaart wegè Drybiis chò. == Nadur un Umwält == === Wassergüèti === Bis i s 20. Johrhundert isch dè Main ein vo dè fischrychschte Flüss z Mitteleuropa. Mit dè zuènämmèndè Induschtrialisyrung un èm Bevölkerungswachsdum hèt sich d Wasserqualidät zuènämend voschléchterèt. Au dè Bau vom Klärwärch Nidderrad z Frangfurt, wo 1887 als èrschti [[Kläranlage|Kläraalaag]] vo Dütschland in Bedryb gangè isch, sowiè vo zaalrychè wittèrè kommunalè un induschtrièller Abwasserreinigungsaalaagè hèt dõdraa nüt gänderèt. Nõch èm Zweitè Wältchrièg hèn d Strandbäder peu à peu zuègmacht wörrè müèsè. Sit dè 1960er Johr sin mee un mee Fisch massèwys gschtorbè un i dè 1970er Johr isch d Wasserqualidät vum Untermain i dè Gewässergüèteklassè ''III-IV'' odder ''IV'' (schlèchter Zuèschtand, vulgo au Kloakè). Am Höepungt vom Vodreckè vum Untermain isch im bsunder heißè Summer 1976 aaglangèt. Großes Uffsää hèt è Experimènt erzügt, wo Frangfurter Schüèler aagschtellt hèn. Diè Brojèktgruppè hèt [[Goldfisch]] in Wasserprobè ygsetzt, wo a voschiddènè Stellè im Frangfurter Stadtgebièt us èm Main usègholt worrè. Ein vo dè Goldfisch, wo in èm Aquarium mit sebbèm Wasser gschwummè isch, wo vo nèrè Stell unterhalb vum Wärch Högscht gschtammt hèt, hèt sèll Experimènt nit übberläbt <!-- Fungtionyrt au mit Schnaps odder Wolka, isch abber düèrer -->. Dè Uus- un Neubau vo kommunalè un induschtrièllè Kläraalaagè sowiè Vofaarensvobesserungè vo dè Induschtry hèn dèfür gsorgt, dass sich d Wasserqualidät suksessyv widder vobessèrèt hèt. Nõch èm aktuèllè Bericht übber diè ''Biologischi Gwässergüèti vo dè Flǜèßgwässer z Hessè'' hèt d Wasserqualidät vum Main im Johr 2010 im gsamtè hessischè Abschnitt vo dè Güèteklassè ''II'' (guètè Zuèschtand). Diè vobliibèndi Wasserbelaschtung isch zuè nèm großè Deil uff Obberflächèabflüss, z.&nbsp;B. nõch starkè Regèfäll, odder uff Belaschtungè uss dè [[Landwirtschaft|Landwǜrtschaft]] zruggzfüürè un nu schwèr witter z voringèrè.<ref>[[Hessisches Landesamt für Umwelt und Geologie|Hessisches Landesamt für Umwält un Geology]]: ''Bericht zur Gewässergüte 2010'' ([https://umwelt.hessen.de/sites/default/files/HMUELV/hlug_berichtgewaesserguetekarte2010.pdf online, PDF])</ref> S wörd trotzdèm witterhy dèvo abgrõtè, im Main z bädèlè, well mikrobièlli Drèck im Wasser sy chönnt. Nõch èm Rõt vum [[Hessisches Ministerium für Umwelt, ländlichen Raum und Verbraucherschutz|HMUKLV]] sind Flüss (im Hessischè) generèll als Baddewasser nit geignèt.<ref>[[Hessisches Ministerium für Umwelt, ländlichen Raum und Verbraucherschutz|HMUKLV]]: ''Hessische Badegewässer'' ({{Webarchiv|url=https://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/738/Badeseen.pdf |wayback=20150726132037 |text=online, PDF |archiv-bot=2020-02-29 18:03:26 InternetArchiveBot }})</ref> Im Johr 2004 isch diskutyrt worrè, d Wasserqualidät uff èm Flussabschnitt zwǜschè dè Stauschtuèfè Offèbach un Grièsheim mit meerèrè 100.000&nbsp;m³ Drinkwasser temporär asè z vobessèrè, dass dè Schwimmwettbewärb vum [[Triathlon]] [[Ironman Germany]] im Main statt im [[Langener Waldsee|Langèmer Waldsee]] uusdrait wörrè cha. D Blään sin abber i dè Öffentlichkeit umschtrittè un bis hüt nit realisyrt worrè. === Flora un Fauna === [[Datei:Blaukehlchen Beobachtungsplattform.jpg|mini|links|Blaubrüschtle]] Nò im 19. Johrhundert hèt dè Main zuè dé artèrychschtè Gwässer vo Dütschland ghört. In vill Ortschaftè hèt s sit èm Mittelaalter Fischerzümpft gää, z.&nbsp;B. z Frangfurt sit èm Johr 945.<ref>{{Internetquelle| url=http://www.frankfurter-fischerzunft.de/geschichte-der-zunft/ | zugriff=2018-08-24 | titel=Die Urgeschichte der Frankfurt-Sachsenhäuser Fischerzunft| werk=www.frankfurter-fischerzunft.de }}</ref> D Flussregulyrung, vobundè mit dè künschtlichè Aabassungè a dè Flussbankètt (z.&nbsp;B. Uferbefeschtigungè) für d Schifffaart, hèn zämmè mit dè schu erwääntè dreckigè Wasser zuè nèm massyvè Rügggang vo dè Fischartè gfüürt, am Untermain byschpillswys sin d Artè vo ca. 30 bis 35 uff vyr zrugggangè. Diè gwèrblichi [[Fischerei]] isch ganz Ygangè. Mittlerwyl isch dè gröscht Deil vo dè urschprünglich heimischè Artè widder zrugg chò, allerdings chönnèd vill Artè yrèn Bschtand nit sèlber erhaaltè, s bruucht bi sèllnè èn gezyltè Bsatz mit jungè Fischli.<ref>Luèg byschpillhaft {{Webarchiv|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/738/Fisch%C3%B6kologie%20Main2002.pdf |wayback=20160413025725 |text=D fischökologischi Situation vum Untermain |archiv-bot=2020-02-29 18:03:26 InternetArchiveBot }} (PDF; 2,3&nbsp;MB) vom Egbert Korte, [[Forschungsinstitut Senckenberg|Forschungsinschtitut Senckèbärg]], 2002</ref> [[Datei:Barbe Tiergarten Schoenbrunn (cropped).jpg|mini|Flussbarbè]] Fischökologisch ghört dè gröschte Deil vum Main zuè dè [[Brachsenregion|Brachsèregion]] odder zuè dè [[Barbenregion|Barbèregion]]. Zuè dè Artè, wo beobachtet worrè sin, ghört dè [[Europäischer Aal|Aal]], d [[Barbe|Barbè]], d [[Brachse|Brachsè]], dè [[Döbel|Döbl]], dè [[Flussbarsch]], d [[Güster (Fisch)|Güschter]], d [[Hasel (Fisch)|Hasel]], dè [[Hechte (Familie)|Hecht]], dè [[Karpfen|Karpfè]], d [[Nase (Fisch)|Nasè]], dè [[Rapfen|Rapfè]], s [[Rotauge|Rotaug]], d [[Rotfeder|Rotfèddèrè]], d [[Schleie|Schleiè]], d [[Ukelei]], dè [[Wels (Fisch)|Wäls]] un dè [[Zander]]. No nit widder dèhaim worrè sin bsunders dè [[Atlantischer Lachs|Salm]] un dè [[Störe|Stör]]. Im Raamè vum Brojèkt ''Lachs 2020'' wörd aavisyrt, bis 2020 im Flusssischteem vum Rhy widder Läbbensbedingungè für dè Salm hèrrè z bringè. Dõdeby söllèd durch d Aktivyrung vo denaturyrtè [[Flussaue|Flussauè]] un Vobesserungè vo dè Gwässerschtruktur, z.&nbsp;B. Aaschluss vo Altärm un Schutz vo Kysabschnitt, gèignèti Laichblätz ygrichtet wörrè. Im Yzugsgebièt vum Main chömmèd dõdèfür è baar Näbbèflüss in Frõg, wo schu früèner Salm dèhaim gsi sin, z.&nbsp;B. Rodach un Kinzig. Sitdèm dè Main-Donau-Kanaal 1992 uffgmacht worrè isch, sin ca. 20 Artè us èm Donaugebièt i dè Main migryrt, drunter dè [[Blaubandbärbling]] (''Pseudorasbora parva''), diè [[Marmorierte Grundel|Marmoryrti Grundel]] (''Proterorhinus marmoratus''), dè [[Rapfen|Rapfè]] (''Aspius aspius''), d [[Zährte|Zäärtè]] (''Vimba vimba'') un dè [[Zobel (Fisch)|Zobl]] (''Abramis sapa''). D Auè vum Obbermain sin è Läbbensruum für sèltèni Dyr wiè dè [[Eisvogel|Iisvogel]], dè [[Flussregenpfeifer|Flussrègèpfyfer]], s [[Blaukehlchen|Blaubrüschtli]], d [[Rohrweihe|Roorweyè]] un [[Prachtlibelle|Brachtlibällè]]. Durch s Renaturyrè vum Flusslauf, èm Aaschluss vo früènèrè Kysgruèbè un andèrè Maßnaamè wörd vosuècht, diè übberregional bedütendè Beschtänd z schützè. Nõch dè europäischè Fauna-Flora-Habitat-Richtlinmiè vo 1992 sin d Bundesländer vopflichtet, Gebièt zum Schutz vo bschtimmtè Läbbensruumartè sowiè [[Habitat]] vo gfôôrdètè Dyr- un Pflanzèartè nõch [[Europäische Union|Brüssel]] z meldè. Uusgwäälti Gebièt us dè nationalè Vorschlääg söllèd denn zämmè mit den [[Vogelschutzgebiet|Vogelschutzgebièt]], wo nõch dè EU-Vogelschutzrichtlinniè gmeldèt sin, s europawitte Schutzgebiètssischteem ''[[Natura 2000]]'' uusmachè. Im Raamè vu sèllèm Brojèkt sin durch s Land Bayern au voschiddèni Gebièt am Main gmeldèt worrè, z.&nbsp;B z Obberfròngn d Mainauè un d Muschelkalchhaaldè zwǜschè Kauèrèdorf un Trebgascht, s Maindal vo Theisau bis Lichtèfels sowiè vo Staffelschtai bis Hallschtadt un d Mainauè zwǜschè Eltmaa un Haßfurt. Im Regyrungsbezirk Underfròngn sin èbbèfalls Mainauè gmeldet worrè, abber au z.&nbsp;B. Drochèhäaldè am Kallmuth un a dè Wiibärg vum Maindreiegg. == Vokeer == === Wasserschtrõß === ==== Antike ==== [[Datei:Ausschnitt der Mainlaufkarte.jpg|miniatur|hochkant=1.5|Uusschnitt uss dè Mainlaufchartè vo 1593 mit dreidèltè Schiff]] Schu d [[Kelten|Keltè]] un diè [[Kimbern|germanischè Kimbèrè]] hèn dè Main als Wasserschtrõß bruucht. Im Zug vo dè Expansion vum Römischè Rych unter m [[Augustus|Auguschtubs]] un èm [[Tiberius]] isch dè Main näb dè [[Lippe (Fluss)|Lippè]] z Nordweschtdütschland ein vo dè beidè Hauptyfallwäg i s freye [[Germania magna|Germaniè]] gsi. Au d Gründung vum [[Mogontiacum|römischè Mainz]] gegèübber dè Rhy-Mündung isch maßgèblich uff diè strategischi Laag in Bezug uff dié beidè Flüss zruggzfüürè. I dè römischè Sidlung [[Frankfurt-Heddernheim|Nida]] am chlynè Näbbèfluss [[Nidda (Fluss)|Nidda]] isch bi Uusgrabungè èn Bootshaffè entdeckt worrè. Übber d Nidda un dè Main hèn asè Güèter zwǜschè dè rechtsrhynischè ''civitas taunensium'' un èm römischè Mainz dransportyrt wörrè chönnè. Am Unterlauf isch dè Main sit dè [[Augustus|auguschtinischè Zit]] durch Rychsgebièt – [[Römische Provinz|Brovinz]] [[Germania superior]] (Obbergermaniè) – voloffè, è [[Grenze|Ußègränz]] hèt er a dè Weschtsitè vum [[#Mainviereck|Vyreggs]] gfundè. Dört dürftèd d Römer dè Limes mit [[Patrouillenboot|Patrouillèbötli]] kontrollyrt haa, well siè s uff dè [[Donau]] witter südöschtlich vom Limes au èso gmacht hèn. Dè Limes isch von èrè Reiè vo nüü bis zee [[Römisches Militärlager|Kaschtäll]] bewacht worrè, dört isch dè Limes nit durch diè suscht üblichè [[Limes (Grenzwall)|Gränzwäll]] mit Muèr odder [[Palisade|Palisadè]]wäll samt Grabbè vom freyè [[Germania magna|Germaniè]] abgränzt worrè. S hèt glangèt, d Flussgränzè vum Fluss uus z übberwachè, um unerwünschtè Bsuèch dè Zuègang z voweerè. Dè so daufte [[Mainlimes]], wo nèn Deil vum [[Obergermanisch-Raetischer Limes|Obbergermanischè Limes]] gsi isch, hèt bi dè hütigè Ortschaft [[Großkrotzenburg|Großkrotzèburg]] aagfangè un bi [[Bürgstadt|Bürgschtadt]] uffghört. È [[Römische Legion|Legion]] isch i sèllèrè Gegènd nit stationyrt gsi, ei Legion isch abber immer z [[Mogontiacum]], im hütigè [[Mainz]] glègè, un hèt übber d Mündung èn eifachè Zuègang zum Maindal ghaa. Sit 1985 isch è großes [[Römerlager Marktbreit|Lager bi Marktbreit]] nõchgwisè; sèll Lager hèt abber offèbar nit der Unterwèrfung vo Obbergermaniè diènt, well s kein Grund für d Aanaam git, dass übber dè Main è Expansion gu Oschtè hy blaant gsi isch. ==== Mittelaalter ==== Fundsachè un Urkundè us èm Mittelaalter zeigèd diè hochi Bedütung vo dè Mainschifffaart. Zaalrychi Sidlungè vodankèd iri Entwicklung entwedder dè Rollè als Umschlagblätz odder als Zollschtationè. Dè [[Karl der Große|Karl dè Große]] hèt als èrschtè s Brojèkt von èm Kanaal zwǜschè Main un Donau uffbrocht. D Blään sin abber a dè technischè Schwirigkeitè gschittèrèt, wo für diè dõmòligi Zit nit übberwundè hèn chönnè. technischen Schwierigkeiten. Rèschtè vo dè [[Fossa Carolina]] sin hüt no bi [[Treuchtlingen|Dreuchtlingè]] z findè. D Schiff vum Mittelaalter hèn bi nèrè Laddefähigkeit vo 10 bis 20 Tonnè flussabsi ca. 100&nbsp;km pro Daag zrugglegè chönnè. Flussobsi sin d Schiff gschtakt odder [[Treideln|dreidlèt]] worrè. Uff sèbbi Wys hèt mò Dagesetappè vo übber 30&nbsp;km gschafft. Nachts hèn d Schiff nǜmmi faarè chönnè, un d Schiffslüt hèn müèsè an Bord bliibè. Sit èm 12. Johrhundert hèt s è regelmäßigi Vobindung zwǜschè Frangfurt un Mainz gää, s ''Marktschiff.'' Sit èm 14. Johrhundert hèn zwei Schiff im däglichè Wechsèl uff èm Main vokeert, eins flussobsi un andre flussabsi. D Schiff hèn im Personè- un Güèterdransport, abber au im Boschtvokeer diènt. D Faart flussabsi z Frangfurt isch däglich um 10 Uhr vum [[Saalhof|Faardor]] uus losgangè. D Faarzit uff Mainz isch öppè sibbè bis nüü Stundè gangè. 1391 hèt dè [[Römisch-deutscher König|römisch-dütsche Könnig]] [[Wenzel (HRR)|Wenzel]] d Grichtsbarkeit übber d Marktschiff a diè [[Freie Stadt Mainz|Freyi Stadt Mainz]] vogää. 1474 hèt dè [[Kurmainz|Kurfürscht vo Mainz]] d [[Hoheit (Staatsrecht)|Hoheit]] übber s Marktschiff aageignèt. ==== Neuzit ==== [[Datei:Klingenberg am Main De Merian Hassiae.jpg|mini|Mainschifffaart bi Klingèbärg um 1650]] D Stadt Frangfurt hèt iri Gsichtbarkeit volorè, wo bis dört Bschtand ghaa hèt. Im Jahr 1600 isch au è Marktschiff ygsetzt worrè, wo meefach i dè Wuchè zwǜschè [[Hanau]] un Frangfurt vokeert isch. Aalass isch d Gründung vo dè [[Geschichte der Stadt Hanau#Philipp Ludwig II. von Hanau-Münzenberg|Neuschtadt Hanau]] gsi. S Marktschiff isch regelmäßig bis 1848 übber dè Fluß gangè, ab dört isch d [[Bahnstrecke Frankfurt–Hanau|Frangfurt-Hanauer Ysèbaa]] in Bedryb gnõ worrè.<ref>Oskar Schenk: ''Vom Mainkanal, von dem alten Hanauer Hafen und dem Marktschiff''. In: ''Hanau Stadt und Land. Ein Heimatbuch für Schule und Haus''. Hanau 1954, S. 369–371.</ref> Gegèübber dè regulärè Marktschiff isch diè ''freyi'' Schifffaart ehnder unbedütend gsi. Nõch 1337 hèt s z Frangfurt keini Schifferzumpft mee gää, diè wennigè ygschribbènè Schiffer sin glychzitig Obscht- un Fruchthändler gsi. Nõch dè Gründung vo dè Hanauer Neuschtadt hèt sit 1602 zwǜschè m Früèling (''[[Laetare]]'') un Hèrbscht (''[[29. September|Michaelis]]'') meefach wöchentlich au è Marktschiff vo Hanau nõch Frangfurt pendlèt, wo unter dè (vom Kurmainz beschtrittè) [[Hoheit (Staatsrecht)|Hoheit]] vum [[Grafschaft Hanau-Münzenberg|Grõfè vo Hanau-Münzenberg]] gschtandè isch. Dè Vokeer isch èrscht uffgää worrè, nõchdèm d Frangfurt-Hanauer Ysèbaa 1848 in Bedryb gangè un sèlli Leischtungè übbernõ hèt. ==== Induschtryzitaalter ==== [[Datei:Frankfurt Alte Brücke 1850.jpg|miniatur|links|Mainschifffaart z Frangfurt um 1850]] [[Datei:Frankfurt Eröffnung Westhafen 1886.jpg|miniatur|hochkant|Blakat wèg èm Uffmachè vum Main-Canalisirung un èm Frangfurter Weschthaffè, 1886]] Dè Uffschtyg vum Dransportmittel [[Eisenbahn|Ysèbaa]] im 19. Johrhundert isch dè znägscht dè Aafang vum Untergang vo dè Mainschifffaart gsi. Drotz dè Yfüürung vo dè Dampfschifffaart i dè 1830er Johr hèn nur chlyni Schiff bis zuè nèrè Lascht vo 1000&nbsp;[[Zentner|Zentnèr]] (50 Donnè) uff èm Main faarè chönnè, wôrènd uff èm Rhy i dè Mitti vum 19.&nbsp;Johrhundert schu Schiff mit bis zuè 16.000&nbsp;Zentnär (800 Donnè) vokeert sin. Wèg sèllèm hèt d Fracht, wo für dè Main bschtimmt gsi isch, z Mainz odder Guschtavsburg umgschlagè wörrè müèsè. Ab 1836 isch dè Main ab Bambärch mit èm [[Ludwig-Donau-Main-Kanal|Ludwich-Donau-Main-Kanaal]] witter gangè. 1843 hèt sèbbè Kanaal bis uff [[Nürnberg|Nürnbärch]] glangèt, un ab 1846 isch er durchgängig bis zuè dè [[Donau]] befaarbar gsi, wa kurzzitig è höcheri Donnage mit sich brocht hèt. Befördèrèt isch unter andrèm großi Mängè vo Kollè us èm Ruurgebièt i dè Südè, Stai, forscht- un landwǜrtschaftlichi Erzügniss i dè Nordè (80.000 bis 200.000 Donnè jöhrlich). Allerdings hèt mò meischtens z Bambärch umladdè müèsè. Zuèsätzlich hèt d Schifffaart Probleeme chriègt durch diè zuènämmendi Vosandung vo dè Mainmündung un s im Lauf vum Johr stark schwankende Abflussregime, asè isch öfter wènnig Wasser im Main gsi. Sèllèwäg isch 1846–1876 diè sognannti Mittelwasserkorrektur mit [[Buhnen|Schlächt]] un Barallelwärch zwǜschè dè Saalemündung z Gmündè un Frangfurt durrègfüürt worrè. Regulyrungszyl sin è Mindeschtfaarrǜnnèdǜèfi vo 90&nbsp;cm un è Faarrǜnnèbreiti von 26&nbsp;m. Mit èm Bau vo dè [[Taunus-Eisenbahn|Taunus-Ysèbaan]] uff Wysbaddè anno 1839, dè [[Bahnstrecke Frankfurt–Hanau|Frangfurt-Hanauer Ysèbaan]] anno 1848 un dè [[Mainbahn|Mainbaan]] gu Mainz anno 1863 isch es Frachtuffchò uff èm Main vo früèner übber 200.000 Donnè jöhrlich drastisch zrugg gangè un uff èn Dǜèfpungt vo öppè 93.400&nbsp;Donnè im Johr 1879 gsunkè. Dè Ysèbaan-Frachtvokeer z Frangfurt isch dègegè im glychè Johr uff öppè 1,4&nbsp;Millionè&nbsp;Donnè gschtygè. Wèg èrè Initiativè vum Frangfurter Obberbürgermeischter [[Daniel Heinrich Mumm von Schwarzenstein|Mumm vo Schwarzèschtai]] isch ab 1868 èn 36&nbsp;km langè Main-Sitèkanaal zwǜschè Mainz un Frangfurt blaant worrè. D Blään sin allerdings meefach gändèrèt worrè. 1883 sin d Uferschtaatè übbery chò, dè Fluß mit Stauschtufè uuszbauè, un dè Wasserschtand vo bishèr durchschnittlich èm halbè Meter uff znägscht zwei un ab 1891 uff zweièhalb Meter aazhebbè, dèmit er für d 1000-Donnè-Mainschiff befaarbar gsi isch. 1883 bis 1886 sin am Unterlauf vum Main zwǜschè Mainz un Frangfurt füüf [[Staustufe|Stauschtufè]] mit [[Nadelwehr|Nòdelweer]], [[Schleuse|Schlüsè]] (85×10,5&nbsp;m), Floßrǜnnè mit [[Trommelwehr|Drummelweer]] un [[Fischtreppe|Fischschtägè]] baut worrè ([[Mainz-Kostheim|Koschtheim]], [[Flörsheim am Main|Flörsheim]], [[Hattersheim am Main|Okriftel]], [[Frankfurt-Höchst|Högscht]] un [[Frankfurt-Niederrad|Nidderrad]]) un am nördlichè Mainufer isch èn großè Haffè neu baut worrè, dè [[Frankfurter Westhafen|Frangfurter Weschthaffè]], wo 1886 uffgmacht worrè isch. Glychzitig isch am gegèübberligèndè Ufer dè Kollèhaffè baut worrè, wo bis 1912 bedribbè worrè isch. Bis 1905 isch dè Umschlag vum Weschthaffè uff 1.565.000&nbsp;Donnè gschtygè, wo halber us [[Kohle|Kollè]] un [[Koks]] us èm [[Ruhrgebiet|Ruurgebièt]] un halber us [[Getreide|Frucht]], Sand un Kys bschtandè hèt. Schu zee Johr nõch sinèrè Eröffnung sin d Kapazidätè vum Weschthaffè übberlaschtet gsi, un 1912 isch dè neue, dütlich größère [[Frankfurter Osthafen|Oschthaffè]] uffgmacht worrè. I dè 1920er Johr hèt d Breiti vum Nòdelweer un dè Schlüsè a dè füüf Stauschtuèfè s Vokeersuffchò uff èm Main nǜmmi packt, dõrum hèt d Ygangsschtuèfè vo Koschtheim schu 1921 è zweiti Schlüsè chriègt. 1929–1934 sin diè vyr Stauschtuèfè obberhalb vo Koschtheim durch d Stauschtuèfè Eddersheim un Grièsheim ersetzt worrè. Si bschtôn us èm [[Walzenwehry|Walzèweer]], zwei Schlüsè für Binnèschiff, è Bootsschlüsè, èm Wasserchraftwärch un ènèrè Fischschtägè erwitterèt worrè. ==== Chèttèschifffaart ==== [[Datei:Frankfurt Mainkuh.jpg|mini|D ''Mainkuè'' vor Frangfurt]] Nõch èm Bau vum Weschthaffè sin 90 % vum Vokeers übber dè Rhy gangè, nu 10 % uff dè Mainschtrèggi, wo no nit gschtaut gsi isch. Um diè gringi Dransportkapazidät vobessèrè z chönnè, hèn Mainzer Bürger un s Könnigrych Bayern d Aktiègsellschaft ''Mainchèttè'' gründet, dèmit d [[Kettenschifffahrt|Chèttèschifffaart]] au uff èm Main ygfüürt wörrè hèt chönnè, wa sich schu uff dè [[Elbe]] un èm [[Neckar|Neggar]] bewäärt cha hèt. Dõdèby isch im Fluß dinnè è Chèttè volait worrè, wo sich èn Dampfdragtor draa nõch schürgè hèt chönnè. Am 7. Auguscht 1886 isch d Chèttè zwǜschè Mainz un Aschèburch in Bedryb gangè. 1891 sin schu drei Chèttèdragtorè (benamst als ''Mainkuè'') uff èm Main uè un abbè krochè. In dè Folgejohr isch d Chèttè immer witter volängèrèt worrè: 1893 bis Miltèbärg, 1899 bis Würzburch un 1905 bis Bambärch. D Chèttèschifffaart isch abber è Episodè blibbè. Wèg èm Uusbau vo dè Stauschtuèfè mainobsi hèt mò d Chèttèschifffaart, wo zletscht uff 314&nbsp;km uusbaut gsi isch, 1908 unterhalb vo Frangfurt ygschtellt, 1940 denn unterhalb vo Würzburch un è baar Johr spôter unterhalb vo Bambärch. ==== Flößerei ==== D [[Flößerei|Holzflößerei uff èm Main]] isch èrschtmòls urkundlich am Èndi vum 14. Johrhundert erwäänt worrè, Dransportflöß hèt s uff èm Main no bis i d 1950er Johr iè gää. D Flößerei hèt uff èm Main hauptsächlich im Dransport vo Holz uss dè Wälder vum Obbermain diènt. ==== Dè Uusbau zuè nèrè Großschifffaartsschtrõß ==== [[Datei:Freudenberg Main.jpg|mini|Schubvoband vor Freudèbärg]] Barallel zuè dè Yfüürung vo dè Chèttèschifffaart isch dè Uusbau vum Main durch dè Bau vo Stauschtuèfè voraadribbè worrè. Dè Uusbau isch schrittwys fürsi gangè. Im Johr 1901 isch d [[Staustufe Offenbach|Offèbacher Stauschtuèfè]] un dè [[Offenbacher Hafen|Offèbacher Haffè]] in Bedryb gnõ worrè; d Offèbacher Stauschtuèfè isch 1949–1957 durch è neui ersetzt worrè. Anno 1921 isch dè Abschnitt bis Aschèburch mit sechs Stauschtuèfè un èm neuè [[Hafen Aschaffenburg|Aschèburcher Haffè]] uusbaut worrè; 1965–1983 sin drei Stuèfè neu gmacht un drei abgrissè worrè. [[Datei:Constanta-Rotterdam DE.PNG|mini|hochkant=1.7|links|Schifffaartsroutè [[Rotterdam]]-[[Constanța|Conschtanta]], kürzeschti Vobindung zwǜschè [[Nordsee]] un [[Schwarzes Meer|Schwarzem Meer]] übber: [[Rhein|Rhy]], Main, [[Main-Donau-Kanal|Main-Donau-Kanaal]], [[Donau]] un [[Donau-Schwarzmeer-Kanal|Donau-Schwarzmeer-Kanaal]]]] [[Datei:Schleuse-of-038.jpg|mini|Stauschtuèfè un Schlüsè z Offèbach]] Nõchdèm dè Main am 1. April 1921 Rychswasserschtrõß worrè isch, hèt s Dütsche Rych un dè Freischtaat Bayern am 13. Juni 1921 èn Vodraag übber d Uusfüürung vu dè Main-Donau-Wasserschtrõß zwǜschè Aschèburch un dè dütschè Gränz unterhalb vu Passau als Großschifffahrtsschtrõß für Schiff bis zuè nèrè Lascht vo 1500 t ratifizyrt. No im sèlbè Johr hèt si zuè dè Finanzyrung vom Bau d Rhy-Main-Donau AG (RMD) z Münchè gründèt. D RMD hèt für d Wasserchraftwärch, wo si hèt bauè müèsè, è Bedrybskonzèssion bis 2050 chriègt, um mit dè Gwinn s Baudarlehè z tilgè. Dènõch gòt s Wasserrächt uff d Bundesrepublik Dütschland übber. Hüt wörrèd d Stauweer vo dè EON gschtüèrèt, well d EON au d Chraftwärch bruuchè duèt. D Wasserschtrõßèabschnitt, wo fèrtig baut worrè sin, sin dè [[Wasser- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes|Wasser- un Schifffaartsvowaltung vom Bund]] übbergää worrè. Bis 1941 hèt mò bis Würzburch wittèri 13 Stauschtuèfè baut un dè Haffè Würzburch in Bedryb gnõ. 1950 isch dè Uusbau vum Main zwǜschè Würzburch un Bambärch mit 14 Stauschtuèfè witter uè zogè worrè. Dõdeby sin d Erfaarungè vo dè Vorchriègszit gnutzt worrè, so dass diè neui Strèggi vo vornèiè leischtungsfähiger worrè isch. È bsunderi Usèforderung isch dè Bau vo dè Würzburcher Schlüsè gsi, well d Wasserschtrõß unter dè historischè Aaltè Mainbrugg durrè un vor dè Marièbärger Feschtung dra nõch z füürè. Am 25. Septembèr 1962 isch glychzitig mit èm Staatshaffè Bambärch dè Uusbau vum Main bis Bambärch fèrtig gsi. Z Bambärch fangt dè Main-Donau-Kanaal aa, wo d Wasserschtrõßè vo Weschteuropa mit dè Donau vobindet. Zwǜschè Viereth bi Bambärch un dè Main-Mündung ligèd hüt 34 Stauschtuèfè, wo uff 388&nbsp;km zämmè èn Höèunterschyd vo 149&nbsp;m (bi Mittelwasserschtand vum Rhy) übberwindè düèn. Die Fallhöchi a dè Stauschtuèfè ligèd zwǜschè 2,36 un 7,59&nbsp;m. D Längi vo dè Rüggschtaubeggè lyt zwǜschè 5 un 19&nbsp;km. D Schlüsèchammèré sin durchschnittlich 300&nbsp;m lang un 12&nbsp;m breit, woby d Schlüsè obberhalb vo Würzburch èn Mittelhaupt hèn für è chlynèri un è größeri Deilchammèrè, um je nõch Vokeer Wasser z sparè. Sechs Stauschtuèfè unterhalb vo Aschèburch hèn è zweiti Schlüsè, z Koschtheim, Eddersheim un Grièsheim mit èrè Breiti vo 15&nbsp;m. D Weer hèn normalerwys drei Fälder mit Walzè zum Zuèmachè. Alli Stauschtuèfè sind mit Fischschtègè als Uffschtygshilfi uusgschtattet. Ußer Viereth un Würzburch vofüègèd alli Stauschtuèfè übber è Bootsschlüsè. D Gsamtuusbauleischtung vo dè 33 Wasserchraftwärch bedrait 127,55 MW. ==== Stauschtuèfè ==== Diè folgènde Tabèllè enthaaltet è Übbersicht vo allnè Stauschtuèfè im Berych vo dè Bundeswasserschtrõßè: [[Datei:Stausstufe Griesheim.jpg|mini|Stauschtuèfè Grièsheim: Schlüsè mit Leitschtand, Chraftwärch]] [[Datei:Main erste Schleuse 060720.jpg|mini|Stauschtuèfè Koschtheim: links s Weer, rächts d Schlüsègruppè mit Vorhäffè]] {| class="wikitable sortable toptextcells" |- class="hintergrundfarbe5" ! ! style="vertical-align:top;" | Stauschtuèfè ! style="vertical-align:top;" | Laag<br /><span style="font-weight:normal;">Main-km</span> ! style="vertical-align:top;" | Längi vom<br />Rüggschtaubèggi<br /><span style="font-weight:normal;">in km</span> ! style="vertical-align:top;" | Obberwasser<br /><span style="font-weight:normal;">übber NN</span> ! style="vertical-align:top;" | Fallhöchi<br /><span style="font-weight:normal;">in m</span> ! style="vertical-align:top;" | Chraftwärchs-<br />leischtung<br /><span style="font-weight:normal;">in kW</span> |- | {{0|0}}1 | [[Viereth-Trunstadt|Vyreth]] | align="center" | 380,70 | align="center" | {{0|0}}0{{0|,00}} | align="center" | 230,86 | align="center" | 6,00 | align="center" | 6.200 |- | {{0|0}}2 | [[Eltmann|Limbach]] | align="center" | 367,18 | align="center" | 13,52 | align="center" | 224,86 | align="center" | 5,36 | align="center" | 3.700 |- | {{0|0}}3 | [[Knetzgau]] | align="center" | 359,78 | align="center" | {{0|0}}7,40 | align="center" | 219,50 | align="center" | 4,24 | align="center" | 2.900 |- | {{0|0}}4 | [[Gädheim|Ottèdorf]] | align="center" | 345,26 | align="center" | 14,52 | align="center" | 215,26 | align="center" | 7,59 | align="center" | 6.300 |- | {{0|0}}5 | [[Hafen Schweinfurt|Schweinfurt]] | align="center" | 332,04 | align="center" | 13,23 | align="center" | 207,67 | align="center" | 4,67 | align="center" | 3.800 |- | {{0|0}}6 | [[Bergrheinfeld|Garschtadt]] | align="center" | 323,50 | align="center" | {{0|0}}8,53 | align="center" | 203,00 | align="center" | 4,69 | align="center" | 3.900 |- | {{0|0}}7 | [[Wipfeld|Wipfäld]] | align="center" | 316,29 | align="center" | {{0|0}}7,21 | align="center" | 198,31 | align="center" | 4,31 | align="center" | 2.900 |- | {{0|0}}8 | [[Schwarzach am Main|Gerlachshuusè]] | align="center" | 300,51 | align="center" | 15,78 | align="center" | 194,00 | align="center" | 6,30 | align="center" | 3.900 |- | {{0|0}}9 | [[Dettelbach]] | align="center" | 295,40 | align="center" | {{0|0}}5,11 | align="center" | 187,70 | align="center" | 5,50 | align="center" | 4.200 |- | 10 | [[Kitzingen|Kitzingè]] | align="center" | 283,98 | align="center" | 11,42 | align="center" | 182,20 | align="center" | 3,66 | align="center" | 3.000 |- | 11 | [[Marktbreit|Märktbreit]] | align="center" | 275,68 | align="center" | {{0|0}}8,30 | align="center" | 178,54 | align="center" | 3,31 | align="center" | 2.100 |- | 12 | [[Goßmannsdorf am Main|Goßmannsdorf]] | align="center" | 269,03 | align="center" | {{0|0}}6,65 | align="center" | 175,23 | align="center" | 3,40 | align="center" | 2.000 |- | 13 | [[Randersacker]] | align="center" | 258,89 | align="center" | 10,14 | align="center" | 171,83 | align="center" | 3,30 | align="center" | 2.000 |- | 14 | [[Würzburg|Würzburch]] | align="center" | 252,51 | align="center" | {{0|0}}6,37 | align="center" | 168,53 | align="center" | 2,75 | align="center" | {{0|0.}}900 |- | 15 | [[Erlabrunn]] | align="center" | 241,20 | align="center" | 11,31 | align="center" | 165,78 | align="center" | 4,15 | align="center" | 2.700 |- | 16 | [[Himmelstadt|Himmelschtadt]] | align="center" | 232,29 | align="center" | {{0|0}}8,91 | align="center" | 161,63 | align="center" | 4,30 | align="center" | 2.500 |- | 17 | [[Gemünden am Main|Harrbach]] | align="center" | 219,47 | align="center" | 12,82 | align="center" | 157,33 | align="center" | 4,90 | align="center" | 3.000 |- | 18 | [[Lohr am Main|Staibach]] | align="center" | 200,67 | align="center" | 18,79 | align="center" | 152,43 | align="center" | 5,14 | align="center" | 4.200 |- | 19 | [[Rothenfels|Rothèfels]] | align="center" | 185,89 | align="center" | 14,79 | align="center" | 147,29 | align="center" | 5,26 | align="center" | 4.200 |- | 20 | [[Triefenstein|Lengfurt]] | align="center" | 174,51 | align="center" | 11,38 | align="center" | 142,03 | align="center" | 3,99 | align="center" | 2.600 |- | 21 | [[Wertheim|Eichel]] | align="center" | 160,47 | align="center" | 14,04 | align="center" | 138,04 | align="center" | 4,50 | align="center" | 3.100 |- | 22 | [[Faulbach]] | align="center" | 147,07 | align="center" | 13,40 | align="center" | 133,54 | align="center" | 4,51 | align="center" | 4.100 |- | 23 | [[Freudenberg (Baden)|Freudèbärg in Baddè]] | align="center" | 133,95 | align="center" | 13,12 | align="center" | 129,03 | align="center" | 4,51 | align="center" | 4.300 |- |24 | [[Großheubach|Heubach]] | align="center" | 122,36 | align="center" | 11,59 | align="center" | 124,52 | align="center" | 4,00 | align="center" | 3.400 |- | 25 | [[Staustufe Klingenberg|Klingèbärg]] | align="center" | 113,05 | align="center" | {{0|0}}9,31 | align="center" | 120,52 | align="center" | 4,00 | align="center" | 3.000 |- | 26 | [[Staustufe Wallstadt|Wallschtadt]] | align="center" | 101,20 | align="center" | 11,85 | align="center" | 116,52 | align="center" | 4,00 | align="center" | 3.400 |- | 27 | [[Staustufe Obernau|Obbernau]] | align="center" | {{0|0}}92,91 | align="center" | {{0|0}}8,29 | align="center" | 112,52 | align="center" | 4,01 | align="center" | 3.200 |- | 28 | [[Kleinostheim|Chlynoschtheim]] | align="center" | {{0|0}}77,91 | align="center" | 15,00 | align="center" | 108,51 | align="center" | 6,80 | align="center" | 9.700 |- | 29 | [[Staustufe Krotzenburg|Krotzèburg]] | align="center" | {{0|0}}63,85 | align="center" | 14,06 | align="center" | 101,71 | align="center" | 2,74 | align="center" | — |- | 30 | [[Mühlheim am Main|Müllheim]] | align="center" | {{0|0}}53,19 | align="center" | 10,39 | align="center" | {{0|0}}98,97 | align="center" | 3,77 | align="center" | 4.800 |- | 31 | [[Staustufe Offenbach|Offèbach]] | align="center" | {{0|0}}38,51 | align="center" | 14,67 | align="center" | {{0|0}}95,20 | align="center" | 3,18 | align="center" | 4.100 |- | 32 | [[Staustufe Griesheim|Grièsheim]] | align="center" | {{0|0}}28,69 | align="center" | {{0|0}}9,83 | align="center" | {{0|0}}92,02 | align="center" | 4,49 | align="center" | 4.900 |- | 33 | [[Staustufe Eddersheim|Eddersheim]] | align="center" | {{0|0}}15,55 | align="center" | 13,14 | align="center" | {{0|0}}87,53 | align="center" | 3,61 | align="center" | 3.640 |- | 34 | [[Staustufe Kostheim|Koschtheim]] | align="center" | {{0|00}}3,21 | align="center" | 12,34 | align="center" | {{0|0}}83,92 | align="center" | 2,36<br />(MW Rhy) | align="center" | |- |} Als Deil vo dè Stauschtuèfè Gerlachshuusè git s bi Volkach è Weer mit Bootsschlüsè un Wasserchraftwärch, wo für dè nötige Wasserschtand im Kanaal gu Gerlachshuusè sorgè duèt. Umkeert isch dè Schlüsèkanaal durch è Hochwasserschperrdor gegè Hochwasser gschützt. Übber s Weer wörd è Reschtwassermengi a dè ''Altmain'' abgää. Zaalrychi Rüggschtauflussabschnitt sin zum Landschaftsschutzgebièt deklaryrt worrè un diènèd als Vorbild für Flussuusbautè in ganz Europa. Zwǜschè dè Mündung un dè Schlüsè Lengfurt bi Trièfèschtai isch d Faarrǜnni ganzjöhrig mindeschtens 2,90&nbsp;m dǜèf. Dè Main isch uff sèllèm Abschnitt für Schiff bis 135&nbsp;m Längi, Schubvobänd un Koppelvobänd bis 185&nbsp;m Längi un 11,45&nbsp;m Breiti befaarbar. Er isch dört i diè europäischi Wasserschtrõßèklass ''Vb'' ygordnèt. Koppelvobänd un Einzelfaarer übber 110&nbsp;m bruuchèd è Sondererlaubnis. D Strèggi bis zum Main-Donau-Kanaal söll bis zum Johr 2018 vo 2,50&nbsp;m uff 2,90&nbsp;m Faarrǜnnèdǜèfi un 40&nbsp;m Faarrǜnnèbreiti uusbaut wörrè. Nõch eim landschaftspflegerischè Begleitblaan sin dõdeby Uusgleichs- un Ersatzmaßnaamè für Ygriff in Nadur un Landschaft vorgsää. Bis dörthy hèt dè Abschnitt ab [[Lengfurt|Lèngfurt]] d Wasserschtrõßèklass ''Va'' (Schiff bis 110&nbsp;m Längi). ==== Häffè ==== Laag un Schiffsgüèterumschlag in Tonnè a dè Mainhäffè: D Kilometryrung fangt a dè Mündung i dè Rhy mit 0&nbsp;km aa un stygt flussobsi.<br/> L = in Flǜèssrichtung links, R = in Flǜèssrichtung rächts<br /> k.&nbsp;A. = keini Aagabè, a.&nbsp;B. = ußer Bedryb, n.&nbsp;C. = nu Containerumschlag [[Datei:Verlaufskarte Main.gif|600px|right|Volaufschartè vum Main]] [[Datei:Hochtanklagertanklager Schweinfurt.jpg|mini|Haffè Schweinfurt]] {| class="wikitable sortable toptextcells" |- class="hintergrundfarbe9" ! Laag<br /> (Main-km) !! class="unsortable" | Bundesland<br />&nbsp; !! Nammè/Ortschaft<br />&nbsp; !! Umschlag<br /> (in [[Tonne (Einheit)|t]]) !! class="unsortable" | &nbsp; |- | {{0|00}}0,9 L | {{DE-HE}} | data-sort-value="Ginsheim" | Ländi [[Ginsheim-Gustavsburg|Ginsheim]] | style="text-align:center" | n.&nbsp;C. | style="text-align:left" | |- | {{0|00}}8{{0|,0}} L | {{DE-HE}} | data-sort-value="Rüsselsheim" | [[Rüsselsheim am Main#Industrialisierung|OPEL-Ländi]] Rüsselsheim | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | {{0|00}}9,1 R | {{DE-HE}} | data-sort-value="Hochheim" | Ölhaffè [[Hochheim am Main|Hochheim]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}13,8 L | {{DE-HE}} | data-sort-value="Raunheim" |Ölhaffè [[Raunheim]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}16,8 R | {{DE-HE}} | data-sort-value="Okriftel" | Ländi [[Okriftel]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}18,8 L | {{DE-HE}} | data-sort-value="Kelschterbach" | Haffè [[Kelsterbach|Kelschterbach]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}22,2 L | {{DE-HE}} | data-sort-value="Schwanheim" | Haffè [[Frankfurt-Schwanheim|Schwanheim]] | style="text-align:center" | n.&nbsp;C. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}25{{0|,0}} R | {{DE-HE}} | data-sort-value="Högscht" | [[Höchster Hafen|Högschter Haffè]] | style="text-align:center" | a.&nbsp;B. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}33{{0|,0}} R | {{DE-HE}} | data-sort-value="Frangfurt Wescht" | [[Frankfurter Westhafen|Frangfurter Weschthaffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.000.00}}0 | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}37,3 R | {{DE-HE}} | data-sort-value="Frangfurt Oscht" | [[Frankfurter Osthafen|Frangfurter Oschthaffè]] | style="text-align:center" | 1.600.000 | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}39,6 L | {{DE-HE}} | data-sort-value="Offèbach" | [[Offenbacher Hafen|Offèbacher Haffè]] | style="text-align:center" | a.&nbsp;B. | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}57{{0|,0}} R | {{DE-HE}} | data-sort-value="Hanau" | [[Mainhafen Hanau|Hanauer Mainhaffè]] | style="text-align:center" | 1.800.000 | style="text-align:left" | |- | {{0|0}}83{{0|,0}} L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Aschèburch" | [[Hafen Aschaffenburg|Haffè vo Aschèburch]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}781.230 | style="text-align:left" | <ref name="statistik2014">{{Webarchiv|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/veroffentlichungen/statistische_berichte/h2100c_201412_6218.pdf |wayback=20191022153434 |text=''Binnenschifffahrt in Bayern im Dezember und im Jahr 2014'' |archiv-bot=2019-11-11 19:24:34 InternetArchiveBot }} useggee vom Bayrische Landesamt für Statistik im März 2015</ref> |- | 111{{0|,0}} L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Wörth am Main" | Haffè [[Wörth am Main]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | 151{{0|,0}} R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Hasloch" | [[Hafen Hasloch|Bedrybshaffè Hasloch]] vum [[Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Aschaffenburg|WSA]] | style="text-align:center" | {{0|0.000.00}}0 | style="text-align:left" | |- | 158{{0|,0}} L | {{DE-BW}} | data-sort-value="Wärtheim" | [[Mainhafen Wertheim|Wärtheimer Mainhaffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}227.021 | style="text-align:left" | <ref>[http://www.wertheim.de/,Lde/532452.html ''Umschlag Wärtheim''] uf wertheim.de</ref> |- | 172,8 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Lèngfurt" | [[Hafen Lengfurt|Lèngfurter Haffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}575.390 | style="text-align:left" | <ref name="statistik2014" /> |- | 211,4 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Gmündè am Main" | [[Hafen Gemünden am Main|Haffè Gmündè am Main]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | 227,1 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Karlschtadt" | [[Hafen Karlstadt|Karlschtädter Haffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}340.732 | style="text-align:left" | <ref name="statistik2014" /> |- | 246{{0|,0}} – <br />253{{0|,0}} R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Würzburch" | [[Hafen Würzburg|Haffè vo Würzburch]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}277.316 | style="text-align:left" | <ref name="statistik2014" /> |- | 258,9 L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Randersacker" | Haffè vo [[Randersacker]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | 270,5 L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Ochsèfurt" | [[Hafen Ochsenfurt|Ochsèfurter Haffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}159.000 | style="text-align:left" | <ref>{{Webarchiv|url=https://www.mainpost.de/regional/wuerzburg/Ochsenfurter-Hafen-soll-tief-sinken;art779,848113 |wayback=20191008205511 |text=''Ochsenfurter Hafen soll tief sinken'' |archiv-bot=2019-11-11 19:24:34 InternetArchiveBot }} Artikel uf mainpost.de vom 3. Dezember 2006</ref> |- | 277{{0|,0}} L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Märktbreit" | [[Häfen Marktbreit|Häffè vu Märktbreit]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}100.000 | style="text-align:left" | <ref> {{Webarchiv|text=''Umschlagsmengen, Hafen Marktbreit'' S. 110 ff. (.pdf) |url=http://www.binnenhafen.info/download/Studie.pdf |wayback=20161003220139 |archiv-bot=2018-03-25 14:42:34 InternetArchiveBot }}</ref> |- | 284{{0|,0}} R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Kitzingè" | [[Häfen Kitzingen|Kitzinger Haffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}140.000 | style="text-align:left" | <ref> {{Webarchiv|text=''Umschlagsmengen, Hafen Kitzingen 2003'' S. 114 ff. (.pdf) |url=http://www.binnenhafen.info/download/Studie.pdf |wayback=20161003220139 |archiv-bot=2018-03-25 14:42:34 InternetArchiveBot }}</ref> |- | 296,2 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Dettelbach" | Haffè [[Dettelbach]] | style="text-align:center" | Fääri | style="text-align:left" | |- | 305,5 L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Volkach" | Haffè [[Volkach]] | style="text-align:center" | a.&nbsp;B. | style="text-align:left" | |- | 315,5 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Wipfäld" | Haffè [[Wipfeld|Wipfäld]] | style="text-align:center" | k.&nbsp;A. | style="text-align:left" | |- | 330,5 – <br />333,3 | {{DE-BY}} | data-sort-value="Schweinfurt" | [[Hafen Schweinfurt|Schweinfurter Haffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}350.132 | style="text-align:left" | <ref name="statistik2014" /> |- | 350,4 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Theres" | Sportboothaffè [[Theres]] | style="text-align:center" | {{0|0.000.00}}0 | style="text-align:left" | |- | 355,6 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Haßfurt" | [[Hafen Haßfurt|Haßfurter Haffè]] | style="text-align:center" | {{0|0.0}}10.000 | style="text-align:left" | <ref> {{Webarchiv|text=''Umschlagsmengen, Hafen Marktbreit'' S. 129 ff. (.pdf) |url=http://www.binnenhafen.info/download/Studie.pdf |wayback=20161003220139 |archiv-bot=2018-03-25 14:42:34 InternetArchiveBot }}</ref> |- | 362,5 R | {{DE-BY}} | data-sort-value="Zeil am Main" | [[Lände Zeil am Main|Main-Ländi vo Zeil]] | style="text-align:center" | {{0|0.0}}85.000 | style="text-align:left" | |- | 369,6 L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Eltmaa" | Sportboothaffè [[Eltmann|Eltmaa]] | style="text-align:center" | {{0|0.000.00}}0 | style="text-align:left" | |- | 382{{0|,0}}<br />383{{0|,0}} L | {{DE-BY}} | data-sort-value="Bambärch" | [[Hafen Bamberg|Haffè vo Bambärch]] | style="text-align:center" | {{0|0.}}342.000 | style="text-align:left" | |- |} === Vokeerswäg im Maindal === Wiè a dè meischtè Flüss hèt s au am Main früè Uferwäg gää, wo für d [[Treidelschifffahrt|Treidelschifffaart]] bruucht worrè sin. Well s a beidnè Ufer vum Main è hochi Sidlungsdichti hèt un s Bärgland i dè Umgebung s Abchürzè vo dè Flussschlaufè schwirig gmacht hèt, hèt s Maindal zèrscht au als Trassè für neuzitlichè Vokeerswäg diènt, also für [[Eisenbahn|Ysèbaan]]è un moderni [[Straße|Strõß]]è. Spôter sin z. B. stärkeri Lokomotyvè uffchò, mit dènnè-s möglich worrè isch, steileri Rampè z befaarè, asè hèt mò u. a. mit dè [[Spessartrampe|Spessartrampè]] mèngi Flussschlaufè abchürzè chönnè. ==== Ysèbaanè ==== D Ysèbaan bruucht èn großè Deil vum Maindal für Oscht-Wescht-Vobindungè. Im Berych vum Maindrei- un vum -vyregg chürzèd d Hauptschtrèggè è bitzeli ab, zum Deil wörd dè Flusslauf denn übber Näbbèschtreggè aabundè. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" |'''Strecke''' |'''Verlauf''' |- |[[Kursbuchstrecke|KBS]] 860 |(Nürnbärch–)Creußè–Bayreuth |- |KBS 852 |Bayreuth–Neuèmärkt-Wirsbärg |- |[[Ludwig-Süd-Nord-Bahn|Ludwig-Süd-Nord-Baan]] (KBS 850) |(Hof–[[Schiefe Ebene (Eisenbahnstrecke)|Schièfi Ebèni]]–)Neuèmärkt-Wirsbärg–Kulmbach–Lichtèfels |- |KBS 820 |Lichtèfels–Bambärch |- |KBS 810 |Bambärch–Schweinfurt–[[Würzburg Hauptbahnhof|Würzburch Hbf]] |- |[[Main-Spessart-Bahn|Main-Spessart-Baan]] (Ludwigs-Weschtbaan, KBS 800, rächtsmainisch) |Würzburg Hbf–Karlstadt–Gemünden–Lohr, vo dört dirèkt durch d Däler vo dè [[Lohr (Fluss)|Lohr]] un dè [[Aschaff]] nõch Aschèburch – Hanau |- |KBS 920 |(Ansbach–)Märktbreit–Ochsèfurt–[[Würzburg Hauptbahnhof|Würzburch Hbf]] |- |[[Maintalbahn|Maindalbaan]] (KBS 781,) |Wärtheim–Miltèbärg–Aschèburch |- |[[Bahnstrecke Frankfurt–Hanau|Frangfurt-Hanauer Ysèbaan]] (KBS 640, am rächtè Ufer) |Hanau–[[Bahnhof Frankfurt (Main) Ost|Frangfurt-Oschtbaanhof]] |- |[[Bebraer Bahn|Bebraer Baan]] (linksmainisch) |Hanau–Offèbach–[[Frankfurt (Main) Südbahnhof|Frangfurt-Südbaanhof]]–[[Frankfurt (Main) Hauptbahnhof|Frangfurt Hbf]] |- |[[Mainbahn]] (linksmainisch) |Frangfurt Hbf–Rüsselsheim–[[Mainz Hauptbahnhof|Mainz Hbf]] |- |[[Taunusbahn (Wiesbaden)|Taunusbaan]] (rächtes Main-Ufer) |Frangfurt Hbf–[[Bahnhof Frankfurt-Höchst|Frangfurt-Högscht]]–[[Mainz-Kastel|Mainz-Kaschtel]] (–[[Wiesbaden Hauptbahnhof|Wysbaddè Hbf]]) |} ==== Strõßèvokeer ==== [[Datei:A70-Mainbruecke-Eltmann1.jpg|mini|hochkant=1.21|A70 ''Maindalautobaan'' Schweinfurt–Bambärch, [[Mainbrücke Eltmann|Mainbrugg Eltmaa]]]] Dè Main hèt fascht uff ganzer Längi [[Bundesstraße|Bundesschtrõßè]] a dè einté odder andrè Uferzonè. Sèll drǜfft au beidi Quällflüss. Im Rotè Main folgt ab Creußè übber Bayreuth bis Kulmbach d [[Bundesstraße 85|B&nbsp;85]]. Dè Wyße Main hèt schu è baar 100&nbsp;m nõch sinèrè Quällè d [[Bundesstraße 303|B&nbsp;303]] a sinèrè Sitè, wo-nim bis [[Untersteinach|Unterschtainach]] folgè duèt. Ab dört folgt èm d [[Bundesstraße 289|B&nbsp;289]] bis Kulmbach. Sèlli Strõß gòt am Main nõch bis Lichtèfels, ab dört übbernimmt d [[Bundesautobahn 73|BAB&nbsp;73]] am linkè Ufer bis Bambärch. Vo dört bis Schweinfurt füürt d B&nbsp;26, wo z Eltmaa vum linkè uff s rächtè Ufer wechslèt. Mit größerèm Abschtand gòt au d [[Bundesautobahn 70|B&nbsp;70]], d ''Maindalautobaan'', vo Bambärch bis Schweinfurt am Main nōch abbè, dōdeby chrützt si bi Bambärch, Eltmaa un Schweinfurt dè Fluß. Unterhalb vo Schweinfurt isch dè Main stellèwys ooni Strōßègschpônli unterwägs. D B&nbsp;26 nǜmmt dè diräkte Wäg uff Karlschtadt ooni Umwäg übber s Maindreiegg, d [[Bundesstraße 19|B&nbsp;19]] gòt diräkt gu Würzburch. Vo Ochsèfurt bis Würzburch volauft widder è Bundesschtrõß auf am rächtè Mainufer, d [[Bundesstraße 13|B&nbsp;13]], bis Karlschtadt d [[Bundesstraße 27|B&nbsp;27]], bis Loor denn widder d B&nbsp;26. Diè dünn besidèlti Oscht- un Südsitè vum Mainvyregg wörd durch è [[Landesstraße|Landesschtrõß]] für dè Vokeer zuègänglich gmacht. Vo Miltèbärg bis Aschèburch volauft mit dè [[Bundesstraße 469|B&nbsp;469]] widder è Bundesschtrõß uff èm linkè Mainufer. Vo Aschèburch übber [[Hanau]] un d Frangfurter Innèschtadt bis [[Frankfurt-Höchst|Frangfurt-Högscht]] volauft d [[Bundesstraße 8|B&nbsp;8]] uff dè rächtè Mainsitè, deilwys abber è bitzeli èwäg vum Fluß. Au d [[Bundesstraße 43|B&nbsp;43]] volòt uff yrèm Wäg vo Hanau übber [[Offenbach am Main|Offèbach]] un Rüsselsheim gu Mainz mèngmòl s Bliggfäld vum linkè Ufer, vo allem zwǜschè [[Frankfurt-Sachsenhausen|Frangfurt-Sachsèhuusè]] un Kelschterbach. Uff èm rächtè Mainufer folgt d [[Bundesstraße 40|B&nbsp;40]] mit èm rächtè Abschtand zum Main diè letschtè Kilometer vum Main vo [[Hattersheim]] bis Mainz. ==== Mainfäärè ==== [[Datei:MainfähreFahr.JPG|mini|Mainfäärè Faar]] [[Datei:Luftbild Fähre Nordheim am Main.jpg|mini|Mainfäärè Nordheim, vo obbè]] [[Datei:Mainbogen Frankfurt Höchst 2-b.jpg|mini|Mainfäärè Frangfurt-Högscht]] Am Main wörrèd no zwölf [[Fähre|Fäärè]] bedribbè (Stand Juli 2018). Sit dè 1960er Johr hèn schu vill Fäärlinniè stillglait wörrè müèsè, well si nit rentyrt hèn. D Fäärè wörrèd i dè Reglè vo dè Kommunè a d Fäärlüt vopachtet, belaschtèd abber diè kommunalè Huushalt chräftig, idèm diè nötigè Zuèschüss wègkaièd. D Meezaal vo dè Fäärè isch für dè Dransport vo Personèwägè un Laschtchraftwägè bis zuè nèm bschtimmtè Gsamtgwicht ygrichtet worrè, è baar nu für Personè un Faarräder. Èn Deil vo dè Fäärè isch faart frei, andri wörrèd am Hochseil gfüürt, hèn abber èn eigènè Aadryb. Für dè Vokeer im Maindal hèn d Fäärè nõch wiè vor è wesèntlichi Bedütung. Vo allem dè Buèrè bringèd si èn großè Zitvordeil, well mò sich sèllèwäg èn Umwäg vo bis zuè 20&nbsp;km sparè cha. D Fäärè zwǜschè Escherndorf un Nordheim, weschtlich vo Volkach, lyt am Altmain uff ènèm Abschnitt, wo durch dè Schlüsè- un Chraftwärchskanaal vo Gerlachshuusé abgschnittè wörd. {| class="wikitable toptextcells sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! ! style="vertical-align:top;"> | Artikel ! style="vertical-align:top;"> | Laag<br /><span style="font-weight:normal;">Main-km</span> ! style="vertical-align:top;"> | Tǜp ! style="vertical-align:top;"> | vo ! style="vertical-align:top;"> | nõch |- | {{0|0}}1 | Mainfäärè Okriftel | {{0|0}}17,82 | frei faarèndi Personèfäärè<br />unregèlmäßig vokeerèndi Freizitfäärè | [[Okriftel]] | [[Kelsterbach|Kelschterbach]] – [[Bundesstraße 43|B 43]] |- | {{0|0}}2 | Mainfääri Högscht | {{0|0}}24,82 | frei faarèndi Personèfäärè | [[Frankfurt-Höchst|Högscht]] | [[Frankfurt-Schwanheim|Schwanheim]] |- | {{0|0}}3 | Mainfäärè Rumpèheim | {{0|0}}48,06 | seilgfüürti Wagèfäärè | [[Offenbach-Rumpenheim|Rumpèheim]] | [[Dörnigheim]] |- | {{0|0}}4 | Mainfäärè Müllheim | {{0|0}}50,63 | seilgfüürti Wagèfäärè<br />Bedryb ygschtellt | [[Dörnigheim]] | [[Mühlheim am Main|Müllheim]] |- | {{0|0}}5 | Mainfäärè Seligèschtadt | {{0|0}}69,60 | frei faarèndi Wagèfääri | [[Seligenstadt|Seligèschtadt]] | [[Karlstein am Main|Großwelzheim]] |- | {{0|0}}6 | Mainfääri Stadtbrozältè | 144,60 | Wagèfäärè | [[Stadtprozelten|Stadtbrozältè]] | [[Mondfeld|Mondfäld]] |- | {{0|0}}7 | Mainfäärè Ochsèfurt | 271,05 | Personèfäärè [[Nixe (Schiff, 1959)|NIXE]]<br />unregèlmäßig vokeerèndi Freizitfäärè | [[Ochsenfurt|Ochsèfurt]] | [[Ochsenfurt#Kleinochsenfurt|Chlyochsèfurt]] |- | {{0|0}}8 | Mainfäärè Mainschtockheim | 290,61 | Wagèfäärè | [[Mainstockheim|Mainschtockheim]] | [[Albertshofen|Albèrtshoffè]] |- | {{0|0}}9 | Mainfäärè Mainsondheim | 294,36 | frei faarèndi Wagèfäärè | [[Mainsondheim]] | [[Dettelbach]] |- | 10 | Mainfäärè Nordheim am Main | 307,35 | seilgfüürti Wagèfäärè | [[Escherndorf]] | [[Nordheim am Main]] |- | 11 | Mainfäärè Faar | 311,14 | Wagèfäärè | [[Fahr (Volkach)|Faar]] | [[Kaltenhausen (Eisenheim)|Kaltèhuusè]] |- | 12 | Mainfäärè Obberiisèheim | 313,47 | Wagèfäärè | [[Obereisenheim|Obberiisèheim]] | [[Stammheim (Kolitzheim)|Stammheim]] |- | 13 | Mainfäärè Wipfäld | 317,30 | Wagèfäärè | [[Wipfeld|Wipfäld]] | [[Lindach (Kolitzheim)|Lindach]]/[[Hirschfeld (Röthlein)|Hirschfäld]] |} == Dè Main i dè Kunscht == [[Datei:Courbet Frankfurt.jpg|miniatur|[[Gustave Courbet]]: Bligg uff Frangfurt, 1858]] Anders als dè Rhy un d Mosel isch dè Main ehnder seltè besungè worrè. Anderersits sin im Lauf vo dè Zit è Reiè vo deils zimli bekanntè Gedichtè übber dè Main vofasst worrè. Dõdèzuè zellèd: * Diè zeeschtrophigi [[Ode (Gedicht)|Odè]] ''Der Main'' vom [[Friedrich Hölderlin|Fridrich Hölderlin]] isch 1799 gschribbè worrè, wo dè Hölderlin Huusleerer z Frangfurt gsi isch. * ''Fuhren wir hinab den Main'' vom [[Friedrich Rückert|Fridrich Rückert]] (1788 z Schweinfurt geborè), * ''Die Wanderfahrt'' vom [[Joseph Victor von Scheffel|Joseph Victor vo Scheffèl]] isch è Gedicht, wo 1859 entschtandè isch, un spôter vum [[Valentin Eduard Becker|Valentin Becker]] in è Lièd umgwandlèt worrè, wo mò d [[Frankenlied|Frankèhǜmnè]] druus gmacht hèt, * ''Rückkehr nach Frankfurt'' vo dè [[Marie Luise Kaschnitz]], wo si unter m Ydrugg vum [[Bombenkrieg|Chrièg]] gschribbè un 1947 publizyrt hèt. * ''Es führt über den Main eine Brücke von Stein'', è aaltes Volkslièd, wo 1952 ergänzt un in Döön gossè worrè isch vom [[Felicitas Kukuck]] (1914–2001). S isch s bekannteschte Lièd vo dè Komponischtin. Prosategscht übber dè Main sin dõgegè zimli zaalrych, vo allem Reisebeschriibungè un [[Feuilleton]]. È Reiè vo [[Metapher|Metaphèrè]] sin übber dè Main gschaffè worrè, z.&nbsp;B. dè ''[[Weißwurstäquator|Wyßwurschtäquator]]'' (um diè kulturèlli Gränz zwǜschè [[Norddeutschland|Nord-]] un [[Süddeutschland|Süddütschland]] z charakterisyrè), ''[[Germersheimer Linie|Mainlinniè]]'' (D Sprõchgränz zwǜschè [[Mitteldeutsche Sprachen und Dialekte|mitteldütschè]] un [[Oberdeutsche Sprachen|obberdütschè]] [[Dialekt|Dialäkt]]) odder ''Pfaffengasse des Deutschen Reiches'' (wegè dè zaalrychè Bischtümer, bischöflichè Residänzè un Klöschter am Main). Zuè dè Schriftschteller, wo Prosategscht übber dè Main hinterlò hèn, zellèd: [[Wilhelm Heinrich Wackenroder|Wilhelm Heinrich Wackèroder]], [[Ludwig Tieck]], [[Heinrich von Kleist|Heinrich vo Kleischt]] (in Brièf a sini Brutt), [[Clemens Brentano]], [[Friedrich Stoltze]], [[Rudolf G. Binding]], [[Alfons Paquet]] un d [[Eva Demski]]. Dè Main im Titel füürt dè Roman „[[Frankfurt am Main in der Literatur#Dumas|Dè Schleier im Main]]“ vom [[Alexandre Dumas der Ältere|Alexandre Dumas]], im Autor vo dè „[[Die drei Musketiere|Drei Musketière]]“, wo è dramatischi Abentüèr- un Lièbesgschicht vozellt, wo sich vor èm Hintergrund vo dè Chriègsbolitik vom Bismarcks 1866 hauptsächlich z Frangfurt abgschpillt hèt. Èn Huufè Mòler hèn dè Fluss in irè Wärch dargschtellt, u.&nbsp;a. dè [[Conrad Faber]], [[Matthäus Merian]], [[Domenico Quaglio]], [[Gustave Courbet]] un dè [[Max Beckmann]]. Unter dè früènè Fotografè vum Main isch dè [[Carl Friedrich Mylius|Carl Fridrich]] èn ganz Bsunderè gsi. == Literadur == * {{LexikonFranken |Stichwort= Mayn |Band=3 |Sp=465|SpBis=467}} * J. Albrecht Cropp, Carlheinz Gräter: ''Der Main. Weißer Main, Roter Main, Europa-Kanal. Von den Quellen bis zur Mündung.'' Stürtz-Volaag, Würzburch 1985, ISBN 3-8003-0255-1 * Eckhard Meise: ''Die Schifferfamilie Bein und das Ende des Hanauer Marktschiffs''. I dè: Hanauer Gschichtsblätter 31 (1993), S. 213ff. * Eckhard Meise: ''Beginn der Dampfschiffahrt''. In: Stadtzit (1998). Gschichtsmagazin aalässlich vum Jubiläum 150&nbsp;Johr Revolution un Turnerbewegung Hanau 1848–1998, S. 195f. * Eckhard Meise: ''Das Ende des Hanauer Marktschiffs''. I dè: Stadtzit (1998). Gschichtsmagazin aalässlich vum Jubiläum 150&nbsp;Johr Revolution un Turnerbewegung Hanau 1848–1998, S. 193f. * Alexander vo Reitzèschtei: ''Der Main'' ([[Deutsche Lande – Deutsche Kunst]]). Münchè/Bèrlin 1960 * Andreas Rumler: ''Der Main. Bayreuth, Bamberg, Würzburg, Aschaffenburg, Frankfurt: a dè „Strasse der Kaiser und Könige“'' (DuMont Kunscht-Reisefüürer). Köln 1994 * Erwin Rutte: ''Rhein – Main – Donau. Eine geologische Geschichte.'' Thorbecke-Volaag, Sigmaringè 1987, ISBN 3-7995-7045-4 * Georg Schanze: ''Die Kettenschleppschiffahrt auf dem Main''. Buchner, Bambärch 1893 ([http://www.digitalis.uni-koeln.de/Schanz/schanz_index.html Digitalisat]) * Georg Schanz: ''Die Mainschiffahrt im XIX. Jahrhundert und ihre künftige Entwicklung''. Buchner, Bambärch 1894 ([http://www.digitalis.uni-koeln.de/Schanzm/schanzm_index.html Digitalisat]) * ''Stadt am Fluß – Frankfurt und der Main.'' Archiv für d Frankfurter Gschichtè un Kunscht (AFGK). Bd. 70. Volaag Waldemar Kramer, Frankfurt am Main 2004, ISBN 3-7829-0559-8 * Martin Eckoldt (Hrsg.), Flüsse und Kanäle, Die Geschichte der deutschen Wasserstraßen, DSV-Volaag 1998 * ''Europäischer Schiffahrts- und Hafenkalender'' (WESKA) 2010. Heruusgäbber: ''Verein für europäische Binnenschiffahrt und Wasserstraßen e.&nbsp;V., Binnenschiffahrts-Verlag GmbH'', Duisburg-Ruurort == Weblinggs == {{Commonscat|Main (river)}} * {{HessBib PPN|116505982}} * [https://www.lfu.bayern.de/wasser/gewaesserverzeichnisse/doc/tab_gew_name.xls LfU Bayern: Alphabetisches Gewässerverzeichnis – Gwässerkennzaalè, Längè, Abflusswäg]{{Anker|LfU alphabetisch}} * [https://www.lfu.bayern.de/wasser/gewaesserverzeichnisse/doc/tab24.pdf LfU Bayern: Systematisches Gewässerverzeichnis des Flussgebiets Main – Gwässerkennzaalè, Yzugsgebièt, Längè (Wärte z Bayern un gsamt)] * [https://web.archive.org/web/20110511132544/http://www.hnd.bayern.de/ Wasserschtänd vo bayrischer Flüss] * {{Webarchiv | url=http://www.wsd-sued.wsv.de/wasserstrassen/bundeswasserstrassen/main/index.html | wayback=20080329222218 | text=Wasser- un Schifffaartsdirèktion Süd}} * [https://www.bing.com/videos/search?q=fluss+main&&view=detail&mid=36ACDDB08B7FD2C8B85B36ACDDB08B7FD2C8B85B&&FORM=VRDGAR Video: Der Main von der Quelle bis zur Mündung (27:50)] * [https://web.archive.org/web/20191107080430/https://www.mainradweg.com/ Mainradwäg] * [https://langen.ykom.de/serverlocal/diys_files//karten/fr_S_Umg_Main_IV_5_gross.jpg Mainvolauf], 1829 == Einzelnõchwys == <references /> <!-- {{Navigationsleiste Mainstaustufen}} --> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Main |3 = dütsch |4 = 191105079 }} [[Kategorie:Rhynäbefluss|!]] [[Kategorie:Fluss (Europa)]] [[Kategorie:Fluss (Dytschland)]] [[Kategorie:Fluss (Bade-Württeberg)]] [[Kategorie:Fluss (Bayern)]] [[Kategorie:Hesse]] [[Kategorie:Gränzfluss]] mwwjcefidmmkpw7ip3wufmjbfo7wgqn Fritz Holder 0 78447 1088660 1083350 2026-09-20T19:28:16Z H. Sellmoene 46200 /* Sonschdichs */ 1088660 wikitext text/x-wiki Dor '''Fritz Holder''' (* [[7. April]] [[1932]] enn [[Tübingen|Dibenga]]; † [[6. September]] [[1996]]) isch a [[Deutschland|deitscher]] [[Journalist]] ond schwäbischer Dialektdichter gwäa. == Läaba == Er isch am 7. April 1932 enn [[Tübingen|Dibenga]] uff d Wäld komma ond dord enn dor Bachgass uffgwaggsa. Är isch uffs „Raupegymnasium“ (Uhland- und Silcherschule) ganga. Glärnd hådd-or dor Beruf vom-a Schrifdsetzor. Ănna 1959 isch-or als Volontär zom Schwäbischen Tagblatt gwäggsled ond dord nå Redakteer wårda. Zuasdendich isch-or fir dor Lokaldåel [[Rottenburg|Raodaburg]] gwäa. Dor Holder hådd eddliche Liador ond Chansons gschriiba, vo saem Sõ Christian Holder efdors uffgfiird, ond a baar Heersbill firs Radio. Saene Biachla „Raupeviertel“ ond „Gôgenmusik“ zaeged a guad formulirds Zendralschwäbisch, wia-s d aldaegsässene Leid en Dibenga gschwäzzd hend, ond zomm Dåel haed noo schwäzzed. Saene Biachla send älle emm Vorlag vom Schwäbischen Tagblatt enn Dibenga rausgaä wårda. == Sonschdichs == Dor Vaddor vomm Fritz Holder, dor Christian Holder, hådd denn schwäbischa Dichter [[Matthias Koch]] enn dor Schual als Lärer gheed.<ref>Fritz Holder, Geliebtes Pflaster,S. 28f.</ref> == Biachor == * ''Raupeviertel, Räse Verse aus der Tübinger Altstadt.'' Tübingen 1990 * ''Gôgenmusik. Neue räse Verse aus der Tübinger Altstadt.'' Tübingen 1992 * ''Geliebtes Pflaster.'' Tübingen o. J. * ''Das kurze Jahr. Monatsgeschichten.'', Tübingen 1994 == Weblink == * [https://www.tuepedia.de/wiki/Fritz_Holder Fritz Holder] uf tuepedia.de * [https://www.reklamekasper.de/tuebingen/raupen-holder-hoelderlin-buch/ Raupen, Holder, Hölderlin] uf reklamekasper.de == Fueßnote == <references /> {{SORTIERUNG:Holder, Fritz}} [[Kategorie:Zytigsjournalist]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Autor uf Alemannisch]] [[Kategorie:Lyriker]] [[Kategorie:Dütsch]] [[Kategorie:Maa]] ewtq9epttc62z86ea8rybkdinhlg771 Benutzer:Mathieu Kappler/Angelegte Artikel 2 82778 1088676 1088581 2026-09-21T10:23:48Z Mathieu Kappler 76078 /* 25px Lìteràtüür un Prassa */ + 1088676 wikitext text/x-wiki <span id="toc-top"></span> <center> '''Ìnhàltsverzaichniss'''<br/> [[#Ààdel|1. Ààdel]]<br/> [[#Àltertummsforschung un G’schìcht|2. Àltertumms- un G’schìchtsforschung]]<br/> [[#Àrkitäktüür, Bàuikunscht|3. Àrkitäcktüür, Bàuikunscht]]<br/> [[#Assa un Trìnka|4. Assa un Trìnka]]<br/> [[#Astrofüüsik, Schtarnakunda|5. Astrofüüsik, Schtarnakunda]]<br/> [[#Biologii|6. Biologii]]<br/> [[#Geogràfii|7. Geogràfii]]<br/> [[#Erootik, Pornogràfii|8. Erootik, Pornogràfii]]<br/> [[#Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia|9. Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia]]<br/> [[#Füüsik|10. Füüsik]]<br/> [[#Gsundhait un Hailkunscht|11. Gsundhait un Hailkunscht]]<br/> [[#Ìnformàtìgg|12. Ìnformàtìgg]]<br/> [[#Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta|13. Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta]]<br/> [[#Kemii|14. Kemii]]<br/> [[#Làndwìrtschàft|15. Làndwìrtschàft]]<br/> [[#Lìteràtüür un Prassa|16. Lìteràtüür un Prassa]]<br/> [[#Màthemààtik|17. Màthemààtik]]<br/> [[#Militäär|18. Militäär]]<br/> [[#Mooda|19. Mooda]]<br/> [[#Moolaräi|20. Moolaräi]]<br/> [[#Müüsik|21. Müüsik]]<br/> [[#Politik|22. Politik]]<br/> [[#Racht|23. Racht]]<br/> [[#Religioona|24. Religioona]]<br/> [[#Schport|25. Schport]]<br/> [[#Schproochwìssaschàft|26. Schproochwìssaschàft]]<br/> [[#Üssbìldung un Schüalsüschteem|27. Üssbìldung un Schüalsüschteem]]<br/> [[#Verkeehr|28. Verkeehr]]<br/> [[#sunschtigs|29. sunschtigs]] </center> === [[Datei:Cheval cabré et en chevalier.svg|35px]] Ààdel === * ''Ààdelfàmìlia:'' [[Waldner von Freundstein]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Woman head louvre.gif|25px]] Àltertummsforschung un G’schìcht === * ''Ärraignissa:'' [[Messerangriff in Mülhausen am 22. Februar 2025|dr Masserààgrìff z’ Mìlhüüsa àm 22. Hornung 2025]] * ''Histooriker, Àltertummsforscher:'' [[François Burckard]] • [[Marie-Bénédicte Vincent]] • [[Marie Besse]] • [[Jean-Pierre Chaline]] • [[Nadine-Josette Chaline]] • [[André Encrevé]] • [[André Hugel]] • [[Marion Lichardus-Itten]] • [[Guillaume Marlot]] • [[Jean-Georges Mieg]] • [[Prosper Tarbé]] * ''Fiirtiga:'' [[Nationalfeiertag der Jeanne d’Arc und der Vaterlandsliebe|Nàzionààlfiirtig vu dr Jeanne d’Arc un vu dr Vàtterlàndsliawa]] * ''Fundplatz, àlta Volksschtamm:'' [[Bibrax]] • [[Remer]] * ''histoorischa Schtààta:'' [[Stadtrepublik Mülhausen|d’ Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Architecture capitol.svg|35px]] Àrkitäktüür, Bàuikunscht === * ''Begrìffa:'' [[Wolkenkratzer|Wulkakràtzer]], [[Monument historique]] * ''Bàuiplàànzaichner:'' [[Jules Alard]] • [[Ferdinand Amann]] • [[Marc Margotin]] • [[Édouard Roederer]] • [[Émile Peltier]] • [[André Ragot]] • [[Jacques Rapin]] • [[Édouard Thiérot]] * ''histoorischa Gebäijer, Dankmooler:'' ** ''z’ Kolmer:'' [[Haus Wildungshof|s’ Hüüs Wìldungshoof]] ** ''z’ Mìlhüüsa:'' [[Bollwerk (Mülhausen)|Bollwark (Mìlhüüsa)]] • [[Centre commercial Porte Jeune]] • [[Mieg-Haus|s’ Mieg-Hüüs]] • [[Parc Expo (Mülhausen)|dr Parc Expo z’ Mìlhüüsa]] ** ''z’ Näi York:'' [[33 Thomas Street]] ** ''z’ Pàriis:'' [[Maison de l’Alsace]] ** ''z’ Reims:'' [[Fontaine des Carmes (Reims)]] • [[Hôtel_de_La_Salle_(Reims)|s’ Hüüs La Salle z’ Reims]] • [[Ostfriedhof (Reims)|dr Oschtfrììdhoof z’ Reims]] • [[Westfriedhof (Reims)|dr Wäschtfrììdhoof z’ Reims]] ** ''z’ Reimserbarg (Lothrìnga):'' [[Statue du Volontaire]] * Warkzigg: [[Schraubenzieher|Schrüüwaziager]] * histoorischa Schtroossa: ** ''z’ London:'' [[Strand (London)]] ** ''z’ Mìlhüüsa:'' [[Rue Louis-Pasteur (Mülhausen)|Àm Bollwark]] • [[Rue des Boulangers (Mülhausen)|Bäckergàss]] • [[Rue des Fleurs (Mülhausen)|Blüamagàss]] • [[Rue du Bastion (Mülhausen)|Bollwarkgassla]] • [[Passage Teutonique|Diitschahoofgassla]] • [[Rue des Tondeurs (Mülhausen)|Freschawaid]] • [[Rue des Tanneurs (Mülhausen)|Garwergàss]] • [[Place Franklin|Hàrdäpfelmàrkt]] • [[Impasse du Coq (Mülhausen)|Hiahnerwìnkel]] • [[Rue de la Somme (Mülhausen)|Kìrchhoofschtrooss]] • [[Rue du Couvent (Mülhausen)|Kloschtergàss]] • [[Rue du Marché (Mülhausen)|Màrktgassla]] • [[Rue des Bouchers (Mülhausen)|Metzgergàss]] • [[Rue de la Meurthe (Mülhausen)|Rue de la Meurthe]] • [[Rue du Moulin (Mülhausen)|Mììhlagàss]] • [[Rue des Bons-Enfants (Mülhausen)|Müassbrunnergassla]] • [[Impasse des Bœufs (Mülhausen)|Ocksagassla]] • [[Impasse des Prêtres (Mülhausen)|Pfàffagassla]] • [[Place de la Réunion|Roothüüsplàtz]] • [[Rue des Cordiers (Mülhausen)|Sailergrààwa]] • [[Rue de la Justice (Mülhausen)|Schìndergassla]] • [[Rue des Maréchaux (Mülhausen)|Schmììdgàss]] • [[Rue Paille|Schtràuigàss]] • [[Rue Henriette (Mülhausen)|Schüalgàss]] • [[Rue du Raisin (Mülhausen)|Triiwelgàss]] • [[Impasse de l’Horloge (Mülhausen)|Ührahof]] • [[Rue des Charrons (Mülhausen)|Wàgnergàss]] • [[Wildemannstraße|Wìldamànsgass]] • [[Rue de la Moselle (Mülhausen)|Ziagelgass]] ** ''z’ Nànzig:'' [[Rue Henri-Poincaré (Nancy)]] • [[Rue Raymond-Poincaré (Nancy)]] • [[Avenue Anatole-France (Nancy)]] ** ''z’ Reims:'' [[Avenue de Laon]] • [[Boulevard Louis-Roederer]] • [[Parc Léo-Lagrange]] • [[Parc de la Patte-d’Oie]] • [[Promenades de Reims]] • [[Rue de l’Abbé-de-L’Épée (Reims)]] • [[Rue Boulard (Reims)]] • [[Rue du Cadran-Saint-Pierre]] • [[Rue Cérès]] • [[Rue de Chativesle]] • [[Rue du Clou-dans-le-Fer]] • [[Rue Dieu-Lumière]] • [[Rue Docteur-Jacquin]] • [[Rue Docteur-Jacquin]] • [[Rue des Fuseliers]] • [[Rue de la Gabelle]] • [[Rue Jeanne-d’Arc (Reims)]] • [[Rue Marx-Dormoy (Reims)]] • [[Square Colbert (Reims)]] ** ''z’ Pàriis:'' [[Rue de Berne]] • [[Rue de Mulhouse (Paris)]] ''→ fìr d’ Kultschtätta un Gotteshiiser, lüag ìm [[#Religioona|Àbschnìtt „Religioona“]] doo dunta'' <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Foodlogo2.svg|24px]] Assa un Trìnka === * ''Kochkunscht:'' [[Gâteau mollet]] • [[Pan bagnat]] * ''Getranker:'' [[Champagner]] • [[Charles de Cazanove]] • [[Somersby]] • [[Twinings]] • [[The Coca-Cola Company]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Noun Astronomy Icon2.svg|25px]] Astrofüüsik, Schtarnakunda === * ''Astrofüüsiker, Schtarnakundler:'' [[Sibylle Anderl]] * ''Schtarna:'' [[Alpha Centauri]] • [[Lichtjahr|Liachtjoohr]] • [[Liste der Listen von Sternen|Lischta vu da Lischta vu Schtarna]] • [[Liste der massereichsten Sterne|Lischta vu da Schtarna mìt dr greeschta Màssa]] • [[Liste sehr großer Sterne|Lischta vu sehr groossa Schtarna]] • [[Liste der mit bloßem Auge sichtbaren Sterne|Lischta vu da Schtarna, womm’r mìt’m bloossa-n-Àuiga känna sah]] • [[Liste von Supernovae|Lischta vu Supernovae]] • [[Sonnenfinsternis vom 25. Oktober 2022|Sunnafìnschterniss vum 25. Oktoower 2022]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:ADN static h.png|37px]] Biologii === * ''Biolooga:'' [[Katharina Mangold-Wirz]] * ''Tiarlaàrta:'' [[Östlicher Laubfrosch|Ääschtlig Làuibfräschla]] • [[Grüne Pfirsichblattlaus|Griana Pfärsigblàttlüüs]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Geographylogo.svg|28px]] Geogràfii === * {{ALB|#|WIDTHS=17px}} ''Àlbàània:'' <u>[[Shkodra]]</u> * {{DZA|#| |WIDTHS=17px}} ''Àlgeeria:'' [[Kabylei|Kabyläi]] * {{ARG|#|WIDTHS=17px}} ''Àrgentiinia:'' [[Epuyén]] * {{AUS|#|WIDTHS=17px}} ''Àuischtrààlia:'' [[Newman (Western Australia)]] * {{BEL|#|WIDTHS=17px}} ''Belgia:'' [[Boom (Belgien)|Boom (Belgia)]] • [[Provinz Flämisch-Brabant|Prowìnz Fläämisch-Bràbant]] • [[Provinz Hennegau|Prowìnz Hennagàui]] • [[Flandern|Flàndra]] • [[Provinz Limburg (Belgien)|Prowìnz Limburg]] • [[Provinz Lüttich|Prowìnz Lüttich]] • [[Provinz Namur|Prowìnz Namur]] • [[Provinz Ostflandern|Prowìnz Oschtflàndra]] • [[Wallonische Region|Wàlloonischa Regioon]] • [[Provinz Wallonisch-Brabant|Prowìnz Wàlloonisch-Bràbant]] • [[Provinz Westflandern|Prowìnz Wäschtflàndra]] * {{BUR|#| |WIDTHS=17px}} ''Burkina Faso:'' [[Barsalogho]] * {{GER|#| |WIDTHS=17px}} ''Diitschlànd:'' [[Erfurt]] * {{FRA|#|WIDTHS=17px}} ''Frànkrììch:'' ** ''Bariga:'' [[Hartmannswillerkopf|Hàrtmànnswillerkopf]] ** ''Flìss un Seea:'' [[Aire (Aisne)]] • [[Aisne]] • [[Anger (Mouzon)]] • [[Aulnay-sur-Marne]] • [[Argers]] • [[Canal de l’Aisne à la Marne |Aisne-Marne-Sittakànààl]] • [[Ardre (Fluss)]] • [[Audry (Sormonne)]] • [[Aussonce]] • [[Auve (Fluss)]] • [[Auzon (Aube)]] • [[Avançon (Ardennes)]] • [[Barboure]] • [[Bar (Fluss)]] • [[Barbuise (Fluss)]] • [[Biesme (Aisne)]] • [[Stausee Bouzey|Schtàuisee Bouzey]] • [[Bruxenelle]] • [[Coole (Fluss)]] • [[Fion]] • [[Guenelle]] • [[Marne (Fluss)]] • [[Canal latéral à la Marne|Marne-Sittakànààl]] • [[Moivre (Fluss)]] • [[Muze (Vesle)]] • [[Noblette]] • [[Ognon]] • [[Ornain]] • [[Oyapock]] • [[Orillon (Fluss)]] • [[Py (Suippe)]] • [[Recologne (Ognon)]] • [[Reigne]] • [[Retourne]] • [[Saônelle]] • [[Saulx (Fluss)]] • [[Somme-Soude]] • [[Suippe]] • [[Suize]] • [[Vair]] • [[Vesle]] • [[Vière]] ** ''frànzeescha G’mainda un G’maindaverband:'' [[Ablancourt]] • [[Acy-Romance]] • [[Aigny]] • [[Aire (Ardennes)]] • [[Alincourt]] • [[Alliancelles]] • [[Amagne]] • [[Ambly-Fleury]] • [[Ambrières]] • [[Ameuvelle]] • [[Annelles]] • [[Anthenay]] • [[Aougny]] • [[Arcis-le-Ponsart]] • [[Arnicourt]] • [[Arrigny]] • [[Artignosc-sur-Verdon]] • [[Aubérive]] • [[Aubervilliers]] • [[Aubilly]] • [[Aulnay-l’Aître]] • [[Alland’Huy-et-Sausseuil]] • [[Apremont (Ardennes)]] • [[Arrancy-sur-Crusnes]] • [[Auménancourt]] • [[Baconnes]] • [[Banogne-Recouvrance]] • [[Barby (Ardennes)]] • [[Baslieux-lès-Fismes]] • [[Bassu]] • [[Bassuet]] • [[Bazancourt (Marne)]] • [[Beaumont-sur-Vesle]] • [[Beine-Nauroy]] • [[Belval-en-Argonne]] • [[Berméricourt]] • [[Berru]] • [[Bertoncourt]] • [[Berzieux]] • [[Bétheniville]] • [[Bethon]] • [[Bettancourt-la-Longue]] • [[Bezannes]] • [[Biermes]] • [[Bignicourt]] • [[Bignicourt-sur-Marne]] • [[Bignicourt-sur-Saulx]] • [[Billy-le-Grand]] • [[Binarville]] • [[Blanzy-la-Salonnaise]] • [[Blaise (Marne)]] • [[Bligny (Marne)]] • [[Blesme]] • [[Bouilly (Marne)]] • [[Bouleuse]] • [[Boult-sur-Suippe]] • [[Bouvancourt]] • [[Bouy]] • [[Brandonvillers]] • [[Branscourt]] • [[Braux-Sainte-Cohière]] • [[Braux-Saint-Remy]] • [[Bréban]] • [[Breuil-sur-Vesle]] • [[Breuvery-sur-Coole]] • [[Brienne-sur-Aisne]] • [[Brignoles]] • [[Brimont]] • [[Brouillet]] • [[Brusson (Marne)]] • [[Bussang]] • [[Bussy-le-Château]] • [[Bussy-le-Repos (Marne)]] • [[Bussy-Lettrée]] • [[Champigny (Marne)]] • [[Chapelaine]] • [[Chambrecy]] • [[Changy (Marne)]] • [[Caurel (Marne)]] • [[Cauroy-lès-Hermonville]] • [[Cernay-en-Dormois]] • [[Cernay-lès-Reims]] • [[Cernon (Marne)]] • [[Champigneul-Champagne]] • [[Champillon]] • [[Châlons-sur-Vesle]] • [[Champfleury (Marne)]] • [[Chamery]] • [[Chappes (Ardennes)]] • [[Charmont (Marne)]] • [[Château-Thierry]] • [[Châtrices]] • [[Chaudefontaine (Marne)]] • [[Chaumuzy]] • [[Cheminon]] • [[Chenay (Marne)]] • [[Cheniers]] • [[Cheppes-la-Prairie]] • [[Chepy]] • [[Compertrix]] • [[Coole]] • [[Coolus]] • [[Condé-lès-Herpy]] • [[Contault]] • [[Corroy]] • [[Corny-Machéroménil]] • [[Coulommes-la-Montagne]] • [[Coupéville]] • [[Courcelles-Sapicourt]] • [[Courcy (Marne)]] • [[Courdemanges]] • [[Courlandon]] • [[Courmas]] • [[Courtagnon]] • [[Courtémont]] • [[Courthiézy]] • [[Courville]] • [[Couvrot]] • [[Crugny]] • [[Cuisles]] • [[Dampierre-le-Château]] • [[Dizy (Marne)]] • [[Dombasle-en-Xaintois]] • [[Dompremy]] • [[Dontrien]] • [[Doux (Ardennes)]] • [[Drouilly]] • [[Écollemont]] • [[Écriennes]] • [[Écueil]] • [[Écury-sur-Coole]] • [[Élise-Daucourt]] • [[Épense]] • [[Épinonville]] • [[Époye]] • [[Fagnières]] • [[Faux (Ardennes)]] • [[Faux-Fresnay]] • [[Faverolles-et-Coëmy]] • [[Favresse]] • [[Fèrebrianges]] • [[Fère-Champenoise]] • [[Flavigny (Marne)]] • [[Fontaine-en-Dormois]] • [[Fraillicourt]] • [[Francheville (Marne)]] • [[Germigny (Marne)]] • [[Givron]] • [[Givry-en-Argonne]] • [[Gizaucourt]] • [[Glannes]] • [[Grandchamp (Ardennes)]] • [[Gratreuil]] • [[Grauves]] • [[Gueux]] • [[Hagnicourt]] • [[Hermonville]] • [[Heutrégiville]] • [[Hourges]] • [[Isle-sur-Marne]] • [[Isles-sur-Suippe]] • [[Janvry (Marne)]] • [[Joinville (Haute-Marne)]] • [[Jonchery-sur-Vesle]] • [[Jonquery]] • [[Jouy-lès-Reims]] • [[Juif (Saône-et-Loire)]] • [[La Chapelle-Felcourt]] • [[La Chaussée-sur-Marne]] • [[La Faute-sur-Mer]] • [[Lagery]] • [[La Neuvillette (Marne)]] • [[La Neuville-au-Pont]] • [[La Romagne (Ardennes)]] • [[La Neuville-en-Tourne-à-Fuy]] • [[Laon]] • [[Larzicourt]] • [[Laval-sur-Tourbe]] • [[Lavannes]] • [[La Verdière]] • [[La Veuve]] • [[Les Andelys]] • [[Le Châtelet-sur-Retourne]] • [[La Croix-en-Champagne]] • [[Le Châtelier]] • [[Le Chemin]] • [[L’Écaille]] • [[Les Charmontois]] • [[Leffincourt]] • [[Le Meix-Tiercelin]] • [[Les Grandes-Loges]] • [[Les Mesneux]] • [[Lenharrée]] • [[Les Petites-Loges]] • [[Le Thour]] • [[Le Vieil-Dampierre]] • [[Lhéry]] • [[Liffol-le-Grand]] • [[Liffol-le-Petit]] • [[Lille]] • [[Livry-Louvercy]] • [[Liste der Gemeindeverbände im Département Bas-Rhin|Lischta vu da G’maindaverbànd ìm Département Bas-Rhin]] • [[Liste der Gemeindeverbände im Département Marne |Lischta vu da G’maindaverband ìm Département Marne]] • [[Le Fresne]] • [[Lignon (Marne)]] • [[Lisse-en-Champagne]] • [[Loivre]] • [[Lure (Haute-Saône)]] • [[Maffrécourt]] • [[Magneux (Haute-Marne)]] • [[Magneux (Marne)]] • [[Magneux-Haute-Rive]] • [[Mailly-Champagne]] • [[Mairy-sur-Marne]] • [[Malmy]] • [[Marfaux]] • [[Marolles (Marne)]] • [[Marson]] • [[Matougues]] • [[Mazan]] • [[Mittelmünster|Mìttelmìnschter]] • [[Ménil-Annelles]] • [[Merfy]] • [[Merlaut]] • [[Mesmont (Ardennes)]] • [[Moncetz-Longevas]] • [[Montbré]] • [[Montmeillant]] • [[Montigny-sur-Vesle]] • [[Mont-sur-Courville]] • [[Monthelon (Marne)]] • [[Montreuil (Seine-Saint-Denis)]] • [[Mourmelon-le-Grand]] • [[Mourmelon-le-Petit]] • [[Muizon]] • [[Nantes]] • [[Nanteuil-sur-Aisne]] • [[Neufchâtel-sur-Aisne]] • [[Neuflize]] • [[Neuvizy]] • [[Nogent-l’Abbesse]] • [[Nouvion-sur-Meuse]] • [[Novion-Porcien]] • [[Novy-Chevrières]] • [[Nuisement-sur-Coole]] • [[Oiry]] • [[Olizy]] • [[Ollières]] • [[Omey]] • [[Ormes (Marne)]] • [[Noirlieu]] • [[Pargny-lès-Reims]] • [[Passavant-en-Argonne]] • [[Pontfaverger-Moronvilliers]] • [[Remiremont]] • [[Passy-Grigny]] • [[Pévy‎]] • [[Poilly (Marne)]] • [[Pogny]] • [[Poix]] • [[Pomacle]] • [[Pont-à-Mousson]] • [[Pontault-Combault]] • [[Pouillon (Marne)]] • [[Pourcy]] • [[Prosnes]] • [[Prouilly]] • [[Prunay (Marne)]] • [[Puiseux (Ardennes)]] • [[Puisieulx]] • [[Rapsécourt]] • [[Recy]] • [[Remicourt (Marne)]] • [[Rouvroy-Ripont]] • [[Quilly (Ardennes)]] • [[Raillicourt]] • <u>[[Reims]]</u> • [[Remaucourt (Ardennes)]] • [[Rennes]] • [[Renneville (Ardennes)]] • [[Réveillon (Marne)]] • [[Rilly-la-Montagne]] • [[‎Rilly-sur-Aisne]] • [[Rocquigny (Ardennes)]] • [[Roizy]] • [[Romain (Marne)]] • [[Romigny]] • [[Rosnay (Marne)]] • [[Rubigny]] • [[Sacy (Marne)]] • [[Saint-Aubin-sur-Aire]] • [[Saint-Brice-Courcelles]] • [[Saint-Clément-à-Arnes]] • [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)]] • [[Saint-Gilles (Marne)]] • [[Saint-Hilaire-le-Petit]] • [[Saint-Jean-sur-Tourbe]] • [[Saint-Léonard (Marne)]] • [[Sainte-Marie (Ardennes)|Sainte-Marie]] • [[Sainte-Marie-à-Py]] • [[Saint-Mard-sur-le-Mont]] • [[Saint-Martin-aux-Champs]] • [[Saint-Étienne-à-Arnes]] • [[Saint-Étienne-lès-Remiremont]] • [[Saint-Euphraise-et-Clairizet]] • [[Saint-Germain-la-Ville]] • [[Saint-Gibrien]] • [[Saint-Imoges]] • [[Saint-Martin-l’Heureux]] • [[Saint-Masmes]] • [[Sainte-Menehould]] • [[Saint-Ouen-Domprot]] • [[Saint-Quentin-sur-Coole]] • [[Saint-Remy-sur-Bussy]] • [[Sapignicourt]] • [[Sarcy]] • [[Saron-sur-Aube]] • [[Seraincourt (Ardennes)]] • [[Servon-Melzicourt]] • [[Sept-Saulx]] • [[Sermiers]] • [[Serzy-et-Prin]] • [[Saint-Étienne-sur-Suippe]] • [[Saint-Jean-aux-Bois (Ardennes)]] • [[Saint-Mard-sur-Auve]] • [[Saint-Pierre (Marne)]] • [[Saint-Souplet-sur-Py]] • [[Sarry (Marne)]] • [[Selles (Marne)]] • [[Sillery (Marne)]] • [[Sivry-Ante]] • [[Sogny-aux-Moulins]] • [[Sogny-en-l’Angle]] • [[Sommesous]] • [[Somme-Tourbe]] • [[Somme-Vesle]] • [[Saint-Étienne-au-Temple]] • [[Saudoy]] • [[Songy]] • [[Soudé]] • [[Soudron]] • [[Soulières]] • [[Taissy]] • [[Tagnon]] • [[Tilloy-et-Bellay]] • [[Thibie]] • [[Thil (Marne)]] • [[Thillois]] • [[Tinqueux]] • [[Togny-aux-Bœufs]] • [[Tourbe]] • [[Tramery]] • [[Trigny]] • [[Trépail]] • [[Treslon]] • [[Trois-Puits]] • [[Unchair]] • [[Vadenay]] • [[Val-de-Vesle]] • [[Vauclerc]] • [[Vaudemange]] • [[Vaudesincourt]] • [[Vatry]] • [[Vavray-le-Grand]] • [[Ventelay]] • [[Varennes-en-Argonne]] • [[Vernancourt]] • [[Verrières (Marne)]] • [[Versailles]] • [[Verzenay]] • [[Vésigneul-sur-Marne]] • [[Vienne-la-Ville]] • [[Ville-Dommange]] • [[Ville-en-Selve]] • [[Ville-en-Tardenois]] • [[Ville-sur-Retourne]] • [[Ville-sur-Tourbe]] • [[Villers-Allerand]] • [[Villers-aux-Bois]] • [[Villers-aux-Nœuds]] • [[Villers-en-Argonne]] • [[Villers-Franqueux]] • [[Villers-Marmery]] • [[Virginy]] • [[Voilemont]] • [[Vouillers]] • [[Vrigny (Marne)]] • [[Warmeriville]] • [[Wignicourt]] • [[Witry-lès-Reims]] ** ''G’maindaverband:'' [[Communauté de communes de l’Argonne Champenoise]] • [[Communauté de communes du Bassin de Joinville en Champagne]] • [[Communauté de communes de la Brie Champenoise]] • [[Communauté d’agglomération de Châlons-en-Champagne]] • [[Communauté de communes Côtes de Champagne et Val de Saulx]] • [[Communauté d’agglomération Épernay, Coteaux et Plaine de Champagne]] • [[Communauté de communes des Crêtes Préardennaises]] • [[Communauté de communes du Grand Langres]] • [[Communauté d’agglomération du Grand Saint-Dizier, Der et Vallées]] • [[Communauté de communes de la Grande Vallée de la Marne]] • [[Communauté de communes des Monts de Gy]] • [[Communauté de communes de la Moivre à la Coole]] • [[Communauté de communes de l’Ouest Vosgien]] • [[Communauté de communes des Paysages de la Champagne]] • [[Communauté de communes Perthois-Bocage et Der]] • [[Communauté de communes des Portes de Champagne]] • [[Communauté de communes de la Région de Suippes]] • [[Communauté de communes de Sézanne-Sud Ouest Marnais]] • [[Communauté de communes du Sud Marnais]] • [[Communauté de communes Val de Gray]] • [[Communauté de communes Vitry, Champagne et Der]] • [[Communauté urbaine du Grand Reims]] ** ''Arrondissements:'' [[Arrondissement Angers]] • [[Arrondissement Bar-le-Duc]] • [[Arrondissement Bar-sur-Aube]] • [[Arrondissement Carpentras]] • [[Arrondissement Châlons-en-Champagne]] • [[Arrondissement Charleville-Mézières]] • [[Arrondissement Châteaubriant-Ancenis]] • [[Arrondissement Château-Gontier]] • [[Arrondissement Chaumont]] • [[Arrondissement Cholet]] • [[Arrondissement Commercy]] • [[Arrondissement Épernay]] • [[Arrondissement Épinal]] • [[Arrondissement Foix]] • [[Arrondissement Fontenay-le-Comte]] • [[Arrondissement Langres]] • [[Arrondissement La Flèche]] • [[Arrondissement La Roche-sur-Yon]] • [[Arrondissement Laon]] • [[Arrondissement Laval]] • [[Arrondissement Le Mans]] • [[Arrondissement Les Sables-d’Olonne]] • [[Arrondissement Lodève]] • [[Arrondissement Lure]] • [[Arrondissement Mamers]] • [[Arrondissement Marseille]] • [[Arrondissement Mayenne]] • [[Arrondissement Montauban]] • [[Arrondissement Montpellier]] • [[Arrondissement Nantes]] • [[Arrondissement Neufchâteau]] • [[Arrondissement Nogent-sur-Seine]] • [[Arrondissement Brignoles]] • [[Arrondissement Reims]] • [[Arrondissement Rethel]] • [[Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges]] • [[Arrondissement Saint-Dizier]] • [[Arrondissement Saint-Nazaire]] • [[Arrondissement Sainte-Menehould]] • [[Arrondissement Saumur]] • [[Arrondissement Sedan]] • [[Arrondissement Segré]] • [[Arrondissement Troyes]] • [[Arrondissement Val-de-Briey]] • [[Arrondissement Verdun]] • [[Arrondissement Vesoul]] • [[Arrondissement Vitry-le-François]] • [[Arrondissement Vouziers]] ** ''Kàntoona:'' [[Kanton Anglure|Kàntoon Anglure]] • [[Kanton Argonne Suippe et Vesle|Kàntoon Argonne Suippe et Vesle]] • [[Kanton Avize|Kàntoon Avize]] • [[Kanton Ay|Kàntoon Ay]] • [[Kanton Beine-Nauroy|Kàntoon Beine-Nauroy]] • [[Kanton Bourgogne-Fresne|Kàntoon Bourgogne-Fresne]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-1|Kàntoon Châlons-en-Champagne-1]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-2|Kàntoon Châlons-en-Champagne-2]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-3|Kàntoon Châlons-en-Champagne-3]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-4|Kàntoon Châlons-en-Champagne-4]] • [[Kanton Château-Porcien|Kàntoon Château-Porcien]] • [[Kanton Châtillon-sur-Marne|Kàntoon Châtillon-sur-Marne]] • [[Kanton Dormans|Kàntoon Dormans]] • [[Kanton Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne|Kàntoon Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne]] • [[Kanton Dormans-Paysages de Champagne]] • [[Kanton Écury-sur-Coole|Kàntoon Écury-sur-Coole]] • [[Kanton Épernay-1|Kàntoon Épernay-1]] • [[Kanton Épernay-2|Kàntoon Épernay-2]] • [[Kanton Esternay|Kàntoon Esternay]] • [[Kanton Fère-Champenoise|Kàntoon Fère-Champenoise]] • [[Kanton Fismes|Kàntoon Fismes]] • [[Kanton Fismes-Montagne de Reims]] • [[Kanton Givry-en-Argonne|Kàntoon Givry-en-Argonne]] • [[Kanton Heiltz-le-Maurupt|Kàntoon Heiltz-le-Maurupt]] • [[Kanton Marson|Kàntoon Marson]] • [[Kanton Montmirail (Marne)|Kàntoon Montmirail (Marne)]] • [[Kanton Montmort-Lucy|Kàntoon Montmort-Lucy]] • [[Kanton Reims-1|Kàntoon Reims-1]] • [[Kanton Reims-2|Kàntoon Reims-2]] • [[Kanton Reims-3|Kàntoon Reims-3]] • [[Kanton Reims-4|Kàntoon Reims-4]] • [[Kanton Reims-5|Kàntoon Reims-5]] • [[Kanton Reims-6|Kàntoon Reims-6]] • [[Kanton Reims-7|Kàntoon Reims-7]] • [[Kanton Reims-8|Kàntoon Reims-8]] • [[Kanton Reims-9|Kàntoon Reims-9]] • [[Kanton Rethel|Kàntoon Rethel]] • [[Kanton Sainte-Menehould|Kàntoon Sainte-Menehould]] • [[Kanton Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson|Kàntoon Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson]] • [[Kanton Sézanne|Kàntoon Sézanne]] • [[Kanton Sézanne-Brie et Champagne|Kàntoon Sézanne-Brie et Champagne]] • [[Kanton Sompuis|Kàntoon Sompuis]] • [[Kanton Suippes|Kàntoon Suippes]] • [[Kanton Thiéblemont-Farémont|Kàntoon Thiéblemont-Farémont]] • [[Kanton Vertus-Plaine Champenoise|Kàntoon Vertus-Plaine Champenoise]] • [[Kanton Vertus|Kàntoon Vertus]] • [[Kanton Ville-en-Tardenois|Kàntoon ville-en-Tardenois]] • [[Kanton Ville-sur-Tourbe|Kàntoon Ville-sur-Tourbe]] • [[Kanton Vitry-le-François-Champagne et Der|Kàntoon Vitry-le-François-Champagne et Der]] • [[Kanton Vitry-le-François-Est]] • [[Kanton Vitry-le-François-Ouest]] • [[Kanton Sermaize-les-Bains|Kàntoon Sermaize-les-Bains]] • [[Kanton Signy-l’Abbaye]] • [[Kanton Verzy|Kàntoon Verzy]] ** ''Départements:'' [[Département Allier]] • [[Département Alpes-Maritimes]] • [[Département Aube]] • [[Département Aude]] • [[Département Ardennes]] • [[Département Ardèche]] • [[Département Ariège]] • [[Département Aveyron]] • [[Département Bouches-du-Rhône]] • [[Département Calvados]] • [[Département Cantal]] • [[Département Charente]] • [[Département Charente-Maritime]] • [[Département Cher]] • [[Département Creuse]] • [[Département Corrèze]] • [[Département Côtes-d’Armor]] • [[Département Deux-Sèvres]] • [[Département Dordogne]] • [[Département Drôme]] • [[Département Essonne]] • [[Département Eure]] • [[Département Eure-et-Loir]] • [[Département Gard]] • [[Département Gironde]] • [[Département Haute-Garonne]] • [[Département Gers]] • [[Département Hautes-Alpes]] • [[Département Haute-Saône]] • [[Département Hauts-de-Seine]] • [[Département Ille-et-Vilaine]] • [[Département Indre]] • [[Département Indre-et-Loire]] • [[Département Landes]] • [[Département Loire]] • [[Département Loir-et-Cher]] • [[Département Loire-Atlantique]] • [[Département Loiret]] • [[Département Lot]] • [[Département Lot-et-Garonne]] • [[Département Lozère]] • [[Département Maine-et-Loire]] • [[Département Marne]] • [[Département Mayenne]] • [[Département Meuse]] • [[Département Haute-Loire]] • [[Département Haute-Marne]] • [[Département Haute-Vienne]] • [[Département Vienne]] • [[Département Manche]] • [[Département Nord]] • [[Département Oise]] • [[Département Pas-de-Calais]] • [[Département Puy-de-Dôme]] • [[Département Hautes-Pyrénées]] • [[Département Pyrénées-Atlantiques]] • [[Département Pyrénées-Orientales]] • [[Département Rhône]] • [[Département Sarthe]] • [[Département Seine-Maritime]] • [[Département Tarn]] • [[Département Tarn-et-Garonne]] • [[Département Seine-et-Marne]] • [[Département Seine-Saint-Denis]] • [[Département Somme]] • [[Département Val-d’Oise]] • [[Département Vaucluse]] • [[Département Var]] • [[Département Vendée]] • [[Département Yonne]] • [[Département Yvelines]] • ** ''tràdizionälla Làndschàfta:'' [[Argonnen|Argonna]] • [[Beauce (Frankreich)|Beauce (Frànkrììch)]] • [[Brie (Region)]] • [[Champagne (Weinbaugebiet)|Champagne (Wiibàuigebiat)]] • [[Picardie]] • [[Südfrankreich|Süüdfrànkrììch]] ** ''Nàtüürpark:'' [[Regionaler Naturpark Montagne de Reims|Regionààler Nàtüürpàrk vum Reimser Hììgellànd]] ** ''Verwàltungsregioona:'' [[Champagne-Ardenne]] ** ''Schtàdtviartel:'' [[Dornach (Mülhausen)|Durni (Mìlhüüsa)]] • [[Stadtzentrum Mülhausen|Schtàdtzäntrum Mìlhüüsa]] * {{GAB|#|WIDTHS=17px}} ''Gabun:'' [[Estuaire]] • [[Franceville]] • [[Haut-Ogooué]] • [[Libreville]] • [[Moanda (Gabun)]] • [[Moyen-Ogooué]] • [[Lambaréné]] • [[Ngounié]] • [[Ogooué]] • [[Ogooué-Lolo]] • [[Ogooué-Maritime]] • [[Ogooué-Ivindo]] • [[Nyanga]] • [[Port-Gentil]] • [[Woleu-Ntem]] * {{IRN|#|WIDTHS=17px}} ''Iràn:'' [[Rafsandschan]] • [[Straße von Hormus|Schtrooss vu Hormus]] * {{ISL|#| |WIDTHS=17px}} ''Iislànd:'' [[Elliðaey (Vestmannaeyjar)]] * {{ISR|#| |WIDTHS=17px}} ''Israel:'' [[Negev]] • [[Schoval]] * {{ITA|#|WIDTHS=17px}} ''Itàlia:'' [[Liste der Gemeinden in Italien|Lischta vu da Gmainda ìn Itààlia]] • [[Liste der Gemeinden im Latium|Lischta vu da Gmainda ìm Latium]] • [[Acquafondata]] • [[Acuto]] • [[Alvito (Latium)]] • [[‎Amaseno]] • [[Anagni]] • [[Aquino (Latium)]] • [[Ariccia]] • [[Arnara]] • [[Arpino]] • [[Broccostella]] • [[Castelnuovo Parano]] • [[Capriglia Irpina]] • [[Castelnovo del Friuli]] • [[Castrocielo]] • [[Ceprano]] • [[Collepardo]] • [[Coreno Ausonio]] • [[Fontechiari]] • [[Grottammare]] • [[Lusevera]] • [[Montefredane]] • [[Morolo]] • [[Paliano]] • [[Pastena]] • [[Pescosolido]] • [[Picinisco]] • [[Pico (Latium)]] • [[Prata di Principato Ultra]] • [[Pratola Serra]] • [[Riese Pio X]] • [[Rocca d’Arce]] • [[Roccasecca (Latium)]] • [[San Giovanni Incarico]] • [[Santopadre]] • [[San Vittore del Lazio]] • [[Strangolagalli]] • [[Terelle]] • [[Torre Cajetani]] • [[Torrice]] • [[Vallecorsa]] • [[Vallemaio]] • [[Vicalvi]] • [[Villamaina]] • [[Viticuso]] * {{JPN|#|WIDTHS=17px}} ''Jàpààn:'' [[Bucht von Tokio|Bucht vu Tokio]] • [[Hashima (Insel)|Hashima (Ìnsla)]] * {{CAN|#|WIDTHS=17px}} ''Kànàdà:'' [[British Columbia]] • [[Vancouver Island]] * {{CHN|#|WIDTHS=17px}} ''Kiina (Volksrepüblik)'': [[Guangzhou]] • [[Shenzhen]] * {{KEN|#| |WIDTHS=17px}} ''Kenià:'' [[Rusinga Island|Ìnsel Rusinga]] * {{CRO|#|WIDTHS=17px}} ''Kroazia:'' [[Marina (Kroatien)|Marina (Kroazia)]] * {{LIB|#|WIDTHS=17px}} ''Libànoon:'' [[Aschrafiyya]] * {{MDG|#|WIDTHS=17px}} ''Màdàgàskààr:'' [[Ambohitrolomahitsy]] • [[Antananarivo]] * {{MLI|#| |WIDTHS=17px}} ''Mali:'' [[Adrar des Ifoghas]] * {{MEX|#| |WIDTHS=17px}} ''Mexiko:'' [[Orizaba]] * {{FSM|#| |WIDTHS=17px}} ''Mikroneesia:'' [[Palikir]] * {{NZL|#| |WIDTHS=17px}} ''Näiseelànd:'' [[Wairoa River (Northland)]] * {{NGA|#| |WIDTHS=20px}} ''Nigeria:'' [[Bundesstaaten Nigerias|d’ Bundesschtààta vum Nigeria]] * {{NIU|#| |WIDTHS=17px}} ''Niue:'' [[Niue]] * {{PRK|#| |WIDTHS=17px}} ''Nordkoreà:'' [[Pjöngjang]] • [[Taedong-gang]] * {{PSE|#|WIDTHS=19px}} ''Pàläschtinensischa Otonomiigebiater:'' [[Gouvernement Chan Yunis]] • [[Gouvernement Deir al-Balah]] • [[Gouvernement Gaza|Gouvernement Gasa]] • [[Gouvernement Nordgaza|Gouvernement Nordgasa]] • [[Gouvernement Rafah]] * {{ROM|#|WIDTHS=17px}} ''Rumäänie:'' [[Baia Mare]] * {{RUS|#|WIDTHS=17px}} ''Rüsslànd:'' [[Chassan]] * {{LKA|#| |WIDTHS=17px}} ''Sri Lanka:'' [[Tangalle]] * {{ESP|#|WIDTHS=17px}} ''Schpània:'' [[Palmar de Troya]] * {{CHE|#|WIDTHS=17px}} ''Schwiiz:'' [[Écône]] * {{SUR|#|WIDTHS=17px}} ''Surinam:'' [[Wageningen (Suriname)]] * {{TTO|#| |WIDTHS=17px}} ''Trinidad un Tobago:'' [[Port of Spain]] * {{TUN|#| |WIDTHS=17px}} ''Tüneesia:'' [[‎Sufetula]] * {{TUR|#|WIDTHS=17px}} ''Tìrkäi:'' [[Kemiklialan]] * {{UKR|#|WIDTHS=17px}} ''Ukràina:'' [[Antoniwka]] • [[Charkiw]] • [[Dnipro]] • [[Donezbecken|Donezbäcka]] • [[Hostomel]] • [[Lukjaniwka (Browary)]] • [[Odessa]] • [[Saporischschja]] * {{GBR|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigt Keenigraich:'' [[Cirencester]] * {{USA|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigta Schtààta:'' [[Anaheim]] • [[Atlanta]] • [[Ceresco (Nebraska)]] • [[Chicago Heights]] • [[Dillwyn (Virginia)]] • [[Hancock (Maryland)]] • [[Industry (Texas)]] • [[Las Vegas]] • [[Lexington (Kentucky)]] • [[Long Island]] • [[Manhattan]] • [[Miami]] • [[New Jersey]] • [[Pasadena (Kalifornien)|Pasadena (Kàlifornia)]] • [[Pittman Center]] • [[Rhode Island]] • [[Sacramento]] • [[San Felipe (Texas)]] • [[Sea Cliff (New York)|Sea Cliff (Näi York)]] • [[Tennessee]] • [[Virginia]] * {{VEN|#|WIDTHS=17px}} ''Venezuela:'' [[Maiquetía]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Circle-icons-bolt.svg|24px]] Enärgii === * ''Kràftwarka:'' [[Wärmekraftwerk Émile-Huchet|Wärmakràftwark Émile-Huchet]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:BonbonXXX.svg|23px]] Erootik, Pornogràfii === * ''àllg’mainliga Begrìffa:'' [[Pornografie|Pornogràfii]] * ''Àganta, Produzänta:'' [[Holly Randall]] • [[Mark Spiegler]] * ''Dààrschtäller:'' [[Adriana Chechik]] • [[Erica Fontes]] • [[Jenna Jameson]] • [[Khalamité]] • [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] [[Riley Reid]] • [[Luna Star]] • [[Angelina Valentine]] • [[Taylor Wane]] * ''Fàchzittschrìfta:'' ''[[Adult Video News]]'' • ''[[XBIZ]]'' * ''Priisa un Üsszaichnunga:'' [[Adult Video News Hall of Fame]] • [[AVN Award]] • [[AVN Award/Beste Darstellerin|AVN Award/Bäschta Dààrschtällera]] • [[AVN Award/Bester Darsteller|AVN Award/Bäschter Dààrschtäller]] • [[AVN Award/Best New Starlet|AVN Award/Bäscht Näij Schtarlätt]] • [[AVN Award/Female Performer of the Year|AVN Award/Wiibliga Dààrschtällera vum Joohr]] • [[AVN Award/Male Performer of the Year|AVN Award/Mannliger Dààrschtäller vum Joohr]] • [[AVN Award/International Female Performer of the Year|AVN Award/Ìnternàzionààla Wiibliga Dààrschtällera vum Joohr]] • [[AVN Award/Trans Performer of the Year|AVN Award/Trans-Dààrschtäller vum Joohr]] • [[F.A.M.E. Award]] • [[GayVN Award]] • [[NightMoves Award]] • [[Urban X Awards]] • [[XRCO Award]] • [[XRCO Hall of Fame]] * ''Schtüdios, Websitta:'' [[Bang Bros]] • [[Brazzers]] • [[OnlyFans]] • [[Pornhub]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Applications-multimedia.svg|22px]] [[Datei:Blank television set.svg|27px]] Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia === * ''Schàuischpììler:'' [[Pamela Anderson]] • [[Judith Chemla]] • [[Miranda Cosgrove]] • [[Madison Davenport]] • [[Charlbi Dean]] • [[Denise Grey]] • [[Eye Haïdara]] • [[Kim Kardashian]] • [[Peter Herden]] • [[Angélica Rivera]] • [[Sydney Sweeney]] * ''Farnsahkànààla:'' [[CNBC]] • [[CNN]] • [[Fox News Channel]] • [[MTV]] • [[TF1]] * ''Farnsahmoderàtoora un -schurnàlìschta:'' [[Liseron Boudoul]] • [[Émilie Broussouloux]] • [[Melissa Khalaj]] • [[Léa Salamé]] * ''Farnsahseria:'' [[Criminal Minds]] * ''Farnsahsandunga:'' [[Eva Longoria: Searching for France]] • [[Le Village préféré des Français]] • [[Les Z’amours]] * ''Filma:'' [[D’Goda]] • [[Feuer im Kopf]] * ''Rundfunk:'' [[ECN (Radiosender)]] • [[France Culture]] • [[France Info]] • [[France Inter]] • [[France Musique]] • [[NRJ Group]] • [[Radio Courtoisie]] * ''Websitta:'' [[Instagram]] • [[TikTok]] • [[SoundCloud]] * ''Unternammer ìn dr Meedia- un digitààla Wìrtschàft:'' [[Whitney Wolfe Herd]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Atom symbol as used in the logo of the television series The Big Bang Theory (black).svg|30px]] Füüsik === * ''Füüsik:'' [[Erdatmosphäre|Ardàtmosfäär]] • [[Infraschall|Infraschàll]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Star of life2.svg|24px]] Gsundhait un Hailkunscht === * ''Ärzt, Forscher:'' [[Hans Asperger]] • [[Eugène Boeckel]] • [[Lorna Wing]] • [[Susan Anderson]] • [[Tony Attwood]] * ''Iirìchtunga:'' [[Gemelli-Klinik]] • [[Pharmacie au Lys]] • [[St Luke’s Hospital for Lunatics]] * ''Schteerunga, Kirürgii:'' [[Aufmerksamkeitsdefizit-/Hyperaktivitätsstörung|Uffmarksààmkaitsdefizit-/Hüperàktiwiteetschteerung]] • [[Autismus|Autischmus]] • [[Brustvergrößerung|Bruschtvergreesserung]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Computer monitor vector image.svg|28px]] Ìnformàtìgg === * ''Informààtiker, Inscheniööra:'' [[Arthur Mensch]] * ''Software:'' [[Brave (Browser)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Open book nae 02.png|45px]] Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta === * ''G’schìchtsforschung:'' [[Société jurassienne d’émulation]] * ''Wìssaschàfta:'' [[Nationale Akademie der Wissenschaften der Ukraine|Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina]] • [[Nationale Akademie der Wissenschaften Aserbaidschans|Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vun Aserbaidschààn]] * ''Schtàtistik:'' [[Eurostat]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Nuvola apps edu science.svg|24px]] Kemii === * ''Begrìffa:'' [[Pestizid|Päschtiziid]] * ''Fàwrìka, Unternamma:'' [[Alsachimie]] * ''Moleküüla:'' [[Dimethylcadmium]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Green tractor.svg|33px]] Làndwìrtschàft === * ''Fàwrìka, Mììhla:'' [[Mönchsmühle (Krautweiler)|d’ Mänchsmììhla z’ Krütwiller]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Feather writing.svg|25px]] Lìteràtüür un Prassa === * ''Àuitoora:'' [[Robert Brasillach]] • [[Blanca Busquets]] • [[Ferdinand Dollinger]] • [[René-Nicolas Ehni]] • [[Frédéric Hoffet]] • [[Gilbert Lascault]] • [[Joan Alavedra i Segurañas]] • [[Raymond Weissenburger]] • [[Warsan Shire]] * ''Schurnàlìschta:'' [[Melissa Bell (Journalistin, 1978/79)|Melissa Bell (Schurnàlìschta, 1978/79)]] • [[Alain Howiller]] • [[Willi Friedrich Koerbel]] • [[Matthias Krupa]] • [[Ruth Yuval]] • [[Chrysostomus Zodel]] * ''Biacher:'' [[Der Liberalismus ist Sünde]] * ''Büachhàndler:'' [[La Procure]] * ''Zittunga, Zittschrìfta:'' [[Billboard (Magazin)|''Billboard'' (Màgaziin)]] • ''[[Le Figaro]]'' • ''[[L’Homme nouveau]]'' • ''[[Lebensmittel Zeitung]]'' • ''[[Le Monde]]'' • ''[[Le Parisien]]'' • ''[[Los Angeles Times]]'' • [[L’Union (Zeitung, Frankreich)|''L’Union'' (Zittung, Frànkrììch)]] • ''[[New York Post]]'' • ''[[Revue alsacienne illustrée]]'' • ''[[South China Morning Post]]'' • ''[[Splann !]]'' • ''[[The Guardian]]'' • ''[[The New York Times]]'' • ''[[The Wall Street Journal]]'' • ''[[The Washington Post]]'' • ''[[USA Today]]'' • ''[[Vosges Matin]]'' • [[XXL (Magazin)|''XXL'' (Màgaziin)]] * ''Läxika, Enzüklopädia:'' ''[[Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon]]'' • ''[[Dictionnaire de théologie catholique]]'' • ''[[Encyclopædia Universalis]]'' • ''[[Enzyklopädie der modernen Ukraine|Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina]]'' • ''[[The Canadian Encyclopedia]]'' * ''Unternamma:'' [[Associated Press]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Pi-symbol.svg|22px]] Màthemààtik === * ''Begrìffa:'' [[Dreieck|Dräiäck]] • [[Dreiecksungleichung|Dräiäcksungliichung]] • [[Mahler-Maß|Mahler-Mààss]] • [[Quadratische Gleichung|Kwàdràtischa Gliichung]] * ''Màthemààtiker, Schtàtistiker:'' [[Anne Chao]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Military symbol.svg|34px]] Militäär === * ''Schtraita un Konflikta:'' [[Russisch-Ukrainischer Krieg|Rüssisch-Ukràinischer Kriag]] • <u>[[Russischer Überfall auf die Ukraine seit 2022|dr rüssischa Ìwwerfàll uff d’ Ukràina zitter 2022]]</u> * ''Frànkrììch:'' [[Französische Streitkräfte]] • [[Gendarmerie nationale]] • [[Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale]] ** ''Frànzeescha Soldààta:'' [[Thierry Burkhard]] • [[Philippe Pétain]] * ''Ukràina:'' [[Kyrylo Budanow]] • [[Iryna Terech]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Signorina in viola.svg|22px]] Mooda === * ''Begrìffa:'' [[Model|Modäll]] * ''Modälls:'' • [[Indira Ampiot]] • [[Diane Leyre]] • [[Shermine Shahrivar]] • [[Sylvie Tellier]] • [[Melania Trump]] • <u>[[Delphine Wespiser]]</u> <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Gnome-applications-graphics.svg|28px]] Moolaräi === * ''Mooler:'' [[Auguste Cammissar]] • [[Julien Gustave Gagliardini]] • [[Benoît Hartmann]] • [[Abel Robert]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:AEculture.svg|34px]] Müüsik === * ''Theema un Begrìffa:'' [[Gregorianischer Choral|Gregoriàànischer Chorààl]] * ''Kìnschtler:'' [[2NE1]] • [[Aline Lahoud]] • [[Angèle]] • [[Antifuchs]] • [[Anastasia Rauch]] • [[Ariana Grande]] • [[Ava Max]] • [[Aya Nakamura]] • [[Becky G]] • [[Blackpink]] • [[Boris Brejcha]] • [[BTS (Band)]] • [[Camila Cabello]] • [[Cardi B]] • [[Carl Cox]] • [[City Girls]] • [[Doja Cat]] • [[Farruko]] • [[Ferdinand Barlow]] • [[Fifth Harmony]] • [[Finsterforst]] • [[Jane Bogaert]] • [[Gaitana]] • [[Iggy Azalea]] • [[Kalash Criminel]] • [[Karol G]] • [[Katja Krasavice]] • [[Latto]] • [[Lea (Musikerin)]] • [[Lil Wayne]] • [[Madeleine Will]] • [[Mariah Carey]] • [[Maya Diab]] • [[Megan Thee Stallion]] • [[Meghan Trainor]] • [[Myriam Fares]] • [[Nicki Minaj]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] • [[Nina Chuba]] • [[Robin Leon]] • [[Ronela Hajati]] • [[Saweetie]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Serge Rieger]] • [[Scarlxrd]] • [[Svetlin Roussev]] • [[Shakira]] • [[Shenseea]] • [[Wejdene]] • [[Yeol Eum Son]] * ''Liader un Àlba:'' ''[[Alsace et Lorraine]]'' • [[Bang Bang (Jessie-J-Lied)|''Bang Bang'' (Liad vu dr Jessie J)]] • ''[[Brol]]'' • [[Fly (Nicki-Minaj-Lied)|''Fly'' (Liad vu dr Nicki Minaj)]] • ''[[La Strasbourgeoise]]'' • [[Marie (Lied)|''Marie'' (Liad)]] • ''[[Pink Friday]]'' • [[Pretty Girls (Lied)|''Pretty Girls'' (Liad)]] • [[Queen (Nicki-Minaj-Album)|''Queen'' (Nicki-Minaj-Àlbum)]] • ''[[Side to Side]]'' • ''[[Super Bass]]'' • [[Your Love (Nicki-Minaj-Lied)|''Your Love'' (Liad vu dr Nicki Minaj)]] * ''Priisa un Verànschtàltunga:'' [[MTV Video Music Awards]] • [[MTV Video Music Awards 2022]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Society.svg|40px]] Politik === * ''Politischa Begrìffa:'' [[Rechtsextremismus|Rachtsextremischmus]] * ''Ìnschtituzioona:'' [[Nationalversammlung (Frankreich)|Nàzionààlversàmmlung (Frànkrììch)]] • [[Senat (Frankreich)|Senàt (Frànkrììch)]] [[Repräsentantenhaus der Vereinigten Staaten|Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta]] * ''Pàrtäija un Gruppa:'' [[Academia Christiana]] • [[La France insoumise]] • [[Parti communiste français]] • [[Rassemblement National]] • [[Reconquête]] • [[Les Républicains]] • [[Unser Land (Partei)]] • [[Zouaves Paris]] * ''Politiker un Àktìwìschta noh Schtààt:'' ** {{AFG|#|WIDTHS=17px}} ''Àfghànischtààn:'' [[Matiullah Wesa]] ** {{BEL|#|WIDTHS=17px}} ''Belgia:'' [[Vincent Decroly]] • [[Sammy Mahdi]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Gilles Vanden Burre]] ** {{CHN|#|WIDTHS=17px}} ''Kiina (Volksrepüblik):'' [[Au Kam San]] ** {{GER|#|WIDTHS=17px}} ''Ditschlànd:'' [[Eduard Degener]] • [[Kathrin Gebel]] ** {{FRA|#|WIDTHS=17px}} ''Frànkrììch:'' [[Liste der Bürgermeister von Reims|d’ Lischta vu da Bìrgermaischter vu Reims]] • [[Xavier Albertini]] • [[Gabriel Attal]] • [[Maurice Bazin]] • [[Jean-Pierre Baeumler]] • [[Jordan Bardella]] • [[Thibault Bazin]] • [[Olivier Becht]] • [[Théo Bernhardt]] • [[Aurélia Beigneux]] • [[Élisabeth Borne]] • [[Maud Bregeon]] • [[Gilbert Buttazzoni]] • [[Edwige Diaz]] • [[Paul Dungler]] • [[Thaïs d’Escufon]] • [[Bruno Fuchs]] • [[Thibaut François]] • [[Luc Geismar]] • [[Charlotte Goetschy-Bolognese]] • [[Clémence Guetté]] • [[Yves Hemedinger]] • [[Aina Kuric]] • [[Pierre Jobert-Lucas]] • [[Hélène Laporte]] • [[Laure Lavalette]] • [[Didier Lemaire]] • [[Le Pen (Familie)|Le Pen (Fàmìlia)]] • [[Jean-Marie Le Pen]] • [[Michèle Lutz]] • [[Marion Maréchal]] • [[Frédéric Marquet]] • [[Auguste Mathieu]] • [[Julien Méline]] • [[Manon Meunier]] • [[Louise Morel]] • [[Christophe Naegelen]] • [[Julien Odoul]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Hubert Ott]] • [[Mathilde Panot]] • [[Louis Parisot (Politiker, Vosges)|Louis Parisot]] • [[Jean Rottner]] • [[Sandra Regol]] • [[Pierre Rosenzweig]] • [[Raphaël Schellenberger]] • [[Marlène Schiappa]] • [[Patricia Schillinger]] • [[Prisca Thevenot]] • [[Vincent Thiébaut]] • [[Catherine Troendlé]] • [[Simone Veil]] • [[Olivier Véran]] • [[Auguste-César West]] • [[Éric Zemmour]] • [[Jean-Marie Zoellé]] ** {{ISR|#|WIDTHS=17px}} ''Israel:'' [[Elazar Granot]] ** {{ITA|#|WIDTHS=17px}} ''Itààlia:'' [[Filippo Abignente]] • [[Angelo Abisso]] • [[Giorgia Meloni]] ** {{MEX|#|WIDTHS=17px}} ''Mexiko:'' [[Claudia Sheinbaum]] ** [[Datei:DrapeauMulhouse.svg|20px]] ''Mìlhüüsa (Schtàdtrepüblik):'' [[Hans Caspar Dollfus]] • [[Veltin Fries III]] ** {{NZL|#| |WIDTHS=17px}} ''Näiseelànd:'' [[Amy Adams (Politikerin)]] • [[Ginny Andersen]] • [[Jacinda Ardern]] • [[Margaret Austin]] • [[William Henry Peter Barber]] • [[Michael Bassett]] • [[Arthur Guinness (Politiker, Neuseeland)]] • [[Frederic Lang]] • [[Robert McKeen]] • [[Lance Adams-Schneider]] • [[Charles Statham]] ** {{JPN|#|WIDTHS=17px}} ''Jàpàn:'' [[Shinzō Abe]] ** {{RUS|#|WIDTHS=17px}} ''Rüsslànd:'' [[Dmitri Wadimowitsch Sablin]] ** {{SLK|#|WIDTHS=17px}} ''Slowàkäi:'' [[Zuzana Čaputová]] ** {{UKR|#|WIDTHS=17px}} ''Ukràina:'' [[Liste der Ministerpräsidenten der Ukraine|Lischta vu da Minìschterpresidanta vu dr Ukràina]] • [[Liste der Staatsoberhäupter der Ukraine|Lischta vu da Schtààtsowwerhaipter vu dr Ukràina]] • [[Stepan Bandera]] • [[Wolodymyr Selenskyj]] • [[Wiktor Janukowytsch]] ** {{GBR|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigt Keenigraich:'' [[Sorcha Eastwood]] ** {{USA|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigta Schtààta:'' [[Joseph Abbott (Politiker)|Joseph Abbott]] • [[Joseph Weldon Bailey junior]] • [[Thomas Henry Ball]] • [[Charles K. Bell]] • [[Eugene Black (Politiker)]] • [[John C. Box]] • [[Clay Stone Briggs]] • [[Moses L. Broocks]] • [[James P. Buchanan]] • [[George Farmer Burgess]] • [[Robert E. Burke]] • [[James Browning]] • [[Jim Chapman]] • [[Clarence Don Clark]] • [[William Thomas Clark]] • [[Jeremiah V. Cockrell]] • [[John C. Conner]] • [[Samuel B. Cooper]] • [[William H. Crain]] • [[John W. Cranford]] • [[Miles Crowley]] • [[Jesse M. Combs]] • [[Eduard Degener]] • [[Joe H. Eagle]] • [[Lemuel D. Evans]] • [[Scott Field]] • [[Daniel E. Garrett]] • [[Reese C. De Graffenreid]] • [[Alexander W. Gregg]] • [[Louie Gohmert]] • [[Walter Gresham]] • [[Sam B. Hall Jr.]] • [[John Hancock (Politiker, 1824)]] • [[Rufus Hardy]] • [[Silas Hare]] • [[Robert B. Hawley]] • [[Robert Lee Henry]] • [[William S. Herndon]] • [[Volney Howard]] • [[Luther Alexander Johnson]] • [[George Washington Jones (Politiker, 1828)]] • [[David Spangler Kaufman]] • [[Robert Quincy Lee]] • [[Robert M. Lively]] • [[John B. Long]] • [[William Harrison Martin]] • [[William P. McLean]] • [[John M. Moore]] • [[Thomas P. Ochiltree]] • [[Lucian W. Parrish]] • [[Max Sandlin]] • [[Nat Patton]] • [[George C. Pendleton]] • [[Tom Pickett]] • [[Timothy Pilsbury]] • [[Choice B. Randell]] • [[Alexandria Ocasio-Cortez]] • [[Gordon J. Russell]] • [[Max Sandlin]] • [[Richardson A. Scurry]] • [[James Luther Slayden]] • [[George W. Smyth]] • [[John Hall Stephens]] • [[Charles Stewart (Politiker, 1836)]] • [[Albert Thomas (Politiker, 1898)]] • [[Lera Millard Thomas]] • [[Clark W. Thompson]] • [[Christopher C. Upson]] • [[John Levi Sheppard]] • [[Olin Wellborn]] • [[George W. Whitmore]] • [[Asa H. Willie]] • [[Dudley G. Wooten]] ** {{PAK|#| |WIDTHS=17px}} ''Pàkischtàn:'' [[Sherry Rehman]] • [[Khadim Hussain Rizvi]] ** {{BLR|#| |WIDTHS=17px}} ''Wiissrüsslànd:'' [[Aljaksandr Lukaschenka]] * ''Protäschta un Beweegunga:'' [[Proteste infolge des Todes von Mahsa Amini|Protäschta noh-n-em Tood vu dr Mahsa Amini]] * ''Wàhla:'' [[Europawahl in Frankreich 2024|Öiropàwààhl ìn Frànkrììch ànna 2024]] • [[Parlamentswahl in Frankreich 2022|Pàrlàmantswààhl ìn Frànkrììch ànna 2022]] • [[Parlamentswahl_in_Frankreich_2024|Pàrlàmantswààhl in Frànkrììch ànna 2024]] • [[Senatswahl in Frankreich 2023|Senààtswàhl ìn Frànkrììch ànna 2023]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:017-Scale.jpg|27px]] Racht === *''Àffara:'' [[René Kueny]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Muller-Affäre|Muller-Àffàra]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] *''Ìnschtitüzioona:'' [[Oberster Rat von Elsass|Ìwwerschter Root vum Elsàss]] *''Jurischta:'' [[Marcell Frydmann]] • [[Eugénie Mérieau]] • [[Sarah Saldmann]] • [[Jacques Trémolet de Villers]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:392-folded-hands-2.svg|27px]] Religioona === * Krìschtatumm ** ''Gotteslehr, Kìrchag’schìcht:'' ''[[In articulo mortis]]'' • [[Heiliger Geist|Hailiggaischt]] • [[Kirchenlehrer|Kìrchalehrer]] • [[Liturgiereform|Litürgiireform]] • [[Marienerscheinung|Mària-n-ärschiinung]] • [[Maria Miterlöserin|Mària Mìtärleesera]] • [[Päpstliche Unfehlbarkeit|Pàpschtliga Unfahlbàrkait]] • [[Priester|Priaschter]] • [[Sedisvakantismus|Sedisvakantischmus]] • [[Katholischer Traditionalismus|Kàthoolischer Tràdizionàlìschmus]] • [[Erstes Vatikanisches Konzil|Äärscht Vàtikàànisch Konziil]] • [[Zweites Vatikanisches Konzil|Zwait Vàtikàànisch Konziil]] ** ''Bìschtìmmer:'' [[Bistum Laon|Bìschtumm Laon]] ([[Liste der Bischöfe von Laon|Lischta vu da Bischeef vu Laon]]) • [[Erzbistum Reims|Arzbìschtumm Reims]] ** ''Gaischtliger un Hailiga:'' [[Nicolas Abram]] • [[Santos Abril y Castelló]] • [[Urbano José Allgayer]] • [[Émile Amann]] • [[Antony Anandarayar]] • [[Joseph Atanga]] • [[Ottavio Cagiano de Azevedo]] • [[Gérard Bannwarth]] • [[Benedikt XIV. (Papst)]] • [[Benedikt XV.]] • [[Didier Berthet]] • [[Louis Billot]] • [[Josef Meinrad Bisig]] • [[Karl August Candidus]] • [[Johann Georg Dahler]] • [[Bejoy Nicephorus D’Cruze]] • [[Henri Delassus]] • [[Paul-Siméon Ahouanan Djro]] • [[Pascal Delannoy]] • [[Jean-Michel Faure]] • [[Johannes Baptist Franzelin|Johànnis Bàptist Franzelin]] • [[Marco Ganci]] • [[Francis Aidan Gasquet]] • [[Matthias Gaudron]] • [[François Joseph Gobel]] • [[Michael Goldade]] • [[Alexander Gregg]] • [[Guy Herbulot]] • [[Melchior Shi Hongzhen]] • [[Johannes der Täufer|Johànnis dr Taifer]] • [[Thierry Jordan]] • [[Alain Lebeaupin]] • [[Marcel Lefebvre]] • [[Leo XIII.]] • [[Leo XIV.]] • [[Pierre de Maillard]] • [[Albert Malbois]] • [[Carlos Castillo Mattasoglio]] • [[Jean-Paul Mathieu]] • [[Johannes Baptist de La Salle|Johànnis Bàptist de La Salle]] • [[Therese von Lisieux|Therese vu Lisieux]] • [[Éric de Moulins-Beaufort]] • [[Faustin Ambassa Ndjodo]] • [[Nicasius von Reims|Nicasius vu Reims]] • [[Odilia]] • [[Ludwig Ott]] • [[Davide Pagliarani]] • [[André Giraud Pindi Mwanza]] • [[Roger Pirenne]] • [[Pius IX.]] • [[Pius X.]] • [[Franz Prosinger]] • [[Luc Ravel]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] • [[Engelbert Recktenwald]] • [[Remigius von Reims|Remigius vu Reims]] • [[Peter Richard (Pfarrer)|Peter Richard (Pfàrrer)]] • [[Pascal Schreiber]] • [[Witalij Skomarowskyj]] • [[Melchior Shi Hongzhen]] • [[Francesco Antonio Soddu]] • [[Witalij Skomarowskyj]] • [[Bernard Tissier de Mallerais]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[William Spenser]] • [[Arthur F. Utz]] ** ''Gebater un Litürgii:'' ''[[Asperges]]'' • [[Taufe|Daifata]] • ''[[Dies irae]]'' • [[Patene|Hoschtiaplattla]] • [[Kasel (liturgische Kleidung)|Massklaid]] • [[Tridentinische Messe|Tridentiinischa Mass]] • [[Padiglione]] • ''[[Rorate]]'' • [[Rosenkranz|Roosakrànz]] • ''[[Veni creator spiritus]]'' • ''[[Victimae paschali laudes]]'' ** ''Gotteshiiser:'' [[Abtei Remiremont|Àbtai Remiremont]] • [[Bonifatiuskirche (Oberburnhaupt)|Bonifàziüskìrìch (Ìwwerburnhàuipt)]] • [[Christ Episcopal Church (Matagorda)]] • [[St. Corentin (Cury)]] • [[Himmelfahrtskirche (Lukjaniwka)]] • [[Jakobskirche (Adelsheim)]] • [[Magdalenenkapelle (Remiremont)|Màgdàlenakàpall (Remiremont)]] • [[Kathedrale von Reims|Mìnschter vu Reims]] • [[Notre-Dame-de-Consolation (Paris)|Notre-Dame-de-Consolation (Pàriis)]] • [[Sacré-Cœur (Reims)]] • [[Ste-Clotilde (Reims)]] • [[Saint-Jean-Baptiste-de-La-Salle (Reims)]] • [[St-Nicolas-du-Chardonnet]] • [[St-Paul (Reims)]] • [[Saint-Pierre-sur-l’Hâte]] • [[Protestantische Stephanskirche (Mülhausen)|Schtefàànskìrìch (protestànisch, Mìlhüüsa)]] • [[Trinity Episcopal Church (Houston)]] • [[Sheshan-Basilika|Sheshan-Bàsilika]] • [[Stiftskirche Remiremont|Schtìftskìrìch Remiremont]] ** ''Briaderschàfta un Oorda:'' [[Priesterbruderschaft St. Petrus|Priaschterbriaderschàft St. Petrus]] • [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] ** ''Vàtikàànschtàdt:'' [[Acta Apostolicae Sedis]] • [[Johan Ickx]] • ''[[Index librorum prohibitorum]]'' • [[Presseamt des Heiligen Stuhls |Prassa-n-àmt vum Hailiga Schtüahl]] * ''Juudatumm:'' [[Synagoge (Reims)|Sünàgooga (Reims)]] • [[Synagoge (Remiremont)|Sünàgooga (Remiremont)]] * ''witterscht:'' [[Dorothea Lüddeckens]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Sport3 icone.svg|20px]] Schport === * ''Iirìchtunga:'' [[Palais des Sports (Mülhausen)|Palais des Sports (Mìlhüüsa)]] * ''Schportàrta:'' [[American Football]] • [[Volleyball|Volleybàll]] * ''Schportler noh Schportàrt:'' ** ''Basketbàllschpììler:'' [[Clément Frisch]] ** ''Boxer:'' [[Moussa Gary]] ** ''Fachter:'' [[Sara Balzer]] ** ''Füassbàllschpììler:'' [[Ivana Andrés]] • [[Amber Barrett]] • [[Sander Berge]] • [[Delphine Cascarino]] • [[Seraina Friedli]] • [[Elvira Herzog]] • [[Adem Husejnovic]] • [[Alisha Lehmann]] • [[Kylian Mbappé]] • <u>[[Lionel Messi]]</u> • [[Hassan Saghir]] ** ''Volleybàllschpììler:'' [[Sarah van Aalen]] • [[Léandra Olinga Andela]] • [[Christina Bauer]] • [[Lynn Blenckers]] • [[Barthélémy Chinenyeze]] • [[Jennifer Cross]] • [[Alexia Djilali]] • [[Kimberly Drewniok]] • [[Armelle Faesch]] • [[Tanja Grbić]] • [[Anna Haak]] • [[Lisa Jeanpierre]] • [[Pia Kästner]] • [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] [[Myriam Kloster]] • [[Roosa Koskelo]] • [[Kryszina Kicka]] • [[Magali Magail]] • [[Ciara Michel]] • [[Ajla Paradžik]] • [[Hélène Rousseaux]] • [[Anna Rybaczewski]] • [[Déborah Ortschitt]] • [[Athina Papafotiou]] • [[Barbora Purchartová]] • [[Isaline Sager-Weider]] • [[Léa Soldner]] • [[Leonie Schwertmann]] • [[Audrey Syren]] • [[Christelle Nana Tchoudjang]] • [[Olha Tratsch]] • [[Silke Van Avermaet]] • [[David Viana]] ** ''Welorännfààhrer:'' [[Joseph Fritsch]] * ''Verànschtàltunga:'' ** ''Volleybàll:'' [[Volleyball-Weltmeisterschaft der Männer 2022|Volleybàll-Waltmaischterschàft vu da Manner 2022]] • [[Volleyball Nations League 2022 (Männer)|Volleyball Nations League 2022 (Manner)]] ** ''Olìmpischa Schpììler:'' [[Olympische_Sommerspiele_2024|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024]] • [[Eröffnungsfeier_der_Olympischen_Sommerspiele_2024|Äräffnungsfiihr vu da Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Florett_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Florätt (Fràuija)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga (Fràuija)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga (Manner)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachta – Sààwel (Manner)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel (Fràuija)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga Mànnschàft (Manner)]] * ''Nàzionààlmànnschàfta:'' <u>[[Französische_Fußballnationalmannschaft|Französischi Fuessballnationalmannschaft]]</u> • [[Französische Volleyballnationalmannschaft der Männer|Frànzeescha Volleybàllnàzionààlmànnschàft vu da Manner]] * ''Verband:'' [[Swiss Volley]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Language (CoreUI Icons v1.0.0).svg|26px]] Schproochwìssaschàft === * ''Schproocha:'' [[Amerikanisches Englisch|Àmerikàànisch Anglisch]] • [[Champenois]] • <u>[[Manx]]</u> * ''Schproochwìssaschàftler:'' [[Georg Cornelissen]] • [[Rudolf Stark (Altphilologe)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Icons8 flat graduation cap.svg|25px]] Üssbìldung un Schüalsüschteem === * ''Üniwärsitääta un Schüala:'' [[ABCM-Zweisprachigkeit]] • [[Europäische Schule Straßburg|Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi]] • [[NEOMA Business School]] • [[Regionale Musikhochschule Reims|Regionààla Müüsikhoochschüal Reims]] • [[Universität des Oberelsass|Üniwärsiteet vum Owwerelsàss]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Bahn aus Zusatzzeichen 1024-15.svg|25px]][[Datei:Avion_silhouette.svg|20px]] Verkeehr === * ''Iisaverkeehr:'' [[Bahnhof Reims|Bààhnhoof Reims]] • [[Bahnstrecke Châlons-en-Champagne–Reims|Bààhnschträcka Châlons-en-Champagne–Reims]] • [[Straßenbahn Reims|Schtroossabààhn Reims]] * ''Luftfàhrt:'' [[China-Eastern-Airlines-Flug 5735]] • [[Tara-Air-Flug 197]] * ''Schtroossaverkeehr:'' [[Autoroute A 4|Otoschtrooss A 4 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 26|Otoschtrooss A 26 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 34|Otoschtrooss A 34 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 344|Otoschtrooss A 344 (Frànkrììch)]] • [[Route nationale 66|Nàzionààlschtrooss 66 (Frànkrììch)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Ellipsis.svg|25px]] sunschtigs === *''Schpììlziggla:'' [[Labubu]] [[Valfleuri]] *''Iikàuifszäntra:'' [[Tripla (Einkaufszentrum)|s’ Iikàuifszäntrum Tripla]] [[Normal (Handelskette)|Normal (Hàndelskätta)]] [[Bob Sternfels]] [[Paro (Roboter)]] <u>[[Fußball-Weltmeisterschaft_2006|Fueßball-Weltmeischterschaft 2006]]</u> <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> ---- ofa87by9s3hpdvv3ga8up4wqabwc3p5 1088677 1088676 2026-09-21T10:24:44Z Mathieu Kappler 76078 /* 25px sunschtigs */ + 1088677 wikitext text/x-wiki <span id="toc-top"></span> <center> '''Ìnhàltsverzaichniss'''<br/> [[#Ààdel|1. Ààdel]]<br/> [[#Àltertummsforschung un G’schìcht|2. Àltertumms- un G’schìchtsforschung]]<br/> [[#Àrkitäktüür, Bàuikunscht|3. Àrkitäcktüür, Bàuikunscht]]<br/> [[#Assa un Trìnka|4. Assa un Trìnka]]<br/> [[#Astrofüüsik, Schtarnakunda|5. Astrofüüsik, Schtarnakunda]]<br/> [[#Biologii|6. Biologii]]<br/> [[#Geogràfii|7. Geogràfii]]<br/> [[#Erootik, Pornogràfii|8. Erootik, Pornogràfii]]<br/> [[#Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia|9. Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia]]<br/> [[#Füüsik|10. Füüsik]]<br/> [[#Gsundhait un Hailkunscht|11. Gsundhait un Hailkunscht]]<br/> [[#Ìnformàtìgg|12. Ìnformàtìgg]]<br/> [[#Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta|13. Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta]]<br/> [[#Kemii|14. Kemii]]<br/> [[#Làndwìrtschàft|15. Làndwìrtschàft]]<br/> [[#Lìteràtüür un Prassa|16. Lìteràtüür un Prassa]]<br/> [[#Màthemààtik|17. Màthemààtik]]<br/> [[#Militäär|18. Militäär]]<br/> [[#Mooda|19. Mooda]]<br/> [[#Moolaräi|20. Moolaräi]]<br/> [[#Müüsik|21. Müüsik]]<br/> [[#Politik|22. Politik]]<br/> [[#Racht|23. Racht]]<br/> [[#Religioona|24. Religioona]]<br/> [[#Schport|25. Schport]]<br/> [[#Schproochwìssaschàft|26. Schproochwìssaschàft]]<br/> [[#Üssbìldung un Schüalsüschteem|27. Üssbìldung un Schüalsüschteem]]<br/> [[#Verkeehr|28. Verkeehr]]<br/> [[#sunschtigs|29. sunschtigs]] </center> === [[Datei:Cheval cabré et en chevalier.svg|35px]] Ààdel === * ''Ààdelfàmìlia:'' [[Waldner von Freundstein]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Woman head louvre.gif|25px]] Àltertummsforschung un G’schìcht === * ''Ärraignissa:'' [[Messerangriff in Mülhausen am 22. Februar 2025|dr Masserààgrìff z’ Mìlhüüsa àm 22. Hornung 2025]] * ''Histooriker, Àltertummsforscher:'' [[François Burckard]] • [[Marie-Bénédicte Vincent]] • [[Marie Besse]] • [[Jean-Pierre Chaline]] • [[Nadine-Josette Chaline]] • [[André Encrevé]] • [[André Hugel]] • [[Marion Lichardus-Itten]] • [[Guillaume Marlot]] • [[Jean-Georges Mieg]] • [[Prosper Tarbé]] * ''Fiirtiga:'' [[Nationalfeiertag der Jeanne d’Arc und der Vaterlandsliebe|Nàzionààlfiirtig vu dr Jeanne d’Arc un vu dr Vàtterlàndsliawa]] * ''Fundplatz, àlta Volksschtamm:'' [[Bibrax]] • [[Remer]] * ''histoorischa Schtààta:'' [[Stadtrepublik Mülhausen|d’ Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Architecture capitol.svg|35px]] Àrkitäktüür, Bàuikunscht === * ''Begrìffa:'' [[Wolkenkratzer|Wulkakràtzer]], [[Monument historique]] * ''Bàuiplàànzaichner:'' [[Jules Alard]] • [[Ferdinand Amann]] • [[Marc Margotin]] • [[Édouard Roederer]] • [[Émile Peltier]] • [[André Ragot]] • [[Jacques Rapin]] • [[Édouard Thiérot]] * ''histoorischa Gebäijer, Dankmooler:'' ** ''z’ Kolmer:'' [[Haus Wildungshof|s’ Hüüs Wìldungshoof]] ** ''z’ Mìlhüüsa:'' [[Bollwerk (Mülhausen)|Bollwark (Mìlhüüsa)]] • [[Centre commercial Porte Jeune]] • [[Mieg-Haus|s’ Mieg-Hüüs]] • [[Parc Expo (Mülhausen)|dr Parc Expo z’ Mìlhüüsa]] ** ''z’ Näi York:'' [[33 Thomas Street]] ** ''z’ Pàriis:'' [[Maison de l’Alsace]] ** ''z’ Reims:'' [[Fontaine des Carmes (Reims)]] • [[Hôtel_de_La_Salle_(Reims)|s’ Hüüs La Salle z’ Reims]] • [[Ostfriedhof (Reims)|dr Oschtfrììdhoof z’ Reims]] • [[Westfriedhof (Reims)|dr Wäschtfrììdhoof z’ Reims]] ** ''z’ Reimserbarg (Lothrìnga):'' [[Statue du Volontaire]] * Warkzigg: [[Schraubenzieher|Schrüüwaziager]] * histoorischa Schtroossa: ** ''z’ London:'' [[Strand (London)]] ** ''z’ Mìlhüüsa:'' [[Rue Louis-Pasteur (Mülhausen)|Àm Bollwark]] • [[Rue des Boulangers (Mülhausen)|Bäckergàss]] • [[Rue des Fleurs (Mülhausen)|Blüamagàss]] • [[Rue du Bastion (Mülhausen)|Bollwarkgassla]] • [[Passage Teutonique|Diitschahoofgassla]] • [[Rue des Tondeurs (Mülhausen)|Freschawaid]] • [[Rue des Tanneurs (Mülhausen)|Garwergàss]] • [[Place Franklin|Hàrdäpfelmàrkt]] • [[Impasse du Coq (Mülhausen)|Hiahnerwìnkel]] • [[Rue de la Somme (Mülhausen)|Kìrchhoofschtrooss]] • [[Rue du Couvent (Mülhausen)|Kloschtergàss]] • [[Rue du Marché (Mülhausen)|Màrktgassla]] • [[Rue des Bouchers (Mülhausen)|Metzgergàss]] • [[Rue de la Meurthe (Mülhausen)|Rue de la Meurthe]] • [[Rue du Moulin (Mülhausen)|Mììhlagàss]] • [[Rue des Bons-Enfants (Mülhausen)|Müassbrunnergassla]] • [[Impasse des Bœufs (Mülhausen)|Ocksagassla]] • [[Impasse des Prêtres (Mülhausen)|Pfàffagassla]] • [[Place de la Réunion|Roothüüsplàtz]] • [[Rue des Cordiers (Mülhausen)|Sailergrààwa]] • [[Rue de la Justice (Mülhausen)|Schìndergassla]] • [[Rue des Maréchaux (Mülhausen)|Schmììdgàss]] • [[Rue Paille|Schtràuigàss]] • [[Rue Henriette (Mülhausen)|Schüalgàss]] • [[Rue du Raisin (Mülhausen)|Triiwelgàss]] • [[Impasse de l’Horloge (Mülhausen)|Ührahof]] • [[Rue des Charrons (Mülhausen)|Wàgnergàss]] • [[Wildemannstraße|Wìldamànsgass]] • [[Rue de la Moselle (Mülhausen)|Ziagelgass]] ** ''z’ Nànzig:'' [[Rue Henri-Poincaré (Nancy)]] • [[Rue Raymond-Poincaré (Nancy)]] • [[Avenue Anatole-France (Nancy)]] ** ''z’ Reims:'' [[Avenue de Laon]] • [[Boulevard Louis-Roederer]] • [[Parc Léo-Lagrange]] • [[Parc de la Patte-d’Oie]] • [[Promenades de Reims]] • [[Rue de l’Abbé-de-L’Épée (Reims)]] • [[Rue Boulard (Reims)]] • [[Rue du Cadran-Saint-Pierre]] • [[Rue Cérès]] • [[Rue de Chativesle]] • [[Rue du Clou-dans-le-Fer]] • [[Rue Dieu-Lumière]] • [[Rue Docteur-Jacquin]] • [[Rue Docteur-Jacquin]] • [[Rue des Fuseliers]] • [[Rue de la Gabelle]] • [[Rue Jeanne-d’Arc (Reims)]] • [[Rue Marx-Dormoy (Reims)]] • [[Square Colbert (Reims)]] ** ''z’ Pàriis:'' [[Rue de Berne]] • [[Rue de Mulhouse (Paris)]] ''→ fìr d’ Kultschtätta un Gotteshiiser, lüag ìm [[#Religioona|Àbschnìtt „Religioona“]] doo dunta'' <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Foodlogo2.svg|24px]] Assa un Trìnka === * ''Kochkunscht:'' [[Gâteau mollet]] • [[Pan bagnat]] * ''Getranker:'' [[Champagner]] • [[Charles de Cazanove]] • [[Somersby]] • [[Twinings]] • [[The Coca-Cola Company]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Noun Astronomy Icon2.svg|25px]] Astrofüüsik, Schtarnakunda === * ''Astrofüüsiker, Schtarnakundler:'' [[Sibylle Anderl]] * ''Schtarna:'' [[Alpha Centauri]] • [[Lichtjahr|Liachtjoohr]] • [[Liste der Listen von Sternen|Lischta vu da Lischta vu Schtarna]] • [[Liste der massereichsten Sterne|Lischta vu da Schtarna mìt dr greeschta Màssa]] • [[Liste sehr großer Sterne|Lischta vu sehr groossa Schtarna]] • [[Liste der mit bloßem Auge sichtbaren Sterne|Lischta vu da Schtarna, womm’r mìt’m bloossa-n-Àuiga känna sah]] • [[Liste von Supernovae|Lischta vu Supernovae]] • [[Sonnenfinsternis vom 25. Oktober 2022|Sunnafìnschterniss vum 25. Oktoower 2022]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:ADN static h.png|37px]] Biologii === * ''Biolooga:'' [[Katharina Mangold-Wirz]] * ''Tiarlaàrta:'' [[Östlicher Laubfrosch|Ääschtlig Làuibfräschla]] • [[Grüne Pfirsichblattlaus|Griana Pfärsigblàttlüüs]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Geographylogo.svg|28px]] Geogràfii === * {{ALB|#|WIDTHS=17px}} ''Àlbàània:'' <u>[[Shkodra]]</u> * {{DZA|#| |WIDTHS=17px}} ''Àlgeeria:'' [[Kabylei|Kabyläi]] * {{ARG|#|WIDTHS=17px}} ''Àrgentiinia:'' [[Epuyén]] * {{AUS|#|WIDTHS=17px}} ''Àuischtrààlia:'' [[Newman (Western Australia)]] * {{BEL|#|WIDTHS=17px}} ''Belgia:'' [[Boom (Belgien)|Boom (Belgia)]] • [[Provinz Flämisch-Brabant|Prowìnz Fläämisch-Bràbant]] • [[Provinz Hennegau|Prowìnz Hennagàui]] • [[Flandern|Flàndra]] • [[Provinz Limburg (Belgien)|Prowìnz Limburg]] • [[Provinz Lüttich|Prowìnz Lüttich]] • [[Provinz Namur|Prowìnz Namur]] • [[Provinz Ostflandern|Prowìnz Oschtflàndra]] • [[Wallonische Region|Wàlloonischa Regioon]] • [[Provinz Wallonisch-Brabant|Prowìnz Wàlloonisch-Bràbant]] • [[Provinz Westflandern|Prowìnz Wäschtflàndra]] * {{BUR|#| |WIDTHS=17px}} ''Burkina Faso:'' [[Barsalogho]] * {{GER|#| |WIDTHS=17px}} ''Diitschlànd:'' [[Erfurt]] * {{FRA|#|WIDTHS=17px}} ''Frànkrììch:'' ** ''Bariga:'' [[Hartmannswillerkopf|Hàrtmànnswillerkopf]] ** ''Flìss un Seea:'' [[Aire (Aisne)]] • [[Aisne]] • [[Anger (Mouzon)]] • [[Aulnay-sur-Marne]] • [[Argers]] • [[Canal de l’Aisne à la Marne |Aisne-Marne-Sittakànààl]] • [[Ardre (Fluss)]] • [[Audry (Sormonne)]] • [[Aussonce]] • [[Auve (Fluss)]] • [[Auzon (Aube)]] • [[Avançon (Ardennes)]] • [[Barboure]] • [[Bar (Fluss)]] • [[Barbuise (Fluss)]] • [[Biesme (Aisne)]] • [[Stausee Bouzey|Schtàuisee Bouzey]] • [[Bruxenelle]] • [[Coole (Fluss)]] • [[Fion]] • [[Guenelle]] • [[Marne (Fluss)]] • [[Canal latéral à la Marne|Marne-Sittakànààl]] • [[Moivre (Fluss)]] • [[Muze (Vesle)]] • [[Noblette]] • [[Ognon]] • [[Ornain]] • [[Oyapock]] • [[Orillon (Fluss)]] • [[Py (Suippe)]] • [[Recologne (Ognon)]] • [[Reigne]] • [[Retourne]] • [[Saônelle]] • [[Saulx (Fluss)]] • [[Somme-Soude]] • [[Suippe]] • [[Suize]] • [[Vair]] • [[Vesle]] • [[Vière]] ** ''frànzeescha G’mainda un G’maindaverband:'' [[Ablancourt]] • [[Acy-Romance]] • [[Aigny]] • [[Aire (Ardennes)]] • [[Alincourt]] • [[Alliancelles]] • [[Amagne]] • [[Ambly-Fleury]] • [[Ambrières]] • [[Ameuvelle]] • [[Annelles]] • [[Anthenay]] • [[Aougny]] • [[Arcis-le-Ponsart]] • [[Arnicourt]] • [[Arrigny]] • [[Artignosc-sur-Verdon]] • [[Aubérive]] • [[Aubervilliers]] • [[Aubilly]] • [[Aulnay-l’Aître]] • [[Alland’Huy-et-Sausseuil]] • [[Apremont (Ardennes)]] • [[Arrancy-sur-Crusnes]] • [[Auménancourt]] • [[Baconnes]] • [[Banogne-Recouvrance]] • [[Barby (Ardennes)]] • [[Baslieux-lès-Fismes]] • [[Bassu]] • [[Bassuet]] • [[Bazancourt (Marne)]] • [[Beaumont-sur-Vesle]] • [[Beine-Nauroy]] • [[Belval-en-Argonne]] • [[Berméricourt]] • [[Berru]] • [[Bertoncourt]] • [[Berzieux]] • [[Bétheniville]] • [[Bethon]] • [[Bettancourt-la-Longue]] • [[Bezannes]] • [[Biermes]] • [[Bignicourt]] • [[Bignicourt-sur-Marne]] • [[Bignicourt-sur-Saulx]] • [[Billy-le-Grand]] • [[Binarville]] • [[Blanzy-la-Salonnaise]] • [[Blaise (Marne)]] • [[Bligny (Marne)]] • [[Blesme]] • [[Bouilly (Marne)]] • [[Bouleuse]] • [[Boult-sur-Suippe]] • [[Bouvancourt]] • [[Bouy]] • [[Brandonvillers]] • [[Branscourt]] • [[Braux-Sainte-Cohière]] • [[Braux-Saint-Remy]] • [[Bréban]] • [[Breuil-sur-Vesle]] • [[Breuvery-sur-Coole]] • [[Brienne-sur-Aisne]] • [[Brignoles]] • [[Brimont]] • [[Brouillet]] • [[Brusson (Marne)]] • [[Bussang]] • [[Bussy-le-Château]] • [[Bussy-le-Repos (Marne)]] • [[Bussy-Lettrée]] • [[Champigny (Marne)]] • [[Chapelaine]] • [[Chambrecy]] • [[Changy (Marne)]] • [[Caurel (Marne)]] • [[Cauroy-lès-Hermonville]] • [[Cernay-en-Dormois]] • [[Cernay-lès-Reims]] • [[Cernon (Marne)]] • [[Champigneul-Champagne]] • [[Champillon]] • [[Châlons-sur-Vesle]] • [[Champfleury (Marne)]] • [[Chamery]] • [[Chappes (Ardennes)]] • [[Charmont (Marne)]] • [[Château-Thierry]] • [[Châtrices]] • [[Chaudefontaine (Marne)]] • [[Chaumuzy]] • [[Cheminon]] • [[Chenay (Marne)]] • [[Cheniers]] • [[Cheppes-la-Prairie]] • [[Chepy]] • [[Compertrix]] • [[Coole]] • [[Coolus]] • [[Condé-lès-Herpy]] • [[Contault]] • [[Corroy]] • [[Corny-Machéroménil]] • [[Coulommes-la-Montagne]] • [[Coupéville]] • [[Courcelles-Sapicourt]] • [[Courcy (Marne)]] • [[Courdemanges]] • [[Courlandon]] • [[Courmas]] • [[Courtagnon]] • [[Courtémont]] • [[Courthiézy]] • [[Courville]] • [[Couvrot]] • [[Crugny]] • [[Cuisles]] • [[Dampierre-le-Château]] • [[Dizy (Marne)]] • [[Dombasle-en-Xaintois]] • [[Dompremy]] • [[Dontrien]] • [[Doux (Ardennes)]] • [[Drouilly]] • [[Écollemont]] • [[Écriennes]] • [[Écueil]] • [[Écury-sur-Coole]] • [[Élise-Daucourt]] • [[Épense]] • [[Épinonville]] • [[Époye]] • [[Fagnières]] • [[Faux (Ardennes)]] • [[Faux-Fresnay]] • [[Faverolles-et-Coëmy]] • [[Favresse]] • [[Fèrebrianges]] • [[Fère-Champenoise]] • [[Flavigny (Marne)]] • [[Fontaine-en-Dormois]] • [[Fraillicourt]] • [[Francheville (Marne)]] • [[Germigny (Marne)]] • [[Givron]] • [[Givry-en-Argonne]] • [[Gizaucourt]] • [[Glannes]] • [[Grandchamp (Ardennes)]] • [[Gratreuil]] • [[Grauves]] • [[Gueux]] • [[Hagnicourt]] • [[Hermonville]] • [[Heutrégiville]] • [[Hourges]] • [[Isle-sur-Marne]] • [[Isles-sur-Suippe]] • [[Janvry (Marne)]] • [[Joinville (Haute-Marne)]] • [[Jonchery-sur-Vesle]] • [[Jonquery]] • [[Jouy-lès-Reims]] • [[Juif (Saône-et-Loire)]] • [[La Chapelle-Felcourt]] • [[La Chaussée-sur-Marne]] • [[La Faute-sur-Mer]] • [[Lagery]] • [[La Neuvillette (Marne)]] • [[La Neuville-au-Pont]] • [[La Romagne (Ardennes)]] • [[La Neuville-en-Tourne-à-Fuy]] • [[Laon]] • [[Larzicourt]] • [[Laval-sur-Tourbe]] • [[Lavannes]] • [[La Verdière]] • [[La Veuve]] • [[Les Andelys]] • [[Le Châtelet-sur-Retourne]] • [[La Croix-en-Champagne]] • [[Le Châtelier]] • [[Le Chemin]] • [[L’Écaille]] • [[Les Charmontois]] • [[Leffincourt]] • [[Le Meix-Tiercelin]] • [[Les Grandes-Loges]] • [[Les Mesneux]] • [[Lenharrée]] • [[Les Petites-Loges]] • [[Le Thour]] • [[Le Vieil-Dampierre]] • [[Lhéry]] • [[Liffol-le-Grand]] • [[Liffol-le-Petit]] • [[Lille]] • [[Livry-Louvercy]] • [[Liste der Gemeindeverbände im Département Bas-Rhin|Lischta vu da G’maindaverbànd ìm Département Bas-Rhin]] • [[Liste der Gemeindeverbände im Département Marne |Lischta vu da G’maindaverband ìm Département Marne]] • [[Le Fresne]] • [[Lignon (Marne)]] • [[Lisse-en-Champagne]] • [[Loivre]] • [[Lure (Haute-Saône)]] • [[Maffrécourt]] • [[Magneux (Haute-Marne)]] • [[Magneux (Marne)]] • [[Magneux-Haute-Rive]] • [[Mailly-Champagne]] • [[Mairy-sur-Marne]] • [[Malmy]] • [[Marfaux]] • [[Marolles (Marne)]] • [[Marson]] • [[Matougues]] • [[Mazan]] • [[Mittelmünster|Mìttelmìnschter]] • [[Ménil-Annelles]] • [[Merfy]] • [[Merlaut]] • [[Mesmont (Ardennes)]] • [[Moncetz-Longevas]] • [[Montbré]] • [[Montmeillant]] • [[Montigny-sur-Vesle]] • [[Mont-sur-Courville]] • [[Monthelon (Marne)]] • [[Montreuil (Seine-Saint-Denis)]] • [[Mourmelon-le-Grand]] • [[Mourmelon-le-Petit]] • [[Muizon]] • [[Nantes]] • [[Nanteuil-sur-Aisne]] • [[Neufchâtel-sur-Aisne]] • [[Neuflize]] • [[Neuvizy]] • [[Nogent-l’Abbesse]] • [[Nouvion-sur-Meuse]] • [[Novion-Porcien]] • [[Novy-Chevrières]] • [[Nuisement-sur-Coole]] • [[Oiry]] • [[Olizy]] • [[Ollières]] • [[Omey]] • [[Ormes (Marne)]] • [[Noirlieu]] • [[Pargny-lès-Reims]] • [[Passavant-en-Argonne]] • [[Pontfaverger-Moronvilliers]] • [[Remiremont]] • [[Passy-Grigny]] • [[Pévy‎]] • [[Poilly (Marne)]] • [[Pogny]] • [[Poix]] • [[Pomacle]] • [[Pont-à-Mousson]] • [[Pontault-Combault]] • [[Pouillon (Marne)]] • [[Pourcy]] • [[Prosnes]] • [[Prouilly]] • [[Prunay (Marne)]] • [[Puiseux (Ardennes)]] • [[Puisieulx]] • [[Rapsécourt]] • [[Recy]] • [[Remicourt (Marne)]] • [[Rouvroy-Ripont]] • [[Quilly (Ardennes)]] • [[Raillicourt]] • <u>[[Reims]]</u> • [[Remaucourt (Ardennes)]] • [[Rennes]] • [[Renneville (Ardennes)]] • [[Réveillon (Marne)]] • [[Rilly-la-Montagne]] • [[‎Rilly-sur-Aisne]] • [[Rocquigny (Ardennes)]] • [[Roizy]] • [[Romain (Marne)]] • [[Romigny]] • [[Rosnay (Marne)]] • [[Rubigny]] • [[Sacy (Marne)]] • [[Saint-Aubin-sur-Aire]] • [[Saint-Brice-Courcelles]] • [[Saint-Clément-à-Arnes]] • [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)]] • [[Saint-Gilles (Marne)]] • [[Saint-Hilaire-le-Petit]] • [[Saint-Jean-sur-Tourbe]] • [[Saint-Léonard (Marne)]] • [[Sainte-Marie (Ardennes)|Sainte-Marie]] • [[Sainte-Marie-à-Py]] • [[Saint-Mard-sur-le-Mont]] • [[Saint-Martin-aux-Champs]] • [[Saint-Étienne-à-Arnes]] • [[Saint-Étienne-lès-Remiremont]] • [[Saint-Euphraise-et-Clairizet]] • [[Saint-Germain-la-Ville]] • [[Saint-Gibrien]] • [[Saint-Imoges]] • [[Saint-Martin-l’Heureux]] • [[Saint-Masmes]] • [[Sainte-Menehould]] • [[Saint-Ouen-Domprot]] • [[Saint-Quentin-sur-Coole]] • [[Saint-Remy-sur-Bussy]] • [[Sapignicourt]] • [[Sarcy]] • [[Saron-sur-Aube]] • [[Seraincourt (Ardennes)]] • [[Servon-Melzicourt]] • [[Sept-Saulx]] • [[Sermiers]] • [[Serzy-et-Prin]] • [[Saint-Étienne-sur-Suippe]] • [[Saint-Jean-aux-Bois (Ardennes)]] • [[Saint-Mard-sur-Auve]] • [[Saint-Pierre (Marne)]] • [[Saint-Souplet-sur-Py]] • [[Sarry (Marne)]] • [[Selles (Marne)]] • [[Sillery (Marne)]] • [[Sivry-Ante]] • [[Sogny-aux-Moulins]] • [[Sogny-en-l’Angle]] • [[Sommesous]] • [[Somme-Tourbe]] • [[Somme-Vesle]] • [[Saint-Étienne-au-Temple]] • [[Saudoy]] • [[Songy]] • [[Soudé]] • [[Soudron]] • [[Soulières]] • [[Taissy]] • [[Tagnon]] • [[Tilloy-et-Bellay]] • [[Thibie]] • [[Thil (Marne)]] • [[Thillois]] • [[Tinqueux]] • [[Togny-aux-Bœufs]] • [[Tourbe]] • [[Tramery]] • [[Trigny]] • [[Trépail]] • [[Treslon]] • [[Trois-Puits]] • [[Unchair]] • [[Vadenay]] • [[Val-de-Vesle]] • [[Vauclerc]] • [[Vaudemange]] • [[Vaudesincourt]] • [[Vatry]] • [[Vavray-le-Grand]] • [[Ventelay]] • [[Varennes-en-Argonne]] • [[Vernancourt]] • [[Verrières (Marne)]] • [[Versailles]] • [[Verzenay]] • [[Vésigneul-sur-Marne]] • [[Vienne-la-Ville]] • [[Ville-Dommange]] • [[Ville-en-Selve]] • [[Ville-en-Tardenois]] • [[Ville-sur-Retourne]] • [[Ville-sur-Tourbe]] • [[Villers-Allerand]] • [[Villers-aux-Bois]] • [[Villers-aux-Nœuds]] • [[Villers-en-Argonne]] • [[Villers-Franqueux]] • [[Villers-Marmery]] • [[Virginy]] • [[Voilemont]] • [[Vouillers]] • [[Vrigny (Marne)]] • [[Warmeriville]] • [[Wignicourt]] • [[Witry-lès-Reims]] ** ''G’maindaverband:'' [[Communauté de communes de l’Argonne Champenoise]] • [[Communauté de communes du Bassin de Joinville en Champagne]] • [[Communauté de communes de la Brie Champenoise]] • [[Communauté d’agglomération de Châlons-en-Champagne]] • [[Communauté de communes Côtes de Champagne et Val de Saulx]] • [[Communauté d’agglomération Épernay, Coteaux et Plaine de Champagne]] • [[Communauté de communes des Crêtes Préardennaises]] • [[Communauté de communes du Grand Langres]] • [[Communauté d’agglomération du Grand Saint-Dizier, Der et Vallées]] • [[Communauté de communes de la Grande Vallée de la Marne]] • [[Communauté de communes des Monts de Gy]] • [[Communauté de communes de la Moivre à la Coole]] • [[Communauté de communes de l’Ouest Vosgien]] • [[Communauté de communes des Paysages de la Champagne]] • [[Communauté de communes Perthois-Bocage et Der]] • [[Communauté de communes des Portes de Champagne]] • [[Communauté de communes de la Région de Suippes]] • [[Communauté de communes de Sézanne-Sud Ouest Marnais]] • [[Communauté de communes du Sud Marnais]] • [[Communauté de communes Val de Gray]] • [[Communauté de communes Vitry, Champagne et Der]] • [[Communauté urbaine du Grand Reims]] ** ''Arrondissements:'' [[Arrondissement Angers]] • [[Arrondissement Bar-le-Duc]] • [[Arrondissement Bar-sur-Aube]] • [[Arrondissement Carpentras]] • [[Arrondissement Châlons-en-Champagne]] • [[Arrondissement Charleville-Mézières]] • [[Arrondissement Châteaubriant-Ancenis]] • [[Arrondissement Château-Gontier]] • [[Arrondissement Chaumont]] • [[Arrondissement Cholet]] • [[Arrondissement Commercy]] • [[Arrondissement Épernay]] • [[Arrondissement Épinal]] • [[Arrondissement Foix]] • [[Arrondissement Fontenay-le-Comte]] • [[Arrondissement Langres]] • [[Arrondissement La Flèche]] • [[Arrondissement La Roche-sur-Yon]] • [[Arrondissement Laon]] • [[Arrondissement Laval]] • [[Arrondissement Le Mans]] • [[Arrondissement Les Sables-d’Olonne]] • [[Arrondissement Lodève]] • [[Arrondissement Lure]] • [[Arrondissement Mamers]] • [[Arrondissement Marseille]] • [[Arrondissement Mayenne]] • [[Arrondissement Montauban]] • [[Arrondissement Montpellier]] • [[Arrondissement Nantes]] • [[Arrondissement Neufchâteau]] • [[Arrondissement Nogent-sur-Seine]] • [[Arrondissement Brignoles]] • [[Arrondissement Reims]] • [[Arrondissement Rethel]] • [[Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges]] • [[Arrondissement Saint-Dizier]] • [[Arrondissement Saint-Nazaire]] • [[Arrondissement Sainte-Menehould]] • [[Arrondissement Saumur]] • [[Arrondissement Sedan]] • [[Arrondissement Segré]] • [[Arrondissement Troyes]] • [[Arrondissement Val-de-Briey]] • [[Arrondissement Verdun]] • [[Arrondissement Vesoul]] • [[Arrondissement Vitry-le-François]] • [[Arrondissement Vouziers]] ** ''Kàntoona:'' [[Kanton Anglure|Kàntoon Anglure]] • [[Kanton Argonne Suippe et Vesle|Kàntoon Argonne Suippe et Vesle]] • [[Kanton Avize|Kàntoon Avize]] • [[Kanton Ay|Kàntoon Ay]] • [[Kanton Beine-Nauroy|Kàntoon Beine-Nauroy]] • [[Kanton Bourgogne-Fresne|Kàntoon Bourgogne-Fresne]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-1|Kàntoon Châlons-en-Champagne-1]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-2|Kàntoon Châlons-en-Champagne-2]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-3|Kàntoon Châlons-en-Champagne-3]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-4|Kàntoon Châlons-en-Champagne-4]] • [[Kanton Château-Porcien|Kàntoon Château-Porcien]] • [[Kanton Châtillon-sur-Marne|Kàntoon Châtillon-sur-Marne]] • [[Kanton Dormans|Kàntoon Dormans]] • [[Kanton Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne|Kàntoon Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne]] • [[Kanton Dormans-Paysages de Champagne]] • [[Kanton Écury-sur-Coole|Kàntoon Écury-sur-Coole]] • [[Kanton Épernay-1|Kàntoon Épernay-1]] • [[Kanton Épernay-2|Kàntoon Épernay-2]] • [[Kanton Esternay|Kàntoon Esternay]] • [[Kanton Fère-Champenoise|Kàntoon Fère-Champenoise]] • [[Kanton Fismes|Kàntoon Fismes]] • [[Kanton Fismes-Montagne de Reims]] • [[Kanton Givry-en-Argonne|Kàntoon Givry-en-Argonne]] • [[Kanton Heiltz-le-Maurupt|Kàntoon Heiltz-le-Maurupt]] • [[Kanton Marson|Kàntoon Marson]] • [[Kanton Montmirail (Marne)|Kàntoon Montmirail (Marne)]] • [[Kanton Montmort-Lucy|Kàntoon Montmort-Lucy]] • [[Kanton Reims-1|Kàntoon Reims-1]] • [[Kanton Reims-2|Kàntoon Reims-2]] • [[Kanton Reims-3|Kàntoon Reims-3]] • [[Kanton Reims-4|Kàntoon Reims-4]] • [[Kanton Reims-5|Kàntoon Reims-5]] • [[Kanton Reims-6|Kàntoon Reims-6]] • [[Kanton Reims-7|Kàntoon Reims-7]] • [[Kanton Reims-8|Kàntoon Reims-8]] • [[Kanton Reims-9|Kàntoon Reims-9]] • [[Kanton Rethel|Kàntoon Rethel]] • [[Kanton Sainte-Menehould|Kàntoon Sainte-Menehould]] • [[Kanton Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson|Kàntoon Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson]] • [[Kanton Sézanne|Kàntoon Sézanne]] • [[Kanton Sézanne-Brie et Champagne|Kàntoon Sézanne-Brie et Champagne]] • [[Kanton Sompuis|Kàntoon Sompuis]] • [[Kanton Suippes|Kàntoon Suippes]] • [[Kanton Thiéblemont-Farémont|Kàntoon Thiéblemont-Farémont]] • [[Kanton Vertus-Plaine Champenoise|Kàntoon Vertus-Plaine Champenoise]] • [[Kanton Vertus|Kàntoon Vertus]] • [[Kanton Ville-en-Tardenois|Kàntoon ville-en-Tardenois]] • [[Kanton Ville-sur-Tourbe|Kàntoon Ville-sur-Tourbe]] • [[Kanton Vitry-le-François-Champagne et Der|Kàntoon Vitry-le-François-Champagne et Der]] • [[Kanton Vitry-le-François-Est]] • [[Kanton Vitry-le-François-Ouest]] • [[Kanton Sermaize-les-Bains|Kàntoon Sermaize-les-Bains]] • [[Kanton Signy-l’Abbaye]] • [[Kanton Verzy|Kàntoon Verzy]] ** ''Départements:'' [[Département Allier]] • [[Département Alpes-Maritimes]] • [[Département Aube]] • [[Département Aude]] • [[Département Ardennes]] • [[Département Ardèche]] • [[Département Ariège]] • [[Département Aveyron]] • [[Département Bouches-du-Rhône]] • [[Département Calvados]] • [[Département Cantal]] • [[Département Charente]] • [[Département Charente-Maritime]] • [[Département Cher]] • [[Département Creuse]] • [[Département Corrèze]] • [[Département Côtes-d’Armor]] • [[Département Deux-Sèvres]] • [[Département Dordogne]] • [[Département Drôme]] • [[Département Essonne]] • [[Département Eure]] • [[Département Eure-et-Loir]] • [[Département Gard]] • [[Département Gironde]] • [[Département Haute-Garonne]] • [[Département Gers]] • [[Département Hautes-Alpes]] • [[Département Haute-Saône]] • [[Département Hauts-de-Seine]] • [[Département Ille-et-Vilaine]] • [[Département Indre]] • [[Département Indre-et-Loire]] • [[Département Landes]] • [[Département Loire]] • [[Département Loir-et-Cher]] • [[Département Loire-Atlantique]] • [[Département Loiret]] • [[Département Lot]] • [[Département Lot-et-Garonne]] • [[Département Lozère]] • [[Département Maine-et-Loire]] • [[Département Marne]] • [[Département Mayenne]] • [[Département Meuse]] • [[Département Haute-Loire]] • [[Département Haute-Marne]] • [[Département Haute-Vienne]] • [[Département Vienne]] • [[Département Manche]] • [[Département Nord]] • [[Département Oise]] • [[Département Pas-de-Calais]] • [[Département Puy-de-Dôme]] • [[Département Hautes-Pyrénées]] • [[Département Pyrénées-Atlantiques]] • [[Département Pyrénées-Orientales]] • [[Département Rhône]] • [[Département Sarthe]] • [[Département Seine-Maritime]] • [[Département Tarn]] • [[Département Tarn-et-Garonne]] • [[Département Seine-et-Marne]] • [[Département Seine-Saint-Denis]] • [[Département Somme]] • [[Département Val-d’Oise]] • [[Département Vaucluse]] • [[Département Var]] • [[Département Vendée]] • [[Département Yonne]] • [[Département Yvelines]] • ** ''tràdizionälla Làndschàfta:'' [[Argonnen|Argonna]] • [[Beauce (Frankreich)|Beauce (Frànkrììch)]] • [[Brie (Region)]] • [[Champagne (Weinbaugebiet)|Champagne (Wiibàuigebiat)]] • [[Picardie]] • [[Südfrankreich|Süüdfrànkrììch]] ** ''Nàtüürpark:'' [[Regionaler Naturpark Montagne de Reims|Regionààler Nàtüürpàrk vum Reimser Hììgellànd]] ** ''Verwàltungsregioona:'' [[Champagne-Ardenne]] ** ''Schtàdtviartel:'' [[Dornach (Mülhausen)|Durni (Mìlhüüsa)]] • [[Stadtzentrum Mülhausen|Schtàdtzäntrum Mìlhüüsa]] * {{GAB|#|WIDTHS=17px}} ''Gabun:'' [[Estuaire]] • [[Franceville]] • [[Haut-Ogooué]] • [[Libreville]] • [[Moanda (Gabun)]] • [[Moyen-Ogooué]] • [[Lambaréné]] • [[Ngounié]] • [[Ogooué]] • [[Ogooué-Lolo]] • [[Ogooué-Maritime]] • [[Ogooué-Ivindo]] • [[Nyanga]] • [[Port-Gentil]] • [[Woleu-Ntem]] * {{IRN|#|WIDTHS=17px}} ''Iràn:'' [[Rafsandschan]] • [[Straße von Hormus|Schtrooss vu Hormus]] * {{ISL|#| |WIDTHS=17px}} ''Iislànd:'' [[Elliðaey (Vestmannaeyjar)]] * {{ISR|#| |WIDTHS=17px}} ''Israel:'' [[Negev]] • [[Schoval]] * {{ITA|#|WIDTHS=17px}} ''Itàlia:'' [[Liste der Gemeinden in Italien|Lischta vu da Gmainda ìn Itààlia]] • [[Liste der Gemeinden im Latium|Lischta vu da Gmainda ìm Latium]] • [[Acquafondata]] • [[Acuto]] • [[Alvito (Latium)]] • [[‎Amaseno]] • [[Anagni]] • [[Aquino (Latium)]] • [[Ariccia]] • [[Arnara]] • [[Arpino]] • [[Broccostella]] • [[Castelnuovo Parano]] • [[Capriglia Irpina]] • [[Castelnovo del Friuli]] • [[Castrocielo]] • [[Ceprano]] • [[Collepardo]] • [[Coreno Ausonio]] • [[Fontechiari]] • [[Grottammare]] • [[Lusevera]] • [[Montefredane]] • [[Morolo]] • [[Paliano]] • [[Pastena]] • [[Pescosolido]] • [[Picinisco]] • [[Pico (Latium)]] • [[Prata di Principato Ultra]] • [[Pratola Serra]] • [[Riese Pio X]] • [[Rocca d’Arce]] • [[Roccasecca (Latium)]] • [[San Giovanni Incarico]] • [[Santopadre]] • [[San Vittore del Lazio]] • [[Strangolagalli]] • [[Terelle]] • [[Torre Cajetani]] • [[Torrice]] • [[Vallecorsa]] • [[Vallemaio]] • [[Vicalvi]] • [[Villamaina]] • [[Viticuso]] * {{JPN|#|WIDTHS=17px}} ''Jàpààn:'' [[Bucht von Tokio|Bucht vu Tokio]] • [[Hashima (Insel)|Hashima (Ìnsla)]] * {{CAN|#|WIDTHS=17px}} ''Kànàdà:'' [[British Columbia]] • [[Vancouver Island]] * {{CHN|#|WIDTHS=17px}} ''Kiina (Volksrepüblik)'': [[Guangzhou]] • [[Shenzhen]] * {{KEN|#| |WIDTHS=17px}} ''Kenià:'' [[Rusinga Island|Ìnsel Rusinga]] * {{CRO|#|WIDTHS=17px}} ''Kroazia:'' [[Marina (Kroatien)|Marina (Kroazia)]] * {{LIB|#|WIDTHS=17px}} ''Libànoon:'' [[Aschrafiyya]] * {{MDG|#|WIDTHS=17px}} ''Màdàgàskààr:'' [[Ambohitrolomahitsy]] • [[Antananarivo]] * {{MLI|#| |WIDTHS=17px}} ''Mali:'' [[Adrar des Ifoghas]] * {{MEX|#| |WIDTHS=17px}} ''Mexiko:'' [[Orizaba]] * {{FSM|#| |WIDTHS=17px}} ''Mikroneesia:'' [[Palikir]] * {{NZL|#| |WIDTHS=17px}} ''Näiseelànd:'' [[Wairoa River (Northland)]] * {{NGA|#| |WIDTHS=20px}} ''Nigeria:'' [[Bundesstaaten Nigerias|d’ Bundesschtààta vum Nigeria]] * {{NIU|#| |WIDTHS=17px}} ''Niue:'' [[Niue]] * {{PRK|#| |WIDTHS=17px}} ''Nordkoreà:'' [[Pjöngjang]] • [[Taedong-gang]] * {{PSE|#|WIDTHS=19px}} ''Pàläschtinensischa Otonomiigebiater:'' [[Gouvernement Chan Yunis]] • [[Gouvernement Deir al-Balah]] • [[Gouvernement Gaza|Gouvernement Gasa]] • [[Gouvernement Nordgaza|Gouvernement Nordgasa]] • [[Gouvernement Rafah]] * {{ROM|#|WIDTHS=17px}} ''Rumäänie:'' [[Baia Mare]] * {{RUS|#|WIDTHS=17px}} ''Rüsslànd:'' [[Chassan]] * {{LKA|#| |WIDTHS=17px}} ''Sri Lanka:'' [[Tangalle]] * {{ESP|#|WIDTHS=17px}} ''Schpània:'' [[Palmar de Troya]] * {{CHE|#|WIDTHS=17px}} ''Schwiiz:'' [[Écône]] * {{SUR|#|WIDTHS=17px}} ''Surinam:'' [[Wageningen (Suriname)]] * {{TTO|#| |WIDTHS=17px}} ''Trinidad un Tobago:'' [[Port of Spain]] * {{TUN|#| |WIDTHS=17px}} ''Tüneesia:'' [[‎Sufetula]] * {{TUR|#|WIDTHS=17px}} ''Tìrkäi:'' [[Kemiklialan]] * {{UKR|#|WIDTHS=17px}} ''Ukràina:'' [[Antoniwka]] • [[Charkiw]] • [[Dnipro]] • [[Donezbecken|Donezbäcka]] • [[Hostomel]] • [[Lukjaniwka (Browary)]] • [[Odessa]] • [[Saporischschja]] * {{GBR|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigt Keenigraich:'' [[Cirencester]] * {{USA|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigta Schtààta:'' [[Anaheim]] • [[Atlanta]] • [[Ceresco (Nebraska)]] • [[Chicago Heights]] • [[Dillwyn (Virginia)]] • [[Hancock (Maryland)]] • [[Industry (Texas)]] • [[Las Vegas]] • [[Lexington (Kentucky)]] • [[Long Island]] • [[Manhattan]] • [[Miami]] • [[New Jersey]] • [[Pasadena (Kalifornien)|Pasadena (Kàlifornia)]] • [[Pittman Center]] • [[Rhode Island]] • [[Sacramento]] • [[San Felipe (Texas)]] • [[Sea Cliff (New York)|Sea Cliff (Näi York)]] • [[Tennessee]] • [[Virginia]] * {{VEN|#|WIDTHS=17px}} ''Venezuela:'' [[Maiquetía]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Circle-icons-bolt.svg|24px]] Enärgii === * ''Kràftwarka:'' [[Wärmekraftwerk Émile-Huchet|Wärmakràftwark Émile-Huchet]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:BonbonXXX.svg|23px]] Erootik, Pornogràfii === * ''àllg’mainliga Begrìffa:'' [[Pornografie|Pornogràfii]] * ''Àganta, Produzänta:'' [[Holly Randall]] • [[Mark Spiegler]] * ''Dààrschtäller:'' [[Adriana Chechik]] • [[Erica Fontes]] • [[Jenna Jameson]] • [[Khalamité]] • [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] [[Riley Reid]] • [[Luna Star]] • [[Angelina Valentine]] • [[Taylor Wane]] * ''Fàchzittschrìfta:'' ''[[Adult Video News]]'' • ''[[XBIZ]]'' * ''Priisa un Üsszaichnunga:'' [[Adult Video News Hall of Fame]] • [[AVN Award]] • [[AVN Award/Beste Darstellerin|AVN Award/Bäschta Dààrschtällera]] • [[AVN Award/Bester Darsteller|AVN Award/Bäschter Dààrschtäller]] • [[AVN Award/Best New Starlet|AVN Award/Bäscht Näij Schtarlätt]] • [[AVN Award/Female Performer of the Year|AVN Award/Wiibliga Dààrschtällera vum Joohr]] • [[AVN Award/Male Performer of the Year|AVN Award/Mannliger Dààrschtäller vum Joohr]] • [[AVN Award/International Female Performer of the Year|AVN Award/Ìnternàzionààla Wiibliga Dààrschtällera vum Joohr]] • [[AVN Award/Trans Performer of the Year|AVN Award/Trans-Dààrschtäller vum Joohr]] • [[F.A.M.E. Award]] • [[GayVN Award]] • [[NightMoves Award]] • [[Urban X Awards]] • [[XRCO Award]] • [[XRCO Hall of Fame]] * ''Schtüdios, Websitta:'' [[Bang Bros]] • [[Brazzers]] • [[OnlyFans]] • [[Pornhub]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Applications-multimedia.svg|22px]] [[Datei:Blank television set.svg|27px]] Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia === * ''Schàuischpììler:'' [[Pamela Anderson]] • [[Judith Chemla]] • [[Miranda Cosgrove]] • [[Madison Davenport]] • [[Charlbi Dean]] • [[Denise Grey]] • [[Eye Haïdara]] • [[Kim Kardashian]] • [[Peter Herden]] • [[Angélica Rivera]] • [[Sydney Sweeney]] * ''Farnsahkànààla:'' [[CNBC]] • [[CNN]] • [[Fox News Channel]] • [[MTV]] • [[TF1]] * ''Farnsahmoderàtoora un -schurnàlìschta:'' [[Liseron Boudoul]] • [[Émilie Broussouloux]] • [[Melissa Khalaj]] • [[Léa Salamé]] * ''Farnsahseria:'' [[Criminal Minds]] * ''Farnsahsandunga:'' [[Eva Longoria: Searching for France]] • [[Le Village préféré des Français]] • [[Les Z’amours]] * ''Filma:'' [[D’Goda]] • [[Feuer im Kopf]] * ''Rundfunk:'' [[ECN (Radiosender)]] • [[France Culture]] • [[France Info]] • [[France Inter]] • [[France Musique]] • [[NRJ Group]] • [[Radio Courtoisie]] * ''Websitta:'' [[Instagram]] • [[TikTok]] • [[SoundCloud]] * ''Unternammer ìn dr Meedia- un digitààla Wìrtschàft:'' [[Whitney Wolfe Herd]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Atom symbol as used in the logo of the television series The Big Bang Theory (black).svg|30px]] Füüsik === * ''Füüsik:'' [[Erdatmosphäre|Ardàtmosfäär]] • [[Infraschall|Infraschàll]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Star of life2.svg|24px]] Gsundhait un Hailkunscht === * ''Ärzt, Forscher:'' [[Hans Asperger]] • [[Eugène Boeckel]] • [[Lorna Wing]] • [[Susan Anderson]] • [[Tony Attwood]] * ''Iirìchtunga:'' [[Gemelli-Klinik]] • [[Pharmacie au Lys]] • [[St Luke’s Hospital for Lunatics]] * ''Schteerunga, Kirürgii:'' [[Aufmerksamkeitsdefizit-/Hyperaktivitätsstörung|Uffmarksààmkaitsdefizit-/Hüperàktiwiteetschteerung]] • [[Autismus|Autischmus]] • [[Brustvergrößerung|Bruschtvergreesserung]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Computer monitor vector image.svg|28px]] Ìnformàtìgg === * ''Informààtiker, Inscheniööra:'' [[Arthur Mensch]] * ''Software:'' [[Brave (Browser)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Open book nae 02.png|45px]] Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta === * ''G’schìchtsforschung:'' [[Société jurassienne d’émulation]] * ''Wìssaschàfta:'' [[Nationale Akademie der Wissenschaften der Ukraine|Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina]] • [[Nationale Akademie der Wissenschaften Aserbaidschans|Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vun Aserbaidschààn]] * ''Schtàtistik:'' [[Eurostat]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Nuvola apps edu science.svg|24px]] Kemii === * ''Begrìffa:'' [[Pestizid|Päschtiziid]] * ''Fàwrìka, Unternamma:'' [[Alsachimie]] * ''Moleküüla:'' [[Dimethylcadmium]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Green tractor.svg|33px]] Làndwìrtschàft === * ''Fàwrìka, Mììhla:'' [[Mönchsmühle (Krautweiler)|d’ Mänchsmììhla z’ Krütwiller]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Feather writing.svg|25px]] Lìteràtüür un Prassa === * ''Àuitoora:'' [[Robert Brasillach]] • [[Blanca Busquets]] • [[Ferdinand Dollinger]] • [[René-Nicolas Ehni]] • [[Frédéric Hoffet]] • [[Gilbert Lascault]] • [[Joan Alavedra i Segurañas]] • [[Raymond Weissenburger]] • [[Warsan Shire]] * ''Schurnàlìschta:'' [[Melissa Bell (Journalistin, 1978/79)|Melissa Bell (Schurnàlìschta, 1978/79)]] • [[Alain Howiller]] • [[Willi Friedrich Koerbel]] • [[Matthias Krupa]] • [[Ruth Yuval]] • [[Chrysostomus Zodel]] * ''Biacher:'' [[Der Liberalismus ist Sünde]] * ''Büachhàndler:'' [[La Procure]] * ''Zittunga, Zittschrìfta:'' [[Billboard (Magazin)|''Billboard'' (Màgaziin)]] • ''[[Le Figaro]]'' • ''[[L’Homme nouveau]]'' • ''[[Lebensmittel Zeitung]]'' • ''[[Le Monde]]'' • ''[[Le Parisien]]'' • ''[[Los Angeles Times]]'' • [[L’Union (Zeitung, Frankreich)|''L’Union'' (Zittung, Frànkrììch)]] • ''[[New York Post]]'' • ''[[Revue alsacienne illustrée]]'' • ''[[South China Morning Post]]'' • ''[[Splann !]]'' • ''[[The Guardian]]'' • ''[[The New York Times]]'' • ''[[The Wall Street Journal]]'' • ''[[The Washington Post]]'' • ''[[USA Today]]'' • ''[[Vosges Matin]]'' • [[XXL (Magazin)|''XXL'' (Màgaziin)]] * ''Läxika, Enzüklopädia:'' ''[[Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon]]'' • ''[[Dictionnaire de théologie catholique]]'' • ''[[Encyclopædia Universalis]]'' • ''[[Enzyklopädie der modernen Ukraine|Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina]]'' • ''[[The Canadian Encyclopedia]]'' * ''Unternamma:'' [[Associated Press]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Pi-symbol.svg|22px]] Màthemààtik === * ''Begrìffa:'' [[Dreieck|Dräiäck]] • [[Dreiecksungleichung|Dräiäcksungliichung]] • [[Mahler-Maß|Mahler-Mààss]] • [[Quadratische Gleichung|Kwàdràtischa Gliichung]] * ''Màthemààtiker, Schtàtistiker:'' [[Anne Chao]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Military symbol.svg|34px]] Militäär === * ''Schtraita un Konflikta:'' [[Russisch-Ukrainischer Krieg|Rüssisch-Ukràinischer Kriag]] • <u>[[Russischer Überfall auf die Ukraine seit 2022|dr rüssischa Ìwwerfàll uff d’ Ukràina zitter 2022]]</u> * ''Frànkrììch:'' [[Französische Streitkräfte]] • [[Gendarmerie nationale]] • [[Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale]] ** ''Frànzeescha Soldààta:'' [[Thierry Burkhard]] • [[Philippe Pétain]] * ''Ukràina:'' [[Kyrylo Budanow]] • [[Iryna Terech]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Signorina in viola.svg|22px]] Mooda === * ''Begrìffa:'' [[Model|Modäll]] * ''Modälls:'' • [[Indira Ampiot]] • [[Diane Leyre]] • [[Shermine Shahrivar]] • [[Sylvie Tellier]] • [[Melania Trump]] • <u>[[Delphine Wespiser]]</u> <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Gnome-applications-graphics.svg|28px]] Moolaräi === * ''Mooler:'' [[Auguste Cammissar]] • [[Julien Gustave Gagliardini]] • [[Benoît Hartmann]] • [[Abel Robert]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:AEculture.svg|34px]] Müüsik === * ''Theema un Begrìffa:'' [[Gregorianischer Choral|Gregoriàànischer Chorààl]] * ''Kìnschtler:'' [[2NE1]] • [[Aline Lahoud]] • [[Angèle]] • [[Antifuchs]] • [[Anastasia Rauch]] • [[Ariana Grande]] • [[Ava Max]] • [[Aya Nakamura]] • [[Becky G]] • [[Blackpink]] • [[Boris Brejcha]] • [[BTS (Band)]] • [[Camila Cabello]] • [[Cardi B]] • [[Carl Cox]] • [[City Girls]] • [[Doja Cat]] • [[Farruko]] • [[Ferdinand Barlow]] • [[Fifth Harmony]] • [[Finsterforst]] • [[Jane Bogaert]] • [[Gaitana]] • [[Iggy Azalea]] • [[Kalash Criminel]] • [[Karol G]] • [[Katja Krasavice]] • [[Latto]] • [[Lea (Musikerin)]] • [[Lil Wayne]] • [[Madeleine Will]] • [[Mariah Carey]] • [[Maya Diab]] • [[Megan Thee Stallion]] • [[Meghan Trainor]] • [[Myriam Fares]] • [[Nicki Minaj]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] • [[Nina Chuba]] • [[Robin Leon]] • [[Ronela Hajati]] • [[Saweetie]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Serge Rieger]] • [[Scarlxrd]] • [[Svetlin Roussev]] • [[Shakira]] • [[Shenseea]] • [[Wejdene]] • [[Yeol Eum Son]] * ''Liader un Àlba:'' ''[[Alsace et Lorraine]]'' • [[Bang Bang (Jessie-J-Lied)|''Bang Bang'' (Liad vu dr Jessie J)]] • ''[[Brol]]'' • [[Fly (Nicki-Minaj-Lied)|''Fly'' (Liad vu dr Nicki Minaj)]] • ''[[La Strasbourgeoise]]'' • [[Marie (Lied)|''Marie'' (Liad)]] • ''[[Pink Friday]]'' • [[Pretty Girls (Lied)|''Pretty Girls'' (Liad)]] • [[Queen (Nicki-Minaj-Album)|''Queen'' (Nicki-Minaj-Àlbum)]] • ''[[Side to Side]]'' • ''[[Super Bass]]'' • [[Your Love (Nicki-Minaj-Lied)|''Your Love'' (Liad vu dr Nicki Minaj)]] * ''Priisa un Verànschtàltunga:'' [[MTV Video Music Awards]] • [[MTV Video Music Awards 2022]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Society.svg|40px]] Politik === * ''Politischa Begrìffa:'' [[Rechtsextremismus|Rachtsextremischmus]] * ''Ìnschtituzioona:'' [[Nationalversammlung (Frankreich)|Nàzionààlversàmmlung (Frànkrììch)]] • [[Senat (Frankreich)|Senàt (Frànkrììch)]] [[Repräsentantenhaus der Vereinigten Staaten|Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta]] * ''Pàrtäija un Gruppa:'' [[Academia Christiana]] • [[La France insoumise]] • [[Parti communiste français]] • [[Rassemblement National]] • [[Reconquête]] • [[Les Républicains]] • [[Unser Land (Partei)]] • [[Zouaves Paris]] * ''Politiker un Àktìwìschta noh Schtààt:'' ** {{AFG|#|WIDTHS=17px}} ''Àfghànischtààn:'' [[Matiullah Wesa]] ** {{BEL|#|WIDTHS=17px}} ''Belgia:'' [[Vincent Decroly]] • [[Sammy Mahdi]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Gilles Vanden Burre]] ** {{CHN|#|WIDTHS=17px}} ''Kiina (Volksrepüblik):'' [[Au Kam San]] ** {{GER|#|WIDTHS=17px}} ''Ditschlànd:'' [[Eduard Degener]] • [[Kathrin Gebel]] ** {{FRA|#|WIDTHS=17px}} ''Frànkrììch:'' [[Liste der Bürgermeister von Reims|d’ Lischta vu da Bìrgermaischter vu Reims]] • [[Xavier Albertini]] • [[Gabriel Attal]] • [[Maurice Bazin]] • [[Jean-Pierre Baeumler]] • [[Jordan Bardella]] • [[Thibault Bazin]] • [[Olivier Becht]] • [[Théo Bernhardt]] • [[Aurélia Beigneux]] • [[Élisabeth Borne]] • [[Maud Bregeon]] • [[Gilbert Buttazzoni]] • [[Edwige Diaz]] • [[Paul Dungler]] • [[Thaïs d’Escufon]] • [[Bruno Fuchs]] • [[Thibaut François]] • [[Luc Geismar]] • [[Charlotte Goetschy-Bolognese]] • [[Clémence Guetté]] • [[Yves Hemedinger]] • [[Aina Kuric]] • [[Pierre Jobert-Lucas]] • [[Hélène Laporte]] • [[Laure Lavalette]] • [[Didier Lemaire]] • [[Le Pen (Familie)|Le Pen (Fàmìlia)]] • [[Jean-Marie Le Pen]] • [[Michèle Lutz]] • [[Marion Maréchal]] • [[Frédéric Marquet]] • [[Auguste Mathieu]] • [[Julien Méline]] • [[Manon Meunier]] • [[Louise Morel]] • [[Christophe Naegelen]] • [[Julien Odoul]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Hubert Ott]] • [[Mathilde Panot]] • [[Louis Parisot (Politiker, Vosges)|Louis Parisot]] • [[Jean Rottner]] • [[Sandra Regol]] • [[Pierre Rosenzweig]] • [[Raphaël Schellenberger]] • [[Marlène Schiappa]] • [[Patricia Schillinger]] • [[Prisca Thevenot]] • [[Vincent Thiébaut]] • [[Catherine Troendlé]] • [[Simone Veil]] • [[Olivier Véran]] • [[Auguste-César West]] • [[Éric Zemmour]] • [[Jean-Marie Zoellé]] ** {{ISR|#|WIDTHS=17px}} ''Israel:'' [[Elazar Granot]] ** {{ITA|#|WIDTHS=17px}} ''Itààlia:'' [[Filippo Abignente]] • [[Angelo Abisso]] • [[Giorgia Meloni]] ** {{MEX|#|WIDTHS=17px}} ''Mexiko:'' [[Claudia Sheinbaum]] ** [[Datei:DrapeauMulhouse.svg|20px]] ''Mìlhüüsa (Schtàdtrepüblik):'' [[Hans Caspar Dollfus]] • [[Veltin Fries III]] ** {{NZL|#| |WIDTHS=17px}} ''Näiseelànd:'' [[Amy Adams (Politikerin)]] • [[Ginny Andersen]] • [[Jacinda Ardern]] • [[Margaret Austin]] • [[William Henry Peter Barber]] • [[Michael Bassett]] • [[Arthur Guinness (Politiker, Neuseeland)]] • [[Frederic Lang]] • [[Robert McKeen]] • [[Lance Adams-Schneider]] • [[Charles Statham]] ** {{JPN|#|WIDTHS=17px}} ''Jàpàn:'' [[Shinzō Abe]] ** {{RUS|#|WIDTHS=17px}} ''Rüsslànd:'' [[Dmitri Wadimowitsch Sablin]] ** {{SLK|#|WIDTHS=17px}} ''Slowàkäi:'' [[Zuzana Čaputová]] ** {{UKR|#|WIDTHS=17px}} ''Ukràina:'' [[Liste der Ministerpräsidenten der Ukraine|Lischta vu da Minìschterpresidanta vu dr Ukràina]] • [[Liste der Staatsoberhäupter der Ukraine|Lischta vu da Schtààtsowwerhaipter vu dr Ukràina]] • [[Stepan Bandera]] • [[Wolodymyr Selenskyj]] • [[Wiktor Janukowytsch]] ** {{GBR|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigt Keenigraich:'' [[Sorcha Eastwood]] ** {{USA|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigta Schtààta:'' [[Joseph Abbott (Politiker)|Joseph Abbott]] • [[Joseph Weldon Bailey junior]] • [[Thomas Henry Ball]] • [[Charles K. Bell]] • [[Eugene Black (Politiker)]] • [[John C. Box]] • [[Clay Stone Briggs]] • [[Moses L. Broocks]] • [[James P. Buchanan]] • [[George Farmer Burgess]] • [[Robert E. Burke]] • [[James Browning]] • [[Jim Chapman]] • [[Clarence Don Clark]] • [[William Thomas Clark]] • [[Jeremiah V. Cockrell]] • [[John C. Conner]] • [[Samuel B. Cooper]] • [[William H. Crain]] • [[John W. Cranford]] • [[Miles Crowley]] • [[Jesse M. Combs]] • [[Eduard Degener]] • [[Joe H. Eagle]] • [[Lemuel D. Evans]] • [[Scott Field]] • [[Daniel E. Garrett]] • [[Reese C. De Graffenreid]] • [[Alexander W. Gregg]] • [[Louie Gohmert]] • [[Walter Gresham]] • [[Sam B. Hall Jr.]] • [[John Hancock (Politiker, 1824)]] • [[Rufus Hardy]] • [[Silas Hare]] • [[Robert B. Hawley]] • [[Robert Lee Henry]] • [[William S. Herndon]] • [[Volney Howard]] • [[Luther Alexander Johnson]] • [[George Washington Jones (Politiker, 1828)]] • [[David Spangler Kaufman]] • [[Robert Quincy Lee]] • [[Robert M. Lively]] • [[John B. Long]] • [[William Harrison Martin]] • [[William P. McLean]] • [[John M. Moore]] • [[Thomas P. Ochiltree]] • [[Lucian W. Parrish]] • [[Max Sandlin]] • [[Nat Patton]] • [[George C. Pendleton]] • [[Tom Pickett]] • [[Timothy Pilsbury]] • [[Choice B. Randell]] • [[Alexandria Ocasio-Cortez]] • [[Gordon J. Russell]] • [[Max Sandlin]] • [[Richardson A. Scurry]] • [[James Luther Slayden]] • [[George W. Smyth]] • [[John Hall Stephens]] • [[Charles Stewart (Politiker, 1836)]] • [[Albert Thomas (Politiker, 1898)]] • [[Lera Millard Thomas]] • [[Clark W. Thompson]] • [[Christopher C. Upson]] • [[John Levi Sheppard]] • [[Olin Wellborn]] • [[George W. Whitmore]] • [[Asa H. Willie]] • [[Dudley G. Wooten]] ** {{PAK|#| |WIDTHS=17px}} ''Pàkischtàn:'' [[Sherry Rehman]] • [[Khadim Hussain Rizvi]] ** {{BLR|#| |WIDTHS=17px}} ''Wiissrüsslànd:'' [[Aljaksandr Lukaschenka]] * ''Protäschta un Beweegunga:'' [[Proteste infolge des Todes von Mahsa Amini|Protäschta noh-n-em Tood vu dr Mahsa Amini]] * ''Wàhla:'' [[Europawahl in Frankreich 2024|Öiropàwààhl ìn Frànkrììch ànna 2024]] • [[Parlamentswahl in Frankreich 2022|Pàrlàmantswààhl ìn Frànkrììch ànna 2022]] • [[Parlamentswahl_in_Frankreich_2024|Pàrlàmantswààhl in Frànkrììch ànna 2024]] • [[Senatswahl in Frankreich 2023|Senààtswàhl ìn Frànkrììch ànna 2023]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:017-Scale.jpg|27px]] Racht === *''Àffara:'' [[René Kueny]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Muller-Affäre|Muller-Àffàra]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] *''Ìnschtitüzioona:'' [[Oberster Rat von Elsass|Ìwwerschter Root vum Elsàss]] *''Jurischta:'' [[Marcell Frydmann]] • [[Eugénie Mérieau]] • [[Sarah Saldmann]] • [[Jacques Trémolet de Villers]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:392-folded-hands-2.svg|27px]] Religioona === * Krìschtatumm ** ''Gotteslehr, Kìrchag’schìcht:'' ''[[In articulo mortis]]'' • [[Heiliger Geist|Hailiggaischt]] • [[Kirchenlehrer|Kìrchalehrer]] • [[Liturgiereform|Litürgiireform]] • [[Marienerscheinung|Mària-n-ärschiinung]] • [[Maria Miterlöserin|Mària Mìtärleesera]] • [[Päpstliche Unfehlbarkeit|Pàpschtliga Unfahlbàrkait]] • [[Priester|Priaschter]] • [[Sedisvakantismus|Sedisvakantischmus]] • [[Katholischer Traditionalismus|Kàthoolischer Tràdizionàlìschmus]] • [[Erstes Vatikanisches Konzil|Äärscht Vàtikàànisch Konziil]] • [[Zweites Vatikanisches Konzil|Zwait Vàtikàànisch Konziil]] ** ''Bìschtìmmer:'' [[Bistum Laon|Bìschtumm Laon]] ([[Liste der Bischöfe von Laon|Lischta vu da Bischeef vu Laon]]) • [[Erzbistum Reims|Arzbìschtumm Reims]] ** ''Gaischtliger un Hailiga:'' [[Nicolas Abram]] • [[Santos Abril y Castelló]] • [[Urbano José Allgayer]] • [[Émile Amann]] • [[Antony Anandarayar]] • [[Joseph Atanga]] • [[Ottavio Cagiano de Azevedo]] • [[Gérard Bannwarth]] • [[Benedikt XIV. (Papst)]] • [[Benedikt XV.]] • [[Didier Berthet]] • [[Louis Billot]] • [[Josef Meinrad Bisig]] • [[Karl August Candidus]] • [[Johann Georg Dahler]] • [[Bejoy Nicephorus D’Cruze]] • [[Henri Delassus]] • [[Paul-Siméon Ahouanan Djro]] • [[Pascal Delannoy]] • [[Jean-Michel Faure]] • [[Johannes Baptist Franzelin|Johànnis Bàptist Franzelin]] • [[Marco Ganci]] • [[Francis Aidan Gasquet]] • [[Matthias Gaudron]] • [[François Joseph Gobel]] • [[Michael Goldade]] • [[Alexander Gregg]] • [[Guy Herbulot]] • [[Melchior Shi Hongzhen]] • [[Johannes der Täufer|Johànnis dr Taifer]] • [[Thierry Jordan]] • [[Alain Lebeaupin]] • [[Marcel Lefebvre]] • [[Leo XIII.]] • [[Leo XIV.]] • [[Pierre de Maillard]] • [[Albert Malbois]] • [[Carlos Castillo Mattasoglio]] • [[Jean-Paul Mathieu]] • [[Johannes Baptist de La Salle|Johànnis Bàptist de La Salle]] • [[Therese von Lisieux|Therese vu Lisieux]] • [[Éric de Moulins-Beaufort]] • [[Faustin Ambassa Ndjodo]] • [[Nicasius von Reims|Nicasius vu Reims]] • [[Odilia]] • [[Ludwig Ott]] • [[Davide Pagliarani]] • [[André Giraud Pindi Mwanza]] • [[Roger Pirenne]] • [[Pius IX.]] • [[Pius X.]] • [[Franz Prosinger]] • [[Luc Ravel]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] • [[Engelbert Recktenwald]] • [[Remigius von Reims|Remigius vu Reims]] • [[Peter Richard (Pfarrer)|Peter Richard (Pfàrrer)]] • [[Pascal Schreiber]] • [[Witalij Skomarowskyj]] • [[Melchior Shi Hongzhen]] • [[Francesco Antonio Soddu]] • [[Witalij Skomarowskyj]] • [[Bernard Tissier de Mallerais]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[William Spenser]] • [[Arthur F. Utz]] ** ''Gebater un Litürgii:'' ''[[Asperges]]'' • [[Taufe|Daifata]] • ''[[Dies irae]]'' • [[Patene|Hoschtiaplattla]] • [[Kasel (liturgische Kleidung)|Massklaid]] • [[Tridentinische Messe|Tridentiinischa Mass]] • [[Padiglione]] • ''[[Rorate]]'' • [[Rosenkranz|Roosakrànz]] • ''[[Veni creator spiritus]]'' • ''[[Victimae paschali laudes]]'' ** ''Gotteshiiser:'' [[Abtei Remiremont|Àbtai Remiremont]] • [[Bonifatiuskirche (Oberburnhaupt)|Bonifàziüskìrìch (Ìwwerburnhàuipt)]] • [[Christ Episcopal Church (Matagorda)]] • [[St. Corentin (Cury)]] • [[Himmelfahrtskirche (Lukjaniwka)]] • [[Jakobskirche (Adelsheim)]] • [[Magdalenenkapelle (Remiremont)|Màgdàlenakàpall (Remiremont)]] • [[Kathedrale von Reims|Mìnschter vu Reims]] • [[Notre-Dame-de-Consolation (Paris)|Notre-Dame-de-Consolation (Pàriis)]] • [[Sacré-Cœur (Reims)]] • [[Ste-Clotilde (Reims)]] • [[Saint-Jean-Baptiste-de-La-Salle (Reims)]] • [[St-Nicolas-du-Chardonnet]] • [[St-Paul (Reims)]] • [[Saint-Pierre-sur-l’Hâte]] • [[Protestantische Stephanskirche (Mülhausen)|Schtefàànskìrìch (protestànisch, Mìlhüüsa)]] • [[Trinity Episcopal Church (Houston)]] • [[Sheshan-Basilika|Sheshan-Bàsilika]] • [[Stiftskirche Remiremont|Schtìftskìrìch Remiremont]] ** ''Briaderschàfta un Oorda:'' [[Priesterbruderschaft St. Petrus|Priaschterbriaderschàft St. Petrus]] • [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] ** ''Vàtikàànschtàdt:'' [[Acta Apostolicae Sedis]] • [[Johan Ickx]] • ''[[Index librorum prohibitorum]]'' • [[Presseamt des Heiligen Stuhls |Prassa-n-àmt vum Hailiga Schtüahl]] * ''Juudatumm:'' [[Synagoge (Reims)|Sünàgooga (Reims)]] • [[Synagoge (Remiremont)|Sünàgooga (Remiremont)]] * ''witterscht:'' [[Dorothea Lüddeckens]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Sport3 icone.svg|20px]] Schport === * ''Iirìchtunga:'' [[Palais des Sports (Mülhausen)|Palais des Sports (Mìlhüüsa)]] * ''Schportàrta:'' [[American Football]] • [[Volleyball|Volleybàll]] * ''Schportler noh Schportàrt:'' ** ''Basketbàllschpììler:'' [[Clément Frisch]] ** ''Boxer:'' [[Moussa Gary]] ** ''Fachter:'' [[Sara Balzer]] ** ''Füassbàllschpììler:'' [[Ivana Andrés]] • [[Amber Barrett]] • [[Sander Berge]] • [[Delphine Cascarino]] • [[Seraina Friedli]] • [[Elvira Herzog]] • [[Adem Husejnovic]] • [[Alisha Lehmann]] • [[Kylian Mbappé]] • <u>[[Lionel Messi]]</u> • [[Hassan Saghir]] ** ''Volleybàllschpììler:'' [[Sarah van Aalen]] • [[Léandra Olinga Andela]] • [[Christina Bauer]] • [[Lynn Blenckers]] • [[Barthélémy Chinenyeze]] • [[Jennifer Cross]] • [[Alexia Djilali]] • [[Kimberly Drewniok]] • [[Armelle Faesch]] • [[Tanja Grbić]] • [[Anna Haak]] • [[Lisa Jeanpierre]] • [[Pia Kästner]] • [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] [[Myriam Kloster]] • [[Roosa Koskelo]] • [[Kryszina Kicka]] • [[Magali Magail]] • [[Ciara Michel]] • [[Ajla Paradžik]] • [[Hélène Rousseaux]] • [[Anna Rybaczewski]] • [[Déborah Ortschitt]] • [[Athina Papafotiou]] • [[Barbora Purchartová]] • [[Isaline Sager-Weider]] • [[Léa Soldner]] • [[Leonie Schwertmann]] • [[Audrey Syren]] • [[Christelle Nana Tchoudjang]] • [[Olha Tratsch]] • [[Silke Van Avermaet]] • [[David Viana]] ** ''Welorännfààhrer:'' [[Joseph Fritsch]] * ''Verànschtàltunga:'' ** ''Volleybàll:'' [[Volleyball-Weltmeisterschaft der Männer 2022|Volleybàll-Waltmaischterschàft vu da Manner 2022]] • [[Volleyball Nations League 2022 (Männer)|Volleyball Nations League 2022 (Manner)]] ** ''Olìmpischa Schpììler:'' [[Olympische_Sommerspiele_2024|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024]] • [[Eröffnungsfeier_der_Olympischen_Sommerspiele_2024|Äräffnungsfiihr vu da Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Florett_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Florätt (Fràuija)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga (Fràuija)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga (Manner)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachta – Sààwel (Manner)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel (Fràuija)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga Mànnschàft (Manner)]] * ''Nàzionààlmànnschàfta:'' <u>[[Französische_Fußballnationalmannschaft|Französischi Fuessballnationalmannschaft]]</u> • [[Französische Volleyballnationalmannschaft der Männer|Frànzeescha Volleybàllnàzionààlmànnschàft vu da Manner]] * ''Verband:'' [[Swiss Volley]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Language (CoreUI Icons v1.0.0).svg|26px]] Schproochwìssaschàft === * ''Schproocha:'' [[Amerikanisches Englisch|Àmerikàànisch Anglisch]] • [[Champenois]] • <u>[[Manx]]</u> * ''Schproochwìssaschàftler:'' [[Georg Cornelissen]] • [[Rudolf Stark (Altphilologe)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Icons8 flat graduation cap.svg|25px]] Üssbìldung un Schüalsüschteem === * ''Üniwärsitääta un Schüala:'' [[ABCM-Zweisprachigkeit]] • [[Europäische Schule Straßburg|Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi]] • [[NEOMA Business School]] • [[Regionale Musikhochschule Reims|Regionààla Müüsikhoochschüal Reims]] • [[Universität des Oberelsass|Üniwärsiteet vum Owwerelsàss]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Bahn aus Zusatzzeichen 1024-15.svg|25px]][[Datei:Avion_silhouette.svg|20px]] Verkeehr === * ''Iisaverkeehr:'' [[Bahnhof Reims|Bààhnhoof Reims]] • [[Bahnstrecke Châlons-en-Champagne–Reims|Bààhnschträcka Châlons-en-Champagne–Reims]] • [[Straßenbahn Reims|Schtroossabààhn Reims]] * ''Luftfàhrt:'' [[China-Eastern-Airlines-Flug 5735]] • [[Tara-Air-Flug 197]] * ''Schtroossaverkeehr:'' [[Autoroute A 4|Otoschtrooss A 4 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 26|Otoschtrooss A 26 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 34|Otoschtrooss A 34 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 344|Otoschtrooss A 344 (Frànkrììch)]] • [[Route nationale 66|Nàzionààlschtrooss 66 (Frànkrììch)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Ellipsis.svg|25px]] sunschtigs === *''Schpììlziggla:'' [[Labubu]] [[Valfleuri]] *''Iikàuifszäntra:'' [[Tripla (Einkaufszentrum)|s’ Iikàuifszäntrum Tripla]] [[Normal (Handelskette)|Normal (Hàndelskätta)]] [[Bob Sternfels]] [[Paro (Roboter)]] [[Marc Touati]] <u>[[Fußball-Weltmeisterschaft_2006|Fueßball-Weltmeischterschaft 2006]]</u> <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> ---- by4cmaj3d4dhjcm0g1xb19jducfk5s8 1088678 1088677 2026-09-21T10:26:23Z Mathieu Kappler 76078 /* 40px Politik */ + 1088678 wikitext text/x-wiki <span id="toc-top"></span> <center> '''Ìnhàltsverzaichniss'''<br/> [[#Ààdel|1. Ààdel]]<br/> [[#Àltertummsforschung un G’schìcht|2. Àltertumms- un G’schìchtsforschung]]<br/> [[#Àrkitäktüür, Bàuikunscht|3. Àrkitäcktüür, Bàuikunscht]]<br/> [[#Assa un Trìnka|4. Assa un Trìnka]]<br/> [[#Astrofüüsik, Schtarnakunda|5. Astrofüüsik, Schtarnakunda]]<br/> [[#Biologii|6. Biologii]]<br/> [[#Geogràfii|7. Geogràfii]]<br/> [[#Erootik, Pornogràfii|8. Erootik, Pornogràfii]]<br/> [[#Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia|9. Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia]]<br/> [[#Füüsik|10. Füüsik]]<br/> [[#Gsundhait un Hailkunscht|11. Gsundhait un Hailkunscht]]<br/> [[#Ìnformàtìgg|12. Ìnformàtìgg]]<br/> [[#Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta|13. Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta]]<br/> [[#Kemii|14. Kemii]]<br/> [[#Làndwìrtschàft|15. Làndwìrtschàft]]<br/> [[#Lìteràtüür un Prassa|16. Lìteràtüür un Prassa]]<br/> [[#Màthemààtik|17. Màthemààtik]]<br/> [[#Militäär|18. Militäär]]<br/> [[#Mooda|19. Mooda]]<br/> [[#Moolaräi|20. Moolaräi]]<br/> [[#Müüsik|21. Müüsik]]<br/> [[#Politik|22. Politik]]<br/> [[#Racht|23. Racht]]<br/> [[#Religioona|24. Religioona]]<br/> [[#Schport|25. Schport]]<br/> [[#Schproochwìssaschàft|26. Schproochwìssaschàft]]<br/> [[#Üssbìldung un Schüalsüschteem|27. Üssbìldung un Schüalsüschteem]]<br/> [[#Verkeehr|28. Verkeehr]]<br/> [[#sunschtigs|29. sunschtigs]] </center> === [[Datei:Cheval cabré et en chevalier.svg|35px]] Ààdel === * ''Ààdelfàmìlia:'' [[Waldner von Freundstein]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Woman head louvre.gif|25px]] Àltertummsforschung un G’schìcht === * ''Ärraignissa:'' [[Messerangriff in Mülhausen am 22. Februar 2025|dr Masserààgrìff z’ Mìlhüüsa àm 22. Hornung 2025]] * ''Histooriker, Àltertummsforscher:'' [[François Burckard]] • [[Marie-Bénédicte Vincent]] • [[Marie Besse]] • [[Jean-Pierre Chaline]] • [[Nadine-Josette Chaline]] • [[André Encrevé]] • [[André Hugel]] • [[Marion Lichardus-Itten]] • [[Guillaume Marlot]] • [[Jean-Georges Mieg]] • [[Prosper Tarbé]] * ''Fiirtiga:'' [[Nationalfeiertag der Jeanne d’Arc und der Vaterlandsliebe|Nàzionààlfiirtig vu dr Jeanne d’Arc un vu dr Vàtterlàndsliawa]] * ''Fundplatz, àlta Volksschtamm:'' [[Bibrax]] • [[Remer]] * ''histoorischa Schtààta:'' [[Stadtrepublik Mülhausen|d’ Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Architecture capitol.svg|35px]] Àrkitäktüür, Bàuikunscht === * ''Begrìffa:'' [[Wolkenkratzer|Wulkakràtzer]], [[Monument historique]] * ''Bàuiplàànzaichner:'' [[Jules Alard]] • [[Ferdinand Amann]] • [[Marc Margotin]] • [[Édouard Roederer]] • [[Émile Peltier]] • [[André Ragot]] • [[Jacques Rapin]] • [[Édouard Thiérot]] * ''histoorischa Gebäijer, Dankmooler:'' ** ''z’ Kolmer:'' [[Haus Wildungshof|s’ Hüüs Wìldungshoof]] ** ''z’ Mìlhüüsa:'' [[Bollwerk (Mülhausen)|Bollwark (Mìlhüüsa)]] • [[Centre commercial Porte Jeune]] • [[Mieg-Haus|s’ Mieg-Hüüs]] • [[Parc Expo (Mülhausen)|dr Parc Expo z’ Mìlhüüsa]] ** ''z’ Näi York:'' [[33 Thomas Street]] ** ''z’ Pàriis:'' [[Maison de l’Alsace]] ** ''z’ Reims:'' [[Fontaine des Carmes (Reims)]] • [[Hôtel_de_La_Salle_(Reims)|s’ Hüüs La Salle z’ Reims]] • [[Ostfriedhof (Reims)|dr Oschtfrììdhoof z’ Reims]] • [[Westfriedhof (Reims)|dr Wäschtfrììdhoof z’ Reims]] ** ''z’ Reimserbarg (Lothrìnga):'' [[Statue du Volontaire]] * Warkzigg: [[Schraubenzieher|Schrüüwaziager]] * histoorischa Schtroossa: ** ''z’ London:'' [[Strand (London)]] ** ''z’ Mìlhüüsa:'' [[Rue Louis-Pasteur (Mülhausen)|Àm Bollwark]] • [[Rue des Boulangers (Mülhausen)|Bäckergàss]] • [[Rue des Fleurs (Mülhausen)|Blüamagàss]] • [[Rue du Bastion (Mülhausen)|Bollwarkgassla]] • [[Passage Teutonique|Diitschahoofgassla]] • [[Rue des Tondeurs (Mülhausen)|Freschawaid]] • [[Rue des Tanneurs (Mülhausen)|Garwergàss]] • [[Place Franklin|Hàrdäpfelmàrkt]] • [[Impasse du Coq (Mülhausen)|Hiahnerwìnkel]] • [[Rue de la Somme (Mülhausen)|Kìrchhoofschtrooss]] • [[Rue du Couvent (Mülhausen)|Kloschtergàss]] • [[Rue du Marché (Mülhausen)|Màrktgassla]] • [[Rue des Bouchers (Mülhausen)|Metzgergàss]] • [[Rue de la Meurthe (Mülhausen)|Rue de la Meurthe]] • [[Rue du Moulin (Mülhausen)|Mììhlagàss]] • [[Rue des Bons-Enfants (Mülhausen)|Müassbrunnergassla]] • [[Impasse des Bœufs (Mülhausen)|Ocksagassla]] • [[Impasse des Prêtres (Mülhausen)|Pfàffagassla]] • [[Place de la Réunion|Roothüüsplàtz]] • [[Rue des Cordiers (Mülhausen)|Sailergrààwa]] • [[Rue de la Justice (Mülhausen)|Schìndergassla]] • [[Rue des Maréchaux (Mülhausen)|Schmììdgàss]] • [[Rue Paille|Schtràuigàss]] • [[Rue Henriette (Mülhausen)|Schüalgàss]] • [[Rue du Raisin (Mülhausen)|Triiwelgàss]] • [[Impasse de l’Horloge (Mülhausen)|Ührahof]] • [[Rue des Charrons (Mülhausen)|Wàgnergàss]] • [[Wildemannstraße|Wìldamànsgass]] • [[Rue de la Moselle (Mülhausen)|Ziagelgass]] ** ''z’ Nànzig:'' [[Rue Henri-Poincaré (Nancy)]] • [[Rue Raymond-Poincaré (Nancy)]] • [[Avenue Anatole-France (Nancy)]] ** ''z’ Reims:'' [[Avenue de Laon]] • [[Boulevard Louis-Roederer]] • [[Parc Léo-Lagrange]] • [[Parc de la Patte-d’Oie]] • [[Promenades de Reims]] • [[Rue de l’Abbé-de-L’Épée (Reims)]] • [[Rue Boulard (Reims)]] • [[Rue du Cadran-Saint-Pierre]] • [[Rue Cérès]] • [[Rue de Chativesle]] • [[Rue du Clou-dans-le-Fer]] • [[Rue Dieu-Lumière]] • [[Rue Docteur-Jacquin]] • [[Rue Docteur-Jacquin]] • [[Rue des Fuseliers]] • [[Rue de la Gabelle]] • [[Rue Jeanne-d’Arc (Reims)]] • [[Rue Marx-Dormoy (Reims)]] • [[Square Colbert (Reims)]] ** ''z’ Pàriis:'' [[Rue de Berne]] • [[Rue de Mulhouse (Paris)]] ''→ fìr d’ Kultschtätta un Gotteshiiser, lüag ìm [[#Religioona|Àbschnìtt „Religioona“]] doo dunta'' <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Foodlogo2.svg|24px]] Assa un Trìnka === * ''Kochkunscht:'' [[Gâteau mollet]] • [[Pan bagnat]] * ''Getranker:'' [[Champagner]] • [[Charles de Cazanove]] • [[Somersby]] • [[Twinings]] • [[The Coca-Cola Company]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Noun Astronomy Icon2.svg|25px]] Astrofüüsik, Schtarnakunda === * ''Astrofüüsiker, Schtarnakundler:'' [[Sibylle Anderl]] * ''Schtarna:'' [[Alpha Centauri]] • [[Lichtjahr|Liachtjoohr]] • [[Liste der Listen von Sternen|Lischta vu da Lischta vu Schtarna]] • [[Liste der massereichsten Sterne|Lischta vu da Schtarna mìt dr greeschta Màssa]] • [[Liste sehr großer Sterne|Lischta vu sehr groossa Schtarna]] • [[Liste der mit bloßem Auge sichtbaren Sterne|Lischta vu da Schtarna, womm’r mìt’m bloossa-n-Àuiga känna sah]] • [[Liste von Supernovae|Lischta vu Supernovae]] • [[Sonnenfinsternis vom 25. Oktober 2022|Sunnafìnschterniss vum 25. Oktoower 2022]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:ADN static h.png|37px]] Biologii === * ''Biolooga:'' [[Katharina Mangold-Wirz]] * ''Tiarlaàrta:'' [[Östlicher Laubfrosch|Ääschtlig Làuibfräschla]] • [[Grüne Pfirsichblattlaus|Griana Pfärsigblàttlüüs]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Geographylogo.svg|28px]] Geogràfii === * {{ALB|#|WIDTHS=17px}} ''Àlbàània:'' <u>[[Shkodra]]</u> * {{DZA|#| |WIDTHS=17px}} ''Àlgeeria:'' [[Kabylei|Kabyläi]] * {{ARG|#|WIDTHS=17px}} ''Àrgentiinia:'' [[Epuyén]] * {{AUS|#|WIDTHS=17px}} ''Àuischtrààlia:'' [[Newman (Western Australia)]] * {{BEL|#|WIDTHS=17px}} ''Belgia:'' [[Boom (Belgien)|Boom (Belgia)]] • [[Provinz Flämisch-Brabant|Prowìnz Fläämisch-Bràbant]] • [[Provinz Hennegau|Prowìnz Hennagàui]] • [[Flandern|Flàndra]] • [[Provinz Limburg (Belgien)|Prowìnz Limburg]] • [[Provinz Lüttich|Prowìnz Lüttich]] • [[Provinz Namur|Prowìnz Namur]] • [[Provinz Ostflandern|Prowìnz Oschtflàndra]] • [[Wallonische Region|Wàlloonischa Regioon]] • [[Provinz Wallonisch-Brabant|Prowìnz Wàlloonisch-Bràbant]] • [[Provinz Westflandern|Prowìnz Wäschtflàndra]] * {{BUR|#| |WIDTHS=17px}} ''Burkina Faso:'' [[Barsalogho]] * {{GER|#| |WIDTHS=17px}} ''Diitschlànd:'' [[Erfurt]] * {{FRA|#|WIDTHS=17px}} ''Frànkrììch:'' ** ''Bariga:'' [[Hartmannswillerkopf|Hàrtmànnswillerkopf]] ** ''Flìss un Seea:'' [[Aire (Aisne)]] • [[Aisne]] • [[Anger (Mouzon)]] • [[Aulnay-sur-Marne]] • [[Argers]] • [[Canal de l’Aisne à la Marne |Aisne-Marne-Sittakànààl]] • [[Ardre (Fluss)]] • [[Audry (Sormonne)]] • [[Aussonce]] • [[Auve (Fluss)]] • [[Auzon (Aube)]] • [[Avançon (Ardennes)]] • [[Barboure]] • [[Bar (Fluss)]] • [[Barbuise (Fluss)]] • [[Biesme (Aisne)]] • [[Stausee Bouzey|Schtàuisee Bouzey]] • [[Bruxenelle]] • [[Coole (Fluss)]] • [[Fion]] • [[Guenelle]] • [[Marne (Fluss)]] • [[Canal latéral à la Marne|Marne-Sittakànààl]] • [[Moivre (Fluss)]] • [[Muze (Vesle)]] • [[Noblette]] • [[Ognon]] • [[Ornain]] • [[Oyapock]] • [[Orillon (Fluss)]] • [[Py (Suippe)]] • [[Recologne (Ognon)]] • [[Reigne]] • [[Retourne]] • [[Saônelle]] • [[Saulx (Fluss)]] • [[Somme-Soude]] • [[Suippe]] • [[Suize]] • [[Vair]] • [[Vesle]] • [[Vière]] ** ''frànzeescha G’mainda un G’maindaverband:'' [[Ablancourt]] • [[Acy-Romance]] • [[Aigny]] • [[Aire (Ardennes)]] • [[Alincourt]] • [[Alliancelles]] • [[Amagne]] • [[Ambly-Fleury]] • [[Ambrières]] • [[Ameuvelle]] • [[Annelles]] • [[Anthenay]] • [[Aougny]] • [[Arcis-le-Ponsart]] • [[Arnicourt]] • [[Arrigny]] • [[Artignosc-sur-Verdon]] • [[Aubérive]] • [[Aubervilliers]] • [[Aubilly]] • [[Aulnay-l’Aître]] • [[Alland’Huy-et-Sausseuil]] • [[Apremont (Ardennes)]] • [[Arrancy-sur-Crusnes]] • [[Auménancourt]] • [[Baconnes]] • [[Banogne-Recouvrance]] • [[Barby (Ardennes)]] • [[Baslieux-lès-Fismes]] • [[Bassu]] • [[Bassuet]] • [[Bazancourt (Marne)]] • [[Beaumont-sur-Vesle]] • [[Beine-Nauroy]] • [[Belval-en-Argonne]] • [[Berméricourt]] • [[Berru]] • [[Bertoncourt]] • [[Berzieux]] • [[Bétheniville]] • [[Bethon]] • [[Bettancourt-la-Longue]] • [[Bezannes]] • [[Biermes]] • [[Bignicourt]] • [[Bignicourt-sur-Marne]] • [[Bignicourt-sur-Saulx]] • [[Billy-le-Grand]] • [[Binarville]] • [[Blanzy-la-Salonnaise]] • [[Blaise (Marne)]] • [[Bligny (Marne)]] • [[Blesme]] • [[Bouilly (Marne)]] • [[Bouleuse]] • [[Boult-sur-Suippe]] • [[Bouvancourt]] • [[Bouy]] • [[Brandonvillers]] • [[Branscourt]] • [[Braux-Sainte-Cohière]] • [[Braux-Saint-Remy]] • [[Bréban]] • [[Breuil-sur-Vesle]] • [[Breuvery-sur-Coole]] • [[Brienne-sur-Aisne]] • [[Brignoles]] • [[Brimont]] • [[Brouillet]] • [[Brusson (Marne)]] • [[Bussang]] • [[Bussy-le-Château]] • [[Bussy-le-Repos (Marne)]] • [[Bussy-Lettrée]] • [[Champigny (Marne)]] • [[Chapelaine]] • [[Chambrecy]] • [[Changy (Marne)]] • [[Caurel (Marne)]] • [[Cauroy-lès-Hermonville]] • [[Cernay-en-Dormois]] • [[Cernay-lès-Reims]] • [[Cernon (Marne)]] • [[Champigneul-Champagne]] • [[Champillon]] • [[Châlons-sur-Vesle]] • [[Champfleury (Marne)]] • [[Chamery]] • [[Chappes (Ardennes)]] • [[Charmont (Marne)]] • [[Château-Thierry]] • [[Châtrices]] • [[Chaudefontaine (Marne)]] • [[Chaumuzy]] • [[Cheminon]] • [[Chenay (Marne)]] • [[Cheniers]] • [[Cheppes-la-Prairie]] • [[Chepy]] • [[Compertrix]] • [[Coole]] • [[Coolus]] • [[Condé-lès-Herpy]] • [[Contault]] • [[Corroy]] • [[Corny-Machéroménil]] • [[Coulommes-la-Montagne]] • [[Coupéville]] • [[Courcelles-Sapicourt]] • [[Courcy (Marne)]] • [[Courdemanges]] • [[Courlandon]] • [[Courmas]] • [[Courtagnon]] • [[Courtémont]] • [[Courthiézy]] • [[Courville]] • [[Couvrot]] • [[Crugny]] • [[Cuisles]] • [[Dampierre-le-Château]] • [[Dizy (Marne)]] • [[Dombasle-en-Xaintois]] • [[Dompremy]] • [[Dontrien]] • [[Doux (Ardennes)]] • [[Drouilly]] • [[Écollemont]] • [[Écriennes]] • [[Écueil]] • [[Écury-sur-Coole]] • [[Élise-Daucourt]] • [[Épense]] • [[Épinonville]] • [[Époye]] • [[Fagnières]] • [[Faux (Ardennes)]] • [[Faux-Fresnay]] • [[Faverolles-et-Coëmy]] • [[Favresse]] • [[Fèrebrianges]] • [[Fère-Champenoise]] • [[Flavigny (Marne)]] • [[Fontaine-en-Dormois]] • [[Fraillicourt]] • [[Francheville (Marne)]] • [[Germigny (Marne)]] • [[Givron]] • [[Givry-en-Argonne]] • [[Gizaucourt]] • [[Glannes]] • [[Grandchamp (Ardennes)]] • [[Gratreuil]] • [[Grauves]] • [[Gueux]] • [[Hagnicourt]] • [[Hermonville]] • [[Heutrégiville]] • [[Hourges]] • [[Isle-sur-Marne]] • [[Isles-sur-Suippe]] • [[Janvry (Marne)]] • [[Joinville (Haute-Marne)]] • [[Jonchery-sur-Vesle]] • [[Jonquery]] • [[Jouy-lès-Reims]] • [[Juif (Saône-et-Loire)]] • [[La Chapelle-Felcourt]] • [[La Chaussée-sur-Marne]] • [[La Faute-sur-Mer]] • [[Lagery]] • [[La Neuvillette (Marne)]] • [[La Neuville-au-Pont]] • [[La Romagne (Ardennes)]] • [[La Neuville-en-Tourne-à-Fuy]] • [[Laon]] • [[Larzicourt]] • [[Laval-sur-Tourbe]] • [[Lavannes]] • [[La Verdière]] • [[La Veuve]] • [[Les Andelys]] • [[Le Châtelet-sur-Retourne]] • [[La Croix-en-Champagne]] • [[Le Châtelier]] • [[Le Chemin]] • [[L’Écaille]] • [[Les Charmontois]] • [[Leffincourt]] • [[Le Meix-Tiercelin]] • [[Les Grandes-Loges]] • [[Les Mesneux]] • [[Lenharrée]] • [[Les Petites-Loges]] • [[Le Thour]] • [[Le Vieil-Dampierre]] • [[Lhéry]] • [[Liffol-le-Grand]] • [[Liffol-le-Petit]] • [[Lille]] • [[Livry-Louvercy]] • [[Liste der Gemeindeverbände im Département Bas-Rhin|Lischta vu da G’maindaverbànd ìm Département Bas-Rhin]] • [[Liste der Gemeindeverbände im Département Marne |Lischta vu da G’maindaverband ìm Département Marne]] • [[Le Fresne]] • [[Lignon (Marne)]] • [[Lisse-en-Champagne]] • [[Loivre]] • [[Lure (Haute-Saône)]] • [[Maffrécourt]] • [[Magneux (Haute-Marne)]] • [[Magneux (Marne)]] • [[Magneux-Haute-Rive]] • [[Mailly-Champagne]] • [[Mairy-sur-Marne]] • [[Malmy]] • [[Marfaux]] • [[Marolles (Marne)]] • [[Marson]] • [[Matougues]] • [[Mazan]] • [[Mittelmünster|Mìttelmìnschter]] • [[Ménil-Annelles]] • [[Merfy]] • [[Merlaut]] • [[Mesmont (Ardennes)]] • [[Moncetz-Longevas]] • [[Montbré]] • [[Montmeillant]] • [[Montigny-sur-Vesle]] • [[Mont-sur-Courville]] • [[Monthelon (Marne)]] • [[Montreuil (Seine-Saint-Denis)]] • [[Mourmelon-le-Grand]] • [[Mourmelon-le-Petit]] • [[Muizon]] • [[Nantes]] • [[Nanteuil-sur-Aisne]] • [[Neufchâtel-sur-Aisne]] • [[Neuflize]] • [[Neuvizy]] • [[Nogent-l’Abbesse]] • [[Nouvion-sur-Meuse]] • [[Novion-Porcien]] • [[Novy-Chevrières]] • [[Nuisement-sur-Coole]] • [[Oiry]] • [[Olizy]] • [[Ollières]] • [[Omey]] • [[Ormes (Marne)]] • [[Noirlieu]] • [[Pargny-lès-Reims]] • [[Passavant-en-Argonne]] • [[Pontfaverger-Moronvilliers]] • [[Remiremont]] • [[Passy-Grigny]] • [[Pévy‎]] • [[Poilly (Marne)]] • [[Pogny]] • [[Poix]] • [[Pomacle]] • [[Pont-à-Mousson]] • [[Pontault-Combault]] • [[Pouillon (Marne)]] • [[Pourcy]] • [[Prosnes]] • [[Prouilly]] • [[Prunay (Marne)]] • [[Puiseux (Ardennes)]] • [[Puisieulx]] • [[Rapsécourt]] • [[Recy]] • [[Remicourt (Marne)]] • [[Rouvroy-Ripont]] • [[Quilly (Ardennes)]] • [[Raillicourt]] • <u>[[Reims]]</u> • [[Remaucourt (Ardennes)]] • [[Rennes]] • [[Renneville (Ardennes)]] • [[Réveillon (Marne)]] • [[Rilly-la-Montagne]] • [[‎Rilly-sur-Aisne]] • [[Rocquigny (Ardennes)]] • [[Roizy]] • [[Romain (Marne)]] • [[Romigny]] • [[Rosnay (Marne)]] • [[Rubigny]] • [[Sacy (Marne)]] • [[Saint-Aubin-sur-Aire]] • [[Saint-Brice-Courcelles]] • [[Saint-Clément-à-Arnes]] • [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)]] • [[Saint-Gilles (Marne)]] • [[Saint-Hilaire-le-Petit]] • [[Saint-Jean-sur-Tourbe]] • [[Saint-Léonard (Marne)]] • [[Sainte-Marie (Ardennes)|Sainte-Marie]] • [[Sainte-Marie-à-Py]] • [[Saint-Mard-sur-le-Mont]] • [[Saint-Martin-aux-Champs]] • [[Saint-Étienne-à-Arnes]] • [[Saint-Étienne-lès-Remiremont]] • [[Saint-Euphraise-et-Clairizet]] • [[Saint-Germain-la-Ville]] • [[Saint-Gibrien]] • [[Saint-Imoges]] • [[Saint-Martin-l’Heureux]] • [[Saint-Masmes]] • [[Sainte-Menehould]] • [[Saint-Ouen-Domprot]] • [[Saint-Quentin-sur-Coole]] • [[Saint-Remy-sur-Bussy]] • [[Sapignicourt]] • [[Sarcy]] • [[Saron-sur-Aube]] • [[Seraincourt (Ardennes)]] • [[Servon-Melzicourt]] • [[Sept-Saulx]] • [[Sermiers]] • [[Serzy-et-Prin]] • [[Saint-Étienne-sur-Suippe]] • [[Saint-Jean-aux-Bois (Ardennes)]] • [[Saint-Mard-sur-Auve]] • [[Saint-Pierre (Marne)]] • [[Saint-Souplet-sur-Py]] • [[Sarry (Marne)]] • [[Selles (Marne)]] • [[Sillery (Marne)]] • [[Sivry-Ante]] • [[Sogny-aux-Moulins]] • [[Sogny-en-l’Angle]] • [[Sommesous]] • [[Somme-Tourbe]] • [[Somme-Vesle]] • [[Saint-Étienne-au-Temple]] • [[Saudoy]] • [[Songy]] • [[Soudé]] • [[Soudron]] • [[Soulières]] • [[Taissy]] • [[Tagnon]] • [[Tilloy-et-Bellay]] • [[Thibie]] • [[Thil (Marne)]] • [[Thillois]] • [[Tinqueux]] • [[Togny-aux-Bœufs]] • [[Tourbe]] • [[Tramery]] • [[Trigny]] • [[Trépail]] • [[Treslon]] • [[Trois-Puits]] • [[Unchair]] • [[Vadenay]] • [[Val-de-Vesle]] • [[Vauclerc]] • [[Vaudemange]] • [[Vaudesincourt]] • [[Vatry]] • [[Vavray-le-Grand]] • [[Ventelay]] • [[Varennes-en-Argonne]] • [[Vernancourt]] • [[Verrières (Marne)]] • [[Versailles]] • [[Verzenay]] • [[Vésigneul-sur-Marne]] • [[Vienne-la-Ville]] • [[Ville-Dommange]] • [[Ville-en-Selve]] • [[Ville-en-Tardenois]] • [[Ville-sur-Retourne]] • [[Ville-sur-Tourbe]] • [[Villers-Allerand]] • [[Villers-aux-Bois]] • [[Villers-aux-Nœuds]] • [[Villers-en-Argonne]] • [[Villers-Franqueux]] • [[Villers-Marmery]] • [[Virginy]] • [[Voilemont]] • [[Vouillers]] • [[Vrigny (Marne)]] • [[Warmeriville]] • [[Wignicourt]] • [[Witry-lès-Reims]] ** ''G’maindaverband:'' [[Communauté de communes de l’Argonne Champenoise]] • [[Communauté de communes du Bassin de Joinville en Champagne]] • [[Communauté de communes de la Brie Champenoise]] • [[Communauté d’agglomération de Châlons-en-Champagne]] • [[Communauté de communes Côtes de Champagne et Val de Saulx]] • [[Communauté d’agglomération Épernay, Coteaux et Plaine de Champagne]] • [[Communauté de communes des Crêtes Préardennaises]] • [[Communauté de communes du Grand Langres]] • [[Communauté d’agglomération du Grand Saint-Dizier, Der et Vallées]] • [[Communauté de communes de la Grande Vallée de la Marne]] • [[Communauté de communes des Monts de Gy]] • [[Communauté de communes de la Moivre à la Coole]] • [[Communauté de communes de l’Ouest Vosgien]] • [[Communauté de communes des Paysages de la Champagne]] • [[Communauté de communes Perthois-Bocage et Der]] • [[Communauté de communes des Portes de Champagne]] • [[Communauté de communes de la Région de Suippes]] • [[Communauté de communes de Sézanne-Sud Ouest Marnais]] • [[Communauté de communes du Sud Marnais]] • [[Communauté de communes Val de Gray]] • [[Communauté de communes Vitry, Champagne et Der]] • [[Communauté urbaine du Grand Reims]] ** ''Arrondissements:'' [[Arrondissement Angers]] • [[Arrondissement Bar-le-Duc]] • [[Arrondissement Bar-sur-Aube]] • [[Arrondissement Carpentras]] • [[Arrondissement Châlons-en-Champagne]] • [[Arrondissement Charleville-Mézières]] • [[Arrondissement Châteaubriant-Ancenis]] • [[Arrondissement Château-Gontier]] • [[Arrondissement Chaumont]] • [[Arrondissement Cholet]] • [[Arrondissement Commercy]] • [[Arrondissement Épernay]] • [[Arrondissement Épinal]] • [[Arrondissement Foix]] • [[Arrondissement Fontenay-le-Comte]] • [[Arrondissement Langres]] • [[Arrondissement La Flèche]] • [[Arrondissement La Roche-sur-Yon]] • [[Arrondissement Laon]] • [[Arrondissement Laval]] • [[Arrondissement Le Mans]] • [[Arrondissement Les Sables-d’Olonne]] • [[Arrondissement Lodève]] • [[Arrondissement Lure]] • [[Arrondissement Mamers]] • [[Arrondissement Marseille]] • [[Arrondissement Mayenne]] • [[Arrondissement Montauban]] • [[Arrondissement Montpellier]] • [[Arrondissement Nantes]] • [[Arrondissement Neufchâteau]] • [[Arrondissement Nogent-sur-Seine]] • [[Arrondissement Brignoles]] • [[Arrondissement Reims]] • [[Arrondissement Rethel]] • [[Arrondissement Saint-Dié-des-Vosges]] • [[Arrondissement Saint-Dizier]] • [[Arrondissement Saint-Nazaire]] • [[Arrondissement Sainte-Menehould]] • [[Arrondissement Saumur]] • [[Arrondissement Sedan]] • [[Arrondissement Segré]] • [[Arrondissement Troyes]] • [[Arrondissement Val-de-Briey]] • [[Arrondissement Verdun]] • [[Arrondissement Vesoul]] • [[Arrondissement Vitry-le-François]] • [[Arrondissement Vouziers]] ** ''Kàntoona:'' [[Kanton Anglure|Kàntoon Anglure]] • [[Kanton Argonne Suippe et Vesle|Kàntoon Argonne Suippe et Vesle]] • [[Kanton Avize|Kàntoon Avize]] • [[Kanton Ay|Kàntoon Ay]] • [[Kanton Beine-Nauroy|Kàntoon Beine-Nauroy]] • [[Kanton Bourgogne-Fresne|Kàntoon Bourgogne-Fresne]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-1|Kàntoon Châlons-en-Champagne-1]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-2|Kàntoon Châlons-en-Champagne-2]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-3|Kàntoon Châlons-en-Champagne-3]] • [[Kanton Châlons-en-Champagne-4|Kàntoon Châlons-en-Champagne-4]] • [[Kanton Château-Porcien|Kàntoon Château-Porcien]] • [[Kanton Châtillon-sur-Marne|Kàntoon Châtillon-sur-Marne]] • [[Kanton Dormans|Kàntoon Dormans]] • [[Kanton Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne|Kàntoon Mourmelon-Vesle et Monts de Champagne]] • [[Kanton Dormans-Paysages de Champagne]] • [[Kanton Écury-sur-Coole|Kàntoon Écury-sur-Coole]] • [[Kanton Épernay-1|Kàntoon Épernay-1]] • [[Kanton Épernay-2|Kàntoon Épernay-2]] • [[Kanton Esternay|Kàntoon Esternay]] • [[Kanton Fère-Champenoise|Kàntoon Fère-Champenoise]] • [[Kanton Fismes|Kàntoon Fismes]] • [[Kanton Fismes-Montagne de Reims]] • [[Kanton Givry-en-Argonne|Kàntoon Givry-en-Argonne]] • [[Kanton Heiltz-le-Maurupt|Kàntoon Heiltz-le-Maurupt]] • [[Kanton Marson|Kàntoon Marson]] • [[Kanton Montmirail (Marne)|Kàntoon Montmirail (Marne)]] • [[Kanton Montmort-Lucy|Kàntoon Montmort-Lucy]] • [[Kanton Reims-1|Kàntoon Reims-1]] • [[Kanton Reims-2|Kàntoon Reims-2]] • [[Kanton Reims-3|Kàntoon Reims-3]] • [[Kanton Reims-4|Kàntoon Reims-4]] • [[Kanton Reims-5|Kàntoon Reims-5]] • [[Kanton Reims-6|Kàntoon Reims-6]] • [[Kanton Reims-7|Kàntoon Reims-7]] • [[Kanton Reims-8|Kàntoon Reims-8]] • [[Kanton Reims-9|Kàntoon Reims-9]] • [[Kanton Rethel|Kàntoon Rethel]] • [[Kanton Sainte-Menehould|Kàntoon Sainte-Menehould]] • [[Kanton Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson|Kàntoon Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson]] • [[Kanton Sézanne|Kàntoon Sézanne]] • [[Kanton Sézanne-Brie et Champagne|Kàntoon Sézanne-Brie et Champagne]] • [[Kanton Sompuis|Kàntoon Sompuis]] • [[Kanton Suippes|Kàntoon Suippes]] • [[Kanton Thiéblemont-Farémont|Kàntoon Thiéblemont-Farémont]] • [[Kanton Vertus-Plaine Champenoise|Kàntoon Vertus-Plaine Champenoise]] • [[Kanton Vertus|Kàntoon Vertus]] • [[Kanton Ville-en-Tardenois|Kàntoon ville-en-Tardenois]] • [[Kanton Ville-sur-Tourbe|Kàntoon Ville-sur-Tourbe]] • [[Kanton Vitry-le-François-Champagne et Der|Kàntoon Vitry-le-François-Champagne et Der]] • [[Kanton Vitry-le-François-Est]] • [[Kanton Vitry-le-François-Ouest]] • [[Kanton Sermaize-les-Bains|Kàntoon Sermaize-les-Bains]] • [[Kanton Signy-l’Abbaye]] • [[Kanton Verzy|Kàntoon Verzy]] ** ''Départements:'' [[Département Allier]] • [[Département Alpes-Maritimes]] • [[Département Aube]] • [[Département Aude]] • [[Département Ardennes]] • [[Département Ardèche]] • [[Département Ariège]] • [[Département Aveyron]] • [[Département Bouches-du-Rhône]] • [[Département Calvados]] • [[Département Cantal]] • [[Département Charente]] • [[Département Charente-Maritime]] • [[Département Cher]] • [[Département Creuse]] • [[Département Corrèze]] • [[Département Côtes-d’Armor]] • [[Département Deux-Sèvres]] • [[Département Dordogne]] • [[Département Drôme]] • [[Département Essonne]] • [[Département Eure]] • [[Département Eure-et-Loir]] • [[Département Gard]] • [[Département Gironde]] • [[Département Haute-Garonne]] • [[Département Gers]] • [[Département Hautes-Alpes]] • [[Département Haute-Saône]] • [[Département Hauts-de-Seine]] • [[Département Ille-et-Vilaine]] • [[Département Indre]] • [[Département Indre-et-Loire]] • [[Département Landes]] • [[Département Loire]] • [[Département Loir-et-Cher]] • [[Département Loire-Atlantique]] • [[Département Loiret]] • [[Département Lot]] • [[Département Lot-et-Garonne]] • [[Département Lozère]] • [[Département Maine-et-Loire]] • [[Département Marne]] • [[Département Mayenne]] • [[Département Meuse]] • [[Département Haute-Loire]] • [[Département Haute-Marne]] • [[Département Haute-Vienne]] • [[Département Vienne]] • [[Département Manche]] • [[Département Nord]] • [[Département Oise]] • [[Département Pas-de-Calais]] • [[Département Puy-de-Dôme]] • [[Département Hautes-Pyrénées]] • [[Département Pyrénées-Atlantiques]] • [[Département Pyrénées-Orientales]] • [[Département Rhône]] • [[Département Sarthe]] • [[Département Seine-Maritime]] • [[Département Tarn]] • [[Département Tarn-et-Garonne]] • [[Département Seine-et-Marne]] • [[Département Seine-Saint-Denis]] • [[Département Somme]] • [[Département Val-d’Oise]] • [[Département Vaucluse]] • [[Département Var]] • [[Département Vendée]] • [[Département Yonne]] • [[Département Yvelines]] • ** ''tràdizionälla Làndschàfta:'' [[Argonnen|Argonna]] • [[Beauce (Frankreich)|Beauce (Frànkrììch)]] • [[Brie (Region)]] • [[Champagne (Weinbaugebiet)|Champagne (Wiibàuigebiat)]] • [[Picardie]] • [[Südfrankreich|Süüdfrànkrììch]] ** ''Nàtüürpark:'' [[Regionaler Naturpark Montagne de Reims|Regionààler Nàtüürpàrk vum Reimser Hììgellànd]] ** ''Verwàltungsregioona:'' [[Champagne-Ardenne]] ** ''Schtàdtviartel:'' [[Dornach (Mülhausen)|Durni (Mìlhüüsa)]] • [[Stadtzentrum Mülhausen|Schtàdtzäntrum Mìlhüüsa]] * {{GAB|#|WIDTHS=17px}} ''Gabun:'' [[Estuaire]] • [[Franceville]] • [[Haut-Ogooué]] • [[Libreville]] • [[Moanda (Gabun)]] • [[Moyen-Ogooué]] • [[Lambaréné]] • [[Ngounié]] • [[Ogooué]] • [[Ogooué-Lolo]] • [[Ogooué-Maritime]] • [[Ogooué-Ivindo]] • [[Nyanga]] • [[Port-Gentil]] • [[Woleu-Ntem]] * {{IRN|#|WIDTHS=17px}} ''Iràn:'' [[Rafsandschan]] • [[Straße von Hormus|Schtrooss vu Hormus]] * {{ISL|#| |WIDTHS=17px}} ''Iislànd:'' [[Elliðaey (Vestmannaeyjar)]] * {{ISR|#| |WIDTHS=17px}} ''Israel:'' [[Negev]] • [[Schoval]] * {{ITA|#|WIDTHS=17px}} ''Itàlia:'' [[Liste der Gemeinden in Italien|Lischta vu da Gmainda ìn Itààlia]] • [[Liste der Gemeinden im Latium|Lischta vu da Gmainda ìm Latium]] • [[Acquafondata]] • [[Acuto]] • [[Alvito (Latium)]] • [[‎Amaseno]] • [[Anagni]] • [[Aquino (Latium)]] • [[Ariccia]] • [[Arnara]] • [[Arpino]] • [[Broccostella]] • [[Castelnuovo Parano]] • [[Capriglia Irpina]] • [[Castelnovo del Friuli]] • [[Castrocielo]] • [[Ceprano]] • [[Collepardo]] • [[Coreno Ausonio]] • [[Fontechiari]] • [[Grottammare]] • [[Lusevera]] • [[Montefredane]] • [[Morolo]] • [[Paliano]] • [[Pastena]] • [[Pescosolido]] • [[Picinisco]] • [[Pico (Latium)]] • [[Prata di Principato Ultra]] • [[Pratola Serra]] • [[Riese Pio X]] • [[Rocca d’Arce]] • [[Roccasecca (Latium)]] • [[San Giovanni Incarico]] • [[Santopadre]] • [[San Vittore del Lazio]] • [[Strangolagalli]] • [[Terelle]] • [[Torre Cajetani]] • [[Torrice]] • [[Vallecorsa]] • [[Vallemaio]] • [[Vicalvi]] • [[Villamaina]] • [[Viticuso]] * {{JPN|#|WIDTHS=17px}} ''Jàpààn:'' [[Bucht von Tokio|Bucht vu Tokio]] • [[Hashima (Insel)|Hashima (Ìnsla)]] * {{CAN|#|WIDTHS=17px}} ''Kànàdà:'' [[British Columbia]] • [[Vancouver Island]] * {{CHN|#|WIDTHS=17px}} ''Kiina (Volksrepüblik)'': [[Guangzhou]] • [[Shenzhen]] * {{KEN|#| |WIDTHS=17px}} ''Kenià:'' [[Rusinga Island|Ìnsel Rusinga]] * {{CRO|#|WIDTHS=17px}} ''Kroazia:'' [[Marina (Kroatien)|Marina (Kroazia)]] * {{LIB|#|WIDTHS=17px}} ''Libànoon:'' [[Aschrafiyya]] * {{MDG|#|WIDTHS=17px}} ''Màdàgàskààr:'' [[Ambohitrolomahitsy]] • [[Antananarivo]] * {{MLI|#| |WIDTHS=17px}} ''Mali:'' [[Adrar des Ifoghas]] * {{MEX|#| |WIDTHS=17px}} ''Mexiko:'' [[Orizaba]] * {{FSM|#| |WIDTHS=17px}} ''Mikroneesia:'' [[Palikir]] * {{NZL|#| |WIDTHS=17px}} ''Näiseelànd:'' [[Wairoa River (Northland)]] * {{NGA|#| |WIDTHS=20px}} ''Nigeria:'' [[Bundesstaaten Nigerias|d’ Bundesschtààta vum Nigeria]] * {{NIU|#| |WIDTHS=17px}} ''Niue:'' [[Niue]] * {{PRK|#| |WIDTHS=17px}} ''Nordkoreà:'' [[Pjöngjang]] • [[Taedong-gang]] * {{PSE|#|WIDTHS=19px}} ''Pàläschtinensischa Otonomiigebiater:'' [[Gouvernement Chan Yunis]] • [[Gouvernement Deir al-Balah]] • [[Gouvernement Gaza|Gouvernement Gasa]] • [[Gouvernement Nordgaza|Gouvernement Nordgasa]] • [[Gouvernement Rafah]] * {{ROM|#|WIDTHS=17px}} ''Rumäänie:'' [[Baia Mare]] * {{RUS|#|WIDTHS=17px}} ''Rüsslànd:'' [[Chassan]] * {{LKA|#| |WIDTHS=17px}} ''Sri Lanka:'' [[Tangalle]] * {{ESP|#|WIDTHS=17px}} ''Schpània:'' [[Palmar de Troya]] * {{CHE|#|WIDTHS=17px}} ''Schwiiz:'' [[Écône]] * {{SUR|#|WIDTHS=17px}} ''Surinam:'' [[Wageningen (Suriname)]] * {{TTO|#| |WIDTHS=17px}} ''Trinidad un Tobago:'' [[Port of Spain]] * {{TUN|#| |WIDTHS=17px}} ''Tüneesia:'' [[‎Sufetula]] * {{TUR|#|WIDTHS=17px}} ''Tìrkäi:'' [[Kemiklialan]] * {{UKR|#|WIDTHS=17px}} ''Ukràina:'' [[Antoniwka]] • [[Charkiw]] • [[Dnipro]] • [[Donezbecken|Donezbäcka]] • [[Hostomel]] • [[Lukjaniwka (Browary)]] • [[Odessa]] • [[Saporischschja]] * {{GBR|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigt Keenigraich:'' [[Cirencester]] * {{USA|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigta Schtààta:'' [[Anaheim]] • [[Atlanta]] • [[Ceresco (Nebraska)]] • [[Chicago Heights]] • [[Dillwyn (Virginia)]] • [[Hancock (Maryland)]] • [[Industry (Texas)]] • [[Las Vegas]] • [[Lexington (Kentucky)]] • [[Long Island]] • [[Manhattan]] • [[Miami]] • [[New Jersey]] • [[Pasadena (Kalifornien)|Pasadena (Kàlifornia)]] • [[Pittman Center]] • [[Rhode Island]] • [[Sacramento]] • [[San Felipe (Texas)]] • [[Sea Cliff (New York)|Sea Cliff (Näi York)]] • [[Tennessee]] • [[Virginia]] * {{VEN|#|WIDTHS=17px}} ''Venezuela:'' [[Maiquetía]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Circle-icons-bolt.svg|24px]] Enärgii === * ''Kràftwarka:'' [[Wärmekraftwerk Émile-Huchet|Wärmakràftwark Émile-Huchet]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:BonbonXXX.svg|23px]] Erootik, Pornogràfii === * ''àllg’mainliga Begrìffa:'' [[Pornografie|Pornogràfii]] * ''Àganta, Produzänta:'' [[Holly Randall]] • [[Mark Spiegler]] * ''Dààrschtäller:'' [[Adriana Chechik]] • [[Erica Fontes]] • [[Jenna Jameson]] • [[Khalamité]] • [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] [[Riley Reid]] • [[Luna Star]] • [[Angelina Valentine]] • [[Taylor Wane]] * ''Fàchzittschrìfta:'' ''[[Adult Video News]]'' • ''[[XBIZ]]'' * ''Priisa un Üsszaichnunga:'' [[Adult Video News Hall of Fame]] • [[AVN Award]] • [[AVN Award/Beste Darstellerin|AVN Award/Bäschta Dààrschtällera]] • [[AVN Award/Bester Darsteller|AVN Award/Bäschter Dààrschtäller]] • [[AVN Award/Best New Starlet|AVN Award/Bäscht Näij Schtarlätt]] • [[AVN Award/Female Performer of the Year|AVN Award/Wiibliga Dààrschtällera vum Joohr]] • [[AVN Award/Male Performer of the Year|AVN Award/Mannliger Dààrschtäller vum Joohr]] • [[AVN Award/International Female Performer of the Year|AVN Award/Ìnternàzionààla Wiibliga Dààrschtällera vum Joohr]] • [[AVN Award/Trans Performer of the Year|AVN Award/Trans-Dààrschtäller vum Joohr]] • [[F.A.M.E. Award]] • [[GayVN Award]] • [[NightMoves Award]] • [[Urban X Awards]] • [[XRCO Award]] • [[XRCO Hall of Fame]] * ''Schtüdios, Websitta:'' [[Bang Bros]] • [[Brazzers]] • [[OnlyFans]] • [[Pornhub]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Applications-multimedia.svg|22px]] [[Datei:Blank television set.svg|27px]] Film un Farnsah, Rundfunk, digitààla Meedia === * ''Schàuischpììler:'' [[Pamela Anderson]] • [[Judith Chemla]] • [[Miranda Cosgrove]] • [[Madison Davenport]] • [[Charlbi Dean]] • [[Denise Grey]] • [[Eye Haïdara]] • [[Kim Kardashian]] • [[Peter Herden]] • [[Angélica Rivera]] • [[Sydney Sweeney]] * ''Farnsahkànààla:'' [[CNBC]] • [[CNN]] • [[Fox News Channel]] • [[MTV]] • [[TF1]] * ''Farnsahmoderàtoora un -schurnàlìschta:'' [[Liseron Boudoul]] • [[Émilie Broussouloux]] • [[Melissa Khalaj]] • [[Léa Salamé]] * ''Farnsahseria:'' [[Criminal Minds]] * ''Farnsahsandunga:'' [[Eva Longoria: Searching for France]] • [[Le Village préféré des Français]] • [[Les Z’amours]] * ''Filma:'' [[D’Goda]] • [[Feuer im Kopf]] * ''Rundfunk:'' [[ECN (Radiosender)]] • [[France Culture]] • [[France Info]] • [[France Inter]] • [[France Musique]] • [[NRJ Group]] • [[Radio Courtoisie]] * ''Websitta:'' [[Instagram]] • [[TikTok]] • [[SoundCloud]] * ''Unternammer ìn dr Meedia- un digitààla Wìrtschàft:'' [[Whitney Wolfe Herd]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Atom symbol as used in the logo of the television series The Big Bang Theory (black).svg|30px]] Füüsik === * ''Füüsik:'' [[Erdatmosphäre|Ardàtmosfäär]] • [[Infraschall|Infraschàll]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Star of life2.svg|24px]] Gsundhait un Hailkunscht === * ''Ärzt, Forscher:'' [[Hans Asperger]] • [[Eugène Boeckel]] • [[Lorna Wing]] • [[Susan Anderson]] • [[Tony Attwood]] * ''Iirìchtunga:'' [[Gemelli-Klinik]] • [[Pharmacie au Lys]] • [[St Luke’s Hospital for Lunatics]] * ''Schteerunga, Kirürgii:'' [[Aufmerksamkeitsdefizit-/Hyperaktivitätsstörung|Uffmarksààmkaitsdefizit-/Hüperàktiwiteetschteerung]] • [[Autismus|Autischmus]] • [[Brustvergrößerung|Bruschtvergreesserung]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Computer monitor vector image.svg|28px]] Ìnformàtìgg === * ''Informààtiker, Inscheniööra:'' [[Arthur Mensch]] * ''Software:'' [[Brave (Browser)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Open book nae 02.png|45px]] Ìnschtitüüta un G’leehrtag’sällschàfta === * ''G’schìchtsforschung:'' [[Société jurassienne d’émulation]] * ''Wìssaschàfta:'' [[Nationale Akademie der Wissenschaften der Ukraine|Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vu dr Ukràina]] • [[Nationale Akademie der Wissenschaften Aserbaidschans|Nàzionààla Àkàdemii vu da Wìssaschàfta vun Aserbaidschààn]] * ''Schtàtistik:'' [[Eurostat]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Nuvola apps edu science.svg|24px]] Kemii === * ''Begrìffa:'' [[Pestizid|Päschtiziid]] * ''Fàwrìka, Unternamma:'' [[Alsachimie]] * ''Moleküüla:'' [[Dimethylcadmium]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Green tractor.svg|33px]] Làndwìrtschàft === * ''Fàwrìka, Mììhla:'' [[Mönchsmühle (Krautweiler)|d’ Mänchsmììhla z’ Krütwiller]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Feather writing.svg|25px]] Lìteràtüür un Prassa === * ''Àuitoora:'' [[Robert Brasillach]] • [[Blanca Busquets]] • [[Ferdinand Dollinger]] • [[René-Nicolas Ehni]] • [[Frédéric Hoffet]] • [[Gilbert Lascault]] • [[Joan Alavedra i Segurañas]] • [[Raymond Weissenburger]] • [[Warsan Shire]] * ''Schurnàlìschta:'' [[Melissa Bell (Journalistin, 1978/79)|Melissa Bell (Schurnàlìschta, 1978/79)]] • [[Alain Howiller]] • [[Willi Friedrich Koerbel]] • [[Matthias Krupa]] • [[Ruth Yuval]] • [[Chrysostomus Zodel]] * ''Biacher:'' [[Der Liberalismus ist Sünde]] * ''Büachhàndler:'' [[La Procure]] * ''Zittunga, Zittschrìfta:'' [[Billboard (Magazin)|''Billboard'' (Màgaziin)]] • ''[[Le Figaro]]'' • ''[[L’Homme nouveau]]'' • ''[[Lebensmittel Zeitung]]'' • ''[[Le Monde]]'' • ''[[Le Parisien]]'' • ''[[Los Angeles Times]]'' • [[L’Union (Zeitung, Frankreich)|''L’Union'' (Zittung, Frànkrììch)]] • ''[[New York Post]]'' • ''[[Revue alsacienne illustrée]]'' • ''[[South China Morning Post]]'' • ''[[Splann !]]'' • ''[[The Guardian]]'' • ''[[The New York Times]]'' • ''[[The Wall Street Journal]]'' • ''[[The Washington Post]]'' • ''[[USA Today]]'' • ''[[Vosges Matin]]'' • [[XXL (Magazin)|''XXL'' (Màgaziin)]] * ''Läxika, Enzüklopädia:'' ''[[Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon]]'' • ''[[Dictionnaire de théologie catholique]]'' • ''[[Encyclopædia Universalis]]'' • ''[[Enzyklopädie der modernen Ukraine|Enzüklopädii vu dr modärna Ukràina]]'' • ''[[The Canadian Encyclopedia]]'' * ''Unternamma:'' [[Associated Press]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Pi-symbol.svg|22px]] Màthemààtik === * ''Begrìffa:'' [[Dreieck|Dräiäck]] • [[Dreiecksungleichung|Dräiäcksungliichung]] • [[Mahler-Maß|Mahler-Mààss]] • [[Quadratische Gleichung|Kwàdràtischa Gliichung]] * ''Màthemààtiker, Schtàtistiker:'' [[Anne Chao]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Military symbol.svg|34px]] Militäär === * ''Schtraita un Konflikta:'' [[Russisch-Ukrainischer Krieg|Rüssisch-Ukràinischer Kriag]] • <u>[[Russischer Überfall auf die Ukraine seit 2022|dr rüssischa Ìwwerfàll uff d’ Ukràina zitter 2022]]</u> * ''Frànkrììch:'' [[Französische Streitkräfte]] • [[Gendarmerie nationale]] • [[Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale]] ** ''Frànzeescha Soldààta:'' [[Thierry Burkhard]] • [[Philippe Pétain]] * ''Ukràina:'' [[Kyrylo Budanow]] • [[Iryna Terech]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Signorina in viola.svg|22px]] Mooda === * ''Begrìffa:'' [[Model|Modäll]] * ''Modälls:'' • [[Indira Ampiot]] • [[Diane Leyre]] • [[Shermine Shahrivar]] • [[Sylvie Tellier]] • [[Melania Trump]] • <u>[[Delphine Wespiser]]</u> <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Gnome-applications-graphics.svg|28px]] Moolaräi === * ''Mooler:'' [[Auguste Cammissar]] • [[Julien Gustave Gagliardini]] • [[Benoît Hartmann]] • [[Abel Robert]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:AEculture.svg|34px]] Müüsik === * ''Theema un Begrìffa:'' [[Gregorianischer Choral|Gregoriàànischer Chorààl]] * ''Kìnschtler:'' [[2NE1]] • [[Aline Lahoud]] • [[Angèle]] • [[Antifuchs]] • [[Anastasia Rauch]] • [[Ariana Grande]] • [[Ava Max]] • [[Aya Nakamura]] • [[Becky G]] • [[Blackpink]] • [[Boris Brejcha]] • [[BTS (Band)]] • [[Camila Cabello]] • [[Cardi B]] • [[Carl Cox]] • [[City Girls]] • [[Doja Cat]] • [[Farruko]] • [[Ferdinand Barlow]] • [[Fifth Harmony]] • [[Finsterforst]] • [[Jane Bogaert]] • [[Gaitana]] • [[Iggy Azalea]] • [[Kalash Criminel]] • [[Karol G]] • [[Katja Krasavice]] • [[Latto]] • [[Lea (Musikerin)]] • [[Lil Wayne]] • [[Madeleine Will]] • [[Mariah Carey]] • [[Maya Diab]] • [[Megan Thee Stallion]] • [[Meghan Trainor]] • [[Myriam Fares]] • [[Nicki Minaj]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] • [[Nina Chuba]] • [[Robin Leon]] • [[Ronela Hajati]] • [[Saweetie]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Serge Rieger]] • [[Scarlxrd]] • [[Svetlin Roussev]] • [[Shakira]] • [[Shenseea]] • [[Wejdene]] • [[Yeol Eum Son]] * ''Liader un Àlba:'' ''[[Alsace et Lorraine]]'' • [[Bang Bang (Jessie-J-Lied)|''Bang Bang'' (Liad vu dr Jessie J)]] • ''[[Brol]]'' • [[Fly (Nicki-Minaj-Lied)|''Fly'' (Liad vu dr Nicki Minaj)]] • ''[[La Strasbourgeoise]]'' • [[Marie (Lied)|''Marie'' (Liad)]] • ''[[Pink Friday]]'' • [[Pretty Girls (Lied)|''Pretty Girls'' (Liad)]] • [[Queen (Nicki-Minaj-Album)|''Queen'' (Nicki-Minaj-Àlbum)]] • ''[[Side to Side]]'' • ''[[Super Bass]]'' • [[Your Love (Nicki-Minaj-Lied)|''Your Love'' (Liad vu dr Nicki Minaj)]] * ''Priisa un Verànschtàltunga:'' [[MTV Video Music Awards]] • [[MTV Video Music Awards 2022]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Society.svg|40px]] Politik === * ''Politischa Begrìffa:'' [[Rechtsextremismus|Rachtsextremischmus]] * ''Ìnschtituzioona:'' [[Nationalversammlung (Frankreich)|Nàzionààlversàmmlung (Frànkrììch)]] • [[Senat (Frankreich)|Senàt (Frànkrììch)]] [[Repräsentantenhaus der Vereinigten Staaten|Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta]] * ''Pàrtäija un Gruppa:'' [[Academia Christiana]] • [[La France insoumise]] • [[Parti communiste français]] • [[Rassemblement National]] • [[Reconquête]] • [[Les Républicains]] • [[Unser Land (Partei)]] • [[Zouaves Paris]] * ''Politiker un Àktìwìschta noh Schtààt:'' ** {{AFG|#|WIDTHS=17px}} ''Àfghànischtààn:'' [[Matiullah Wesa]] ** {{BEL|#|WIDTHS=17px}} ''Belgia:'' [[Vincent Decroly]] • [[Sammy Mahdi]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Gilles Vanden Burre]] ** {{CHN|#|WIDTHS=17px}} ''Kiina (Volksrepüblik):'' [[Au Kam San]] ** {{GER|#|WIDTHS=17px}} ''Ditschlànd:'' [[Eduard Degener]] • [[Kathrin Gebel]] ** {{FRA|#|WIDTHS=17px}} ''Frànkrììch:'' [[Liste der Bürgermeister von Reims|d’ Lischta vu da Bìrgermaischter vu Reims]] • [[Xavier Albertini]] • [[Gabriel Attal]] • [[Maurice Bazin]] • [[Jean-Pierre Baeumler]] • [[Jordan Bardella]] • [[Thibault Bazin]] • [[Olivier Becht]] • [[Théo Bernhardt]] • [[Aurélia Beigneux]] • [[Élisabeth Borne]] • [[Maud Bregeon]] • [[Gilbert Buttazzoni]] • [[Edwige Diaz]] • [[Paul Dungler]] • [[Thaïs d’Escufon]] • [[Bruno Fuchs]] • [[Thibaut François]] • [[Luc Geismar]] • [[Charlotte Goetschy-Bolognese]] • [[Clémence Guetté]] • [[Yves Hemedinger]] • [[Aina Kuric]] • [[Pierre Jobert-Lucas]] • [[Hélène Laporte]] • [[Laure Lavalette]] • [[Didier Lemaire]] • [[Le Pen (Familie)|Le Pen (Fàmìlia)]] • [[Jean-Marie Le Pen]] • [[Michèle Lutz]] • [[Marion Maréchal]] • [[Frédéric Marquet]] • [[Auguste Mathieu]] • [[Julien Méline]] • [[Manon Meunier]] • [[Louise Morel]] • [[Christophe Naegelen]] • [[Julien Odoul]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Hubert Ott]] • [[Mathilde Panot]] • [[Louis Parisot (Politiker, Vosges)|Louis Parisot]] • [[Jean Rottner]] • [[Sandra Regol]] • [[Pierre Rosenzweig]] • [[Raphaël Schellenberger]] • [[Marlène Schiappa]] • [[Patricia Schillinger]] • [[Prisca Thevenot]] • [[Vincent Thiébaut]] • [[Catherine Troendlé]] • [[Simone Veil]] • [[Olivier Véran]] • [[Auguste-César West]] • [[Éric Zemmour]] • [[Jean-Marie Zoellé]] ** {{ISR|#|WIDTHS=17px}} ''Israel:'' [[Elazar Granot]] ** {{ITA|#|WIDTHS=17px}} ''Itààlia:'' [[Filippo Abignente]] • [[Angelo Abisso]] • [[Giorgia Meloni]] ** {{MEX|#|WIDTHS=17px}} ''Mexiko:'' [[Claudia Sheinbaum]] ** [[Datei:DrapeauMulhouse.svg|20px]] ''Mìlhüüsa (Schtàdtrepüblik):'' [[Hans Caspar Dollfus]] • [[Veltin Fries III]] ** {{NZL|#| |WIDTHS=17px}} ''Näiseelànd:'' [[Amy Adams (Politikerin)]] • [[Ginny Andersen]] • [[Jacinda Ardern]] • [[Margaret Austin]] • [[William Henry Peter Barber]] • [[Michael Bassett]] • [[Arthur Guinness (Politiker, Neuseeland)]] • [[Frederic Lang]] • [[Robert McKeen]] • [[Lance Adams-Schneider]] • [[Charles Statham]] ** {{JPN|#|WIDTHS=17px}} ''Jàpàn:'' [[Shinzō Abe]] ** {{RUS|#|WIDTHS=17px}} ''Rüsslànd:'' [[Dmitri Wadimowitsch Sablin]] ** {{SLK|#|WIDTHS=17px}} ''Slowàkäi:'' [[Zuzana Čaputová]] ** {{UKR|#|WIDTHS=17px}} ''Ukràina:'' [[Liste der Ministerpräsidenten der Ukraine|Lischta vu da Minìschterpresidanta vu dr Ukràina]] • [[Liste der Staatsoberhäupter der Ukraine|Lischta vu da Schtààtsowwerhaipter vu dr Ukràina]] • [[Stepan Bandera]] • [[Wolodymyr Selenskyj]] • [[Wiktor Janukowytsch]] ** {{GBR|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigt Keenigraich:'' [[Sorcha Eastwood]] ** {{USA|#|WIDTHS=17px}} ''Verainigta Schtààta:'' [[Joseph Abbott (Politiker)|Joseph Abbott]] • [[Joseph Weldon Bailey junior]] • [[Thomas Henry Ball]] • [[Charles K. Bell]] • [[Eugene Black (Politiker)]] • [[John C. Box]] • [[Clay Stone Briggs]] • [[Moses L. Broocks]] • [[James P. Buchanan]] • [[George Farmer Burgess]] • [[Robert E. Burke]] • [[James Browning]] • [[Jim Chapman]] • [[Clarence Don Clark]] • [[William Thomas Clark]] • [[Jeremiah V. Cockrell]] • [[John C. Conner]] • [[Samuel B. Cooper]] • [[William H. Crain]] • [[John W. Cranford]] • [[Miles Crowley]] • [[Jesse M. Combs]] • [[Eduard Degener]] • [[Joe H. Eagle]] • [[Lemuel D. Evans]] • [[Scott Field]] • [[Daniel E. Garrett]] • [[Reese C. De Graffenreid]] • [[Alexander W. Gregg]] • [[Louie Gohmert]] • [[Walter Gresham]] • [[Sam B. Hall Jr.]] • [[John Hancock (Politiker, 1824)]] • [[Rufus Hardy]] • [[Silas Hare]] • [[Robert B. Hawley]] • [[Robert Lee Henry]] • [[William S. Herndon]] • [[Volney Howard]] • [[Luther Alexander Johnson]] • [[George Washington Jones (Politiker, 1828)]] • [[David Spangler Kaufman]] • [[Robert Quincy Lee]] • [[Robert M. Lively]] • [[John B. Long]] • [[William Harrison Martin]] • [[William P. McLean]] • [[John M. Moore]] • [[Thomas P. Ochiltree]] • [[Lucian W. Parrish]] • [[Max Sandlin]] • [[Nat Patton]] • [[George C. Pendleton]] • [[Tom Pickett]] • [[Timothy Pilsbury]] • [[Choice B. Randell]] • [[Alexandria Ocasio-Cortez]] • [[Gordon J. Russell]] • [[Max Sandlin]] • [[Richardson A. Scurry]] • [[James Luther Slayden]] • [[George W. Smyth]] • [[John Hall Stephens]] • [[Charles Stewart (Politiker, 1836)]] • [[Albert Thomas (Politiker, 1898)]] • [[Lera Millard Thomas]] • [[Clark W. Thompson]] • [[Christopher C. Upson]] • [[John Levi Sheppard]] • [[Olin Wellborn]] • [[George W. Whitmore]] • [[Asa H. Willie]] • [[Dudley G. Wooten]] ** {{PAK|#| |WIDTHS=17px}} ''Pàkischtàn:'' [[Sherry Rehman]] • [[Khadim Hussain Rizvi]] ** {{BLR|#| |WIDTHS=17px}} ''Wiissrüsslànd:'' [[Aljaksandr Lukaschenka]] * ''Protäschta un Beweegunga:'' <u>[[Protestaktionen der Gelbwesten|Proteschtàktion vu da gaala Schilè]]</u> • [[Proteste infolge des Todes von Mahsa Amini|Protäschta noh-n-em Tood vu dr Mahsa Amini]] * ''Wàhla:'' [[Europawahl in Frankreich 2024|Öiropàwààhl ìn Frànkrììch ànna 2024]] • [[Parlamentswahl in Frankreich 2022|Pàrlàmantswààhl ìn Frànkrììch ànna 2022]] • [[Parlamentswahl_in_Frankreich_2024|Pàrlàmantswààhl in Frànkrììch ànna 2024]] • [[Senatswahl in Frankreich 2023|Senààtswàhl ìn Frànkrììch ànna 2023]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:017-Scale.jpg|27px]] Racht === *''Àffara:'' [[René Kueny]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[Muller-Affäre|Muller-Àffàra]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] *''Ìnschtitüzioona:'' [[Oberster Rat von Elsass|Ìwwerschter Root vum Elsàss]] *''Jurischta:'' [[Marcell Frydmann]] • [[Eugénie Mérieau]] • [[Sarah Saldmann]] • [[Jacques Trémolet de Villers]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:392-folded-hands-2.svg|27px]] Religioona === * Krìschtatumm ** ''Gotteslehr, Kìrchag’schìcht:'' ''[[In articulo mortis]]'' • [[Heiliger Geist|Hailiggaischt]] • [[Kirchenlehrer|Kìrchalehrer]] • [[Liturgiereform|Litürgiireform]] • [[Marienerscheinung|Mària-n-ärschiinung]] • [[Maria Miterlöserin|Mària Mìtärleesera]] • [[Päpstliche Unfehlbarkeit|Pàpschtliga Unfahlbàrkait]] • [[Priester|Priaschter]] • [[Sedisvakantismus|Sedisvakantischmus]] • [[Katholischer Traditionalismus|Kàthoolischer Tràdizionàlìschmus]] • [[Erstes Vatikanisches Konzil|Äärscht Vàtikàànisch Konziil]] • [[Zweites Vatikanisches Konzil|Zwait Vàtikàànisch Konziil]] ** ''Bìschtìmmer:'' [[Bistum Laon|Bìschtumm Laon]] ([[Liste der Bischöfe von Laon|Lischta vu da Bischeef vu Laon]]) • [[Erzbistum Reims|Arzbìschtumm Reims]] ** ''Gaischtliger un Hailiga:'' [[Nicolas Abram]] • [[Santos Abril y Castelló]] • [[Urbano José Allgayer]] • [[Émile Amann]] • [[Antony Anandarayar]] • [[Joseph Atanga]] • [[Ottavio Cagiano de Azevedo]] • [[Gérard Bannwarth]] • [[Benedikt XIV. (Papst)]] • [[Benedikt XV.]] • [[Didier Berthet]] • [[Louis Billot]] • [[Josef Meinrad Bisig]] • [[Karl August Candidus]] • [[Johann Georg Dahler]] • [[Bejoy Nicephorus D’Cruze]] • [[Henri Delassus]] • [[Paul-Siméon Ahouanan Djro]] • [[Pascal Delannoy]] • [[Jean-Michel Faure]] • [[Johannes Baptist Franzelin|Johànnis Bàptist Franzelin]] • [[Marco Ganci]] • [[Francis Aidan Gasquet]] • [[Matthias Gaudron]] • [[François Joseph Gobel]] • [[Michael Goldade]] • [[Alexander Gregg]] • [[Guy Herbulot]] • [[Melchior Shi Hongzhen]] • [[Johannes der Täufer|Johànnis dr Taifer]] • [[Thierry Jordan]] • [[Alain Lebeaupin]] • [[Marcel Lefebvre]] • [[Leo XIII.]] • [[Leo XIV.]] • [[Pierre de Maillard]] • [[Albert Malbois]] • [[Carlos Castillo Mattasoglio]] • [[Jean-Paul Mathieu]] • [[Johannes Baptist de La Salle|Johànnis Bàptist de La Salle]] • [[Therese von Lisieux|Therese vu Lisieux]] • [[Éric de Moulins-Beaufort]] • [[Faustin Ambassa Ndjodo]] • [[Nicasius von Reims|Nicasius vu Reims]] • [[Odilia]] • [[Ludwig Ott]] • [[Davide Pagliarani]] • [[André Giraud Pindi Mwanza]] • [[Roger Pirenne]] • [[Pius IX.]] • [[Pius X.]] • [[Franz Prosinger]] • [[Luc Ravel]] [[Datei:Fairytale bookmark gold.png|15px]] • [[Engelbert Recktenwald]] • [[Remigius von Reims|Remigius vu Reims]] • [[Peter Richard (Pfarrer)|Peter Richard (Pfàrrer)]] • [[Pascal Schreiber]] • [[Witalij Skomarowskyj]] • [[Melchior Shi Hongzhen]] • [[Francesco Antonio Soddu]] • [[Witalij Skomarowskyj]] • [[Bernard Tissier de Mallerais]] [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] • [[William Spenser]] • [[Arthur F. Utz]] ** ''Gebater un Litürgii:'' ''[[Asperges]]'' • [[Taufe|Daifata]] • ''[[Dies irae]]'' • [[Patene|Hoschtiaplattla]] • [[Kasel (liturgische Kleidung)|Massklaid]] • [[Tridentinische Messe|Tridentiinischa Mass]] • [[Padiglione]] • ''[[Rorate]]'' • [[Rosenkranz|Roosakrànz]] • ''[[Veni creator spiritus]]'' • ''[[Victimae paschali laudes]]'' ** ''Gotteshiiser:'' [[Abtei Remiremont|Àbtai Remiremont]] • [[Bonifatiuskirche (Oberburnhaupt)|Bonifàziüskìrìch (Ìwwerburnhàuipt)]] • [[Christ Episcopal Church (Matagorda)]] • [[St. Corentin (Cury)]] • [[Himmelfahrtskirche (Lukjaniwka)]] • [[Jakobskirche (Adelsheim)]] • [[Magdalenenkapelle (Remiremont)|Màgdàlenakàpall (Remiremont)]] • [[Kathedrale von Reims|Mìnschter vu Reims]] • [[Notre-Dame-de-Consolation (Paris)|Notre-Dame-de-Consolation (Pàriis)]] • [[Sacré-Cœur (Reims)]] • [[Ste-Clotilde (Reims)]] • [[Saint-Jean-Baptiste-de-La-Salle (Reims)]] • [[St-Nicolas-du-Chardonnet]] • [[St-Paul (Reims)]] • [[Saint-Pierre-sur-l’Hâte]] • [[Protestantische Stephanskirche (Mülhausen)|Schtefàànskìrìch (protestànisch, Mìlhüüsa)]] • [[Trinity Episcopal Church (Houston)]] • [[Sheshan-Basilika|Sheshan-Bàsilika]] • [[Stiftskirche Remiremont|Schtìftskìrìch Remiremont]] ** ''Briaderschàfta un Oorda:'' [[Priesterbruderschaft St. Petrus|Priaschterbriaderschàft St. Petrus]] • [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] ** ''Vàtikàànschtàdt:'' [[Acta Apostolicae Sedis]] • [[Johan Ickx]] • ''[[Index librorum prohibitorum]]'' • [[Presseamt des Heiligen Stuhls |Prassa-n-àmt vum Hailiga Schtüahl]] * ''Juudatumm:'' [[Synagoge (Reims)|Sünàgooga (Reims)]] • [[Synagoge (Remiremont)|Sünàgooga (Remiremont)]] * ''witterscht:'' [[Dorothea Lüddeckens]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Sport3 icone.svg|20px]] Schport === * ''Iirìchtunga:'' [[Palais des Sports (Mülhausen)|Palais des Sports (Mìlhüüsa)]] * ''Schportàrta:'' [[American Football]] • [[Volleyball|Volleybàll]] * ''Schportler noh Schportàrt:'' ** ''Basketbàllschpììler:'' [[Clément Frisch]] ** ''Boxer:'' [[Moussa Gary]] ** ''Fachter:'' [[Sara Balzer]] ** ''Füassbàllschpììler:'' [[Ivana Andrés]] • [[Amber Barrett]] • [[Sander Berge]] • [[Delphine Cascarino]] • [[Seraina Friedli]] • [[Elvira Herzog]] • [[Adem Husejnovic]] • [[Alisha Lehmann]] • [[Kylian Mbappé]] • <u>[[Lionel Messi]]</u> • [[Hassan Saghir]] ** ''Volleybàllschpììler:'' [[Sarah van Aalen]] • [[Léandra Olinga Andela]] • [[Christina Bauer]] • [[Lynn Blenckers]] • [[Barthélémy Chinenyeze]] • [[Jennifer Cross]] • [[Alexia Djilali]] • [[Kimberly Drewniok]] • [[Armelle Faesch]] • [[Tanja Grbić]] • [[Anna Haak]] • [[Lisa Jeanpierre]] • [[Pia Kästner]] • [[Datei:Symbol support vote.svg|15px]] [[Myriam Kloster]] • [[Roosa Koskelo]] • [[Kryszina Kicka]] • [[Magali Magail]] • [[Ciara Michel]] • [[Ajla Paradžik]] • [[Hélène Rousseaux]] • [[Anna Rybaczewski]] • [[Déborah Ortschitt]] • [[Athina Papafotiou]] • [[Barbora Purchartová]] • [[Isaline Sager-Weider]] • [[Léa Soldner]] • [[Leonie Schwertmann]] • [[Audrey Syren]] • [[Christelle Nana Tchoudjang]] • [[Olha Tratsch]] • [[Silke Van Avermaet]] • [[David Viana]] ** ''Welorännfààhrer:'' [[Joseph Fritsch]] * ''Verànschtàltunga:'' ** ''Volleybàll:'' [[Volleyball-Weltmeisterschaft der Männer 2022|Volleybàll-Waltmaischterschàft vu da Manner 2022]] • [[Volleyball Nations League 2022 (Männer)|Volleyball Nations League 2022 (Manner)]] ** ''Olìmpischa Schpììler:'' [[Olympische_Sommerspiele_2024|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024]] • [[Eröffnungsfeier_der_Olympischen_Sommerspiele_2024|Äräffnungsfiihr vu da Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Florett_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Florätt (Fràuija)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga (Fràuija)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga (Manner)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachta – Sààwel (Manner)]] • [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_(Frauen)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel (Fràuija)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Säbel_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler 2024/Fachtkunscht – Sààwel Mànnschàft (Manner)]] [[Olympische_Sommerspiele_2024/Fechten_–_Degen_Mannschaft_(Männer)|Olìmpischa Summerschpììler ànna 2024/Fachtkunscht – Daaga Mànnschàft (Manner)]] * ''Nàzionààlmànnschàfta:'' <u>[[Französische_Fußballnationalmannschaft|Französischi Fuessballnationalmannschaft]]</u> • [[Französische Volleyballnationalmannschaft der Männer|Frànzeescha Volleybàllnàzionààlmànnschàft vu da Manner]] * ''Verband:'' [[Swiss Volley]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Language (CoreUI Icons v1.0.0).svg|26px]] Schproochwìssaschàft === * ''Schproocha:'' [[Amerikanisches Englisch|Àmerikàànisch Anglisch]] • [[Champenois]] • <u>[[Manx]]</u> * ''Schproochwìssaschàftler:'' [[Georg Cornelissen]] • [[Rudolf Stark (Altphilologe)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Icons8 flat graduation cap.svg|25px]] Üssbìldung un Schüalsüschteem === * ''Üniwärsitääta un Schüala:'' [[ABCM-Zweisprachigkeit]] • [[Europäische Schule Straßburg|Öiropäischa Schüal vu Schtroossburi]] • [[NEOMA Business School]] • [[Regionale Musikhochschule Reims|Regionààla Müüsikhoochschüal Reims]] • [[Universität des Oberelsass|Üniwärsiteet vum Owwerelsàss]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Bahn aus Zusatzzeichen 1024-15.svg|25px]][[Datei:Avion_silhouette.svg|20px]] Verkeehr === * ''Iisaverkeehr:'' [[Bahnhof Reims|Bààhnhoof Reims]] • [[Bahnstrecke Châlons-en-Champagne–Reims|Bààhnschträcka Châlons-en-Champagne–Reims]] • [[Straßenbahn Reims|Schtroossabààhn Reims]] * ''Luftfàhrt:'' [[China-Eastern-Airlines-Flug 5735]] • [[Tara-Air-Flug 197]] * ''Schtroossaverkeehr:'' [[Autoroute A 4|Otoschtrooss A 4 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 26|Otoschtrooss A 26 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 34|Otoschtrooss A 34 (Frànkrììch)]] • [[Autoroute A 344|Otoschtrooss A 344 (Frànkrììch)]] • [[Route nationale 66|Nàzionààlschtrooss 66 (Frànkrììch)]] <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> === [[Datei:Ellipsis.svg|25px]] sunschtigs === *''Schpììlziggla:'' [[Labubu]] [[Valfleuri]] *''Iikàuifszäntra:'' [[Tripla (Einkaufszentrum)|s’ Iikàuifszäntrum Tripla]] [[Normal (Handelskette)|Normal (Hàndelskätta)]] [[Bob Sternfels]] [[Paro (Roboter)]] [[Marc Touati]] <u>[[Fußball-Weltmeisterschaft_2006|Fueßball-Weltmeischterschaft 2006]]</u> <small>''[[#toc-top|— z’ruck zem Ìnhàltsverzaichniss ↑ —]]''</small> ---- mctq4c1eb5jflhlt59mecn3a2wwmu0i CERN 0 89155 1088658 1065180 2026-09-20T18:36:07Z Phisekw.wichachai 123224 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1088658 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:CERN}} [[Datei:CERN-aerial 1.jpg|mini|E Luftbild vum CERN]] S '''CERN''', di '''Europäisch Organisazioon fir Chäärnfoorschig''', isch e Grooßfoorschigsyyriichtig in dr Neechi vu [[Genf|Gämf]], wu zum Dail z [[Frankreich|Frankryych]] un zum Dail in dr [[Schweiz|Schwyz]] lyt. Am CERN wird [[Physik|fysikaalischi]] Grundlaagefoorschig driibe, vor allem duet mer mit Hilf vu grooße [[Teilchenbeschleuniger|Daillibschlyyniger]] dr Ufböu vu dr Materie untersueche. Zurzyt (2024) isch dr wiichtigscht vu dr Daillibschlyyniger dr [[Large Hadron Collider]] (LHC), wu 2008 in Bedriib gnuu wooren isch. S Akronym CERN laitet si vum franzeesische Name vum Root ab, wu dr Ufdraag fir d Grindig vu dr Organisazioon ghaa het, dr '''''C'''onseil '''e'''uropéen pour la '''r'''echerche '''n'''ucléaire''. Di offiziälle Näme vum CERN sin ''European Organization for Nuclear Research'' uf [[Englische Sprache|Änglisch]] un ''Organisation européenne pour la recherche nucléaire'' uf [[Französische Sprache|Franzeesisch]]. Zurzyt het s CERN 23 Mitgliidstaate. Mit rund 3.400 Mitarbaiter*ne (Stand: 31.&nbsp;Dezämber 2017)<ref name="Personalstatistik">CERN – Human Resources Department: ''CERN Personnel Statistics 2017 – '' Juli 2017 ([https://cds.cern.ch/record/2317058 bi CDS])</ref> isch s CERN s wältwyt greescht Foorschigszäntrum uf eme Biet vu dr Daillifysik. Iiber 14.000 Gaschtwisseschaftler*ne<ref name="Personalstatistik" /> us 85 Nazioone schaffe an CERN-Experimänt. S Jooresbudget vum CERN sin 2023 rund 1,23 Milliarde Schwyzer Franke gsii (ca. 1,27 Milliard Euro).<ref>[https://cds.cern.ch/record/2847387/files/English.pdf Final Budget of the Organization for the sixty-ninth financial year 2023], CERN Finance Committee and Council, 1. Dezämber 2022</ref> == Gschiicht == === Grindig === No zwoo UNESCO-Kumferänze z Florenz un z [[Paris]] hän elf europäischi Regierige d Veryybaarig zue me brovisoorische CERN unterschriibe. Im Mai 1952 het si dr brovisoorisch Root zum eerscht Mool z Paris droffe. Am 29.&nbsp;Juuni 1953, uf dr 6.&nbsp;Kumferänz vun brovisoorische CERN z Paris, hän Verdrätter*ne vu dr zwelf europäische Staate d Grindigsuurkund unterzaichnet. Im Oktoober 1953 isch uf ere Kumferänz z Amsterdam dr Sitz vun CERN un vum Laboratoorium in dr Neechi vu Gämf bstimmt woore. Am 24.&nbsp;Februar 1954 isch di 1.&nbsp;Kumferänz vum CERN-Root no dr Grindig z Gämf gsii. Am 29.&nbsp;Septämber 1954 hän siibe vu dr zwelf Mitgliidstaate dr Staatsverdraag zur Grindig ratifiziert. Am 10.&nbsp;Juuni 1955 isch dr Grundstai vum CERN-Laboratoorium dur dr Felix Bloch, dr eerscht reguleer Generaaldiräkter vum CERN, glait woore. === Eerschti Bschlyyniger === Uurspringli isch s CERN vor allem fir d Foorschig zue dr Chäärnenergy voorgsää gsii, scho bal het mer aber di eerschte Daillibschlyyniger böue. 1957 isch s Synchro-Zyklotron (SC), wu [[Proton|Protoone]] uf bis zue 600&nbsp;MeV bschlyynigt het, in Bedriib gnuu woore, wu eerscht no iiber 33 Joor Bedriib anne 1990 abgschalte wooren isch. Am 24.&nbsp;Novämber 1959 isch s Protoone-Synchrotron (PS) mit ere (doodmool wältwyt hegschte) Protonenergy vu 28&nbsp;GeV chuu, s wiird hite no bruucht as Voorbschlyyniger. 1965 het mer mit Frankryych veryybaart, ass di blaante Protoone-Spyycherring, Intersecting Storage Rings (ISR) gnännt, au uf franzeesischem Boode uusböue wääre. 1968 het dr Georges Charpak e Daillidetäkter erfunde, wu in ere gaasgfillte Chammere e grooßi Aazaal vu paralleel aagoonete Dreet fir e bessere Oorts- un Energyufleesig ghaa hetz. Är het mit däre Drootchammere dr Noowyys vu Dillli rewoluzioniert un het 1992 dr [[Nobelpreis für Physik|Nobelbryys fir Fisik]] iiberchuu. 1970 isch s Budget vum CERN 370 Millioone [[Schweizer Franken|Franke]] gsii. D Cheschte sin 1970 zue 23&nbsp;Brozänt dur d [[Deutschland|Bundesrepublik Dytschland]], zue 22&nbsp;Brozänt dur s Verainigt Cheenigryych un zue 20&nbsp;Brozänt vu Frankryych drait woore. 1970/71 sin di grooße Blooterechammere Gargamelle un BEBC fir dUntersuechig vu [[Neutrino]]-Reakzioone in Bedriib gange. 1971 isch au dr ISR feertiggstellt woore. 1973 het dr André Lagarrigue mit Gargamelle di neitraale Streem vu dr [[Z-Boson|Z0-Dailli]] entdeckt]. 1976 isch dr nei Bschlyyniger Super-Protoone-Synchrotron (SPS) chuu, wu uf eme Baanumfang vu 7&nbsp;km Protoone mit 400 GeV liiferet. 1981 isch s Proton-Antiproton-Collider uusböue woore, doderby het dr Simon van der Meer d Tächnik vu dr stochastische Chielig bruucht. Im Mai 1983 sin am CERN d [[W-Boson|W-]] un d [[Z-Boson|Z-Bosoone]] entdeckt woore, dr Carlo Rubbia un dr Simon van der Meer hän dooderfiir 1984 dr Nobelbryys iiberchuu. Im Lauf vu dr iibe 60-jeerige Gschiicht sin die Bschlyyniger bruucht un in dr Zwischezyt wider abböue oder us em Bedriib gnuu woore: * Large Electron-Positron Collider (LEP, dr Voorgänger vum LHC, usser Bedriib) * ''Synchro-Cyclotron'' (Synchro-Zyklotron, usser Bedriib) * Intersecting Storage Rings (Spyycherring, ISR, usser Bedriib) * ''Low Energy Antiproton Ring'' (LEAR, zum LEIR umböue) == Experimänt un Aalaage == === Grundlaagefoorschig === Am CERN foorscht mer am Ufböu vu dr [[Materie (Physik)|Materie]] un zue dr [[Grundkräfte der Physik|fundamentaale Wägselwiirkige]] zwische dr Elementaardailli, un doodermit an zue dr Froog, us wass s Uniwersum bstoot un wie s verhebt. Mit grooße Daillibschlyyniger wääre Dailli fascht uf [[Lichtgeschwindigkeit|Liechtgschwindigkait]] bschlyynigt un zur Kollisioon brocht. Mit ere Vyylzaal vu unterschiidlige Daillidetäkter wääre druf d Fluugbaane vu dr Dailli rekonschtruiert, wu bi dr Kollisioone entstande sin, doodrus cha mer derno Ruggschliss zie zue dr Aigeschafte vu dr kollidierte un dr nei entstandene Dailli. Fir d Häärstellig un dr Bedriib vu däne Aalaage bruucht s en enoorme tächnische Ufwand un extreemi Aafoorderige an d Rächnerlaischtig fir d Daatenuuswäärtig. Au us däm Grund wird s CERN internazionaal bedriibe un finanziert. === Bschlyyniger === [[Datei:CERN Linac.jpg|mini|Lineaarbschlyyniger im CERN]] Am Aafang vu dr Experimänt steen Bschlyyniger, wu d Dailli uf di kineetisch Energy bringe, wu s bruucht fir d Untersuechige. Wiichtig sin doo s Super Proton Synchrotron (SPS) fir d Voorbschlyynigung un dr Large Hadron Collider (LHC), dr Grooß Hadroone-Spyycherring, dr mit Abstand greescht un ufwändigscht Bschlyyniger, wu am Aafang vu vyylne Experimänt stoot. Anderi Aalaage sin d CERN Hadron Linacs: * Protoone-Lineaarbschlyyniger (Linac2; 50 MeV) * Schwäärjoone-Lineaarbschlyyniger (Linac3) * Protoone-Lineaarbschlyyniger (Linac4; 160 MeV) un derzue: * Proton Synchrotron Booster (PSB) * Proton Synchrotron (PS) * Low Energy Ion Ring (LEIR) * Antiproton Decelerator (AD) * Isotope Separator On Line DEvice (ISOLDE) ==== Large Hadron Collider ==== [[Datei:LHC.svg|mini|Aktuälle Ufböu vum LHC]] Dr Large Hadron Collider (LHC) isch dr greescht Daillibschlyyniger vu dr Wält. Dr Bschlyynigerring het en Umfang vu 26.659&nbsp;m un s het 9.300 Magneet din. Fir d Duurfierig vu dr Experimänt mueß mer dr Spyycherring in zwee Schritt uf d Bedriibstämperatuur aabe chiele. Im eerschte Schritt wääre d Magneet mit Hilf vu flissigem Stickstoff uf 80&nbsp;K (−193,2&nbsp;°C), in eme zweete Schritt mit flissigen Helium uf 1,9&nbsp;K (−271,25&nbsp;°C) aabe gchielt. Derno wird d Aalaag kontrelliert uffegfaare. D Dailli wääre in e baar Umlaif fascht uf Liechtgschwindigkait bschlyynigt un mit ere extreem hooche kineetische Energy zur Kollisioon brocht. Am 8.&nbsp;Augschte 2008 sin di eerschte Protoone in LHC gschosse woore, am 10.&nbsp;Septämber 2008 het s dr eerscht Rundumlauf vu Protoone gee. Am 30.&nbsp;Meerz 2010 isch s zum eerscht #Mool glunge, Protoone mit ere Rekordenergy vu jee 3,5&nbsp;TeV (also insgsamt 7&nbsp;TeV) ufenanderdräffe z loo.<ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/urknallexperiment/article6990263/Urknall-Experiment-glueckt-ohne-Weltuntergang.html Urknall-Experiment glückt ohne Weltuntergang], Die Welt, 30. Meerz 2010.</ref> S sin au erfolgryych [[Blei]]-Joone zur Kollisioon brocht woore,<ref>{{Webarchiv |url=http://www.weltmaschine.de/news/25112010/ |wayback=20151123013225 |text=Artikel bei weltmaschine.de}}, abgerufen am 22. November 2015.</ref> un mer het Blei-Joone mit Protoone kollidiert. 2012 isch d Gsamtenergy uf 8&nbsp;TeV uffebrocht woore. Syterhäär operiert dr LHC in ere Folg vu ''Runs'', wu Experimänt laufe, unterbroche vu blaanmääßige Pause, wu mer fir Reparatuure un Verbesserige bruucht.<ref>{{Internetquelle |url=https://lhc-commissioning.web.cern.ch/lhc-commissioning/schedule/LHC-long-term.htm |titel=LHC long term schedule |hrsg=CERN |datum=2016-01 |sprache=en |abruf=2019-04-25}}</ref> No dr eerschte Langzyt-Abschaltig ''Long Shutdown'' LS1<ref>{{Internetquelle |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/02/long-shutdown-1-exciting-times-ahead |titel=Long Shutdown 1: Exciting times ahead |hrsg=CERN |datum=2013-02-08 |sprache=en |abruf=2019-04-25}}</ref> isch dr LHC syt em 5. April 2015 mit ere Gsamtenergy vu 13&nbsp;TeV glofe.<ref>{{Internetquelle |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/04/proton-beams-are-back-lhc |titel=Proton beams are back in the LHC |hrsg=CERN |datum=2015-04-05 |sprache=en |abruf=2019-04-25}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://home.cern/about/engineering/restarting-lhc-why-13-tev |titel=Restarting the LHC: Why 13 TeV? |hrsg=CERN |datum=2015 |sprache=en |abruf=2019-04-25}}</ref> Vu Ändi 2018 aa isch dr LHC im Rame vum zweete blaanmääßige lange Shutdown (LS2) uf dr Bedriib bi dr Designenergy vu 14&nbsp;TeV un ere heechere Kollisioonsraate ufgrischtet woore, syt 22. April 2022 lauft „Run 3“.<ref name="restart2022">{{Internetquelle |url=https://home.cern/news/news/accelerators/large-hadron-collider-restarts |titel=Large Hadron Collider restarts |datum=2022-04-22 |abruf=2022-04-22 |sprache=en}}</ref> ===== Detäkter ===== D Dailli, wu bi dr Kollisioone entstee, wääre im Rame vu verschiidene Experimänt mit Hilf vu Detäkter regischtriert un druf vu internazionaale Wisseschaftler-Team mit speziälle Computerbrogramm analysiert. D Experimänt bzw. Detäkter am LHC sin: * ALICE ({{lang|en|A Large Ion Collider Experiment}}) isch e Vyylzwäckdetäkter, optimiert fir Kollisioone vu Schwäärjoon, zum Byyschpel Blei, wu extreemi Energydiichtene yydrätte. * ATLAS ({{lang|en|A Toroidal Lhc ApparatuS}}) mit eme ziibelefeermige Ufböu untersuecht vor allem hoochenergeetischi Prooton-Prooton-Kollisioone. Im Juuli 2012 isch mit ATLAS in Verbindig mit CMS dr Noowyys (5σ) vum syter 1964 vermuetete [[Higgs-Boson]] glunge. Fir d Vereffetlichunge zue dr Vorhäärsaag vu däm Dailli isch no dr Entdeckig dr Physik-Nobelbryys vergee woore. Derzue wird mit ATLAS no supersimmeetrische Dailli gsuecht. * CMS ({{lang|en|Compact Muon Solenoid}}) untersuecht au Proton-Proton-Kollisioone; Bsunderhaite sin e Kalorimeeter us Bleiwolframat-Krischtall fir hoochenergeetischi [[Photon|Fotoone]], zuesätzligi Halblaiterspuurdetäkter un e [[Myon]]-Noowyyssischteem. CMS un ATLAS sin eso ufgstellt, ass si ne geegesytigi Iberbriefig vu wisseschaftlige Resultaat garantiere. * LHCb ({{lang|en|Large Hadron Collider beauty experiment}}) vermisst CP-Verletzig bi B- un D-[[Meson|Mesoone]], un suecht no sältene Verfäll vu [[Hadron|Hadroone]], wu s schwäär [[Bottom-Quark]] din het. * TOTEM ({{lang|en|TOTal Elastic and diffractive cross section Measurement}}) fir s Ermittle vu dr Greeßi vum Proton mit ere Gnauigkait, wu mer bishäär noonig ghscafft het. * LHCf ({{lang|en|Large Hadron Collider forward}}) untersuecht Kollisioonsprodukt, wu fascht exakt in Riichtig vu dr Daillistraale fliege. D Ergebnis wääre unter anderem bruucht fir d Simulazioon vu dr [[Kosmische Strahlung|kosmische Straalig]]. * MoEDAL ({{lang|en|Monopole and Exotics Detector at the LHC}}) suecht no magneetische Monopool un meeglige Relikt vu mikroskoopische Schwaarze Lecher un supersimeetrische Dailli. === Anderi fisikaalischi Experimänt === Nääbe dr Experimänt am LHC duet mer mit d andere Bschlyyniger un Detäkter anderi Experimänt duurefiere go d Hadroonstruktuur un -produkzioon, d Neutriinooszillazioon un di Dunkel Materrie untersueche: * COMPASS-Experimänt ('''Co'''mmon '''M'''uon '''P'''roton '''A'''pparatus for '''S'''tructure and '''S'''pectroscopy): COMPASS isch e Experimänt us dr Hoochenergyfisik am Super Proton Synchrotron (SPS). Zyyl vum Exerimänt isch zum ainde d Foorschig an dr Hadroonstruktuur un zum andere Hadroonschpäktroskopy mit Myon- un Hadroonstraale mit hoocher Intänsiteet. S COMPASS-Schpäktremeeter isch in dr Joor 1999 bis 2000 ufböue un im Rame vun eme tächnische Run 2001 in Bedriibg gnuu woore. D Daatenaam het im Summer 2001 aagfange un wiird noch ere aijeerige Unterbrächig syt 2005 fuurtgsetzt. 240 Wisseschaftler*ne us 12 Länder un 28 Inschtitut sin bi COMPASS engaschiert. * NA61/SHINE Experimänt ('''S'''PS '''H'''eavy '''I'''on and '''N'''eutrino '''E'''xperiment): NA61/SHINE foorscht an dr Hadroonprodukzioon bi Kollisioone vu verschiidene Hadroon- un Joonstraale mit diwäärse nukleare Target bi SPS Energy. D Zyyl vum Experimänt umfasse d Untersuechig vu dr Aigeschafte vum Confinement|onset of deconfinement, d Suech noch em kritische Punkt vu dr Materie, wu staark wägselwiirkt, un Referänzmässige fir Experimänt mit Neutriino (T2K) un kosmischer Straalig (Pierre-Auger-Observatoorium). * CNGS ('''C'''ERN '''N'''eutrinos to '''G'''ran '''S'''asso): Zyyl vum Experimänt isch s, d Neutriinooszillazioon z untersueche. Dooderzue wird mit Hilf vum SPS-Bschlyyniger e Neutriino-Straal gmacht, wu mit em OPERA im italieenische Laboor Gran Sasso National Laboratory (LNGS) detektiert un untersuecht wiirdl. Mit dr Konschtrukzioon het mer im Septämber 2000 aagfange. Am 18.&nbsp;Augschte 2006 het OPERA dr eerscht Neutriino-Straal detektiert, am 2.&nbsp;Oktoober 2007 dr eerscht Straal us em CERN<ref>[http://www.interactions.org/cms/?pid=1025498 Neutrinos sent from CERN in Geneva “photographed” at the Gran Sasso Laboratory after a travel of 730&nbsp;km under the Earth crust.] (Interactions News Wire #59-07) </ref> * ISOLDE ({{lang|en|'''I'''sotope '''S'''eparator '''O'''n '''L'''ine '''DE'''vice<ref>[http://isolde.web.cern.ch/history ''ISOLDE – History.''] ISOLDE – The Radioactive Ion Beam Facility, abgerufen am 14. August 2013.</ref>}}): ISOLDE isch e online Isotoope-Masseseperaater, wu ne Vyylzaal vu radioaktiive Joonestraale cha dermit gmacht wääre, wu in Experimänt vu dr Atoom-, Chäärn-, Aschtro- un Feschtkeerperfisik un biomediziinische Stuudie bruucht wääre. Iiber 700 Isotoop vu 70 verschiidene Elemänt mit Läänbesduure bis in Millisekunde-Beraich het mer bishäär untersuecht. * CAST-Experimänt ('''C'''ERN '''A'''xion '''S'''olar '''T'''elescope): In däm Experimänt versuecht mer, mit eme seli staarke Magneetfäld sognännti solaari Axioone noozwyyse. Des sin hypotheetischi, subatomaari Dailli, wu mit gweendliger Materie nume seli schwach wägslewiirke, wu as Hauptkandidaate fir d Exischtänz vu Dunkler Materie gälte. Dernääbe wääre au ne Hufe chlaineri Experimänt duuregfiert, unter anderem: * CLOUD-Experimänt ('''C'''osmics '''L'''eaving '''Ou'''tdoor '''D'''roplets): CLOUD isch e internazionaal Projäkt am Proton Synchrotron (PS) zum Untersueche vum Yyfluss vu kosmischer Straalig uf d Bildig vu Kondensazioonschyym (Aerosool) in dr Atmosfääre un dodermit uf d Bildig vu Wulke. CLOUD lauft syt 20096. === Computertächnik === [[Datei:CERN Server.jpg|mini|Server im Rächezäntrum.]] <div class="tright" style="clear:none;">[[Datei:CERN Server 03.jpg|mini|ohne|Rächezäntrum im CERN.]]</div> Go di riisige Datenmänge, wu syt Novämber 2009 an dr vier grooße Experimänt ALICE, ATLAS, CMS un LHCb vum LHC aafalle, verschaffe chenne, het mer s LHC Computing Grid entwicklet, e Sischteem fir verdailt Rächne. Au s [[World Wide Web]] het syni Uurspring am CERN. Go Foorschigsergeebnis uf aifachi Aart un Wyys unter dr Wisseschaftler*ne uusdusche, isch s Kunzäpt scho 1989 quasi as Nääbebrodukt vu dr aigetlige Foorschigsarbeit [[Tim Berners-Lee]] entwicklet woore. == Literatur == * Robert Jungk: ''Die große Maschine – Auf dem Weg in eine andere Welt''. Bern/München/Wien, 1966 * Martin Beglinger: ''Der Staat der Physiker''. In: ''Das Magazin'', N° 43, 1. November 2013, ''Lauter Teilchenbeschleuniger: Menschen am Cern''. Tamedia AG, Zürich. * Hannelore Dittmar-Ilgen: ''50 Jahre CERN – Ein Beitrag Europas für die Zukunft''. In: ''Naturwissenschaftliche Rundschau.'' 57, 12, Stuttgart 2004, S.&nbsp;653–660. * Jürgen Drees, Hans Jürgen Hilke: ''50 Jahre CERN'', Physik Journal, Band 3, 2004, Nr. 10, S. 47–53 * Rolf Landua: ''Am Rande der Dimensionen. Gespräche über die Physik am CERN.'' Suhrkamp, [[Frankfurt am Main]] 2008, ISBN 3-518-26003-0. * Andri Pol: ''Menschen am Cern – Europäische Organisation für Kernforschung.'' Herausgegeben von Lars Müller, mit Texten von Peter Stamm und Rolf Heuer. Lars Müller Publishers, Baden 2013.CERN * ''History of CERN'', 3 Bänd, North Holland ** Band 1: Armin Hermann, Lanfranco Belloni, Gerhard John Krige, Ulrike Mersits, Dominique Pestre: ''Launching the European Organization for Nuclear Research'' ** Band 2: Armin Hermann, Gerhard John Krige, Ulrike Mersits, Dominique Pestre, Laura Weiss: ''Building and Running the Laboratory,'' 1990 ** Band 3: Uusegee vum J. Krige, 1996 == Weblink == {{Commonscat}} * [http://home.cern/ Websyte vum CERN] == Fueßnote == <references /> {{Coordinate|NS=46/14/0/N|EW=6/2/57/E|type=landmark|dim=1000|region=CH-GE/FR-01}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Kärnphysik]] [[Kategorie:Forschigsinschtitut i de Schwiiz]] [[Kategorie:Schwizer Organisation]] [[Kategorie:Französeschi Organisation]] [[Kategorie:Kanton Gämf]] cips9t414sdjykexl1kz4x01biplqm3 2026 0 94119 1088673 1088585 2026-09-21T08:57:38Z Holder 491 1088673 wikitext text/x-wiki {{Artikel Jahr}} {| {{Jahresbox}} | colspan="2" style="text-align:center;"|[[Datei:ECDM 20260624 Europe Heatwave.pdf|250px|Hitzewälle im Juni 2026]]<br />Im Rame vun ere extreme Hitzewälle chunnt in verschidene eurpopäische Staate zue Hitzerekord. |- |} {{Linkbox Andere Kalender}} |} == Was isch bassiert? == * [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr [[Guy Parmelin]] wird [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänt]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: [[Zypern|Zypere]] ibernimmt d Rotsbresidäntschaft vu dr [[Europäische Union|EU]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: D [[Schweiz|Schwyz]] ibernimmt d Bresidäntschaft vu dr [[Organisation für Sicherheit und Zusammenarbeit in Europa|OSZE]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: [[Bulgarien|Bulgarie]] wird Mitglid vu dr [[Eurozone]] un firert dodermit dr [[Euro]] yy. * [[1. Januar|1. Jänner]]: D Schwyzer Gmai [[Moutier|Münschter]] wägslet vum [[Kanton Bern|Kanton Bärn]] zum [[Kanton Jura]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: In ere Brandkataschtrof in ere Bar z [[Crans-Montana]], Wallis, stärbe 40 Lyt un 119 wäre verletzt. * [[3. Januar|3. Jänner]]: D [[USA]] fiere ne militerische Aagriff uf [[Venezuela]] dure un näme dr Bresidänt vum Land, [[Nicolás Maduro]], gfange un schaffe ne us em Land. * [[19. Januar|19.]] bis [[23. Januar|23. Jänner]]: 56. [[Weltwirtschaftsforum|Wältwirtschaftsforum]] uf [[Davos|Tafaas]], Schwyz * [[21. Januar|21.]] bis [[28. Januar|28. Jänner]]: 61. [[Solothurner Filmtage|Soledurner Filmdäg]] * [[6. Februar|6.]] bis [[22. Februar]]: XXV. [[Olympische Winterspiele|Olympischi Winterspiil]] z Mailand un z Cortina d’Ampezzo, Italie. * [[12. Februar|12.]] bis [[22. Februar]]: 76. [[Internationale Filmfestspiele Berlin|Internationali Filmfeschtspiil Berlin]] * [[24. Februar]]: Di Dytsch Bischofskumferänz wehlt dr Heiner Wilmer, dr Bischof vu Hildesheim, zum Vorsitzer. * [[28. Februar]]: D [[USA]] un [[Israel]] gryfe zäme dr [[Iran]] aa, doderby chunnt unter anderem dr eberscht Religionsfierer Ali Chamenei um s Lääbe im Gegezug gryft dr Iran Israel un US-Militärbase in sibe andere Staate in dr Region aa. * [[8. März|8. Merz]]: Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2026|Landdagswahl z Bade-Wirttebärg]] cheme di [[Bündnis 90/Die Grünen|Griene]] drotz lychte Verluscht mit 30,2 % (-2,2) zum dritte Mol in Folg uf s bescht Ergebnis, d [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] gwinnt derzue un chunnt mit 29,7 % (+5,6) uf dr zweet Blatz. D [[Alternative für Deutschland|AfD]] gwinnt mit 18,8 % (+9,1) dytli derzue, s bescht Ergebnis in eme weschtdytsche Flecheland. D [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] verliert dytli un het mit 5,5 % (−5,5) s schlächtscht Ergebnis bi re Landdagswahl z Dytschland syt em Zweete Wältchrieg. D [[Die Linke|Linksbartei]] (4,4 %, +0,8) un d [[Freie Demokratische Partei|FDP]] (4,4 %, −6,1) sin dergege an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange blibe. * [[8. März|8. Merz]]: Bi dr [[Volksabstimmung (Schweiz)|Volksabstimmig]] in dr Schwyz wird d Volksinitiativ «Ja zu einer unabhängigen, freien Schweizer Währung mit Münzen oder Banknoten (Bargeld ist Freiheit)» mit 54,42 % Nai-Stimme un em Mee vu de Ständ (8:14) abglähnt. Dr [[Gegenentwurf (Schweiz)|Gegenentwurf]] («Bundesbeschluss vom 17. September 2025 über die schweizerische Währung und die Bargeldversorgung») mit 73,42 % Jo-Stimme un em Mee vu de Ständ (22:0) aagnuu, d Stichfrog het kai Roll gspiilt, wel dr Gegenentwurf aagnuu woren isch. Bi me [[Doppeltes Ja mit Stichfrage|Dopplete Jo]] hätt s Volch mit 1'835'347 zue 1'093'697 Stimme dr Gegenentwurf aagnuu. Tessin un Jura wäre di ainzige Kanton gsii, wu fir d Initiativ gstimmt hätte. D Volksinitiative «200 Franken sind genug! (SRG-Initiative)» un «Für eine gerechte Energie- und Klimapolitik: Investieren für Wohlstand, Arbeit und Umwelt (Klimafonds-Initiative)» sin boodi mit 61,92 % bzw. 70,73 % Nai-Stimme un em Mee vu de Ständ (boodi 0:22) abglähnt wore. S «Bundesgesetz über die Individualbesteuerung» isch bim Fakulative Referändum mit 54,23 % Jo-Stimme aagnuu wore. * [[8. März|8. Merz]]: Kommunalwahle z [[Bayern]] * [[12. April]]: Bi dr Barlemäntswahl z [[Ungarn]] gwinnt d Oppositionsbartei Tisza gege d Fidesz-Bartei um de Minischterbresidänt [[Viktor Orbán]], wu syt 2010 regiert het. * [[12. April]]: [[Freiburg-Marathon|Friburg-Marathon]] * [[12. April]]: [[Zürich-Marathon|Züri Marathon]] * [[28. April]] bis [[3. Mai]]: 79. [[Tour de Romandie]] * [[8. Mai|8.]] bis [[31. Mai]]: 109. [[Giro d’Italia]] * [[12. Mai|12.]] bis [[16. Mai]]: 70. [[Eurovision Song Contest]] z Wien, Eschtrych * [[13. Mai]]: Dr [[Cem Özdemir]] wird vum [[Landtag von Baden-Württemberg|bade-wirttebärgische Landdag]] zum Minischterbresidänt vu [[ Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] gwehlt. Är fiert e grien-schwarzi Koalition us [[Bündnis 90/Die Grünen|Bindnis 90/Di Griene]] un [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]. * [[14. Juni]]: Bi dr [[Volksabstimmung (Schweiz)|Volksabstimmig]] in dr Schwyz wird d Volksinitiativ «Keine 10-Millionen-Schweiz! (Nachhaltigkeitsinitiative)» mit 54,79 % Nai-Stimme un em Mee vu de Ständ (10:13) abglähnt. D «Änderung des Bundesgesetzes über den zivilen Ersatzdienst (Zivildienstgesetz)» isch bim Fakulative Referändum mit 52,46 % Jo-Stimme aagnuu wore. * [[17. Juni|17.]] bis [[21. Juni]]: 89. [[Tour de Suisse]] * [[17. Juni|18.]] bis [[28. Juni]]: Im Rame vun ere extreme Hitzewälle chunnt in verschidene eurpopäische Staate zue Hitzerekord, z Dytschland wäre drei Dääg in Folg di hegschte Tämperature syt em Aafang vu dr Wätterufzaichnige gmässe: am 26.6. z Saarbrücken-Burbach 41,3 °C, am 27.6. z Sandersdorf-Brehna 41,6°C un am 28.6. z Coschen 41,7 °C. Au z Frankrych het s an zwee Dääg in Folg Hitzerekord gee. * [[18. Juni|18.]] bis [[21. Juni]]: [[Art Basel]] * [[26. Juni|26.]] bis [[28. Juni]]: 32. [[Eidgenössisches Jodlerfest|Eidgnössisch Jodlerfäscht]] z [[Basel|Baasel]] * [[1. Juli]]: [[Irland]] ibernimmt d Rotsbresidäntschaft vu dr [[Europäische Union|EU]]. * [[3. Juli|3.]] bis [[18. Juli]]: 60. [[Montreux Jazz Festival]] * [[4. Juli|4.]] bis [[26. Juli]]: 113. [[Tour de France]] * [[15. Juli]] bis [[2. August|2. Augschte]]: 42. [[Zelt-Musik-Festival]], Friburg * [[22. Juli]] bis [[23. August|23. Augschte]]: [[Bregenzer Festspiele|Breagazer Feschtspiil]] * [[25. Juli]]: Bi me islamistische Aaschlag uf dr [[Berlin]]er [[Christopher Street Day]] stirbt e Frau, 16 Mänsche wäre verletzt. Dr muetmaßlig Däter wird am Dag druf vu dr Bolizei verschosse. * [[30. Juli|30.]]/[[31. Juli]]: Rund 60 000 Mänsche schwimme vu [[Marokko]] us iber s Meer in di [[Spanien|spanisch]] Exklave [[Ceuta]] un umgehn eso dr Gränzhag, wu illegali Yywanderig soll verhindere. Doderby cheme 88 Lyt um s Läbe. Fascht alli wäre in de Däg druf wider retur uf Marokko gschickt. * [[8. August|8. Augschte]]: [[Street Parade]] z Züri * [[15. August|15. Augschte]]: S [[Haus Liechten­stein|Huus Liachtastaa]] bschließt e Neireglig vu dr Droonfolg: chimftig sin au erscht­geboreni Fraue erb­folgberäch­tigt un chennte Landes­firschti vu [[Liechtenstein|Liachtastaa]] wäre. * [[29. August|29. Augschte]]: In ere Volks­befrogig stimmt d Bevel­kerig vu [[Island]] gege d Wider­ufnahm vu Bydritts­verhand­lige mit dr [[Europä­ische Union]]. * Dr Augschte 2026 isch noch em europäische Ärdbeobachtigsbrogramm Copernicus mit ere globale Durschnittstämperatur vu 16,96&nbsp;°C dr [[Globale Erwärmung|wermscht Monet syt em Aafang vu de Mässige 1940]]. * [[6. September|6. Septämber]]: Bi dr Landdagswahl z [[Sachsen-Anhalt|Sachse-Anhalt]] chunnt d [[Alternative für Deutschland|AfD]] mit 43,8 % vu dr Stimme uf dr hegscht Wärt, wu si bishär bi re Landdagswahl iberchuu het. D [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] gheit mit 17,2 % uf e historische Diefpunkt. [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] un [[Bündnis 90/Die Grünen|Grieni]] cheme uf 9,3 bzw. 8,9 % vu dr Stimme, di [[Die Linke|Linke]] cheme mit 8,6 % uf ire bishär schlächtsch Wahlergebnis z Sachse-Anhalt. S [[Bündnis Sahra Wagenknecht|BSW]] schafft mit 5,3 % dr Yyzug in Landdag, d [[Freie Demokratische Partei|FDP]] blybt dergege mit 2,6 % an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange. * [[20. September|20. Septämber]]: Bi dr Landdagswahl z [[Mecklenburg-Vorpommern]] chunnt d [[Alternative für Deutschland|AfD]] mit 38,2 % (+21,5) vu dr Stimme uf ire beschte Ergebnis im Land un wird sterkschti Bartei. D [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] wird mit 35,5 % (−4,1) zwootsterkschti Bartei. Au im Landdag verdrätte sin di [[Die Linke|Linke]] (6,5 %, −3,4) un di [[Bündnis 90/Die Grünen|Griene]] (5,7 %, −0,6). D [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] chunnt ufn 4,9 % (−8,4) un blybt zum erschte Mol in dr Gschicht vu dr Bundesrepublik Dytschland in ere Landdagswal an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange. Nit im Landdag sin au s [[Bündnis Sahra Wagenknecht|BSW]] (4,8 %, +4,8) un d [[Freie Demokratische Partei|FDP]] (1 %, −4,8). * [[10. Oktober|10.]] bis [[20. Oktober]]: 83. [[OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung]] z [[St. Gallen|Sanggale]] * [[9. November|9.]] bis [[20. November|20. Novämber]]: 31. [[UN-Klimakonferenz|UN-Klimakumferänz]] (COP 31 / CMP 21 / CMA 8) z Antalya, Dirkei == gstorbe == * [[18. Februar]]: [[Margot Queitsch]], dytschi Bolitikeri * [[22. Februar]]: [[Willy Loretan]], Schwyzer Bolitiker * [[24. März|24. Merz]]: [[Birutė Galdikas]], kanadischi Zoologi * [[28. März|28. Merz]]: [[Arno Müller]], dytsche Dialäktautor * [[9. April]]: [[Afrika Bambaata]], US-amerikanische HipHop-Pionier un Grinder vu dr Zulu-Nation * [[30. April]]: [[Georg Baselitz]], dytsche Moler * [[7. Mai]]: [[Ursula Bäumlin]], Schwyzer Bolitikeri * [[10. Juni]]: [[Jean Ziegler]], Schwyzer Soziolog un Bolitiker * [[17. Juni]]: [[Frank Dietsche]], dytsche Lehrer un Liedermacher * [[17. Juni]]: [[Hildegard Fässler]], Schwyzer Bolitikeri * [[20. Juni]]: [[Geneviève Aubry]], Schwyzer Bolitikeri * [[5. Juli]]: [[Adolf Seger]], dytsche Ringer * [[5. Juli]]: [[Adolf Vallaster]], Vorarlbärger Mundartschriftsteller * [[10. Juli]]: [[Roland Collombin]], Schwyzer Skirännfahrer * [[2. August|2. Augschte]]: [[Monika Helfer]], Vorarlbärger Schriftstelleri * [[25. August|25. Augschte]]: [[Dolly Parton]], US-amerikanischi Country-Sängeri * [[27. August|27. Augschte]]: [[Ratko Mladić]], serbische General un Chriegsverbrächer * [[31. August|31. Augschte]]: [[Édouard Balladur]], franzesische Bolitiker * [[15. September|15. Septämber]]: [[Kurt Ückert]], dytsche Haimetautor == Weblink == {{Commonscat}} gbxfsl7hbzn8fu5lcttjet20931pwjr 1088674 1088673 2026-09-21T08:58:12Z Holder 491 /* Was isch bassiert? */ 1088674 wikitext text/x-wiki {{Artikel Jahr}} {| {{Jahresbox}} | colspan="2" style="text-align:center;"|[[Datei:ECDM 20260624 Europe Heatwave.pdf|250px|Hitzewälle im Juni 2026]]<br />Im Rame vun ere extreme Hitzewälle chunnt in verschidene eurpopäische Staate zue Hitzerekord. |- |} {{Linkbox Andere Kalender}} |} == Was isch bassiert? == * [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr [[Guy Parmelin]] wird [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänt]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: [[Zypern|Zypere]] ibernimmt d Rotsbresidäntschaft vu dr [[Europäische Union|EU]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: D [[Schweiz|Schwyz]] ibernimmt d Bresidäntschaft vu dr [[Organisation für Sicherheit und Zusammenarbeit in Europa|OSZE]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: [[Bulgarien|Bulgarie]] wird Mitglid vu dr [[Eurozone]] un firert dodermit dr [[Euro]] yy. * [[1. Januar|1. Jänner]]: D Schwyzer Gmai [[Moutier|Münschter]] wägslet vum [[Kanton Bern|Kanton Bärn]] zum [[Kanton Jura]]. * [[1. Januar|1. Jänner]]: In ere Brandkataschtrof in ere Bar z [[Crans-Montana]], Wallis, stärbe 40 Lyt un 119 wäre verletzt. * [[3. Januar|3. Jänner]]: D [[USA]] fiere ne militerische Aagriff uf [[Venezuela]] dure un näme dr Bresidänt vum Land, [[Nicolás Maduro]], gfange un schaffe ne us em Land. * [[19. Januar|19.]] bis [[23. Januar|23. Jänner]]: 56. [[Weltwirtschaftsforum|Wältwirtschaftsforum]] uf [[Davos|Tafaas]], Schwyz * [[21. Januar|21.]] bis [[28. Januar|28. Jänner]]: 61. [[Solothurner Filmtage|Soledurner Filmdäg]] * [[6. Februar|6.]] bis [[22. Februar]]: XXV. [[Olympische Winterspiele|Olympischi Winterspiil]] z Mailand un z Cortina d’Ampezzo, Italie. * [[12. Februar|12.]] bis [[22. Februar]]: 76. [[Internationale Filmfestspiele Berlin|Internationali Filmfeschtspiil Berlin]] * [[24. Februar]]: Di Dytsch Bischofskumferänz wehlt dr Heiner Wilmer, dr Bischof vu Hildesheim, zum Vorsitzer. * [[28. Februar]]: D [[USA]] un [[Israel]] gryfe zäme dr [[Iran]] aa, doderby chunnt unter anderem dr eberscht Religionsfierer Ali Chamenei um s Lääbe im Gegezug gryft dr Iran Israel un US-Militärbase in sibe andere Staate in dr Region aa. * [[8. März|8. Merz]]: Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2026|Landdagswahl z Bade-Wirttebärg]] cheme di [[Bündnis 90/Die Grünen|Griene]] drotz lychte Verluscht mit 30,2 % (-2,2) zum dritte Mol in Folg uf s bescht Ergebnis, d [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] gwinnt derzue un chunnt mit 29,7 % (+5,6) uf dr zweet Blatz. D [[Alternative für Deutschland|AfD]] gwinnt mit 18,8 % (+9,1) dytli derzue, s bescht Ergebnis in eme weschtdytsche Flecheland. D [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] verliert dytli un het mit 5,5 % (−5,5) s schlächtscht Ergebnis bi re Landdagswahl z Dytschland syt em Zweete Wältchrieg. D [[Die Linke|Linksbartei]] (4,4 %, +0,8) un d [[Freie Demokratische Partei|FDP]] (4,4 %, −6,1) sin dergege an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange blibe. * [[8. März|8. Merz]]: Bi dr [[Volksabstimmung (Schweiz)|Volksabstimmig]] in dr Schwyz wird d Volksinitiativ «Ja zu einer unabhängigen, freien Schweizer Währung mit Münzen oder Banknoten (Bargeld ist Freiheit)» mit 54,42 % Nai-Stimme un em Mee vu de Ständ (8:14) abglähnt. Dr [[Gegenentwurf (Schweiz)|Gegenentwurf]] («Bundesbeschluss vom 17. September 2025 über die schweizerische Währung und die Bargeldversorgung») mit 73,42 % Jo-Stimme un em Mee vu de Ständ (22:0) aagnuu, d Stichfrog het kai Roll gspiilt, wel dr Gegenentwurf aagnuu woren isch. Bi me [[Doppeltes Ja mit Stichfrage|Dopplete Jo]] hätt s Volch mit 1'835'347 zue 1'093'697 Stimme dr Gegenentwurf aagnuu. Tessin un Jura wäre di ainzige Kanton gsii, wu fir d Initiativ gstimmt hätte. D Volksinitiative «200 Franken sind genug! (SRG-Initiative)» un «Für eine gerechte Energie- und Klimapolitik: Investieren für Wohlstand, Arbeit und Umwelt (Klimafonds-Initiative)» sin boodi mit 61,92 % bzw. 70,73 % Nai-Stimme un em Mee vu de Ständ (boodi 0:22) abglähnt wore. S «Bundesgesetz über die Individualbesteuerung» isch bim Fakulative Referändum mit 54,23 % Jo-Stimme aagnuu wore. * [[8. März|8. Merz]]: Kommunalwahle z [[Bayern]] * [[12. April]]: Bi dr Barlemäntswahl z [[Ungarn]] gwinnt d Oppositionsbartei Tisza gege d Fidesz-Bartei um de Minischterbresidänt [[Viktor Orbán]], wu syt 2010 regiert het. * [[12. April]]: [[Freiburg-Marathon|Friburg-Marathon]] * [[12. April]]: [[Zürich-Marathon|Züri Marathon]] * [[28. April]] bis [[3. Mai]]: 79. [[Tour de Romandie]] * [[8. Mai|8.]] bis [[31. Mai]]: 109. [[Giro d’Italia]] * [[12. Mai|12.]] bis [[16. Mai]]: 70. [[Eurovision Song Contest]] z Wien, Eschtrych * [[13. Mai]]: Dr [[Cem Özdemir]] wird vum [[Landtag von Baden-Württemberg|bade-wirttebärgische Landdag]] zum Minischterbresidänt vu [[ Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] gwehlt. Är fiert e grien-schwarzi Koalition us [[Bündnis 90/Die Grünen|Bindnis 90/Di Griene]] un [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]. * [[14. Juni]]: Bi dr [[Volksabstimmung (Schweiz)|Volksabstimmig]] in dr Schwyz wird d Volksinitiativ «Keine 10-Millionen-Schweiz! (Nachhaltigkeitsinitiative)» mit 54,79 % Nai-Stimme un em Mee vu de Ständ (10:13) abglähnt. D «Änderung des Bundesgesetzes über den zivilen Ersatzdienst (Zivildienstgesetz)» isch bim Fakulative Referändum mit 52,46 % Jo-Stimme aagnuu wore. * [[17. Juni|17.]] bis [[21. Juni]]: 89. [[Tour de Suisse]] * [[17. Juni|18.]] bis [[28. Juni]]: Im Rame vun ere extreme Hitzewälle chunnt in verschidene eurpopäische Staate zue Hitzerekord, z Dytschland wäre drei Dääg in Folg di hegschte Tämperature syt em Aafang vu dr Wätterufzaichnige gmässe: am 26.6. z Saarbrücken-Burbach 41,3 °C, am 27.6. z Sandersdorf-Brehna 41,6°C un am 28.6. z Coschen 41,7 °C. Au z Frankrych het s an zwee Dääg in Folg Hitzerekord gee. * [[18. Juni|18.]] bis [[21. Juni]]: [[Art Basel]] * [[26. Juni|26.]] bis [[28. Juni]]: 32. [[Eidgenössisches Jodlerfest|Eidgnössisch Jodlerfäscht]] z [[Basel|Baasel]] * [[1. Juli]]: [[Irland]] ibernimmt d Rotsbresidäntschaft vu dr [[Europäische Union|EU]]. * [[3. Juli|3.]] bis [[18. Juli]]: 60. [[Montreux Jazz Festival]] * [[4. Juli|4.]] bis [[26. Juli]]: 113. [[Tour de France]] * [[15. Juli]] bis [[2. August|2. Augschte]]: 42. [[Zelt-Musik-Festival]], Friburg * [[22. Juli]] bis [[23. August|23. Augschte]]: [[Bregenzer Festspiele|Breagazer Feschtspiil]] * [[25. Juli]]: Bi me islamistische Aaschlag uf dr [[Berlin]]er [[Christopher Street Day]] stirbt e Frau, 16 Mänsche wäre verletzt. Dr muetmaßlig Däter wird am Dag druf vu dr Bolizei verschosse. * [[30. Juli|30.]]/[[31. Juli]]: Rund 60 000 Mänsche schwimme vu [[Marokko]] us iber s Meer in di [[Spanien|spanisch]] Exklave [[Ceuta]] un umgehn eso dr Gränzhag, wu illegali Yywanderig soll verhindere. Doderby cheme 88 Lyt um s Läbe. Fascht alli wäre in de Däg druf wider retur uf Marokko gschickt. * [[8. August|8. Augschte]]: [[Street Parade]] z Züri * [[15. August|15. Augschte]]: S [[Haus Liechten­stein|Huus Liachtastaa]] bschließt e Neireglig vu dr Droonfolg: chimftig sin au erscht­geboreni Fraue erb­folgberäch­tigt un chennte Landes­firschti vu [[Liechtenstein|Liachtastaa]] wäre. * [[29. August|29. Augschte]]: In ere Volks­befrogig stimmt d Bevel­kerig vu [[Island]] gege d Wider­ufnahm vu Bydritts­verhand­lige mit dr [[Europä­ische Union]]. * Dr Augschte 2026 isch noch em europäische Ärdbeobachtigsbrogramm Copernicus mit ere globale Durschnittstämperatur vu 16,96&nbsp;°C dr [[Globale Erwärmung|wermscht Monet syt em Aafang vu de Mässige 1940]]. * [[6. September|6. Septämber]]: Bi dr Landdagswahl z [[Sachsen-Anhalt|Sachse-Anhalt]] chunnt d [[Alternative für Deutschland|AfD]] mit 43,8 % vu dr Stimme uf dr hegscht Wärt, wu si bishär bi re Landdagswahl iberchuu het. D [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] gheit mit 17,2 % uf e historische Diefpunkt. [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] un [[Bündnis 90/Die Grünen|Grieni]] cheme uf 9,3 bzw. 8,9 % vu dr Stimme, di [[Die Linke|Linke]] cheme mit 8,6 % uf ire bishär schlächtsch Wahlergebnis z Sachse-Anhalt. S [[Bündnis Sahra Wagenknecht|BSW]] schafft mit 5,3 % dr Yyzug in Landdag, d [[Freie Demokratische Partei|FDP]] blybt dergege mit 2,6 % an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange. * [[20. September|20. Septämber]]: Bi dr Landdagswahl z [[Mecklenburg-Vorpommern]] chunnt d [[Alternative für Deutschland|AfD]] mit 38,2 % (+21,5) vu dr Stimme uf ire beschte Ergebnis im Land un wird sterkschti Bartei. D [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] wird mit 35,5 % (−4,1) zwootsterkschti Bartei. Au im Landdag verdrätte sin di [[Die Linke|Linke]] (6,5 %, −3,4) un di [[Bündnis 90/Die Grünen|Griene]] (5,7 %, −0,6). D [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] chunnt uf 4,9 % (−8,4) un blybt zum erschte Mol in dr Gschicht vu dr Bundesrepublik Dytschland in ere Landdagswahl an dr Fimf-Brozänt-Hurd hange. Nit im Landdag sin au s [[Bündnis Sahra Wagenknecht|BSW]] (4,8 %, +4,8) un d [[Freie Demokratische Partei|FDP]] (1 %, −4,8). * [[10. Oktober|10.]] bis [[20. Oktober]]: 83. [[OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung]] z [[St. Gallen|Sanggale]] * [[9. November|9.]] bis [[20. November|20. Novämber]]: 31. [[UN-Klimakonferenz|UN-Klimakumferänz]] (COP 31 / CMP 21 / CMA 8) z Antalya, Dirkei == gstorbe == * [[18. Februar]]: [[Margot Queitsch]], dytschi Bolitikeri * [[22. Februar]]: [[Willy Loretan]], Schwyzer Bolitiker * [[24. März|24. Merz]]: [[Birutė Galdikas]], kanadischi Zoologi * [[28. März|28. Merz]]: [[Arno Müller]], dytsche Dialäktautor * [[9. April]]: [[Afrika Bambaata]], US-amerikanische HipHop-Pionier un Grinder vu dr Zulu-Nation * [[30. April]]: [[Georg Baselitz]], dytsche Moler * [[7. Mai]]: [[Ursula Bäumlin]], Schwyzer Bolitikeri * [[10. Juni]]: [[Jean Ziegler]], Schwyzer Soziolog un Bolitiker * [[17. Juni]]: [[Frank Dietsche]], dytsche Lehrer un Liedermacher * [[17. Juni]]: [[Hildegard Fässler]], Schwyzer Bolitikeri * [[20. Juni]]: [[Geneviève Aubry]], Schwyzer Bolitikeri * [[5. Juli]]: [[Adolf Seger]], dytsche Ringer * [[5. Juli]]: [[Adolf Vallaster]], Vorarlbärger Mundartschriftsteller * [[10. Juli]]: [[Roland Collombin]], Schwyzer Skirännfahrer * [[2. August|2. Augschte]]: [[Monika Helfer]], Vorarlbärger Schriftstelleri * [[25. August|25. Augschte]]: [[Dolly Parton]], US-amerikanischi Country-Sängeri * [[27. August|27. Augschte]]: [[Ratko Mladić]], serbische General un Chriegsverbrächer * [[31. August|31. Augschte]]: [[Édouard Balladur]], franzesische Bolitiker * [[15. September|15. Septämber]]: [[Kurt Ückert]], dytsche Haimetautor == Weblink == {{Commonscat}} r1gptiv689tlloynoxq78wj9a35wsgg Wallee 0 94986 1088654 1088648 2026-09-20T13:22:24Z Thor1982 97920 Dr Thor1982 het d Seite [[Wallee Group AG]] uf [[Wallee]] verschobe: Falsch geschriebener Name 1088648 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Wintertuurer Mundaart}} {{Infobox Unternehmen | Name = Wallee Group AG | Logo = Wallee Logo.svg | Unternehmensform = AG | Gründungsdatum = 16. Dezämber 2021 | Sitz = [[Winterthur|Wintertuur]], [[Kanton Zürich|Kanton Züri]] | Leitung = Thomas Heldner | Mitarbeiterzahl = öppe 120 (2024) | Grundkapital = 5'178'425 Franke (2024) | Branche = Zaaligsverchehr | Produkte = Zaaligsplattform, Zaaligsterminal, Zaaligsmodul für Online-Shops, E-Geld | Homepage = [https://www.wallee.com wallee.com] }} D '''Wallee Group AG''', im Gschäftsverchehr churz '''wallee''' (änglisch uusgsproche, {{IPA|[ˈwɔːli]}}), isch e Schwiizer Firma im Zaaligsverchehr mit Sitz z [[Winterthur|Wintertuur]] im [[Kanton Zürich|Kanton Züri]]. Si büütet Händler e Plattform aa, womit die im Lade, im Online-Handel und a Automate Chaarte- und Mobilzaalige chönd aaneh; dezue liferet si d Terminal und d Softwaremodul. D Gruppe macht d Software fürs Iizieh, erbringt Zaaligsdienscht für Händler und hät z [[Luxemburg]] es bewilligets E-Geld-Institut. D Gruppe gaat uf de Zämeschluss vo de Vibbek AG und de customweb GmbH vo 2019 zrugg; d Dachgsellschaft sälber gits sit 2021. 2022 hät si s luxemburgisch Institut SnapSwap International übernoh, wo ere e Lizänz für de ganz Europäisch Wirtschaftsruum bracht hät. Im Oktoober 2024 isch de dütsch Zaaligsdienschtleischter VR Payment, e Tochter vo de DZ Bank, bi ere iigstige. Nach eigene Aagabe hät d Firma denn öppe 80'000 Terminal für rund 50'000 Chunde betribe. [[Datei:Sulzer-Hochhaus 2025 Abendlicht.jpg|mini|S Sulzer-Hochhuus a de Neuwiesestrass 15 z Wintertuur: die Adräss, wo im Handelsregischter für d Wallee Group AG staat]] == Gschicht == === 2012 bis 2019: Vibbek und customweb === D Vibbek AG isch am 12. April 2012 is Handelsregischter cho.<ref name="zefix-wallee">{{Internetquelle |url=https://www.zefix.ch/de/search/entity/list?name=Wallee%20AG |titel=Wallee AG, Winterthur (UID CHE-499.005.304) |werk=Zefix |hrsg=Eidgenössisches Amt für das Handelsregister |abruf=2026-09-19}}</ref> Si isch z [[Urdorf]] gsii und hät Software für Zaaligsterminal gmacht, für Banke, Detailhändler, Verchehrsbetriib und Herschteller vo Zaaligsgrät.<ref name="tpw">{{Internetquelle |url=https://tpw.ch/news/vibbek-und-customweb-spannen-zusammen/ |titel=Vibbek und Customweb spannen zusammen |werk=Technopark Winterthur |datum=2019-11-28 |abruf=2026-09-19}}</ref> E Schweschterfirma, d Vibbek GmbH, isch im Mai 2012 z [[Hamburg]] is Handelsregischter cho.<ref name="northdata-de">{{Internetquelle |url=https://www.northdata.com/Wallee%20GmbH,%20Hamburg/HRB%20123024 |titel=Wallee GmbH, Hamburg (HRB 123024) |werk=North Data |abruf=2026-09-19}}</ref> D customweb GmbH z Wintertuur hät Software für elektronischi Zaalige gmacht, wo öppe i Online-Shops bruucht wird.<ref name="tpw" /> === 2019 bis 2022: Zämeschluss und europäischi Lizänz === Im Novämber 2019 händ die zwoo Schwiizer Firme ire Zämeschluss zur wallee AG bekannt gee. De Sitz vo de neue Firma isch z Wintertuur gsii, und d Aagebot vo beidne sind uf ei Plattform zämegfüert worde.<ref name="tpw" /> D dütsch Tochter isch 2020 zur Wallee GmbH worde.<ref name="northdata-de" /> D Wallee Group AG isch am 16. Dezämber 2021 is Handelsregischter vom Kanton Züri cho, a de General-Guisan-Strass z Wintertuur, mit eme Aktiekapital vo 100'000 Franke.<ref name="zefix-group">{{Internetquelle |url=https://www.zefix.ch/de/search/entity/list/firm/1516241 |titel=Wallee Group AG, Winterthur (UID CHE-287.965.343) |werk=Zefix |hrsg=Eidgenössisches Amt für das Handelsregister |abruf=2026-09-19}}</ref> Im März 2022 sind 291'200 Aktie vo de wallee AG i d Wallee Group AG iibrocht worde. Demit isch si d Dachgsellschaft vo de Gruppe worde, s Kapital isch uf 3'162'000 Franke gstige, und de Sitz isch a d Neuwiesestrass 15 zügled.<ref name="zefix-group" /> Im Mai 2022 sind bi ere wiitere Kapitalerhöhig 600'000 Aktie vo de SnapSwap International SA z Luxemburg iibrocht worde. De Gründer vo dere Firma, de Denis Kiselev, isch i de Verwaltigsraat cho, und de Thomas Heldner hät d Gschäftsleitig übernoh.<ref name="zefix-group" /> D SnapSwap International isch es bewilligets luxemburgisches E-Geld-Institut, wo im Europäische Wirtschaftsruum notifiziert isch und as Principal Member vo Mastercard Chaarte cha uusgee. Mit de Übernahm hät wallee sini technischi Plattform mit ere Lizänz chönne verbinde, wo Autorisierig, Acquiring, Issuing und Verrächnig in Europa abdeckt.<ref name="snapswap">{{Internetquelle |url=https://en.wallee.com/blog-posts/acquisition-of-snapswap-international-sa |titel=Acquisition of SnapSwap International S.A. |werk=wallee |datum=2022-09-19 |sprache=en |abruf=2026-09-19}}</ref> Spöter isch d Firma i Wallee Europe S.A. umbenennt worde.<ref name="gleif">{{Internetquelle |url=https://api.gleif.org/api/v1/lei-records/9845002BYA756A65FF45 |titel=LEI 9845002BYA756A65FF45 – Wallee Europe SA |hrsg=Global Legal Entity Identifier Foundation |sprache=en |abruf=2026-09-19}}</ref> Mit mehrere Kapitalerhöhige dur Verrächnig vo Forderige isch s Aktiekapital bis im Auguscht 2024 uf 5'178'425 Franke gstige.<ref name="zefix-group" /> === Sit 2023: Automate und Iistig vo VR Payment === Im Dezämber 2023 händ wallee und GLS Mobility z [[Laax]] die erschte selbständige Zaaligsterminal a Ladestatione für Elektroauto i de Schwiiz i Betrib gnoh.<ref name="gls">{{Internetquelle |url=https://www.gls.de/gls-bank/aktuelles/neuigkeiten/gls-mobility-und-wallee-machen-die-schweiz-mobil/ |titel=GLS Mobility und wallee machen die Schweiz mobil |hrsg=GLS Bank |datum=2023-12-06 |abruf=2026-09-19}}</ref> Im März 2024 hät de Schwiizer Herschteller Juice Technology das Terminal mit em Name ''Pay-t'' i sis Modäll ''Juice Charger me 3'' iibout. Me cha deet mit Debit- und Kreditchaarte zaale und au mit Mobile-Zaaligsdienscht.<ref name="electrive">{{Internetquelle |autor=Daniel Bönnighausen |url=https://www.electrive.net/2024/03/19/juice-technology-integriert-bezahlterminal-von-wallee/ |titel=Juice Technology integriert Bezahlterminal von Wallee |werk=electrive.net |datum=2024-03-19 |abruf=2026-09-19}}</ref> Am 1. Oktoober 2024 hät VR Payment bekannt gee, si beteilig sich a de Wallee Group AG; d Bhörde händ no müesse zuestimme. Die zwoo Firme händ vorhär scho öppe es Jaar zämegschaffet, und em VR Payment isch es vor allem um de Zuegang zu de rund sächzg Software-Ingenieur vo de Schwiizer Firma gange.<ref name="itfm">{{Internetquelle |url=https://www.it-finanzmagazin.de/60-software-ingenieure-vr-payment-wallee-216687/ |titel=60 Software-Ingenieure im Fokus: VR Payment kauft sich die Schweizer Tech-Kompetenz von Wallee ein |werk=IT Finanzmagazin |datum=2024-10-01 |abruf=2026-09-19}}</ref> Im Ganze hät d Gruppe zu dere Ziit öppe 120 Lüt bschäftiget.<ref name="ecm">{{Internetquelle |url=https://www.e-commerce-magazin.de/itvr-payment-wallee-group-kooperation-ausbauen-a-d7efa8918fb1f7e32d7e639f942b75cf/ |titel=VR Payment und Wallee Group bauen Kooperation aus |werk=e-commerce Magazin |datum=2024-10-01 |abruf=2026-09-19}}</ref> D Zämenarbet lauft über s Modäll vom Payment Facilitator: VR Payment bringt s Acquiring ii, wallee d technischi Plattform. I de Aateilsbsitzlischte vo de DZ-Bank-Gruppe zum 31. Dezämber 2024 staat d Wallee Group AG under de assoziierte Unternähme mit eme Aateil vo 20 Prozänt.<ref name="dzgb">{{Internetquelle |url=https://www.dzbank.de/content/dam/dzbank/dokumente/de/dzbank/investor_relations/berichte/archiv/2025/DZ-FKAG%20Bericht_Meldung%202024%20-%20Anlage%201%20-%20Anteilsbesitzliste.pdf |titel=Anteilsbesitzliste zum 31. Dezember 2024 |hrsg=DZ Bank |datum=2025 |format=PDF |abruf=2026-09-19}}</ref> Im Novämber 2024 händ wallee und d Ammer Group e App vorgstellt. Demit chönd Händler uf wallee-Terminal au Zaalige i [[Bitcoin]], Ether und Tether aaneh.<ref name="finews-ammer">{{Internetquelle |url=https://www.finews.ch/news/finanzplatz/65382-zuercher-fintech-revolutioniert-zahlsystem |titel=Zwei Schweizer Fintechs revolutionieren Zahlungssystem |werk=finews.ch |datum=2024-11-25 |abruf=2026-09-19}}</ref> Im Mai 2026 isch zäme mit de Firma avolut us [[Dietikon]] es Dashboard dezuecho. Es wärtet anonymisierti Date vo Debit- und Kreditchaarte über d Chennig ''Payment Account Reference'' uus und macht drus Uuswertige über d Chundschaft.<ref name="punkt4">{{Internetquelle |url=https://punkt4.info/nachrichten/detail/news/wallee-und-avolut-ermoeglichen-kundenanalysen-anhand-von-kartenzahlungen/ |titel=Wallee und avolut ermöglichen Kundenanalysen anhand von Kartenzahlungen |werk=punkt4 |datum=2026-05-29 |abruf=2026-09-19}}</ref><ref name="finews-avolut">{{Internetquelle |url=https://www.finews.ch/news/finanzplatz/72385-wallee-avolut-zahlungsverkehr-kundendaten-kreditkarten-auswertung-dashboard-fintech-paytech-finanzplatz-schweiz |titel=Avolut und Wallee spannen für Zahlungsdatenauswertung zusammen |werk=finews.ch |datum=2026-06-01 |abruf=2026-09-19}}</ref> == Tätigkeite == D Gruppe isch i zwee Beriich tätig: s Iizieh im Online-Handel und am Verchaufspunkt, und d Zaalige a Automate. === Plattform und Dienschtleischtige === Im Handelsregischter isch bi de Gründig vo de Dachgsellschaft 2021 as Zwäck d Entwicklig, d Vermarktig und de Vertrib vo elektronische Zaaligslösige aagee worde, vor allem vo ere zentrale Terminal-Software. Im Januar 2026 isch de Zwäck uf d Uusgab vo Zaaligsmittel jeder Art und uf Acquiring-Dienschtleischtige für Händler erwiteret worde.<ref name="zefix-group" /> D Plattform lauft i de Cloud und nimmt Zaalige über verschideni Kanäl im SEPA-Ruum entgäge. Si hät Funktione fürs automatisierte Onboarding, für d Verrächnig und für d Uusgab vo Chaarte; für Shop-Software und für Zaaligsterminal gits Integrationsmodul.<ref name="ecm" /> Nach eigene Aagabe hät d Firma 2024 öppe 250 Millione Transaktione im Jaar abgwicklet, mit rund 80'000 Terminal und öppe 50'000 Chunde.<ref name="kreditwesen">{{Internetquelle |url=https://www.kreditwesen.de/cards/ergaenzende-informationen/karten-meldungen/vr-payment-beteiligt-wallee-id98535.html |titel=VR Payment beteiligt sich an Wallee |werk=Cards |hrsg=Fritz Knapp Verlag |datum=2024-10-01 |abruf=2026-09-19}}</ref> === Automate und Sälbschtbedienig === De zweit Beriich sind Zaalige ohni Personal, also a Warenautomate, a Ladestatione und a andere Automate. D Gruppe liferet deet selbständigi Terminal, wo mehreri Verchaufspünkt mit zentraler Priisgstaltig und Abrächnig verwalted.<ref name="electrive" /><ref name="gls" /> === Standard ep2 === D wallee AG ghöört zum Verein ''Technical Cooperation ep2'', wo de Schwiizer Standard für Chaartezaalige am Verchaufspunkt pflegt. Si wird uf dere Siite au als Aabieter vo ep2-konforme Zaaligsterminal uufgfüert.<ref name="ep2">{{Internetquelle |url=https://www.ep2.ch/about-ep2/ |titel=About ep2 |hrsg=Technical Cooperation ep2 |sprache=en |abruf=2026-09-19}}</ref> == Gruppestruktur == D Wallee Group AG isch d Dachgsellschaft vo füüf Firme i de Schwiiz, z Dütschland, z Litaue und z Luxemburg. {| class="wikitable" |+ Firme vo de Gruppe nach Aagabe vo de Firma<ref name="imprint">{{Internetquelle |url=https://en.wallee.com/legal/imprint |titel=Imprint |werk=wallee |sprache=en |abruf=2026-09-19}}</ref> ! Firma !! Sitz !! Regischter !! Uufgab |- | Wallee Group AG || [[Winterthur|Wintertuur]], [[Schweiz|Schwiiz]] || UID CHE-287.965.343 || Dachgsellschaft |- | wallee AG || Wintertuur, Schwiiz || UID CHE-499.005.304 || Operativi Schwiizer Gsellschaft |- | Wallee GmbH || [[Hamburg]], [[Deutschland|Dütschland]] || HRB 123024 || Früener Vibbek GmbH, 2020 umbenennt<ref name="northdata-de" /> |- | Wallee Lithuania UAB || [[Vilnius]], [[Litauen|Litaue]] || 306181820 || Entwicklig |- | Wallee Europe S.A. || [[Luxemburg]] || RCS B200548 || E-Geld-Institut<ref name="lb">{{Internetquelle |url=https://www.lb.lt/en/sfi-financial-market-participants/wallee-europe-s-a |titel=Wallee Europe S.A. |hrsg=Lietuvos bankas |sprache=en |abruf=2026-09-19}}</ref> |} Im Dezämber 2023 hät d Firma bekannt gee, si baui ire Standort z Litaue uus und well s Team z Vilnius, wo Software entwicklet, uf zwänzg Lüt bringe; die erschte Mitarbeiter deet sind 2022 aagstellt worde. Zu dem Ziitpunkt hät d Gruppe 140 Fachlüt bschäftiget und Büro z Wintertuur, z Hamburg und z [[Warschau]] gha. De Mitgründer Thomas Hunziker hät de Schritt mit em Aagebot a guet uusbildete Entwickler begründet.<ref name="lrt">{{Internetquelle |url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/2149413/sveicarijos-finansiniu-technologiju-bendrove-wallee-pleciasi-lietuvoje |titel=Šveicarijos finansinių technologijų bendrovė „wallee“ plečiasi Lietuvoje |werk=LRT |datum=2023-12-13 |sprache=lt |abruf=2026-09-19}}</ref> D Wallee Europe S.A., wo 2022 übernoh worde isch, untersteit em luxemburgische Rächt. Si dörf E-Geld uusgee, verteile und zrugg tuusche, Zaaligsmittel uusgee und Zaaligstransaktione acquirere; über de europäisch Pass macht si das au i de andere Länder vom Europäische Wirtschaftsruum, ohni deet e Filiale z ha.<ref name="lb" /><ref name="snapswap" /> Bi de Aakündigung vo 2024 händ die zwoo Partner gseit, wallee hebi die nötige europawite Lizänze und Zertifizierige, für im SEPA-Ruum Zaaligsdienscht aazbüüte, und VR Payment bring sini Erfahrig im Acquiring ii; d Firma hät deet Standort i füüf europäische Länder aagee, drunder Dütschland, Luxemburg, Litaue und [[Polen|Pole]].<ref name="vrp2024">{{Internetquelle |url=https://www.vr-payment.de/files/x_content/corporate/aktuelles/Medieninfos/2024/VR_Payment_Medieninformation_241001_EN.pdf |titel=VR Payment and wallee join forces for shared growth in Europe |hrsg=VR Payment |datum=2024-10-01 |format=PDF |sprache=en |abruf=2026-09-19}}</ref> == Stellig im Märt == I de jäärleche ''Onlinehändlerbefragung'', wo zerscht d Zürcher Hochschuel für Aagwandti Wüsseschafte (ZHAW) und spöter s Institut ICC vo de Fachhochschuel Nordwestschwiiz (FHNW) bi Schwiizer Online-Händler dureführt, wird wallee under de Zaaligsdienschtleischter gnennt, wo die Befragte bruuched. {| class="wikitable" |+ Aateil vo de Schwiizer Online-Händler, wo wallee as Zaaligsdienschtleischter nennet ! Uusgab !! Aateil !! Quelle |- | 2022 || 8 % || <ref name="ohb2022">{{Internetquelle |autor=Darius Zumstein, Carmen Oswald, Claudia Brauer |url=https://www.zhaw.ch/storage/hochschule/medien/news/2022/Onlinehaendlerbefragung_2022.pdf |titel=Onlinehändlerbefragung 2022 |hrsg=ZHAW School of Management and Law |datum=2022 |format=PDF |abruf=2026-09-19}}</ref> |- | 2023 || 9 % || <ref name="ohb2023">{{Internetquelle |autor=Darius Zumstein |url=https://digitalcollection.zhaw.ch/handle/11475/28777 |titel=Onlinehändlerbefragung 2023 |hrsg=ZHAW School of Management and Law |datum=2023 |abruf=2026-09-19}}</ref> |- | 2026 || 12,1 % || <ref name="ohb2026">{{Internetquelle |autor=Darius Zumstein, Adele Dörner, Sonja Schüler, Aldo Gnocchi |url=https://www.fhnw.ch/++api++/de/wirtschaft/aktuelles/news-storys/alle/onlinehaendlerbefragung/online-haendler-befragung-2026.pdf/@@inline-file/file |titel=Onlinehändlerbefragung 2026 |hrsg=Institute for Competitiveness and Communication, FHNW |datum=2026-09-10 |format=PDF |abruf=2026-09-19}}</ref> |} D Uusgab 2025 zellt d Firma zu de wichtigschte Aabieter uf em Schwiizer Märt, zäme mit Payrexx, Saferpay (Worldline) und [[PostFinance]] Payment.<ref name="ohb2025">{{Internetquelle |autor=Darius Zumstein, Adele Dörner, Sonja Schüler |url=https://handelsverband.swiss/wp-content/uploads/2025/10/251013_Zumstein_et-al_Onlinehaendlerbefragung_2025.pdf |titel=Onlinehändlerbefragung 2025 |hrsg=Institute for Competitiveness and Communication, FHNW |datum=2025-10-13 |format=PDF |abruf=2026-09-19}}</ref> 2026 lit de Aateil nöch bi dem vo PostFinance E-Payment (11,9 %) und Stripe (11,7 %).<ref name="ohb2026" /> == Organisation == Wär im Verwaltigsraat und i de Gschäftsleitig sitzt, staat im Handelsregischter.<ref name="zefix-group" /> === Verwaltigsraat === * Stefan Intemann (Präsidänt) * Carlos Gómez-Sáez, sit em Auguscht 2024 * Heinrich Senger-Weiss De Denis Kiselev, Gründer vo de SnapSwap International, isch vo 2022 bis 2024 im Verwaltigsraat gsii.<ref name="zefix-group" /> === Gschäftsleitig === * Thomas Heldner * Thomas Hunziker * Sascha Krüsi, Mitgründer, zueständig fürs Produkt<ref name="punkt4" /> == Fuessnote == <references /> == Weblink == * [https://www.wallee.com Website vo de Wallee Group AG] [[Kategorie:Unternähme (Schwiiz)]] [[Kategorie:Unternähme im Züripiet]] [[Kategorie:Finanzunternähme (Schwiiz)]] 7prhbuxg7zgaui7elgbaagpmefy0jj9 Luzern heute 0 94989 1088661 1088628 2026-09-20T20:52:49Z Pakeha 455 [[de:Wikipedia:Helferlein/HotCat|HC]]: [[Kategorie:Zitig (Schwiiz)]] ergänze 1088661 wikitext text/x-wiki ''Da artikel isch vom autor absichtlech i de [[Kleinschreibung|moderate chliischriibig]] gschribe worde'' '''Lozärn hüt''' isch en lokal usgrichtete tages- ond schpöter wucheziitig gsi us de [[Schweiz|schwiizer]] schtadt [[Luzern|Lozärn]], wo vo 1996 bes 1999 erschinen isch. Entschtande isch d'ziitig us de reaktion uf d fusion vo de [[Luzerner Zeitung|''Lozärner Ziitig'']] ond dä ''[[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Nöischte Nochrichte (LNN)]]'' ond hät sich als publizischtis gägegwicht zu dä extreme mediekonzentration i dä region verschtande. == Gschicht == D gründig vo Lozärn hüt goht uf die mediepolitische entwicklige i de mitti vo de 1990er johr zrugg. Wo die letschte zwöi lozärner ziitige afangs 1996 fusioniert händ, hat me i de region angscht kha, das d'meinigsvillfalt liidet, wills numeno ei mediali schtimm git. Drum händ es paar lüüt de verein «Projekt Zeitung» (ab 1997 dänn «Luzern heute») gründet. S ziil isch gsi, es zwölits, unabhängigs printmedium för Lozärn ond die ganz [[Zentralschweiz|Innerschwiiz]] usezgä. Endi 1995 isch dänn d «Pro Zeitungs Verlags AG» gründet worde, wo die nöii ziitig usegäh hät. Die erschti usgab isch am 26. Januar 1996 usecho.<ref>[https://query-staatsarchiv.lu.ch/detail.aspx?ID=1820651 ''Luzern heute, Tageszeitung (Provenienz).''] Staatsarchiv Luzern.</ref> == Usrichtung ond inhalt == ''Lozärn hüt'' hät sich klar als lokal verankerets, kritisch-journalistisches medium verschtande. D redaktion hät zumene grosse teil us lüüt vo de LNN beschtande. Ine isch vor allem wichtig gsi: * en usfüerlichli lokalbrichterschtattig * politische analyse us enere regionale perschpektive * verschidnigi gsellschaftlichi theme * en klari linksliberali grundhaltig Im vergliich zu de früenere LNN isch d'ziitig aber dütlech schlanker produziert worde ond hät extrem wenig gäld ond personelli ressource zor verfüegig kha. == Wirtschaftlichi schwirigkeite == Obwohl d leserschaft extrem engagiert gsi isch, isch es de chliine ziitig eifach ned glunge, gnueg iinahme us abo ond inserat z'generiere. Scho im erschte johr hät s unternäme d budgetziil dütlech verfählt. Zom d'chöschte z sänke, händ sie de erschiinigsrhythmus glii drufabe vonere tagesziitig zerscht uf drüü mol pro wuche und im Augschte 1997 uf grad emol no einisch pro wuche gänderet. Dezu isch no en füfwüchigi summerpause cho. Mehreri rettigsversüech, zom biischpil met schpendekampagne, benefizveraschtaltige ond gönnermodell mit höchere abopriise send usprobiert worde, händ aber alli ned vell brocht. Au dä versuech vomene exklusive «Club 20», wo privati unterschtützer hättet grösseri beträg solle iischüüsse, häd ned klapped. == S ändi == Will d'finanze trotz allne bemüige ned händ chönne is lot proocht wärde, isch d ziitig im Dezämber 1999 iigschtellt worde. Die letschti uusgab isch am 16. Dezämber 1999 usecho. En teil vo de redaktion hät dänn no im raame vomene lozärner regionalteil in dä linksgrichtete ''WochenZeitung (WOZ)'' wiitergschaffet. Aber au das Projekt isch noch rächt churzer ziit z änd gange. Die letschti usgab vom lozärner regionalteil vo dä WOZ isch am 23. Mai 2002 erschine.<ref>Lena Burger: [https://www.zentralplus.ch/wirtschaft/ueberlebenskampf-der-lokalmedien-in-luzern-2272317/ ''Überlebenskampf der Lokalmedien in Luzern.''] In: ''[[zentralplus]].'' 5. Januar 2022.</ref> == Nochwürkige == Wäme zruggluegt isch ''Lozärn hüt'' – zämä mit de ''Zuger Press'' in [[Zug (Stadt)|Zog]] – eine vo de letschte versüech gsii, i de Zentralschwiiz es unabhängigs zwöits printmedium näbed de alles dominierende ''Lozärner Ziitig'' z etabliere. S schiitere vo däm ambitionierte projäkt wird hüüfig als biischpel für die schtrukturelle schwirigkeite vom lokaljournalismus i de Schwiiz ufgfüert, das bsunders i dänä regione mit enere hoche mediekonzentration. == Einzelnochwiis == <references /> [[Kategorie:Zitig (Schwiiz)]] hgyggs90z5bd1wlyuxnwrngsuk06wqy 1088662 1088661 2026-09-20T20:53:40Z Pakeha 455 [[de:Wikipedia:Helferlein/HotCat|HC]]: [[Kategorie:Lozärn]] ergänze 1088662 wikitext text/x-wiki ''Da artikel isch vom autor absichtlech i de [[Kleinschreibung|moderate chliischriibig]] gschribe worde'' '''Lozärn hüt''' isch en lokal usgrichtete tages- ond schpöter wucheziitig gsi us de [[Schweiz|schwiizer]] schtadt [[Luzern|Lozärn]], wo vo 1996 bes 1999 erschinen isch. Entschtande isch d'ziitig us de reaktion uf d fusion vo de [[Luzerner Zeitung|''Lozärner Ziitig'']] ond dä ''[[Luzerner Neuste Nachrichten|Lozärner Nöischte Nochrichte (LNN)]]'' ond hät sich als publizischtis gägegwicht zu dä extreme mediekonzentration i dä region verschtande. == Gschicht == D gründig vo Lozärn hüt goht uf die mediepolitische entwicklige i de mitti vo de 1990er johr zrugg. Wo die letschte zwöi lozärner ziitige afangs 1996 fusioniert händ, hat me i de region angscht kha, das d'meinigsvillfalt liidet, wills numeno ei mediali schtimm git. Drum händ es paar lüüt de verein «Projekt Zeitung» (ab 1997 dänn «Luzern heute») gründet. S ziil isch gsi, es zwölits, unabhängigs printmedium för Lozärn ond die ganz [[Zentralschweiz|Innerschwiiz]] usezgä. Endi 1995 isch dänn d «Pro Zeitungs Verlags AG» gründet worde, wo die nöii ziitig usegäh hät. Die erschti usgab isch am 26. Januar 1996 usecho.<ref>[https://query-staatsarchiv.lu.ch/detail.aspx?ID=1820651 ''Luzern heute, Tageszeitung (Provenienz).''] Staatsarchiv Luzern.</ref> == Usrichtung ond inhalt == ''Lozärn hüt'' hät sich klar als lokal verankerets, kritisch-journalistisches medium verschtande. D redaktion hät zumene grosse teil us lüüt vo de LNN beschtande. Ine isch vor allem wichtig gsi: * en usfüerlichli lokalbrichterschtattig * politische analyse us enere regionale perschpektive * verschidnigi gsellschaftlichi theme * en klari linksliberali grundhaltig Im vergliich zu de früenere LNN isch d'ziitig aber dütlech schlanker produziert worde ond hät extrem wenig gäld ond personelli ressource zor verfüegig kha. == Wirtschaftlichi schwirigkeite == Obwohl d leserschaft extrem engagiert gsi isch, isch es de chliine ziitig eifach ned glunge, gnueg iinahme us abo ond inserat z'generiere. Scho im erschte johr hät s unternäme d budgetziil dütlech verfählt. Zom d'chöschte z sänke, händ sie de erschiinigsrhythmus glii drufabe vonere tagesziitig zerscht uf drüü mol pro wuche und im Augschte 1997 uf grad emol no einisch pro wuche gänderet. Dezu isch no en füfwüchigi summerpause cho. Mehreri rettigsversüech, zom biischpil met schpendekampagne, benefizveraschtaltige ond gönnermodell mit höchere abopriise send usprobiert worde, händ aber alli ned vell brocht. Au dä versuech vomene exklusive «Club 20», wo privati unterschtützer hättet grösseri beträg solle iischüüsse, häd ned klapped. == S ändi == Will d'finanze trotz allne bemüige ned händ chönne is lot proocht wärde, isch d ziitig im Dezämber 1999 iigschtellt worde. Die letschti uusgab isch am 16. Dezämber 1999 usecho. En teil vo de redaktion hät dänn no im raame vomene lozärner regionalteil in dä linksgrichtete ''WochenZeitung (WOZ)'' wiitergschaffet. Aber au das Projekt isch noch rächt churzer ziit z änd gange. Die letschti usgab vom lozärner regionalteil vo dä WOZ isch am 23. Mai 2002 erschine.<ref>Lena Burger: [https://www.zentralplus.ch/wirtschaft/ueberlebenskampf-der-lokalmedien-in-luzern-2272317/ ''Überlebenskampf der Lokalmedien in Luzern.''] In: ''[[zentralplus]].'' 5. Januar 2022.</ref> == Nochwürkige == Wäme zruggluegt isch ''Lozärn hüt'' – zämä mit de ''Zuger Press'' in [[Zug (Stadt)|Zog]] – eine vo de letschte versüech gsii, i de Zentralschwiiz es unabhängigs zwöits printmedium näbed de alles dominierende ''Lozärner Ziitig'' z etabliere. S schiitere vo däm ambitionierte projäkt wird hüüfig als biischpel für die schtrukturelle schwirigkeite vom lokaljournalismus i de Schwiiz ufgfüert, das bsunders i dänä regione mit enere hoche mediekonzentration. == Einzelnochwiis == <references /> [[Kategorie:Zitig (Schwiiz)]] [[Kategorie:Lozärn]] sph0o029g4eyte5isvydwan1snfa7pl Wallee Group AG 0 94993 1088655 2026-09-20T13:22:24Z Thor1982 97920 Dr Thor1982 het d Seite [[Wallee Group AG]] uf [[Wallee]] verschobe: Falsch geschriebener Name 1088655 wikitext text/x-wiki #WEITERLEITUNG [[Wallee]] qz3jlgor7ig4vmn3i6mkx7xtwhufmtw Valerie Steinmann 0 94994 1088664 2026-09-21T05:00:18Z Holder 491 Die Syte isch nöi erstellt worde: [[Datei:Valerie Steinmann als Gräfin Eboli in Schillers "Don Carlos", Chur Februar 1947- Regie- Vasa Hochmann, Bühnenbild- Max Röthlisberger- Rechts- Eva Langgraf als Elisabeth- Foto- Theophil Vonow, Chur 2013-08-14 09-35.jpg|mini|d Valerie Steinmann as Gräfin Eboli in s Schillers ''Don Carlos'', Chur Februar 1947. Räächts: d Eva Langraf as Elisabeth]] D '''Valerie Steinmann''' (* [[12. Dezember|12. Dezämber]] [[1921]] z [[Zürich|Züri]]; † 28.… 1088664 wikitext text/x-wiki [[Datei:Valerie Steinmann als Gräfin Eboli in Schillers "Don Carlos", Chur Februar 1947- Regie- Vasa Hochmann, Bühnenbild- Max Röthlisberger- Rechts- Eva Langgraf als Elisabeth- Foto- Theophil Vonow, Chur 2013-08-14 09-35.jpg|mini|d Valerie Steinmann as Gräfin Eboli in s Schillers ''Don Carlos'', Chur Februar 1947. Räächts: d Eva Langraf as Elisabeth]] D '''Valerie Steinmann''' (* [[12. Dezember|12. Dezämber]] [[1921]] z [[Zürich|Züri]]; † [[28. November|28. Novämber]] [[2011]] z [[Küsnacht ZH|Küsnacht]]) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schauspieler|Schauspiileri]] gsii. == Lääbe == Unter em Name Valeria Steinmann het si ab 1934 Chinderrolle am Schauspiilhuus Züri ghaa, unter anderem d Luison in s Molières Der eingebildete Kranke un d Joestli in Der Verrat von Novara vum Cäsar von Arx (Reschy baidi Mool: Leopold Lindtberg). Ab 1934 isch si uf d Schauspiilschuel vum Dytsche Theater z [[Berlin]] gange un het im Chrieg eerschti Engaschmänt ghaa: 1939/40 am Stadttheater Eger, 1940/41 am Stadttheater Eisenach, 1941–43 am Gautheater Westmark z Saarbrücken, 1943/44 an de Biine vu dr Ryychsmässestadt Leipzig. Wu anne 1944 alli Thater im Dytsche Ryych zuegmacht woore sin, sich si retuur gange in d Schwyz un het 1944/45 as Gascht am Schauspiilhuus Züri gspiilt. Vu 1945 bis 1948 het si unter dr Laitig vum Hans Curjel e Engaschmänt am Stadttheater [[Chur|Khuur]] ghaa, wu si unter anderem 1948 d Botin in Die Antigone des Sophokles vum Bertolt Brecht, inszeniert vum Brecht un em Caspar Neher, gspiilt het. As Gascht het si am Stadttheater [[St. Gallen|St. Galle]] un am Stadttheater [[Basel|Baasel]] (1947 d Martirio in de dytschsproochige Eerschtuffierig vu s García Lorcas Bernarda Albas Haus, Reschy: Ernst Ginsberg) gspiilt, z Baasel het si 1949 bis 1953 en Engaschmänt ghaa un het deert unter anderem d Dorine in s Molières Tartuffe (Reschy: Werner Kraut), d Titelroll in s Hauptmanns Hanneles Himmelfahrt (Reschy: Ginsberg) gspiilt, deno het si as Gascht unter anderem am Stadttheater [[Luzern|Lozärn]] gspiilt, reegelmääßig am Schauspiilhuus Züri (unter anderem 1954 d Hedwig in s Ibsens Die Wildente, Reschy: Günther Haenel), an de Kumeedi Baasel, am Ooperehuus Züri, am Corso-Theater Züri (1968 un 1978 d Margrit Baumann in s Paul Burkhards/Walter Leschs Die kleine Niederdorf-Oper), an de Baasler Theater (unter anderem 1971 d Nell in s Becketts Endspiel, 1975 d Frau Schödler in s Paul Hallers Marie und Robert), am Stadttheater St. Galle, am Städtebundtheater Biel-Soledurn (unter anderem 1983 d Daja in s Lessings Nathan der Weise), am Atelier-Theater Bärn (unter anderem 1995 d Titelroll in s Marsha Normans Nacht, Mutter), am Theater fir de Kanton Züri (unter anderem 1996 d Abby Brewster in s Kesselrings Arsen und Spitzenhäubchen) un am Theater Heddy Maria Wettstein z Züri. Si het auf uf verschiidene Turnee gspiilt, unter anderem an dr Syte vum Curt Goetz, em Ruedi Walter un dr Margrit Rainer, un het in volksdiimlige Dialäktstugg un in Musical mitgwiikt, unter anderem as Frau Baumann in drei Inszenierige vu ''[[Die kleine Niederdorfoper]]''. Fascht 30 Joor lang het si an dr [[Zürcher Märchenbühne|Zürcher Märlibüni]] gspiilt. Syt 1960 het si in Film gspilt Iri wiichtigschte Rolle het si in de Kurt Früh-Film ''[[Es Dach überem Chopf (Film)|Es Dach überem Chopf]]'' (1962) un ''[[Im Parterre links]]'' (1963) an dr Syte vum Zarli Carigiet bzw. em Paul Bühlmann ghaa. Derzue het si fir s Fäärnsee un fir de Raadio gschafft. Anne 1951 het si dr Schauspiiler, Kabarettischt un speeter Fäärnseeschurnalischt Megge Lehmann (1915-2001) ghyroote. D Valerie Steinmann het drei Siin ghaa. == Uusglääseni Filmografy == * 1958: Eine Rheinfahrt, die ist lustig ''(Zum goldenen Ochsen)'' * 1960: Anne Bäbi Jowäger – I. Teil: Wie Jakobli zu einer Frau kommt * 1961: Wenn Männer Schlange stehen ''(Chikita)'' * 1962: Es Dach überem Chopf * 1963: Im Parterre links * 1963: Der 42. Himmel * 1966: Polizischt Wäckerli in Gefahr * 1971: Ein Kind ist verschwunden * 1978: Die Schweizermacher * 1979: De Sondergger (Fäärnseeseerie) * 1987: A Perfect Spy * 1989: Eurocops * 1999: Fascht e Familie (Fäärnseeseerie) * 2003: Lüthi und Blanc (Fäärnseeseerie) == Literatur == * {{Theaterlexikon|Valerie Steinmann|3|1752|1753|Autor=Thomas Blubacher}} == Weblink == * {{IMDb|nm0826172}} {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Steinmann, Valerie}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Frau]] hmm0n076a0lgd7phj8n8zoo86jsnjuz 1088665 1088664 2026-09-21T05:01:36Z Holder 491 1088665 wikitext text/x-wiki [[Datei:Valerie Steinmann als Gräfin Eboli in Schillers "Don Carlos", Chur Februar 1947- Regie- Vasa Hochmann, Bühnenbild- Max Röthlisberger- Rechts- Eva Langgraf als Elisabeth- Foto- Theophil Vonow, Chur 2013-08-14 09-35.jpg|mini|d Valerie Steinmann as Gräfin Eboli in s Schillers ''Don Carlos'', Chur Februar 1947. Räächts: d Eva Langraf as Elisabeth]] D '''Valerie Steinmann''' (* [[12. Dezember|12. Dezämber]] [[1921]] z [[Zürich|Züri]]; † [[28. November|28. Novämber]] [[2011]] z [[Küsnacht ZH|Chüsnacht]]) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schauspieler|Schauspiileri]] gsii. == Lääbe == Unter em Name Valeria Steinmann het si ab 1934 Chinderrolle am Schauspiilhuus Züri ghaa, unter anderem d Luison in s Molières Der eingebildete Kranke un d Joestli in Der Verrat von Novara vum Cäsar von Arx (Reschy baidi Mool: Leopold Lindtberg). Ab 1934 isch si uf d Schauspiilschuel vum Dytsche Theater z [[Berlin]] gange un het im Chrieg eerschti Engaschmänt ghaa: 1939/40 am Stadttheater Eger, 1940/41 am Stadttheater Eisenach, 1941–43 am Gautheater Westmark z Saarbrücken, 1943/44 an de Biine vu dr Ryychsmässestadt Leipzig. Wu anne 1944 alli Thater im Dytsche Ryych zuegmacht woore sin, sich si retuur gange in d Schwyz un het 1944/45 as Gascht am Schauspiilhuus Züri gspiilt. Vu 1945 bis 1948 het si unter dr Laitig vum Hans Curjel e Engaschmänt am Stadttheater [[Chur|Khuur]] ghaa, wu si unter anderem 1948 d Botin in Die Antigone des Sophokles vum Bertolt Brecht, inszeniert vum Brecht un em Caspar Neher, gspiilt het. As Gascht het si am Stadttheater [[St. Gallen|St. Galle]] un am Stadttheater [[Basel|Baasel]] (1947 d Martirio in de dytschsproochige Eerschtuffierig vu s García Lorcas Bernarda Albas Haus, Reschy: Ernst Ginsberg) gspiilt, z Baasel het si 1949 bis 1953 en Engaschmänt ghaa un het deert unter anderem d Dorine in s Molières Tartuffe (Reschy: Werner Kraut), d Titelroll in s Hauptmanns Hanneles Himmelfahrt (Reschy: Ginsberg) gspiilt, deno het si as Gascht unter anderem am Stadttheater [[Luzern|Lozärn]] gspiilt, reegelmääßig am Schauspiilhuus Züri (unter anderem 1954 d Hedwig in s Ibsens Die Wildente, Reschy: Günther Haenel), an de Kumeedi Baasel, am Ooperehuus Züri, am Corso-Theater Züri (1968 un 1978 d Margrit Baumann in s Paul Burkhards/Walter Leschs Die kleine Niederdorf-Oper), an de Baasler Theater (unter anderem 1971 d Nell in s Becketts Endspiel, 1975 d Frau Schödler in s Paul Hallers Marie und Robert), am Stadttheater St. Galle, am Städtebundtheater Biel-Soledurn (unter anderem 1983 d Daja in s Lessings Nathan der Weise), am Atelier-Theater Bärn (unter anderem 1995 d Titelroll in s Marsha Normans Nacht, Mutter), am Theater fir de Kanton Züri (unter anderem 1996 d Abby Brewster in s Kesselrings Arsen und Spitzenhäubchen) un am Theater Heddy Maria Wettstein z Züri. Si het auf uf verschiidene Turnee gspiilt, unter anderem an dr Syte vum Curt Goetz, em Ruedi Walter un dr Margrit Rainer, un het in volksdiimlige Dialäktstugg un in Musical mitgwiikt, unter anderem as Frau Baumann in drei Inszenierige vu ''[[Die kleine Niederdorfoper]]''. Fascht 30 Joor lang het si an dr [[Zürcher Märchenbühne|Zürcher Märlibüni]] gspiilt. Syt 1960 het si in Film gspilt Iri wiichtigschte Rolle het si in de Kurt Früh-Film ''[[Es Dach überem Chopf (Film)|Es Dach überem Chopf]]'' (1962) un ''[[Im Parterre links]]'' (1963) an dr Syte vum Zarli Carigiet bzw. em Paul Bühlmann ghaa. Derzue het si fir s Fäärnsee un fir de Raadio gschafft. Anne 1951 het si dr Schauspiiler, Kabarettischt un speeter Fäärnseeschurnalischt Megge Lehmann (1915-2001) ghyroote. D Valerie Steinmann het drei Siin ghaa. == Uusglääseni Filmografy == * 1958: ''Eine Rheinfahrt, die ist lustig'' ''(Zum goldenen Ochsen)'' * 1960: ''Anne Bäbi Jowäger – I. Teil: Wie Jakobli zu einer Frau kommt'' * 1961: ''Wenn Männer Schlange stehen'' ''(Chikita)'' * 1962: ''Es Dach überem Chopf'' * 1963: ''Im Parterre links'' * 1963: ''Der 42. Himmel'' * 1966: ''Polizischt Wäckerli in Gefahr'' * 1971: ''Ein Kind ist verschwunden'' * 1978: ''Die Schweizermacher'' * 1979: ''De Sondergger'' (Fäärnseeseerie) * 1987: ''A Perfect Spy'' * 1989: ''Eurocops'' * 1999: ''Fascht e Familie'' (Fäärnseeseerie) * 2003: ''Lüthi und Blanc'' (Fäärnseeseerie) == Literatur == * {{Theaterlexikon|Valerie Steinmann|3|1752|1753|Autor=Thomas Blubacher}} == Weblink == * {{IMDb|nm0826172}} {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Steinmann, Valerie}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Frau]] d48tn1181n5kjnatuncn7y1g32ipgla 1088666 1088665 2026-09-21T05:04:15Z Holder 491 1088666 wikitext text/x-wiki [[Datei:Valerie Steinmann als Gräfin Eboli in Schillers "Don Carlos", Chur Februar 1947- Regie- Vasa Hochmann, Bühnenbild- Max Röthlisberger- Rechts- Eva Langgraf als Elisabeth- Foto- Theophil Vonow, Chur 2013-08-14 09-35.jpg|mini|d Valerie Steinmann as Gräfin Eboli in s Schillers ''Don Carlos'', Chur Februar 1947. Räächts: d Eva Langraf as Elisabeth]] D '''Valerie Steinmann''' (* [[12. Dezember|12. Dezämber]] [[1921]] z [[Zürich|Züri]]; † [[28. November|28. Novämber]] [[2011]] z [[Küsnacht ZH|Chüsnacht]]) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schauspieler|Schauspiileri]] gsii. == Lääbe == Unter em Name Valeria Steinmann het si ab 1934 Chinderrolle am Schauspiilhuus Züri ghaa, unter anderem d Luison in s Molières ''Der eingebildete Kranke'' un d Joestli in ''Der Verrat von Novara'' vum Cäsar von Arx (Reschy baidi Mool: Leopold Lindtberg). Ab 1934 isch si uf d Schauspiilschuel vum Dytsche Theater z [[Berlin]] gange un het im Chrieg eerschti Engaschmänt ghaa: 1939/40 am Stadttheater Eger, 1940/41 am Stadttheater Eisenach, 1941–43 am Gautheater Westmark z Saarbrücken, 1943/44 an de Biine vu dr Ryychsmässestadt Leipzig. Wu anne 1944 alli Theater im Dytsche Ryych zuegmacht woore sin, isch si retuur gange in d Schwyz un het 1944/45 as Gascht am Schauspiilhuus Züri gspiilt. Vu 1945 bis 1948 het si unter dr Laitig vum Hans Curjel e Engaschmänt am Stadttheater [[Chur|Khuur]] ghaa, wu si unter anderem 1948 d Botin in ''Die Antigone des Sophokles'' vum Bertolt Brecht, inszeniert vum Brecht un em Caspar Neher, gspiilt het. As Gascht het si am Stadttheater [[St. Gallen|St. Galle]] un am Stadttheater [[Basel|Baasel]] (1947 d Martirio in de dytschsproochige Eerschtuffierig vu s García Lorcas ''Bernarda Albas Haus'', Reschy: Ernst Ginsberg) gspiilt, z Baasel het si 1949 bis 1953 en Engaschmänt ghaa un het deert unter anderem d Dorine in s Molières ''Tartuffe'' (Reschy: Werner Kraut), d Titelroll in s Hauptmanns ''Hanneles Himmelfahrt'' (Reschy: Ginsberg) gspiilt, deno het si as Gascht unter anderem am Stadttheater [[Luzern|Lozärn]] gspiilt, reegelmääßig am Schauspiilhuus Züri (unter anderem 1954 d Hedwig in s Ibsens ''Die Wildente,'' Reschy: Günther Haenel), an de Kumeedi Baasel, am Ooperehuus Züri, am Corso-Theater Züri (1968 un 1978 d Margrit Baumann in s Paul Burkhards/Walter Leschs ''Die kleine Niederdorf-Oper)'', an de Baasler Theater (unter anderem 1971 d Nell in s Becketts ''Endspiel,'' 1975 d Frau Schödler in s Paul Hallers ''Marie und Robert''), am Stadttheater St. Galle, am Städtebundtheater Biel-Soledurn (unter anderem 1983 d Daja in s Lessings ''Nathan der Weise''), am Atelier-Theater Bärn (unter anderem 1995 d Titelroll in s Marsha Normans ''Nacht, Mutter''), am Theater fir de Kanton Züri (unter anderem 1996 d Abby Brewster in s Kesselrings ''Arsen und Spitzenhäubchen'') un am Theater Heddy Maria Wettstein z Züri. Si het auf uf verschiidene Turnee gspiilt, unter anderem an dr Syte vum Curt Goetz, em Ruedi Walter un dr Margrit Rainer. Fascht 30 Joor lang het si an dr [[Zürcher Märchenbühne|Zürcher Märlibüni]] gspiilt. Syt 1960 het si in Film gspilt Iri wiichtigschte Rolle het si in de Kurt Früh-Film ''[[Es Dach überem Chopf (Film)|Es Dach überem Chopf]]'' (1962) un ''[[Im Parterre links]]'' (1963) an dr Syte vum Zarli Carigiet bzw. em Paul Bühlmann ghaa. Derzue het si fir s Fäärnsee un fir de Raadio gschafft. Anne 1951 het si dr Schauspiiler, Kabarettischt un speeter Fäärnseeschurnalischt Megge Lehmann (1915-2001) ghyroote. D Valerie Steinmann het drei Siin ghaa. == Uusglääseni Filmografy == * 1958: ''Eine Rheinfahrt, die ist lustig'' ''(Zum goldenen Ochsen)'' * 1960: ''Anne Bäbi Jowäger – I. Teil: Wie Jakobli zu einer Frau kommt'' * 1961: ''Wenn Männer Schlange stehen'' ''(Chikita)'' * 1962: ''Es Dach überem Chopf'' * 1963: ''Im Parterre links'' * 1963: ''Der 42. Himmel'' * 1966: ''Polizischt Wäckerli in Gefahr'' * 1971: ''Ein Kind ist verschwunden'' * 1978: ''Die Schweizermacher'' * 1979: ''De Sondergger'' (Fäärnseeseerie) * 1987: ''A Perfect Spy'' * 1989: ''Eurocops'' * 1999: ''Fascht e Familie'' (Fäärnseeseerie) * 2003: ''Lüthi und Blanc'' (Fäärnseeseerie) == Literatur == * {{Theaterlexikon|Valerie Steinmann|3|1752|1753|Autor=Thomas Blubacher}} == Weblink == * {{IMDb|nm0826172}} {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Steinmann, Valerie}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Frau]] ms88gjsxhbj1gj2aa88wyoj9no0kplv Ruth Yuval 0 94995 1088675 2026-09-21T10:18:00Z Mathieu Kappler 76078 näi: israeelischa Schurnàlìschta, * 1955 1088675 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}} D’ '''Ruth Yuval''' (uff [[Hebräische Sprache|Hebräisch]] {{lang|he|רותי יובל}}; * ànna [[1955]] z’ [[Haifa]]) ìsch a [[Israel|israeelischa]] [[Journalist|Schurnàlìschta]] un ehamooliga Verfàssungslaitera vu dr Zittung Maariw. == ìhr Laawa == D’ Ruth Yuval ìsch z’ Haifa uff d’ Walt kumma un uffg’wàcksa. Ìn ìhra Juugendsjoohra ìsch sa Veràntwortliga bii da [[Pfadfinder|Pfààdfìnder]] gsìì. Sa hàt [[Psychologie|Seelakunda]] g’schtüdiart un hàt ìn dam Fàch a Maischterpriafung b’schtànda. Ìhra Kàrriar àls Schurnàlìschta hàt sa ìn da schpeeter 1970er Joohra àls lokààla Tààtsàchb’rìchtera fìr d’ [[Jerusalem]]er Zittung „Yerushalaton“ ({{lang|he|ירושלתון}}) ààg’fànga — dia Zittung ìsch schpeeter ìn „Kol Ha’ir“ ({{lang|he|כל העיר}}) umtaift worra, wu dr Amos Schocken sììe ìwwernumma hàt. Ìm Làuif vu da Joohra hàt d’ Yuval d’ Laitung vu verschììdana Zittungsàbschnitta ìwwernumma un ìsch schpeeter schtällvertrattanda Verfàssungslaitera un schliasslig Verfàssungslaitera vu dr Zittung worra.<ref name="Bahrir"/> Ànna 1996 hàt sa „Kol Ha’ir“ un d’ Schocka-Grupp fààraloo un ìsch bii dr Zittschrìft „7 Yamim“ ({{lang|he|7 ימים}}) — wo Tail vu dr Zittung „Jedi’ot Acharonot“ ({{lang|he|ידיעות אחרונות}}) ìsch — iig’schtällt worra. Doo hàt sa àls Schtällvertrattera vum Doron Galezer g’schàfft, wo zamma mìt ìhra d’ Lokààlzittung Kol Ha’ir fààraloo g’hàà hàt. Viar Joohra schpeeter ìsch sa àls Laitera vu daara Zittung ärnännt worra. Àn daara Schtälla hàt d’ Yuval a kritischa schurnàlistischa Liinia geega d’ Verflachtung vu Raichtumm, Màcht un kriminälla Unterwalt ìn Israel vertratta: Sa hàt zààhlriicha B’rìchta züa dam Theema g’schrììwa un hàt dr Sùnderbiilààg „ChaZman HaSchachor“ (‚D’ schwàrza Zitt‘) grìnda, wo uff dàs Theema schpeziàlisiart ìsch.<ref name="hewiki"/> Ìm Jüüni 2006 hàt d’ Yuval jedoch ìhra Schtälla àls Verfàssera bii dr Zittung uffgaa un ìsch bii dr Keshet-Meediagrupp àls Berootera fìr Dokumentààr- un Noohrìchtasandunga iig’schtällt worra. Ìm Dezamber 2005 ìsch sa àls Verfàssera bii dr Flàggschìffsandung vu dr Noohrìchtaredàkzioon „Ulpan Schischi“ ({{lang|he|אולפן שישי}}, ‚Fräitààgsschtüdio‘) ärnännt worra, wo uff Kànààl 2 üssg’schtrààhlt worra ìsch.<ref name="hewiki"/> Ìm Oktoower 2007 ìsch sa zamma mìt’m Doron Glezer àls Verfàssungslaitera vu „Maariv“ ärnännt worra, nohdam àss dr Amnon Dankner üss dr Schtälla üsstratta ìsch. Ìm Mai 2009 hann Baida ìhr Rucktrìtt bekànnt gaa. Ìm Dezamber d’ruff ìsch sa àls Schäffredàktöörin vu dr Fräitààgsnoohrìchtasandung vu Channel 10 ärnännt worra.<ref>{{Internetquelle|sprache=he|autor=Eran Suissa|url=https://www.makorrishon.co.il/nrg/online/1/ART1/981/637.html|titel=מהיום: רותי יובל בחדשות 10|abruf=2026-09-17|datum=2009-12-22|archiv-url=|archiv-datum=|hrsg=nrg}}</ref> Ìm Septamber 2011 hàt sa dàs Àmt nììderg’lajt, vor’m Hìntergrund vu dr Àffar um a Äntschuldigung geega-n-ìwwer dr G’schaftsmànn Sheldon Adelson.<ref>{{Internetquelle|sprache=he|autor=Shelly Pritzker|url=https://www.calcalist.co.il/articles/0,7340,L-3530853,00.html|titel=הזעזועים בערוץ 10 נמשכים: התפטרה רותי יובל, עורכת מהדורת שישי "השבוע"|hrsg=Calcalist|datum=2011-09-08|abruf=2026-09-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250222050029/https://www.calcalist.co.il/articles/0,7340,L-3530853,00.html|archiv-datum=2025-02-22}}</ref> Ànna 2017 hàt sa zamma mìt dr Doron Galezer un em Filmamàcher David Deri g’schàfft, fìr dr B’lehrfilm „Salah, ’s ìsch s’ Lànd Israel“ ({{lang|he|סאלח, פה זה ארץ ישראל}}) dräija un produziara.<ref>{{Internetquelle|sprache=he|autor=Nirit Anderman|url=https://www.haaretz.co.il/gallery/cinema/2017-05-11/ty-article-magazine/.premium/0000017f-e650-dc7e-adff-f6fd6c1e0000|titel= גזענות, סחיטה ואיומים: כך אולצו המרוקאים להתיישב בעיירות הפיתוח|werk=Haaretz|abruf=2026-09-17|datum=2017-05-11|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230916235647/https://www.haaretz.co.il/gallery/cinema/2017-05-11/ty-article-magazine/.premium/0000017f-e650-dc7e-adff-f6fd6c1e0000|archiv-datum=2023-09-16}}</ref> Àm 8. September 2026 hàt d’ Yuval zamma mìt’m Schlomi Elda a ìn’ma B’rìcht änthìllt, àss dr israeelischa Minìschterpresidant [[Benjamin Netanjahu]] schuu vor’m 7. Oktoower 2023 woohrschiins äbbis ìwwer [[Terrorangriff der Hamas auf Israel 2023|a unmìttelbààrer Terrorààgrìff vum Hamas]] g’wusst hàt: Ar hàt a Wàrnung vum Presidant vu da [[Vereinigte Arabische Emirate|Verainigta Àrààwischa Emirààta]] Muhammad bin Zayid Al Nahyan ärhàlta g’hàà ìwwers’ Ziil vum [[Yahya Sinwar]], a Ààgrìff uff Israel z’ màcha, àwwer ar hàt nìt dia Informàzioon em Sìcheraitsdianscht witterg’laita.<ref>{{Internetquelle|sprache=he|autor=Schlomi Eldar, Ruth Yuval|url=https://www.haaretz.co.il/magazine/2026-09-08/ty-article-magazine/.highlight/000001a0-7a8a-d825-afb5-fefe2a9d0000|titel= באתר סוף שבוע נתניהו קיבל התרעה מפורשת ימים לפני 7 באוקטובר, אך לא עדכן את צה"ל ושב"כ|werk=Haaretz|datum=2026-09-08|abruf=2026-09-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260916224028/https://www.haaretz.co.il/magazine/2026-09-08/ty-article-magazine/.highlight/000001a0-7a8a-d825-afb5-fefe2a9d0000|archiv-datum=2026-09-16}}</ref> Ànna 2024 ìsch sa mìt’m Israeelischa Farnsahpriis vu dr Àkàdemii üsszaichnet worra.<ref>{{Internetquelle|sprache=he|url=https://israelfilmacademy.co.il/?section=2361|titel=האקדמיה מברכת את זוכים והזוכות בתחרות פרסי הטלוויזיה 2024|hrsg=Israeelischa Àkàdemii fìr Film un Farnsah|abruf=2026-09-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260107072838/https://israelfilmacademy.co.il/?section=2361|archiv-datum=2026-01-07}}</ref> Naawa-n-ìhrer Kàrriar àls Schurnàlìschta ìsch d’ Yuval Vorschtàndsmìtglììd vu dr Verainigung fìr Bìrgerrachta ìn Israel.<ref name="hewiki"/> == ìhra Fàmìlia == Ìhra Schwäschter Miri Katz ìsch Raachtsànwältin un d’ äärschta Fràui, wo dr Vorsìtz vu da isràeelischa Wartpàpiiruffsìchtsbeheerda üssiawt hàt.<ref name="hewiki">Dia Informàzioona sìnn üss’m Àrtìkel [[:he:רותי יובל|רותי יובל]] ìn dr hebräischa Wikipedia ìwwernumma worra.</ref> D’ Yuval laabt zamma mìt’m Doron Glezer, wo eewafàlls Schurnàlìscht ìsch.<ref name="Bahrir">{{Internetquelle|sprache=he|autor=Roy Bahrir|url=https://www.makorrishon.co.il/nrg/online/1/ART1/033/118.html|titel=פעמוני היובל|abruf=2026-09-16|datum=2006-01-13|hrsg=nrg|archiv-url=|archiv-datum=}}</ref> == Weblìnks == *{{IMDb Name|9234693}} == Ainzelnoohwiisa == <references responsive /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Yuval, Ruth}} [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Israeli]] [[Kategorie:Frau]] [[Kategorie:Läbigi Person]] 7b1ope6w5i79spxcpkuwlvzuxfcuksh