Wikipedia alswiki https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Portal Portal Diskussion Buech Buech Diskussion Wort Wort Diskussion Text Text Diskussion Spruch Spruch Diskussion Nochricht Nochricht Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Vorlage:Infobox Stadtteile von Freiburg im Breisgau 10 12637 1089133 1018375 2026-10-01T19:44:49Z Holder 491 1089133 wikitext text/x-wiki <noinclude> Infobox Freiburger Stadtteile Diese Infofox ist für die 25 Freiburger Stadtteile sowie weitere Stadtviertel Freiburgs konzipiert. Sie benutzt für die Inputfelder die Vorlage [[w:en:Template:Infobox Town DE|Template:Infobox Town DE]] der englischen Wikipedia. Die kleingeschriebenen Inputfelder sind identisch mit jenen der englischen Wikipedia, so dass man diese Felder dann relativ problemlos von der deutschen in die englische Version eines Wikipediaartikels kopieren kann. Großgeschriebene Felder sind dagegen eigene Erweiterungen für diese Infobox. Felder wie state, district, lat_hem, und lon_hem sind in dieser Infobox bereits vordefiniert. Die Infobox wird mit denselben Bezeichnungen für die Felder auch in der alemannischen Wikipedia verwendet. Copy-&-Paste-Vorlage, ohne Kommentare &#123;&#123; Infobox Stadtteile von Freiburg im Breisgau | name= | name_local= | lat_hem= | lat_deg= | lat_min= | lat_sec= | lon_hem= | lon_deg= | lon_min= | lon_sec= | image_coa= | image_map= | state= | regbzk= | district= | adunit= | population= | population_as_of= | area= | pop_dens= | elevation= | postal_code= | area_code= | licence= | mayor= | website= | INCORP= | STATUS=<|--Stadtteil mit eigener Ortsverwaltung Stadtteil Stadtbezirk Stadtviertel--> | ADUNIT_NAME= | MUNICIP= | MUNKEY= | ALIEN= | ORTSTEIL= | ADMINISTRATION= | E_MAIL= | MAYOR_TIT= | LOCAL_MAP= | MAP_TITLE= | AERIAL= | TOPO= | DIAFAM= | DIALECT= | DIAREG= | DIALOC= | DIAACT= }} Erläuterungen zur Copy&Paste-Vorlage, optionale Angaben erscheinen nicht, wenn leer &#123;&#123; Infobox Stadtteile von Freiburg im Breisgau | name= /* deutscher Name */ | name_local= /* weitere Name, z.B. auf Sorbisch (optional)*/ | lat_hem= /* N für nördliche Hemispäre */ | lat_deg= /* Breitengrad */ | lat_min= /* Breitenminute */ | lon_hem= /* E für östliche Halbkugel (alle Orte in Deutschland) */ | lon_deg= /* Längengrad */ | lon_min= /* Längenminute */ | image_coa= /* Bildpfad (ohne Datei: bzw File:) zum Wappen */ | image_map= /* Bildpfad zur OpenGeoDB-Karte */ | state= /* Bundesland */ | regbzk= /* Regierungsbezirk */ | district= /* Kreis */ | adunit= /* wird hier für einen Stadtbezirk verwendet | population= /* Bevölkerung */ | population_as_of= /* Stand der Bevölkerung zum Datum X) | area= /* Fläche der Gemarkung */ | pop_dens= /* Bevölkerungsdichte */ | elevation= /* Höhe über dem Meer */ | postal_code= /* Postleitzahl(en) | area_code= /* Telephonvorwahlen */ | licence= /* Kfz-Kennzeichen */ | mayor= /* Bürgermeister, Oberbürgermeister, Ortsvorsteher */ | website= /* Internetauftritt */ | ADUNIT_NAME /* Art der Adunit (Amt, Veraltungsgemeinschaft etc,) */ | MUNICIP= /* Stadtteil bei Stadtbezirken */ | MUNKEY= /* amtlicher Gemeindeschlüssel */ | ALIEN= /* Ausländeranteil */ | ORTSTEIL= /* Gemeinde/Bezirksgliederung (z.B. Zahl der Ortsteile) | ADMINISTRATION= /* Anschrift der Verwaltung */ | E_MAIL= /* e-Mail-Adresse der Verwaltung */ | MAYOR_TIT= /* Amtsbezeichnung des Bürgermeisters */ | LOCAL_MAP= /* Lage des Orts im Kreis bzw. Stadtgebiet */ | AERIAL= /* Luftbild */ | TOPO= /* Topographische Karte */ | DIAFAM= /* örtlicher Großdialekt, z.B. Alemannisch */ | DIALECT= /* Hauptdialekt, z.B. Niederalemannisch */ | DIAREG= /* regionale Dialektvariante, z.B. Oberrheinalemannisch */ | DIALOC= /* lokale Dialektvariante, z.B. Breisgauerisch */ | DIAACT= /* Verbreitung des Dialektes */ }} </noinclude> <onlyinclude>{| class="wikitable float-right" style="margin-top:0;" {{#if: {{{name|}}} | {{!}}- !colspan="2" style="font-size: 130%; background: lightsteelblue;"{{!}} [[Datei:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|left|40px|Wappe vu Friburg]] [[Datei:{{{image_coa}}}|right|40px|Wappe]] {{{name}}} {{#if:{{{name_local|}}} |&#32;''({{{name_local}}})'' }} }}{{#if: {{{LOCAL_MAP|}}} | <nowiki /> {{!}}- !colspan="2" style="background:#E0E0F0;"{{!}} Stadtkreis {{{district|[[Freiburg im Breisgau|Friburg]]}}} ({{{license|FR}}})<br />{{{state|[[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]]}}}, [[Deutschland|Ditschland]] {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[Datei:{{{LOCAL_MAP}}}|300px|{{{MAP_TITLE|Lage im Stadtkreis Freiburg}}}]] }} |- !style="background:#e0e0F0;" colspan="2"| Basisdate |- {{#if: {{{STATUS|}}} | <nowiki /> {{!}}- !colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} {{{STATUS}}} vu {{{district|Friburg}}} }}{{#if: {{{MUNKEY|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Stadtdeilnummere: {{!}} {{{MUNKEY}}} }}{{#if: {{{MUNICIP|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} [[Stadtbezirke von Freiburg im Breisgau|Stadtdeil]]: {{!}} {{{MUNICIP}}} }}{{#if: {{{adunit|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} {{{ADUNIT_NAME|[[Stadtbezirke von Freiburg|Stadtbezirk]]}}}: {{!}} {{{adunit}}} }}{{#if: {{{ORTSTEIL|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Gliderung: {{!}} {{{ORTSTEIL}}} }}{{#if: {{{INCORP|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} iigmeindet sit: {{!}} {{{INCORP}}} }} |- style="background:#FFFFFF;" | Geografischi Lag: | {{Coordinate |text=DMS |article=/|NS={{{lat_deg|}}}/{{{lat_min|}}}/{{{lat_sec|}}}/{{{lat_hem|}}} |EW={{{lon_deg|}}}/{{{lon_min|}}}/{{{lon_sec|}}}/{{{lon_hem|}}} |type=city |pop={{{population|}}} |elevation={{{elevation|}}} |region=DE-BW |dim=5000}} |- style="background:#FFFFFF;" | Hechi: | {{Höhe|{{{elevation|0}}}|DE-NN}} |- style="background:#FFFFFF;" | Flechi: | {{FormatNumDef|{{{area}}}}}&nbsp;[[Quadratmeter|km²]] |- style="background:#FFFFFF;" | Iiwohner: | {{formatnum:{{{population}}}}} <small>({{{population_as_of}}})</small> {{#if: {{{pop_dens|}}} | {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Bevelkerungsdichti: {{!}} {{FormatNumDef|{{{pop_dens}}}|3=Iiwohner je km²}} }}{{#if: {{{ALIEN|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Uusländeraadeil: {{!}} {{FormatNumDef|{{{ALIEN}}}|3=%}} }}{{#if: {{{postal_code|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Poschtleitzahl: {{!}} {{{postal_code}}} }}{{#if: {{{area_code|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Vorwahl: {{!}} {{{area_code}}} }}{{#if: {{{ADMINISTRATION|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Adress vu de<br />Verwaltung: {{!}} {{{ADMINISTRATION}}} }}{{#if: {{{website|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Internetufdritt: {{!}} style="font-size:90%;" {{!}} {{{website}}} }}{{#if: {{{mayor|}}} | <nowiki /> {{!}}- !colspan="2" style="background:#E0E0F0;" {{!}} Politik {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} {{{MAYOR_TIT}}}: {{!}} {{{mayor}}} }}{{#if: {{{DIAFAM|}}} | <nowiki /> {{!}}- !colspan="2" style="background:#E0E0F0;"{{!}} Dialekt: {{{DIAFAM}}} }}{{#if: {{{DIALECT|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Hauptvariante: {{!}} {{{DIALECT}}} }}{{#if: {{{DIAREG|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Regionalvariante: {{!}} {{{DIAREG}}} }}{{#if: {{{DIALOC|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Lokalvariante: {{!}} {{{DIALOC}}} }}{{#if: {{{DIAACT|}}} | <nowiki /> {{!}}- style="background:#FFFFFF;" {{!}} Verbreitung: {{!}} {{{DIAACT}}} }}{{#if: {{{TOPO|}}} | <nowiki /> {{!}}- !colspan="2" style="background:#E0E0F0;" {{!}} Topografi {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[Datei:{{{TOPO}}}|300px|Topografi]] }}{{#if: {{{AERIAL|}}} | <nowiki /> {{!}}- !colspan="2" style="background:#E0E0F0;" {{!}} Luftbild {{!}}- {{!}} colspan="2" {{!}} [[Datei:{{{AERIAL}}}|300px|center|Luftbild]] }} |}</onlyinclude> <noinclude>[[Kategorie:Vorlage:Infobox Ort in Land|Deutschland Freiburg]] [[Kategorie:Vorlage:Bade-Wirttebärg]]</noinclude> hfpp43thp4e2cape94ywnz53is19hsz Wiehre 0 12715 1089130 1043876 2026-10-01T19:43:08Z Holder 491 Dr Holder het d Seite [[Wiehre (Freiburg im Breisgau)]] uf [[Wiehre]] verschobe: wie uf dr dewiki 822353 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Wiehri (Friburg)}} {{Infobox Stadtteile von Freiburg im Breisgau | name=Wiehri | name_local=Freiburg-Wiehre | image_coa=spacer.gif | image_map=Karte Freiburg im Breisgau in Deutschland.png | LOCAL_MAP=Fr-wiehre.png | TOPO= | AERIAL= | STATUS=Stadtteil | INCORP=1826 | MUNICIP= | lat_deg=47 | lat_min=59 | lat_sec=07 | lon_deg=07 | lon_min=50 | lon_sec=26 | population=22556 <!-- source: Amt für Bürgerservice und Informationsverarbeitung, Freiburg --> | population_as_of=31.12.2007 | elevation=280 | area=5,96 <!-- source: Amt für Bürgerservice und Informationsverarbeitung, Freiburg --> | pop_dens=3781 | postal_code=79100, 79117</small> | area_code=0761 | MUNKEY=42 | ORTSTEIL=4 Bezirke:<br/>421 Oberwiehri<br />422 Mittelwiehri<br />423 Underwiehri-Nord<br />424 Underwiehri-Süd. }} D' '''Wiehri''' isch e Stadtdeil, wo uf dr andere Site vu dr [[Dreisam]] südlich vu dr [[Altstadt (Freiburg)|Aldstadt]] vu [[Freiburg im Breisgau|Friburg im Brisgau]] lit. D'Wiehri isch hüt e sehr beliebts Wohngebit, vor allem wäge ihrem riche Aldbaubestand un dr vergliichswiis ruehige Strosse. D'Wiehri wird gege Weschte dur d'[[Rheintalbahn|Rhidalbahn]] [[Karlsruhe|Karlsrueh]]-[[Basel]], gege Norde dur d' Dreisam un d'Schwarzwaldstross, gege Oschte dur dr Stadtdeil [[Waldsee (Freiburg)|Waldsee]] un im Süde dur dr Sternwald am Bromberg un d'Uslaifer vum ebefalls zue Friburg ghörige Dorf [[Günterstal (Freiburg)|Günterschdal]] begrenzt. Die ald Landstross uf Günterschdal un uf dr [[Schauinsland]], wo vom Friburger Martinstor usgoht, durschnidet d'Wiehri, uf ihre verlauft au d'Strossebahn bis Günterschdal. Dr Stadtdeil Wiehri bestoht us dr vier [[Stadtbezirke von Freiburg|Stadtbezirke]] 421 Oberwiehri, 422 Middelwiehri, 423 Underwiehri-Nord un 424 Underwiehri-Süd. D'Wiehri isch mit iber 20.000 Iwohner dr gröscht Friburger Stadtdeil. == Infrastruktur == Yber dr Bahnhof isch d'Wiehri mit dr [[Höllentalbahn|Helledalbahn]] zwische Friburg un [[Titisee-Neustadt|Titisee]] verbunde, vier Strossebahnlinie verbinde d'Wiehri mit dr Innenstadt, Günderschdal, em [[Vauban (Freiburg)|Quartier Vauban]], [[Haslach (Freiburg)|Hasle]] un [[Rieselfeld (Freiburg)|Riselfeld]] sowie [[Littenweiler (Freiburg)|Littewiler]]. S'Walter-Eucke-Gymnasium un s'Rotteckgymnasium, d'Turnsee-, d'Loretto- un d'Lessingschuel bestimme d'Bildigslandschaft. Au git's e Waldorfschuel un d'Gertrud-Luckner-Gwerbschuel. Am Lorettoberg git es e Schwimmbad, s'Lorettobad. {{Navigationsleiste Stadtteile von Freiburg im Breisgau}} [[Kategorie:Ort (Stadtkreis Friburg)]] dh514krbzwnwnt1nigoo1fxlfrx23cv 1089132 1089130 2026-10-01T19:44:07Z Holder 491 1089132 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Wiehri (Friburg)}} {{Infobox Stadtteile von Freiburg im Breisgau | name=Wiehri | name_local=Freiburg-Wiehre | image_coa=spacer.gif | image_map=Karte Freiburg im Breisgau in Deutschland.png | LOCAL_MAP=Fr-wiehre.png | TOPO= | AERIAL= | STATUS=Stadtteil | INCORP=1826 | MUNICIP= | lat_deg=47 | lat_min=59 | lat_sec=07 | lon_deg=07 | lon_min=50 | lon_sec=26 | population=22556 <!-- source: Amt für Bürgerservice und Informationsverarbeitung, Freiburg --> | population_as_of=31.12.2007 | elevation=280 | area=5,96 <!-- source: Amt für Bürgerservice und Informationsverarbeitung, Freiburg --> | pop_dens=3781 | postal_code=79100, 79117</small> | area_code=0761 | MUNKEY=42 | ORTSTEIL=4 Bezirke:<br/>421 Oberwiehri<br />422 Mittelwiehri<br />423 Underwiehri-Nord<br />424 Underwiehri-Süd. }} D' '''Wiehri''' isch e Stadtdeil, wo uf dr andere Site vu dr [[Dreisam]] südlich vu dr [[Altstadt (Freiburg)|Aldstadt]] vu [[Freiburg im Breisgau|Friburg im Brisgau]] lit. D'Wiehri isch hüt e sehr beliebts Wohngebit, vor allem wäge ihrem riche Aldbaubestand un dr vergliichswiis ruehige Strosse. D'Wiehri wird gege Weschte dur d'[[Rheintalbahn|Rhidalbahn]] [[Karlsruhe|Karlsrueh]]-[[Basel]], gege Norde dur d' Dreisam un d'Schwarzwaldstross, gege Oschte dur dr Stadtdeil [[Waldsee (Freiburg)|Waldsee]] un im Süde dur dr Sternwald am Bromberg un d'Uslaifer vum ebefalls zue Friburg ghörige Dorf [[Günterstal (Freiburg)|Günterschdal]] begrenzt. Die ald Landstross uf Günterschdal un uf dr [[Schauinsland]], wo vom Friburger Martinstor usgoht, durschnidet d'Wiehri, uf ihre verlauft au d'Strossebahn bis Günterschdal. Dr Stadtdeil Wiehri bestoht us dr vier [[Stadtbezirke von Freiburg|Stadtbezirke]] 421 Oberwiehri, 422 Middelwiehri, 423 Underwiehri-Nord un 424 Underwiehri-Süd. D'Wiehri isch mit iber 20.000 Iwohner dr gröscht Friburger Stadtdeil. == Infrastruktur == Yber dr Bahnhof isch d'Wiehri mit dr [[Höllentalbahn|Helledalbahn]] zwische Friburg un [[Titisee-Neustadt|Titisee]] verbunde, vier Strossebahnlinie verbinde d'Wiehri mit dr Innenstadt, Günderschdal, em [[Vauban (Freiburg)|Quartier Vauban]], [[Haslach (Freiburg)|Hasle]] un [[Rieselfeld (Freiburg)|Riselfeld]] sowie [[Littenweiler (Freiburg)|Littewiler]]. S'Walter-Eucke-Gymnasium un s'Rotteckgymnasium, d'Turnsee-, d'Loretto- un d'Lessingschuel bestimme d'Bildigslandschaft. Au git's e Waldorfschuel un d'Gertrud-Luckner-Gwerbschuel. Am Lorettoberg git es e Schwimmbad, s'Lorettobad. == Literatur == * ''1000 Jahre Wiehre. Ein Almanach 1008–2008.'' Hrsg. v. den Bürgervereinen der Wiehre. Promo Verlag Freiburg 2007. * ''Die Wiehre. Ein Almanach.'' Hrsg. v. Bürgerverein Oberwiehre Waldsee und Bürgerverein Mittel- und Unterwiehre. Freiburg 1999. == Weblink == {{Commonscat|Wiehre (Freiburg im Breisgau)|Wiehri}} * [https://www.buergerverein-wiehre.de/ Bürgerverein Mittel- und Unterwiehre] * [https://www.oberwiehre-waldsee.de/ Bürgerverein Oberwiehre-Waldsee] * [https://www.wiehre-online.de/ Wiehre Online -Informationsportal für den Stadtteil Wiehre] {{Navigationsleiste Stadtteile von Freiburg im Breisgau}} [[Kategorie:Ort (Stadtkreis Friburg)]] gai0eywfi9k14jumtggtltekd3f48fa San Marino 0 18563 1089128 1075643 2026-10-01T18:36:19Z Martin Macha 2111 78750 /* */ 1089128 wikitext text/x-wiki {{Dieser Artikel|behandled en Staat z Südeuropa. Witeri Bedütige findt me [[San Marino (Begriffsklärung)|do]].}} {{Infobox Staat |NAME = <span style="font-size:1.4em">'''Repubblica di San Marino'''</span><br /> Republik San Marino |BILD-FLAGGE = Flag of San Marino.svg |BILD-FLAGGE-RAHMEN = ja |BILD-WAPPEN = Coat of arms of San Marino.svg |BILD-WAPPEN-BREITE = 120px |TEXT-FLAGGE = Fahne vo San Marino |TEXT-WAPPEN = Wappe vo San Marino |WAHLSPRUCH = ''„Libertas“''<br />[[Latein|lat.]] „Freiheit“ |AMTSSPRACHE = [[Italienische Sprache|Italienisch]] |HAUPTSTADT = [[San Marino (Stadt)|San Marino]] |STAATSFORM = [[Republik]] |STAATSOBERHAUPT = Zwei ''Capitani Reggenti'':<br> zurzyt; [[Gerardo Giovagnoli]] <br /> [[William Casali]] |REGIERUNGSCHEF = Außenminister [[Luca Beccari]] |FLÄCHE = 61 |EINWOHNER = 32.471 (Stand Dezämber 2012) |BEV-DICHTE = 532 |WÄHRUNG = [[Euro]] (€) 1 Euro = 100 Cent |UNABHÄNGIGKEIT = 3. September 301 |NATIONALHYMNE = ''Inno Nazionale della Repubblica'' |ZEITZONE = MEZ (UTC+1) |KFZ-KENNZEICHEN = RSM |INTERNET-TLD = .sm |TELEFON-VORWAHL = +378 |BILD-LAGE = Europe location SMO.png |BILD1 = San Marino relief map-de.svg }} '''San Marino''' (im lokale Dialekt ''San Marèin'' oder ''San Maroin''; [[Italienische Sprache|italienisch]] amtlich ''Repubblica di San Marino'', Biiname: ''La Serenissima'') isch die ältischdi [[Republik]] vo der Wält mit erä Gschicht, wo bis uf s Johr 301 zruggoht. == Geografii == San Marino isch vollschtändig vo [[Italien|Italie]] umge und lit zwüsche de Regione [[Emilia-Romagna]] ([[Provinz Rimini]]) und [[Marken|Marke]] ([[Provinz Pesaro und Urbino]]), noch an der adriatische Küste bi [[Rimini]]. Dr Felskamm [[Titano|Monte Titano]] chrönt d [[Festung|Feschdig]] ''La Guaita''. San Marino isch kei [[Stadtstaat|Schdadtschdaat]], sondern bestoht us nün Gmeinde. Mit 61&nbsp;km² ghört da Land natürli au zu de [[Europäische Zwergstaaten|Zwärgstaate z Europa]]. == Weblink == {{Commonscat}} * [http://www.visitsanmarino.com/ Offizielli Internetsite] vo San Marino * [http://www.diplo.de/SanMarino Länderinformazione zu San Marino] vom Dütsche Usswärtige Amt == Fuessnote == <references /> {{Navigationsleiste Staaten in Europa}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:San Marino]] [[Kategorie:Staat z Europa]] [[Kategorie:Enklave]] [[Kategorie:Mitgliid i der UNO]] g6nvlv4dgxx7uyhn27hlqz0t7zdodv6 Claude Vigée 0 26569 1089139 1078437 2026-10-02T04:42:37Z Holder 491 1089139 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Elsässisch|Elsassisch|Unter-Elsassisch}} Dr '''Claude Vigée''' (* [[3. Januar|3. Jänner]] [[1921]] z [[Bischweiler|Bischwiller]], [[Elsass]], àls ''André Strauss;'' † [[2. Oktober|2. Oktower]] [[2020]] z [[Paris]]) ìsch e Profasser fir frànzesischi Literàtür gsìì, wo au salwerscht uf [[Französische Sprache|Frànzesìsch]], uf [[Elsässisch|Elsassìsch]] und im Elsasser [[Jiddisch]]<ref>Astrid Starck-Adler: ''Le yidich occidental (alsacien) dans l’oeuvre de Claude Vigée.'' In: ''La Terre et le Souffle. Colloque Claude VIGEE.'' Cerisy-la-Salle, 1988. Albin Michel 1992.</ref> gschribe hàt. Ar hàt ìwer sìch gsait, ar sej „Jude und Elsässer, also doppelt Elsässer und doppelt Jude“.<ref>{{Internetquelle |titel=Gespräch mit Claude Vigée, 1972 |url=http://www.ina.fr/art-et-culture/litterature/video/I07327325/claude-vigee.fr.html |zugriff=2011-04-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110117011345/http://www.ina.fr/art-et-culture/litterature/video/I07327325/claude-vigee.fr.html |archiv-datum=2011-01-17 }}</ref> == Lawa == Dr Vigée ìsch üs ere àlte elsassìsche Düech- und Fruchthandlerfàmilie gstàmmt. Ar ìsch z Bischwiller ufgwàchse un z [[Straßburg|Stroßburi]] uf s Gymnasium gànge. Wie ànne 1940 de ditsche Druppe ìn s Elsàss inmarschert sìn, ìsch er uf Toulous gflìchtet un hàt dert mìt eme Medizinstudium àngfànge. Ar hàt sìch drno dr [[Résistance]] àngschlosse un 1942 sini erschte Gedìcht ìn dr Untergrundzitschrìft „Poésie 42“ vereffentlìcht. Ìm Johr 1943 ìsch er ìn d [[Vereinigte Staaten|USA]] gflìchtet, wien er ànne 1947 ìn [[Romanistik]] promovert hàt. Ar hàt frànzesìschi Sproch un Literatür glehrt àn dr Ohio State University, àm Wellesley College un àn dr Brandeis University. Sit 1950 hàt er rejemaßi Gedìcht vereffentlìcht z Frànrich. 1960 bìs 2001 hàt er z [[Israel]] glabt, wien er bìs züe sinre Pensionerung 1983 àn dr Hebräische Üniversitet z [[Jerusalem]] gelehrt hàt. Zletscht hàt er z [[Paris]] glabt. S Thema vun dr Dìchtung vum Vigée ìsch unter àndrem d Üssenàndersetzung mìt em Leid vun dr Jude, vun dr Elsasser, vun dr elsassische Jude un dr Jude ìm Elsàss gsìì, àwer öi mit dr Schenheit un dr Verganglichkeit vum schlìchte, landlige Erb. Öi s Strawe no Fridde un zwìschemanschliger Einigung ìst e Motiv, wiener ìmmer wider ufgriffe hàt. Àm 18. März 2000 ìsch in sinre Heimetstàdt Bischwiller s Kulturzentrum „Claude Vigée“ ingweit worre. == Wichtigschti Werike == * ''La lutte avec l’ange'' (1939–1949) Publication 1950. Réédition L’Harmattan 2005 : Collection Poètes des cinq continents * ''La corne du grand pardon '' (1954) * '' L’été indien'' (1957) * '' Le poème du retour '' (1962) * ''Le passage du vivant'' * '' Dans le creuset du vent'' * ''Danser vers l’abîme'' * ''Dans le silence de l’Aleph'' (Albin Michel, 1992) * ''Les Puits d’eau vive'' (Albin Michel, 1993) * ''Treize inconnus de la Bible'' (1996) * ''Être poète pour que les hommes vivent'' (2006). Dr Claude Vigée ésch öi Iwwrsetzr vun [[Rainer Maria Rilke]] gsìì. == Priis == * Internationaler Jacob-Burckhardt-Priis (Schwiz, 1977) * le [[Prix Femina Vacaresco]] pour la Critique (1979) * [[Johann-Peter-Hebel-Preis|Johann Peter-Hebel-Priis]] 1984 * le Grand prix de Poésie de la [[Société des gens de lettres]] de France (Paris 1987) * le Prix de la [[Fondation du judaïsme français]] (1994) * le Grand prix de Poésie de l’[[Académie française]] (1996) * Würth-Preis für Europäische Literatur (2002) * le prix de l’Amitié judéo-chrétienne (octobre 2006) * la [[Prix Goncourt de la Poésie|Bourse Goncourt de la poésie]] (2008) == Iww’r’s Werik == * Jean-Yves Lartichaux, ''Claude Vigée,'' Seghers, coll. ''Poètes d’aujourd’hui,'' 1978. * Anne Mounic, ''La poésie de Claude Vigée. Danse vers l’abîme par joui-dire,'' L’Harmattan, 2005. * [[Astrid Starck]]: ''Le Yidich occidental (alsacien) dans l’œuvre de Claude Vigée.'' I: Astrid Starck (Hg.): ''Westjiddisch. Le Yiddish Occidental.'' Sauerländer, Aarau/Frankfurt/Salzburg 1994 (Reihe Sprachlandschaft 11), S.&nbsp;157–166. == Weblink == * [https://web.archive.org/web/20160304051455/http://webjournal.ch/article.php?article_id=1062 «Claude Vigées Stunde» – Artikel uf webjournal.ch vum 9.11.2008] * [http://www.radiofrance.fr/chaines/france-bleu/?nr=9ac173a528c2c672dc03adb66251f4ab Claude Vigée. Le Fond et la forme], Interview 1972 (frz) * Claude Vigée uff’m Blog [https://web.archive.org/web/20080615191519/http://poezibao.typepad.com/poezibao/2005/12/claude_vige.html Poezibao] (frz.) * … uff de Site vum [https://web.archive.org/web/20100214134841/http://judaisme.sdv.fr/perso/vigee/ Judaïsme d'Alsace et de Lorraine] (frz.) * … uff de Site vum [https://web.archive.org/web/20070428125508/http://www.bischwiller.com/patrimoine/personnages/4cpapevi.html Stetl – pàrdon!: Städtel Bischwillr] (frz.) == Quelle == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = fr|2 = Claude_Vigée|3 = franzeesch|4 =}} {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Claude_Vigée|3 = dütsch|4 = 71593479}} {{DEFAULTSORT:Vigee, Claude}} [[Kategorie:Literatur uf Französisch]] [[Kategorie:Literatur uf Dütsch]] [[Kategorie:Lyriker]] [[Kategorie:Autor uf Alemannisch]] [[Kategorie:Lehrer]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Elsässer]] [[Kategorie:Maa]] ow7g4vip4lpw7rem2pzae79clgsxj8d Luzerner Zeitung 0 31198 1089123 1088645 2026-10-01T14:34:05Z Jcb 356 1089123 wikitext text/x-wiki {{Infobox Publikation |titel = Luzerner Zeitung |bild = [[Datei:Luzerner Zeitung Logo 2016.png|center|200px|Logo Luzerner Zeitung]] |beschreibung = Schwiizer Dageszeitig |verlag = Neue Luzerner Zeitung AG |erstausgabe_tag = 1. Juli |erstausgabe_jahr = 1828 (Vaterland/Waldstätterbote) |erscheint = Mäntig bes Friitig |auflage_quelle = WEMF Bulletin 2020<ref name="wemf">https://wemf.ch/media/wemf.ch/media/wemf_auflagebulletin_2020.pdf</ref> |auflage_zahl = 105 121 |reichweite_quelle = |reichweite_zahl = |chefred = Patrik Müller |herausgeber = Peter Wanner |weblink = [http://www.luzernerzeitung.ch Website vo dr ''LZ''] }} D '''Luzärner Zitig''' (LZ) isch e [[Schweiz|Schwiizer]] [[Tageszeitung|Dageszitig]]. Si erschiint vom Mändig bis am Friitig i füüf Regionalusgoobe für d [[Zentralschweiz|Zentralschwiizer]] [[Kanton (Schweiz)|Kantön]] [[Kanton Zug|Zug]], [[Uri]], [[Obwalden|Obwalde]] ond [[Nidwalden|Nidwalde]]. Am Samschtig werdet d'Abonnente mit de ''Schweiz am Wochenende'' bedient. == Uflag == D Gsamtuflag bedräit 105'000 Exemplar in füüf Regionalusgoobe. Die hai jedi ihri eigeni Ditelsite und Regionaldeil. Die Neuji Luzärner Zitig isch 2010 vo öbbe 280'000 Lüt gläse worde.<ref>[https://web.archive.org/web/20110220190433/http://www.luzernerzeitung.ch/footer/unternehmen/Zahlen-und-Fakten-zum-Unternehmen;art401,5651 ''Zahlen und Fakten zum Unternehmen ''] uf dr Website vo dr Neuje Luzärner Zitig, abgrüeft am 8. Dezember 2010</ref>. {|class="prettytable" !bgcolor="#dddddd" | Titel !bgcolor="#dddddd" | Verchaufti<br>Uflag<ref name="wemf" /> !bgcolor="#dddddd" | Konkurränz !bgcolor="#dddddd" | Alts Logo |- |''Luzärner Ziitig'' |style="text-align:right"|69'119 | |[[Datei:Logo Neue Luzerner Zeitung.svg|200px|Logo Neue Luzerner Zeitung]] |- |''Urner Ziitig'' (früener: Gotthard-Post) |style="text-align:right"|3'638 |''[[Urner Wochenblatt]]'' |[[Datei:Logo Neue Urner Zeitung.svg|200px|Logo Neue Urner Zeitung]] |- |''Obwaldner Ziitig'' |style="text-align:right"|5'486 | |[[Datei:Logo Neue Obwaldner Zeitung.svg|200px|Logo Neue Obwaldner Zeitung]] |- |''Nidwaldner Ziitig'' (früener: Nidwaldner Volksblatt) |style="text-align:right"|7'593 | |[[Datei:Logo Neue Nidwaldner Zeitung.svg|200px|Logo Neue Nidwaldner Zeitung]] |- |''Zuger Ziitig'' |style="text-align:right"|17'007 | |[[Datei:Logo Neue Zuger Zeitung.svg|200px|Logo Neue Zuger Zeitung]] |- |} Di ''Neu Schwyzer Ziitig'', d Regionalusgab für de [[Kanton Schwyz]] mit ere Uflag von öppe 3'400 Exemplar, isch am 31. Dezämber 2013 igstellt worde, will s Konkurränzblatt ''Bote der Urschweiz'' sit dänn de Manteltäil und di überregionale Inserat nüme vo de [[Südostschweiz|Südostschwiiz]], sondern vo de ''Neuen LZ'' übernimmt.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.luzernerzeitung.ch/nachrichten/zentralschweiz/sz/schwyz/Bote-der-Urschweiz-wird-neuer-Partner;art96,271376 | titel=«Bote der Urschweiz» wird neuer Partner | werk=Neue Luzerner Zeitung | hrsg= | datum=25. Juni 2013 | zugriff=2. Januar 2014 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20160917003316/http://www.luzernerzeitung.ch/nachrichten/zentralschweiz/sz/schwyz/Bote-der-Urschweiz-wird-neuer-Partner;art96,271376 | archiv-datum=2016-09-17 }}</ref><ref>{{Internetquelle | url=http://www.srf.ch/news/regional/zentralschweiz/der-bote-der-urschweiz-startet-in-neue-zukunft | titel=«Bote der Urschweiz» startet in neue Zukunft | autor=Miriam Eisner | werk=SRF | datum=30. Dezember 2013 | zugriff=2. Januar 2014}}</ref> Betriiblich blibbt de ''Bot vo de Urschwiiz'' unabhängig.<ref>''Kooperation mit «Bote» startet.'' In: ''Neue Luzerner Zeitung.'' 31. Dezember 2013.</ref> Er hät e Uflag vo 16'047 verchaufte bzw. 17'009 verbreitete Exemplar (2015)<ref name="wemf" /> und e Riichwiiti vo 42'000 Läser (WEMF MACH Basic 2015-II). == Gschicht == === Vaterland === S ''Vaterland'' isch e konservativi Luzärner Dageszitig gsi, wo vo 1871 bis 1991 erschiinen isch. Es het mit em liberale Luzärner Dagblatt zur Luzärner Zitig fusioniert. ==== Gründig und Usbau ==== S ''Vaterland'' isch d Nochfolgere vo dr ''Luzerner Zeitung'' gsi, wo 1833 vo de Brüeder Räber z Luzärn lanciert worden isch. Die isch vo 1834 aa zweimol in dr Wuche erschiine und und het vo 1842 bis 1847 d Bezeichnig ''Staatszeitung der katholischen Schweiz'' drait. Vo 1849 aa isch d Luzärner Zitig wider under em alte Name dreimol in dr Wuche erschiine. 1863 het si dr Sprung zur Dageszitig gwogt. ==== Barteiblatt vo de Konservative ==== S ''Vaterland'' isch immer e konservativs Prässeorgan bliibe. Wäge siiner Usrichdig het s e dreuji Läserschaft gha und het d Uflag vo 1891 bis 1980 vo 6'000 uf 58'360 Exemplar gsteigeret. In de 1980er-Johr het d Barteiprässi afo bröckele und d Datsach, ass es z Luzärn drei Dageszitige gee het, het s Inserategschäft schwiirig gmacht. === Luzärner Dagblatt === S ''Luzerner Tagblatt'' isch zum erste Mol am 1. Januar 1852 erschiine. Es het sich drbii um e Blatt mit politisch liberaler Tendänz im Bsitz vom [[Xaver Meyer]] ghandlet. 1879 het er däm si Buechdruckerei an dr Zürcher [[Heinrich Keller]] verchauft. 1916 isch d Kollektivgsellschaft (spöter Familien-Aktiegsellschaft) «Buchdruckerei Keller & Co» gründet worde. Zum ''Luzerner Tagblatt'' hai d Regionalusgobe ''Nidwaldner Tagblatt'', ''Zuger Tagblatt'' und ''Gotthard Post/Urner Tagblatt'' ghört. Dur Fähler in dr Gschäftsfüehrig isch s Verlagshuus in de 1980er Johr in finanzielli Schwiirikeite cho und dr Zsämmeschluss vo dr [[Freisinnig-Demokratische Partei|FDP]]-nooche Zitig mit dr [[Christlichdemokratische Volkspartei|CVP]]-nooche Zitigsgruppe Vaterland isch schliesslig nüm zvermiide gsi. S Luzärner Dagblatt isch am 31. Oktober 1991 zum letzte Mol erschiine. === Fusion mit em Erzfind === Sit 1971 het s konservative Vaterland zsämme mit em liberale Luzärner Dagblatt e gmeinsame Inseratepool, ''tandem'', wo em Dagblatt s Überläbe möglig gmacht het. Die Massnahm het in dr Innerschwiiz für Furore gsorgt, wil politisch die beide Bletter sich findlig gegenüber gstande si. Zum gege d [[Luzerner Neuste Nachrichten|''Luzerner Neusten Nachrichten'' (LNN)]], wo nid barteibunde gsi isch, chönne bestoh, isch die wirtschaftligi Aanöcherig die einzigi Chance gsi. Aber beidi Dageszitige hai immer meh Abonnänte an die innovativeri LNN verlore, wo vo alle drei Zitige dr umfangriichst Sportdeil gha het und au sust am innovativste gsi isch. Das het drzue gfüehrt, ass sich die beide bolitische Zitigen im Johr 1991 zur Luzärner Zitig zsämmegschlosse hai. D Luzärner Zitig isch am 2. Novämber 1991 zum erste Mol erschiine. === Neuji Luzärner Ziitig === Nach de Fusion mit de Luzärner Noischte Nachrichte änds 1995 hät d Ziitig ab em Jänner 1996 Neuji Luzärner Ziitig ghäisse. Zwänzg Jaar spööter, am 19. Septämber 2016 isch zum dritte Mal s Rad zrugtrület worde. S Blatt ghäisst wider ''Luzärner Ziitig'', ase wie 1833, wie 1847, wie 1991 und eso, wien em d Lüüt immer au gsäit händ.<ref name="LZ2016">[http://www.luzernerzeitung.ch/nachrichten/zentralschweiz/lu/luzern/Ein-neues-Layout-fuer-unsere-Zeitung;art92,819475 ''Ein neues Layout für unsere Zeitung''] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.luzernerzeitung.ch/nachrichten/zentralschweiz/lu/luzern/Ein-neues-Layout-fuer-unsere-Zeitung%3Bart92%2C819475 |wayback=20160920011129}} In: ''Neue Luzerner Zeitung.'' 12. September 2016.</ref> Im 19. Johrhundert hets aber scho einisch e '''Neuji Luzärner Zitig''' gee, wo noch em [[Sonderbundskrieg|Sonderbundschrieg]] z Luzärn uusegee worden isch. S Blatt isch bolitisch katholisch-konservativ gsi und scho im Septämber 1848 verbote worde.<ref>{{HLS|43031|Neue Luzerner Zeitung|Autor= Max Huber}}</ref> === Luzärner Ziitig === D ''Luzärner Ziitig'' hät di gliichi Siitegstaltig wiens [[St. Galler Tagblatt]] won au zu de [[Neue Zürcher Zeitung|NZZ-Gruppe]] ghört. Eso isch es mögli, Siite usztuusche.<ref name="LZ2016" /> == Literatur == * Max Huber: ''Geschichte der politischen Presse im Kanton Luzern von 1914–1945'' (= ''Luzerner Historische Veröffentlichungen.'' Bd. 25). Rex-Verlag, Luzern/Stuttgart 1989, ISBN 3-7252-0529-9 (zugl. Diss. Univ. Zürich 1989). == Weblingg == * [http://www.luzernerzeitung.ch Onlineportal vo dr Neue Luzärner Zitig] * {{HLS|13878|Luzerner Tagblatt|Autor= Max Huber}} * {{HLS|24876|Luzerner Neuste Nachrichten (LNN)|Autor= Max Huber}} * {{HLS|43031|Neue Luzerner Zeitung|Autor= Max Huber}} * {{HLS|16358|Vaterland|Autor= Max Huber}} == Fuessnote == <references /> [[Kategorie:Zitig (Schwiiz)]] [[Kategorie:Lozärn]] ryctndt72bu3apjgmppq3ye74m31iam Marcel Duchamp 0 32270 1089140 1011106 2026-10-02T04:43:07Z Holder 491 1089140 wikitext text/x-wiki [[Datei:Marcel Duchamp 01.jpg|miniatur|upright=|Dr Marcel Duchamp]] Dr '''Marcel Duchamp''' (* [[28. Juli]] [[1887]] z [[Blainville-Crevon]]; † [[2. Oktober]] [[1968]] z [[Neuilly-sur-Seine]]), eigetlig ''Henri-Robert-Marcel Duchamp'', isch e französisch-amerikanische [[Malerei|Mooler]] und [[Objektkunst|Objektkünstler]] gsi. Er isch e Mitbegründer vo der [[Konzeptkunst]] und zelt zu de Wägbegleiter vom [[Dadaismus]] und vom [[Surrealismus]]. Noch ihm het män e Briis, dr [[Prix Marcel Duchamp]] gnennt. ==Läbe== As Studänt an dr [[Paris|Bariser]] Académie Julian het er sich vor allem mit dr impressionistische Moolerei usenandergsetzt. Er het e Johr Milidärdienst gmacht und denn het er vom Juli 1908 bis zum Oktober 1913 z [[Neuilly-sur-Seine|Neuilly]] in dr Nöchi vo siim eltere Brueders Jacques Villon gläbt, wo z [[Puteaux]] gwohnt het. In dam siim Garte hai sich vo 1911 aa am de Sunndig Künstler und Schriftsteller wie dr [[Albert Gleizes]], dr [[Henri Le Fauconnier]], dr [[Roger de La Fresnaye]], dr [[Jean Metzinger]] und dr [[Guillaume Apollinaire]] droffe, dr sogenannte [[Puteaux-Gruppe]].<ref>Calvin Tomkins: ''Marcel Duchamp. Eine Biographie'', S.&nbsp;51–72</ref> 1909 het dr Duchamp bin e baar Ustellige Bilder usgstellt, zwei Johr druff het er im [[Kubismus|kubistische]] Stil afo moole und isch e Fründ vom Guillaume Apollinaire und vom [[Francis Picabia]] worde. 1912 het er afo glaube, ass d Moolerei kei Zuekumft meh haig und het si s erste [[Objet trouvé]] gmacht, s «Velorad». Wie dr [[Constantin Brâncuși]] und dr [[Fernand Léger]] het er brobiert siiner Kunst d Schönheit vo industrielle Maschine z gee.<ref>Uwe M. Schneede: ''Die Geschichte der Kunst im 20.&nbsp;Jahrhundert'', S.&nbsp;52</ref> Mit dr Armory Show 1913 z New York, wo avantgardistischi Stilströmige us Europa vom [[Impressionismus]] bis zur [[Abstrakte Malerei|abstrakte Moolerei]] zeigt worde si, isch er bekannt worde und het alli vier Wärk, won er dört usgstellt het, verchauft. 1915 isch er uf New Zork züglet und het im Johr druf zsämme mit andere Künstler d Society of Independent Artists gründet. [[Datei:Fontaine-Duchamp.jpg|thumb|upright|Replik vom Duchamps siim ''Fountain'' im Musée Maillol, Baris<br /><small>(S Original vo 1917 isch verschwunde)</small>]] 1917 het er mit em [[Henri-Pierre Roché]] und dr [[Beatrice Wood]] die früehji [[Dadaismus|dadaistische]] Publikation ''[[The Blind Man]]'' usegee, wo in zwei Usgoobe im April und Mai vo däm Johr erschiine si. 1918 het er für d [[Katherine Sophie Dreier]] siis letzte Ölbild gmoolt mit em Ditel ''Tu m’'', was als „tu m’emmerdes“ interpretiert wird.<ref>Calvin Tomkins: ''Marcel Duchamp. Eine Biographie'', S.&nbsp;237 f</ref> Noch em [[Erster Weltkrieg|Chrieg]] isch er uf Baris zrugg und het dr [[André Breton]], dr [[Louis Aragon]], dr [[Paul Éluard]], dr [[Philippe Soupault]] und dr [[Jacques Rigaut]] kenneglehrt, Dichder us em Kreis vo de [[Dadaismus|Dadaiste]] und spötere [[Surrealismus|Surrealiste]]. 1920 het dr Duchamp zsämme mit dr Dreier und wm Man Ray d „[[Société Anonyme Inc.]]“ gründet und isch in Kontakt mit andere Künstler vo dr Avant-Garde cho.<ref>Thomas Krens (Vorw.): ''Rendezvous. Masterpieces from the Centre Georges Pompiddou and the Guggenheim Museums''. Editions du Centre Pompidou, Paris 1998, S.&nbsp;627</ref> 1936 het dr Alfred H. Barr jun. im [[Museum of Modern Art]] z New York d Usstellig „Phantastic Art, Dada, Surrealism“ organisiert, wo dr Duchamp u usgstellt het. 1938 het dr Breton zsämme mit em mit Éluard und em Duchamp z Baris d «[[Exposition Internationale du Surréalisme]]» in dr Galerii Beaux-Arts organisiert.<ref>Calvin Tomkins: ''Marcel Duchamp. Eine Biographie'', S.&nbsp;363&nbsp;f</ref> 1942 isch dr Duchamp uf [[New York]] emigriert. Im Duchamps si Partnere, d Mary Reynolds, isch z Baris bliibe, het sich dr [[Résistance]] aagschlosse, isch vo dr [[Geheime Staatspolizei|Gestapo]] verfolgt worde und über d [[Pyrenäen|Pyreneä]] uf Spanie gflüchdet und vo dört uf New York. Churz vor em Ändi vom Chrieg isch s elei uf Baris zrugg. Z Amerika het dr Duchamps underdesse Usstellige organisiert und s surrealistische Magazin ''[[VVV (Zeitschrift)|VVV]]'' gründet. 1950 isch d Mary Reinolds z Baris gstorbe, vier Johr druf het sich dr Duchamp wider verhürotet mit dr Ex vom bekannte New Yorker Galerist Pierre Matisse. Am 30.&nbsp;Dezember 1955 isch er en amerikanische Staatsbürger worde.<ref>Calvin Tomkins: ''Marcel Duchamp. Eine Biographie'', S.&nbsp;444, 450, 456</ref> In der Nacht vom 1. uf e 2. Oktober 1968 isch dr Duchamp z Neuilly gstorbe. == Litratur == === Usgoobe === * Ausstellungskatalog ''Marcel Duchamp, même'', Kestner-Gesellschaft, Hannover 1965 * Marcel Duchamp: ''Die Schriften. Band I. Zu Lebzeiten veröffentlichte Texte.'' Hrsg. von Serge Staufer. Regenbogen-Verlag, Zürich 1981 * Arturo Schwarz: ''The complete Works of Marcel Duchamp''. Thames and Hudson, London 1969 === Sekundärlitratur === * Vlastimil Fiala: ''The chess career of Marcel Duchamp''. Moravian Chess, Olomouc. Bd. 1: 2002, ISBN 80-7189-420-6; Bd. 2: 2004, ISBN 80-7189-516-4 * Lydie Fischer Sarazin-Levassor: ''Meine Ehe mit Marcel Duchamp'', Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-07-1. *Sherin Hamed: ''Die Unsichtbare Farbe. Der Gebrauch und die Funktion der Titel in dem frühen Werk von Marcel Duchamp''. LMU-Publikationen, München 2004 ([http://epub.ub.uni-muenchen.de/archive/00000648/ Volltext]) * Dalia Judovitz: ''[http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft3w1005ft/ Unpacking Duchamp: Art in Transit]. University of California Press, Berkeley 1995. * Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen (Hrsg.): ''Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf'', Hatje Cantz Verlag, Ostfildern-Ruit 2000; ISBN 3-7757-0853-7 * Heinz Herbert Mann, ''Marcel Duchamp 1917.'' Silke Schreiber, München 1999, ISBN 3-88960-043-3 * Janis Mink: ''Duchamp''. Taschen 3. Aufl. 2006, ISBN 978-3-822-80883-2 * Herbert Molderings: ''Marcel Duchamp''. Campus, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-88655-178-4 * Francis M. Naumann: ''Marcel Duchamp – The Art of Making Art in the Age of Mechanical Reproduction.'' Harry N. Abrams, New York 1999, ISBN 0-8109-6334-5. * Octavio Paz: ''Nackte Erscheinung. Das Werk von Marcel Duchamp''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-518-38333-7 * Jerrold Seigel: ''[http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft9h4nb688/ The Private Worlds of Marcel Duchamp: Desire, Liberation, and the Self in Modern Culture]''. University of California Press, Berkeley 1995. * Werner Spies: ''Duchamp starb in seinem Badezimmer an einem Lachanfall''. Hanser, München 2005, ISBN 978-3-446-20581-9 * Calvin Tomkins: ''Marcel Duchamp. Eine Biographie''. Hanser, München 1999, ISBN 3-446-20110-6 * ''Transform. BildObjektSkulptur im 20. Jahrhundert'', Kunstmuseum und Kunsthalle Basel, 14. Juni bis 27. September 1992, ProLitteris, Zürich 1992; ISBN 3-7204-0072-7 * Henri-Pierre Roché: ''Victor. Ein Roman''. Mit einem Vorwort von Jean Clair. Aus dem Französischen von Simon Werle, Schirmer–Mosel, München 1986, ISBN 3-888-14211-3 == Weblingg == {{Commonscat|Marcel Duchamp|Marcel Duchamp}} * {{Kunstaspekte|ID=marcel-duchamp}} * [http://www.cosmopolis.ch/cosmo3/Duchamp.htm Marcel Duchamp – Läbe und Wärk] * [http://www.artcyclopedia.com/artists/duchamp_marcel.html Artcyclopedia über e Marcel Duchamp] (änglisch) * [http://www.marcelduchamp.net Marcel Duchamp World Community] (änglisch) * [http://www.artic.edu/reynolds/images/C38341.jpg Fotografie aus dem Jahr 1929]: Mary Reynolds mit Duchamp und Brâncuși * {{documenta Archiv|000000397| Marcel Duchamp}} ==Fuessnote== <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Duchamp, Marcel}} [[Kategorie:Emigrant]] [[Kategorie:Künschtler]] [[Kategorie:Moler, Zeichner, Illustrator]] [[Kategorie:Dadaismus]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Maa]] 15g7aoms53am7sjqrefabo218lxm8pe Paul Éluard 0 32426 1089141 1010892 2026-10-02T04:43:21Z Holder 491 1089141 wikitext text/x-wiki [[File:Paul Eluard vers 1911.jpg|right|thumb]] [[Datei:Paul Éluard.jpg|miniatur|hochkant|Blagette z Charenton-le-Pont]] Dr '''Paul Éluard''', eigetlig '''Eugène Émile Paul Grindel''' isch am [[14. Dezember|14. Dezämber]] [[1895]] z [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint Denis]] bi [[Paris|Baris]] uf d Wält cho. Er isch e [[Dichter]] gsi und eine vo de bekanntiste [[Poet]]e vom [[Surrealismus]]. 1919 het er sich dr Künstlegruppe um e [[André Breton]] aagschlosse. 1921 het er dr [[Max Ernst]] droffe und si hai afo zsämmeschaffe. 1938, het er zsämme mit em Breton z Baris die Internationali Usstellig vom Surrealismus organisiert und isch no im gliiche Johr us em Breton siiner Gruppe usgschlosse worde. Wo die Dütsche im [[Zweiter Weltkrieg|Zweite Wältchrieg]] Frankriich bsetzt hai, het sich dr Éluard in dr [[Résistance]] engagiert. Er isch am [[18. November|18. Novämber]] [[1952]] z [[Charenton-le-Pont]] bi Baris gstorbe. == En Uswahl vo siine Wärk == * illustriert vom Max Ernst: ''«Wiederholungen»'' (1922) * mit em Max Ernst: ''«Die Krankheiten der Unsterblichen»'' (1922) * ''«Hauptstadt der Schmerzen»'' (1926) * mit em André Breton: ''«Die unbefleckte Empfängnis»'' (1930) * ''«Die öffentliche Rose»'' (1934) * illustriert vom Pablo Picasso: ''«Die fruchtbaren Augen»'' (1936) * ''«Poésie et vérité»'' (1942) * François Lachenal (Hg. vo dr Schwiizer Usgoob): ''«Poèmes français»''. Usser em P. E. (Pseud. Maurice Hervent & Jean Du Haut; Vorw. zu Bd. 1 vo dr spötere Algier-Usgoob): Pierre Emmanuel, Pierre Seghers, Loÿs Masson, André Frenaud, André Tardieu (Pseud. Daniel Trevoux), Claude Sernet, Alain Borne, Louis Aragon (Pseud. Jean La Colère & Jacques Destaing; Vorw. zu Bd. 2 vo dr spötere Usgoob), Lescure, Michel Leiris (Pseud. Hugo Vic), Vercors, Kugnet, Scheler, Jean Lescre, Lise Deharme (Ps. Cinq-Cygnes), Guillevic, Blech, Vidrac, Francis Ponge, Sernet, E. Thomas, Hugnet (Ps. Malo Lebleu), und Edith Thomien. A la Porte d'Ivoire, Lausanne u.&nbsp;a. 1943 (Gedicht über d Résistance). ** Spöteri ähnligi Usgoob: ''«L'Honneur des poètes»'' Edit. Atlantica, Rio de Janeiro 1944 (Uswahl) & Office français d'édition, [[Algier|Alger]] 14. Juli 1943 - Bd. 1: Minuit, Paris 1945 & Brüssel 1946.- Bd. 2: ''«Europe. L'Honneur des poètes 2»'' Minuit, 1. Mai 1944; 1946. Neuusgoob: Club des amis du livre progressiste 1964 * verdont vom [[Edward Staempfli]]: ''«Les Sept Poèmes d'Amour en Guerre»'' (1943) * verdont vom Francis Poulenc: ''«Figure humaine»'' Kantate für Doppelchor a cappella (1943) * illustriert vom Joan Miró: ''«A toute Épreuve»'' (1958) == Weblingg == * https://web.archive.org/web/20101204092002/http://www.paul-eluard.com/ (uf Französisch) * [https://web.archive.org/web/20061003173905/http://www.biblioweb.org/-ELUARD-Paul-.html Biblioweb: Biografii, Bibliografii, Analyse] (uf Französisch) * [[Wikilivres:Paul Éluard|Wärk vom Paul Éluard]] {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Eluard, Paul}} [[Kategorie:Literatur uf Französisch]] [[Kategorie:Literatur (20. Joorhundert)]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Lyriker]] [[Kategorie:Surrealismus]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Maa]] 4wtf1im2dpcugjqk0okwcwl0919y5ye Tristan Tzara 0 36123 1089142 1020319 2026-10-02T04:43:50Z Holder 491 1089142 wikitext text/x-wiki [[Datei:Tzara by Tihanyi.jpg|miniatur|hochkant|E Bortret vom Tristan Tzara; Lajos Tihanyi 1927]] Dr '''Tristan Tzara''', äigentlig ''Samuel Rosenstock'' (* [[16. April]] [[1896]] z [[Moinești]], [[Königreich Rumänien|Rumänie]]; † [[24. Dezember|24. Dezämber]] [[1963]] z [[Paris|Bariis]]) isch e [[Königreich Rumänien|rumäänische]] [[Schriftsteller]] und Mitbegründer vom [[Dadaismus]] gsi. == Lääbe == 1912 het er as Gümnasiast d Zitschrift „Simbolul“ mit Hilf vom [[Marcel Janco]] und vom [[Ion Vinea]] veröffentligt. Er het 1916 mit em [[Hans Arp]] und em [[Hugo Ball]] d Zürcher Grubbe vom Dadaismus gründet. Dr Tzara het die erste Dada-Text (under anderem ''La Première aventure céleste de Monsieur Antipyrine'', 1916; ''Vingt-cinq poèmes'', 1918: ''Sept manifestes Dada'', 1924) gschriibe und het bi de Uffüerige im [[Cabaret Voltaire]] mitgmacht. Er het s [[Simultangedicht]] erfunde, zum Bischbil s Wärk ''L'Amiral cherche une maison à louer''. [[Datei:Tristan Tzara grave.jpg|miniatur|links|Im Tzara si Graabstäi uf em [[Cimetière du Montparnasse]]]] 1919 isch dr Tzara uf [[Paris|Bariis]] züüglet und het bi de Aktividäte vom Bariiser Dadaismus mitgmacht, under anderem mit em [[André Breton]], em [[Philippe Soupault]] und em [[Louis Aragon]]. Die Grubbe het d Öffentlikäit schockiert, wil si brobiert het, d Sproochstruktur [[Desintegration|usenanderznee]]. Öbbe um 1930 isch er mee konstruktiv worde, won er sich em [[Surrealismus]] zuegwändet het (1931: ''Essai sur la situation de la poésie'', ''Der approximative Mensch'', 1933: ''L'Antitête'', 1935: ''Grains et issues''). Spööter het er im schbanische Bürgerchrieg kämpft, het d Kommunistische understützt und im [[Zweiter Weltkrieg|Zwäite Wältchrieg]] isch er bi dr franzöösische Widerstandsbewegig, [[Résistance]], gsi. Noch em Chrieg het er sich geegewartsbezoogenere Themene und existenzielle Brobleem gwidmet (1946: ''Terre sur terre'', 1950: ''De Mémoire'', ''Parler seul'', 1953: ''La Face intérieure''). Sis Talänt und sini Aktividäte si vor allem uf d Organisazioon vom Dada grichdet gsi, weniger uf bliibendi künstlerischi Darstellige. Dr Tristan Tzara isch uf em [[Cimetière Montparnasse]] z Bariis begraabe. == Wärk == === Zitschrifte === * ''Cabaret Voltaire'', Paris: Place, 1981; Repr. d. Ausg. Bariis 1916–1920 * Dada: réimpression intégrale et dossier critique de la revue publiée de 1917 à 1922 par Tristan Tzara, hrg. von Michel Sanouillet, Nice: Centre du XXe siècle, 1983 === Wärkusgoob === * ''Oeuvres complètes'' ** Band 1: 1912-1924, Paris: Flammarion, 1975 ** Band 2: 1925-1933, Paris: Flammarion, 1977 ** Band 3: 1934-1946, Paris: Flammarion, 1979 ** Band 4: 1947-1963, Paris: Flammarion, 1980 ** Band 5: ''Les Écluses de la poésie'', Paris: Flammarion, 1982 ** Band 6: ''Le secret de Villon'', Paris: Flammarion, 1991 === Äinzelusgoobe === * ''La Première aventure céleste de Mr Antipyrine'', première édition [[1916]], avec des bois gravés et coloriés par [[Marcel Janco]], Nöiusgoob: 2005, Éditions Dilecta. * ''Vingt-cinq poèmes'', [[1918]]. Nöiusgoob: [[2006]], Éditions Dilecta. * ''Cinéma calendrier du cœur abstrait maisons'', première édition [[1920]], rééd. 2005, Éditions Dilecta. * ''Le cœur à barbe'', [[1922]]. * ''Sept manifestes Dada'', première édition [[1924]], avec des dessins de [[Francis Picabia]], Neuausgabe: 2005, Éditions Dilecta. * ''Mouchoir de nuages'', [[1924]]. Sélection, Anvers * ''Sonia Delaunay'', [[1925]]. * ''De nos oiseaux: poèmes'', [[1923]]. * ''L’arbre des voyageurs'', [[1930]]. * ''Essai sur la situation de la poésie'', [[1931]] * ''L’homme approximatif'', [[1931]]. * ''Où boivent les loups'', [[1932]]. * ''L’antitête'', [[1933]]. * ''Grains et issues'', [[1935]]. * ''La main passe'', [[1935]]. * ''Ramures'', [[1936]]. * ''Sur le champ'', [[1937]]. * ''La deuxième aventure céleste de M. Antipyrine'', [[1938]]. * ''Midis gagnés'', [[1939]]. * ''Ça va'', [[1944]]. * ''Entre-temps'', [[1946]]. * ''Le cœur à gaz'', [[1946]]. * ''Terre sur terre'', [[1946]]. * ''La fuite: poème dramatique en quatre actes et un épilogue'', [[1947]]. * ''Le surréalisme et l’après-guerre'', [[1947]]. * ''Le poids du monde'', [[1951]]. * ''La face intérieure'', [[1953]]. * ''À haute flamme'', [[1955]]. * ''La bonne heure'', [[1955]]. * ''Parler seul'', [[1955]]. * ''Le fruit permis: poèmes'', [[1956]]. * ''La Rose et le chien'', [[1958]]. * ''Juste présent'', [[1961]]. * ''Lampisteries, précédé de Sept manifestes Dada'', [[1963]]. * ''40 chansons et déchansons'', [[1972]]. * ''Cinéma calendrier du cœur abstrait maisons'', 2005. * ''Découverte des arts dits primitifs, suivi de Poèmes nègres'', Hazan, 2006. * ''Die frühen Gedichte'', München: edition text + kritik, 1984 * ''Dada gegen Dada: Die Affäre Barrès'' (mit André Breton und Philippe Soupault), Hamburg: Edition Nautilus, 1997 * ''Sept Manifestes Dada, Lampisteries'', Societé Nouvelle des Editions Pauvert, 1978, ISBN 2-7202-0131-6, dt. ''Sieben Dada Manifeste'', Hamburg: Edition Nautilus, 4. erw. Auflage 1998, ISBN 3-89401-297-8 == Litratuur == * François Buot: ''Tristan Tzara. L'homme qui inventa la révolution Dada''. Grasset, Paris 2002, ISBN 2-246-61001-X. * Inge Kümmerle: ''Tristan Tzara. Dramatische Experimente zwischen 1916 und 1940''. Schäuble, Rheinfelden 1978, ISBN 3-87718-709-9 (''Reihe Romanistik'' 9), (Au: Diss. Münster 1975). * René Lacôte: ''Tristan Tzara. Choix de textes, bibliographie, dessins, portraits, fac-similés, poèmes inédits''. Seghers, Paris 1952 (''Poètes d'aujourd'hui'' 32, {{ISSN|0768-0171}}). * Michel Sanouillet: ''Dada à Paris''. Édition nouvelle, revue, remaniée et augmentée par Anne Sanouillet. Centre nNational de la Recherche Scientifique Editions, Paris 2005, ISBN 2-271-06337-X (Englisch: ''Dada in Paris''. Revised and expanded by Anne Sanouillet. MIT Press, Cambridge MA 2009, ISBN 978-0-262-01303-1). * Micheline Tison-Braun: ''Tristan Tzara, inventeur del'homme nouveau''. A.-G. Nizet, Paris 1977. == Weblingg == * [https://web.archive.org/web/20110709150516/http://www.david.juden.at/kulturzeitschrift/50-54/Main%20frame_Artikel54_Stephani2.htm Jüüdischi Künstler vo dr Avantgarde] {{Übersetzungshinweis|de|Tristan_Tzara|dütsch}} {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Tzara, Tristan}} [[Kategorie:Literatur uf Französisch]] [[Kategorie:Lyriker]] [[Kategorie:Literatur uf Rumänisch]] [[Kategorie:Dadaismus]] [[Kategorie:Surrealismus]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Person (Rumänie)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Maa]] 3fmlj968pruqqqqrvk9kplks0p3j7sc Stéphane Hessel 0 43683 1089138 967731 2026-10-02T04:42:04Z Holder 491 1089138 wikitext text/x-wiki [[Datei:Stephane Hessel 2012-03-16.JPG|mini|250px|Dr Stéphane Hessel in dr Färnseesändig [[Kölner Treff]] (2012)]] Dr '''Stéphane Frédéric Hessel''' (* [[20. Oktober]] [[1917]] z [[Berlin]]; † [[27. Februar]] [[2013]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.zeit.de/news/2013-02/27/deutschland-stphane-hessel-im-alter-von-95-jahren-gestorben-27094214 |wayback=20130302144915 |text=''Stéphane Hessel im Alter von 95 Jahren gestorben'' |archiv-bot=2019-02-13 23:42:06 InternetArchiveBot}}, [[Zeit Online]], 27. Februar 2013, abgrüeft am 27. Februar 2013.</ref> z [[Paris|Bariis]]) isch e franzöösische [[Résistance]]-Kämpfer, Häftling im [[KZ Buchenwald|Konzentrationslager Buechewald]], [[Diplomat]], [[Lyrik]]er, [[Essay]]ist und [[Aktivist|politische Aktivist]] gsi.<ref>Stefan Simons: [http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/nachruf-auf-stephane-hessel-a-885875.html Zum Tode Stéphane Hessels: Ein Leben lang links.] Spiegel Online, 27. Februar 2013</ref> Dr Hessel isch noch em Chrieg 1946 Büroläiter vom Vize-UN-Generalsekretär [[Henri Laugier]] worde. In deere Funkzioon isch er an de Sitzige vo dr [[UN-Menschenrechtskommission|Menscherächtskommissioon]] drbii gsi. Es git Bricht in de Medie, ass er bi dr Redakzioon vo de [[Allgemeine Erklärung der Menschenrechte|Allgemäine Erklärig vo de Menscherächt vo dr UN]] mitghulfe het, är sälber het aber immer gsäit er sig nume e Züüge vo deene Eräigniss gsi. Dr Hessel isch bis 1951 bi dr UNO bliibe, denn het er im franzöösische Usseministerium z Bariis afo schaffe. Er isch denn Mitarbäiter vom [[Pierre Mendès-France]] worde, und wo dä gstürzt isch, het er e baar Joor lang z Vietnam gläbt. 1962 het er in Frankriich d ''Veräinigung für d Usbildig vo afrikanische und madagassische Arbetnäämer'' gründet. Dr Hessel isch 2010 vor allem wäge sim Essey ''Indignez-vous!'' (Düend öich empööre!) bekannt worde, won er din verschidnigi aktuelli politischi Entwicklige kritisiert und zum [[Widerstand (Politik)|Widerstand]] ufgrüeft het. D [[Proteste in Spanien 2011/2012|Brotestbewegig in Spanien gege d Folge vo dr Finanzkrise]], und die entsprächende griechische, franzöösische und portugiisische soziale Brotestbeweegige und d [[Occupy-Bewegung|Occupy-Beweegig]]<ref>„That is why I am so happy about what happens these days in Wall Street, because they’re indeed very peaceful. They are not throwing any bombs or any stones, but they’re there determined to see that their values are to be respected.“ {{Internetquelle | url=http://www.democracynow.org/blog/2011/10/10/stphane_hessel_on_occupy_wall_street_find_the_time_for_outrage_when_your_values_are_not_respected | titel=Democracy Now! am 10. Oktober 2011: Stéphane Hessel on Occupy Wall Street: Find the Time for Outrage When Your Values Are Not Respected | sprache=en| zugriff=2011-10-23}}</ref> berüefe sich zum Däil uf iin.<ref>[http://politica.elpais.com/politica/2011/05/17/opinion/1305625181_425614.html Indignados en la calle]. In: El Pais. 17. Mai 2011 (spanisch). Abgrüeft am 21. Mai 2011: „El pasado domingo, las principales ciudades españolas fueron escenario de manifestaciones convocadas en la estela del panfleto publicado por el francés Stéphane Hessel, ¡Indignaos!“ (uf Dütsch: „Am vergangenen Sonntag waren die wichtigsten spanischen Städte Schauplatz von Demonstrationen, die sich auf das Pamphlet des Franzosen Stéphane Hessel ‚Empört Euch!‘ beriefen.“)</ref> == Schrifte (Uswaal) == * ''Danse avec le siècle.'' Seuil, Paris 1997, ISBN 2-02-023556-0. ** dütsch: ''Tanz mit dem Jahrhundert. Erinnerungen.'' Arche, Zürich 1998, ISBN 3-7160-2238-1. * ''Ô ma mémoire. La poésie, ma nécessité.'' Seuil, Paris 2006, ISBN 2-02-087393-1. ** dütsch: ''Ô ma mémoire. Gedichte, die mir unentbehrlich sind.'' Übersetzt vom Michael Kogon. Grupello, Düsseldorf 2010, ISBN 978-3-89978-124-3. * ''Citoyen sans frontières. Conversations avec Jean-Michel Helvig.'' Fayard, Paris 2008, ISBN 978-2-213-63372-5. * ''Indignez-vous!'' Indigène, Paris 2010, ISBN 978-2-911939-76-1. ** dütsch: ''Empört Euch!'' Übersetzt vom Michael Kogon. Ullstein, Berlin 2011, ISBN 978-3-550-08883-4. ** dütschi Fassig as Höörbuech, glääse vom Christoph Bantzer. Hörbuch Hamburg, Hamburg 2011, ISBN 978-3-89903-346-5. * ''Engagez-vous! Entretiens avec Gilles Vanderpooten.'' Aube, La Tour d’Aigue 2011, ISBN 978-2-8159-0229-8.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.spiegel.de/kultur/literatur/0,1518,749612,00.html | autor=Stefan Simons| titel=Genug empört, jetzt wird gehandelt! | hrsg=Spiegel Online |datum=9. März 2011 |zugriff=2011-03-09}}</ref> ** dütsch: ''Engagiert Euch! Stéphane Hessel im Gespräch mit Gilles Vanderpooten.'' Übersetzt vom Michael Kogon. Ullstein, Berlin 2011, ISBN 978-3-550-08885-8. * Mit Elias Sanbar: ''Le Rescapé et l’exilé: Israël–Palestine, une exigence de justice.'' Don Quichotte, Paris 2012, ISBN 978-2-359-49059-6. ** dütsch: ''Israel und Palästina: Recht auf Frieden und Recht auf Land.'' Übersetzt vom Edmund Jacoby. Jacoby & Stuart, Berlin 2012, ISBN 978-3-941787-83-4. * ''An die Empörten dieser Erde! Vom Protest zum Handeln''. Uusegee vom Roland Merk. Aufbau, Berlin 2012, ISBN 978-3-351-02758-2. * Mit [[Tendzin Gyatsho]]: ''Déclarons la paix. Pour un progrès de l’esprit.'' Indigène, Montpellier 2012, ISBN 979-10-90354-19-7. ** dütsch: {{Literatur | Autor=Stéphane Hessel, 14. Dalai Lama | Titel=Wir erklären den Frieden! | Verlag=Ullstein | Ort=Berlin | Jahr=2012 | ISBN=978-3-550-08024-1 | Typ=wl}} == Briis (Uswaal) == * 1998: Four Freedoms Award, in der Kategorii ''Freiheit von Not'' * 2008: UNESCO-Briisdrääger (Bilbao Prize for the Promotion of a Culture of Human Rights).<ref>[http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/events/prizes-and-celebrations/unesco-prizes/unescobilbao-prize/laureates/ UNESCO/Bilbao Prize - Laureates]</ref> * 2009: Eugen-Kogon-Briis * 2011: Prix de l’Academie de Berlin der Robert-Bosch-Stiftung für die deutsch-französischen Beziehungen.<ref name="Bosch">{{Internetquelle | url=http://www.bosch-stiftung.de/content/language1/html/36962.asp | titel=Robert Bosch Stiftung: Pressemitteilung vom 5. Oktober 2011 | zugriff=2012-06-10}}</ref> * 2012: Prix Mychkine<ref>''Bestseller-Autor Hessel erhält Kulturpreis''. In: Saarbrücker Zeitung (Kultur) vom 25. Januar 2012, S. B4</ref><ref>[http://www.welt.de/print/die_welt/kultur/article13845055/Seid-umschlungen-Phagozyten.html Seid umschlungen, Phagozyten]. In Paris wird Stéphane Hessel mit dem "Prix Mychkine" geehrt. Die Welt vom 1. Februar 2012, abgrüeft am 27. Februar 2013</ref> == Litratuur == * Ronald Hirte, Hannah Röttele, Fritz von Klinggräff: ''Von Buchenwald(,) nach Europa.'' Weimarer Verlagsgesellschaft, Weimar 2011, ISBN 978-3-941830-14-1. == Film == * ''Der Diplomat.'' Dokumentarfilm mit Hessel bei Starost Film Verleih & Vertrieb<ref>[http://www.derdiplomatstéphanehessel-derfilm.de ''Der Diplomat''] bei Starost Film, vo Antje Starost, Hans Helmut Grotjahn, Manfred Flügge Deutschland 1995, 80 Min </ref><ref>[http://www.variety.com/review/VE1117910296?refcatid=31 ''The Diplomat.'']{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.variety.com/review/VE1117910296?refcatid=31}} Kritik am Film, Ken Eisner in [[Variety]] vom 23. Oktober 1995, abgrüeft am 4. Septämber 2012. (englisch)</ref> == Weblingg == {{Commonscat}} * {{IMDb Name|0381593}} * [https://web.archive.org/web/20130512121426/http://www.j-zeit.de/archiv/artikel.2490.html ''Diplomat des Lebens und der Poesie.''] Porträt vom Moritz Reininghaus [[Jüdische Zeitung (Berlin)]] Januar 2011 == Fuessnoote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|de|Stéphane_Hessel|dütsch}} {{SORTIERUNG:Hessel, Stephane}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Literatur uf Französisch]] [[Kategorie:Lyriker]] [[Kategorie:Esseyist]] [[Kategorie:Diplomat]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Person (Paris)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Maa]] 4jec8kw0xllzurix046rlrb5bazaml6 Île-de-Sein 0 44076 1089156 963235 2026-10-02T09:11:14Z Carsten Steger 85966 Luftbild von Île-de-Sein eingefügt. 1089156 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gemeinde in Frankreich | nomcommune = Île-de-Sein | nomalsacien = Île-de-Sein | alt moy = 1 | alt mini = 0 | alt maxi = 9 | km² = 0.60 | image = Aerial image of Île-de-Sein (view from the southeast).jpg | description =<center>Île-de-Sein }} '''Île-de-Sein''' ([[Bretonische Sprache|bretonisch]] ''Enez-Sun'') isch e [[Frankreich|franzesischi]] Gmai im Département [[Département Finistère|Finistère]] in dr [[Region (Frankreich)|Region]] [[Bretagne]]. D Gmai ghert zum {{Kanton|FR|{{#Property:P374}}}} un zum [[Arrondissement]] {{Arrondissements|FR|{{#Property:P374}}}}. == Geografi == Île-de-Sein lyt uf dr glychnamige Insen vor dr Pointe du Raz (bret. ''Beg ar Raz'') im [[Atlantischer Ozean|Atlantik]], 55 km vu [[Quimper]] un 47 km vu [[Brest (Finistère)|Brest]] uf ere Hechi zwische 0 m un 9 m iber [[Normalnull]]. == Gschicht == Île-de-Sein isch zum erschte Mol gnännt wore im 1. Jh. as ''Sena'' (4. Jh. ''Sina'', 11. Jh. ''Insula Seidhun'', 1303 ''Ille de Sayn'', 1375 ''Sayn'', 14. Jh. ''Insula Sizunt'', 1516 ''Insula Sizun''). == Verwaltig == {{MairesTitel|FR|{{#Property:P374}}}} vu Île-de-Sein isch {{Maires|FR|{{#Property:P374}}}}. Île-de-Sein ghert zue kaim Kommunalverband. == Bevelkerigsentwicklig == {| class="wikitable" width=350 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Johr''' || '''1962''' || '''1968''' || '''1975''' || '''1982''' || '''1990''' || '''1999''' || '''2008''' |- align=center |align=left|'''Inwohner''' || 1.094 || 835 || 607 || 504 || 348 || 242 || 214 |} == Dialekt == Dr traditionäll Dialäkt vu Île-de-Sein ghert zem [[Bretonische Sprache|Bretonisch]]. == Kultur un Böuwärch == * Ancien abri du marin * Chilche * Kapäll Saint Kaourintin * Menhir ''Les Causeurs'' == Bilder == <gallery> Datei:Île de Sein, l'église.JPG|<center>Chilche Datei:Île de sein, quai des français libres.jpg|<center>Île-de-Sein, Quai des Français libres Datei:Ile de Sein-Abri du marin.jpg|<center>Ancien abri du marin Datei:Phare et echappement centrale thermique ile de sein 2005.jpg|<center>Lychtdurm Datei:Causeurs de l'île de Sein.jpg|<center>Menhir ''Les Causeurs'' </gallery> == Weblink == {{Commonscat|Île de Sein}} * https://web.archive.org/web/20130407044821/http://www.mairie-iledesein.com/ == Fueßnote == <references/> {{Navigationsleiste Gemeinden im Kanton Douarnenez}} {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Ile-de-Sein}} [[Kategorie:Ort (Finistère)]] ghb86n5dt26h5w2d2u7y1due0dmpktm Freddie Mercury 0 46922 1089122 1087024 2026-10-01T14:30:27Z ~2026-53086-42 123492 1089122 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Freddie Mercury | Img = Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg | Img_capt = | Background = solo_singer | Birth_name = Farrokh Bulsara | Born = 5. Septämber 1946<br />Sansibar, [[Tansania]] | Died = 24. Novämber 1991<br />[[London]], [[England|Änglond]] | Spouse(s) = | Origin = | Instrument = [[Gesang|Gsang]], [[Gitarre]], [[Klavier]] | Genre = [[Rockmusik|Rock]], [[Pop]] | Occupation = [[Singer-Songwriter]], [[Musiker]] | Years_active = 1969–1991 | Label = [[Columbia]], [[Polydor]], [[EMI]], [[Parlophone]], [[Hollywood Records]] | Associated_acts = [[Queen (Band)|Queen]] | URL = [http://www.freddiemercury.com/ www.freddiemercury.com] | Notable_instruments = }} [[Datei:Queen News Of The World (1977 Press Kit Photo 04) Freddie Mercury.jpg|mini|Freddie Mercury (1977)]] De '''Freddie Mercury''' (* [[5. September|5. Septämber]] [[1946]] z Sansibar, hüt zue [[Tansania]], as ''Farrokh Bulsara,'' [[Gujarati]] ફારોખ બલ્સારા Pharōkh Balsārā‌; † [[24. November|24. Novämber]] [[1991]] z [[London]], [[England|Ängland]]), isch än indisch-britische [[Rockmusik|Rocksänger]] und [[Komponist|Komponischt]] gsi. Berüemt worde isch er in de 1970er und 1980er Johr als Leadsänger vo de britischi Band [[Queen (Band)|Queen]]. Er het us ere [[Parsen|parsische]] Familie vu [[Indien|Indie]] gstammt. == Diskografi == * ''Mr. Bad Guy'' (1985) * ''Barcelona'' (1988) == Literatur == * Lesley-Ann Jones: ''Freddie Mercury: Die Biographie.'' Piper, München 2016, ISBN 978-3-492-05760-8. * Selim Rauer: ''Freddie Mercury.'' Editions Fayard, Paris 2008, ISBN 2-213-63569-2. * Lesley-Ann Jones: ''Freddie Mercury. The Definitive Biography.'' Hodder & Stoughton, London 1997, ISBN 0-340-67209-9. * Peter Freestone, David Evans: ''Freddie Mercury. An Intimate Memoir by the Man Who Knew Him Best.'' Omnibus Press, London 2001, ISBN 0-7119-8674-6 (dütschi Uusgab: ''Freddie Mercury. Ein intimer Einblick von dem Mann, der ihn am besten kannte.'' Bosworth Music, Berlin 2010, ISBN 978-3-86543-313-8). * Jim Hutton, Tim Wapshott: ''Freddie Mercury und ich.'' Goldmann, München 1995, ISBN 3-442-43120-4 (Originaltitel: ''Mercury and Me''). * Jacky Gunn, Jim Jenkins: ''Queen. As It Began.'' Sidgwick & Jackson, London 1992, ISBN 0-283-06052-2 (dütschi Uusgab: ''Queen.'' Goldmann, München 1992, ISBN 3-442-42083-0). * Mick Rock: ''Blood & Glitter.'' Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2005, ISBN 3-89602-642-9. * Rick Sky: ''The Show Must Go On. The Life of Freddie Mercury.'' Fontana, London 1992, ISBN 0-00-637843-9 (dütschi Uusgab: ''Freddie Mercury. Das Leben des legendären Popstars.'' Heyne, München 1993, ISBN 3-453-06304-X). == Weblink == {{Commonscat}} * {{IMDb Name|ID=0006198|NAME=Freddie Mercury}} * {{IMDb Titel|tt0272620|Freddie Mercury, the Untold Story}} * {{NNDB Name|521/000044389}} * {{MusicBrainz Künstler|name=Freddie Mercury|id=022589ac-7177-460d-a178-9976cf70e29f}} * [http://www.myspace.com/freddiemercuryonline Freddie Mercury - MySpace-Site] * [http://www.queenarchives.com/index.php?title=Freddie_Mercury_Interviews Queen Archives – Interviews mit em Freddie Mercury] {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mercury, Freddie}} [[Kategorie:Queen (Band)]] [[Kategorie:Rocksänger]] [[Kategorie:Pianist]] [[Kategorie:Britische Musiker]] [[Kategorie:Singer-Songwriter]] [[Kategorie:Pseudonym]] [[Kategorie:Ängländer]] [[Kategorie:Tansanier]] [[Kategorie:Maa]] 4r0hwo2uakjc4fhnhi1jot2ubuvtudj Wasserdampf 0 51363 1089153 1076726 2026-10-02T07:02:28Z CommonsDelinker 849 Has Bild "FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999)_-_filtered.jpg" durs Bild "FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999).jpg" ustuuscht, wills dr [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] uff dr Allmänd (Commons) usgwäggslet het mit dr Be 1089153 wikitext text/x-wiki [[Datei:Kochendes wasser02.jpg|miniatur|hochkant|Kochends Wassèr, [[Blase (Physik)|Dampfblõsè]] un teilkondensyrtè ''Wassèrdampf'']] [[Datei:2008-07-15 Steam rising at Duke.jpg|miniatur|hochkant|Wassèrdampf (dõ deilwys sichtbar als Dampfschwadè)]] <onlyinclude><!--- Den folgenden Teil des Artikels ins Physik-Portal einbinden ---> I dè Umgangsschprõch voschtoot mo unter '''Wassèrdampf''' meischtens diè sichtbarè [[Dampfschwaden]] vo kondensyrendem Wassèrdampf ('''Nassdampf'''). Dampfschwadè sin sichtbar, well si mikroskopisch chlyni Tröpfli bildet hèn, wiè au in [[Wolke|Wolchè]] un bi [[Nebel|Näbbel]]. In Technig un Naturwûssèschaft isch Wassèrdampf d Bezeichnig für [[Wasser|Wassèr]] im gasförmigè [[Aggregatzustand#Gasförmig|Aggregatzuèschtand]]. Sell Gas isch unsichtbar wiè Luft, wörd abber nit als [[Wassergas]] benamst, weöö sellè Begriff è anderi Bedütig hèt.</onlyinclude> == Entschtehig un Zuèschtänd == Bi nèm normalè Umgebungsdrugg vo [[Normalbedingung|1,013&nbsp;bar]] (101,325&nbsp;[[Pascal (Einheit)|kPa]]) [[Siedepunkt|kochèt]] Wasser bi 100&nbsp;°[[Celsius|C]]. Wörd èm voblibbenè Wasser drübber usè Energy (Wärmi) zuègfüürt, vodampft s, ooni dass es zuè nèm witerè Temperaduraaschtyg chunnt. Uss 1&nbsp;[[Liter]] (entsprèchend 1&nbsp;[[Gramm|kg]]) Wasser entschtònn 1673 Liter Wasserdampf (unter Normalbedingigè), wofür è Energyzuèfuur vo 2257&nbsp;[[Joule|kJ]] bruucht wörd. Diè zuègfüürti Energy erhöht diè inneri Energy vom Dampf um 2088&nbsp;kJ un leischtet gegèübber èm Umgebigsdrugg è Volumèänderigsarbèt ''W''. [[Datei:TS-Wasserdampf 100.png|miniatur|hochkant=1.5|]] :<math>\begin{align} W = p \cdot \Delta V &= {101{,}325\ \mathrm{kPa} \cdot 1{,}673\ \mathrm{m}}^3 \\&= {169{,}51\ \mathrm{kNm}} = {169{,}51\ \mathrm{kJ}} \end{align}</math> Beidi Bydrääg addyrt ergäbed d [[Verdampfungsenthalpie|Vodampfigsenthalpy]] H, wo sich in èm Enthalpy-Entropy-Diagramm (h-s-Diagramm) in Form von èrè Differènz uff dè y-Achsè als spezifischi Größi ablèsè lòòt. Sell dõ abbildete T-s-Diagramm stellt diè für d [[Verdampfung|Vodampfig]] (bi 100&nbsp;°C) notwendigi [[Wärme|Wärmi]] in Form von èrè punktetè blauè Flächi dar. Ebbèso lòt sich dõby dè Zuèwachs a Vodampfigs[[Entropie (Thermodynamik)|entropy]] <math>\Delta S</math> (Delta S) ermittlè: *<math>Q_H</math> = Vodampfigswärmi odder Vodampfigsenthalpy *<math>T</math> = Sûdetemperadur in [[Kelvin|K]] :<math>\begin{align} \Delta S &= \frac{Q_H}{T} \\ &= \frac{2257 \; \mathrm{kJ}}{373{,}15 \; \mathrm{K}} = 6{,}0485 \; \mathrm{\frac{kJ}{K}} \end{align}</math> Wiè uss èm [[Phasendiagramm|Phasèdiagramm]] entnõ wörd, [[Sieden|sièdet]] s Wasser bi nèm Luftdrugg vo 0,4&nbsp;[[Bar (Einheit)|bar]] scho bi öppè 75&nbsp;°C (so öppè uff èm [[Mount Everest|Mount Everescht]]). Diè uffzwendendi [[Verdampfungswärme|Vodämpfigswärmi]] isch entschprèchend größer, ebbèso d Volumèzuènaam vom Dampf. Mit stygendem Drugg nimmt d Vodampfigswärmi vom Wasser ab, bis si im [[Kritischer Punkt (Thermodynamik)|kritischè Punkt]] glych Null isch. Dõruus folged diè chlyner wörrendi Flächè im T-s-Diagramm == Erscheinungsformè == [[Datei:Dampfdruckkurve.svg|miniatur|hochkant=1.5|Sidepunktkurvè vom Wasser]] Dè [[Dampfdruck|Dampfdrugg]] vom Wasser isch temperadurabhängig. Bi Temperaturè unterhalb vom Sidepunkt sait mò sellem [[Verdunstung|Vodunschtig]]. Bi [[Sättigung (Physik)|gsättigter]] Umgebigsluft stellt sich è Glychgwicht zwûschè vodunschtendem Wasser un kondensyrendem Wasserdampf y. D Übbergangsbedingigè zwûschè flüssigem Wasser un Wasserdampf sin i dè [[Siedepunkt|Sidepunkt]]kurvè vom [[Phasendiagramm|Zuèschtandsdiagramms]] dargschtellt. === Nassdampf === Wenn Dampf in è kälterè Umgebig yschtrömt, [[Kondensation|kondensyred]] Deile vom gasförmigè Wasser widder zu feinschtè Dröpfle. È söttigs Gmisch bezeichnèt mò als Nassdampf, wo zum Byschpill bim Wasserkochè beobachtet wörrè cha. Im T-s-Diagramm erstreckt sich dè Berych vom Nassdampf bis zum [[Kritischer Punkt (Thermodynamik)|kritischè Punkt]] bi ''374&nbsp;°C un 221,2&nbsp;bar''. Dè Inhalt vom Nassdampf an flüssigè Wasser isch durch dè [[Massenanteil|Massèadeil]] ''x'' kennzeichnèt, wo sich mit folgender Formel berechnè lòt <math>x = \frac{m_{\rm Dampf}}{m_{\rm Fl\ddot ussigkeit} + m_{\rm Dampf}}</math> Selli Definition begränzt dè Dampfghaalt zwûschè 0 ≤ x ≤ 1. Übber diè [[Gasgleichung| ideale Gasglychig]] könned äquivalenti Definitionè abgleitet wörrè, wo dè Berych vom Dampfghaalt nit beschränked: <math>x = \frac{v-v'}{v'' - v'} = \frac{h-h'}{h'' - h'} = \frac{s-s'}{s'' - s'}</math> Dõdrin bezeichnèt <math> v </math> s [[Spezifisches Volumen|spezifische Volumè]], <math> h </math> d [[Enthalpie|Enthalpy]] un <math>\, s </math> d [[Entropie (Thermodynamik)|Entropy]]. Dè Zuèschtand vo dè gsättigtè Flüssigkeit wörd durch <math>'</math> kennzeichnèt, desell vom gsättigtè Dampf durch <math>''</math>. === Heißdampf === ==== Übberhitztè Dampf ==== {{Hauptartikel|Heißdampf|Überhitzer}} Übberhitztè Dampf isch Dampf mit èrè Temperadur obberhalb vo dè [[Siedetemperatur|Sûûdtemperadur]]. Dè Dampf isch „drochè“ un enthaaltet keini Dröpfle. Im [[Dampfkessel]] wörd dè erzügte Dampf mit èm Übberhitzer i sellen Zuèschtand brocht. ==== Übberkritischè Dampf ==== {{Hauptartikel|Überkritisches Wasser}} Obberhalb vom kritischè Punkt sin Wasserdampf un flüssigs Wasser in irer Dichti nimmi vonènand z unterscheidè, weshalb sellè Zuèschtand als „übberkritisch“ benamst wörd. Unterhalb vom [[Kritischer Punkt (Thermodynamik)|kritischè Punkt]] isch dè Wasserdampf folglich „unterkritisch“, woby er sich im Glychgwicht mit èm flüssigen Wasser befindet. Wörd er i sellem Berych nõch èm vollschtändigè Vodampfè vo dè Flüssigkeit übber diè zuèehörigi Vpdampfigstemperadur witer erwärmt, so entschtòt „übberhitztè Dampf“. Selli Form vom Dampf enthaaltet keini Wasserdröpfle mee un isch in irem phûsikalischè Vohaaltè ebbèfalls è Gas. Übberkritischs Wasser hèt bsunders aggressivi Eigèschaftè. Es sin dõher Vosuèch unternõ worrè, mit ym sinèrè Hilf biologisch schwèr abbaubari organischi Schadschtoff, wiè [[Polychlorierte Dibenzodioxine und Dibenzofurane|Dioxine]], [[Polychlorierte Biphenyle|PCB]] [[Hydrolyse|hydrolytisch]] z spaaltè. Für dè [[Dampfkessel]] erfordert dè übberkritische Zuèschtand è bsunderi Bauart. Wegè m gringè Dichteunterschyd zwischè Wasser un Dampf chunnt kein [[Statischer Auftrieb|Uffdryb]] un dõmit kein stabilè [[Naturumlauf]] zschtand. Kessèl, welli übber odder au nòch unter m kritischè Punkt bedribbè wörred, sin deshalb immer [[Zwangslaufkessel]]. Well bi übberkritischè Kessèl kei Drennig vo dè Dampf- un Wasserphasè mee bruucht wörd odder möglich isch, keit d [[Trommel (Dampfkessel)|Drummlè]] ewäg, d Bauart isch èn [[Zwangsdurchlaufkessel]], oft vom Tûp ''[[Mark Benson|Benson]]''. === Sattdampf odder drochè gsättigtè Dampf === Dè Gränzberych zwûschè Nass- un Heißdampf heißt „Sattdampf“, au gsättigtè Dampf odder drochè gsättigtè Dampf, glegèntlich in Abgränzig zum Nassdampf au „Drochèdampf“. Diè meischtè Tabellèwärt für d Wasserdampfzuèschtänd sin druff bezogè. === Gränzkurvè === Im T-s-Diagramm chunnt dè beidè Gränzkurvè ''x&nbsp;=&nbsp;0'' un ''x&nbsp;=&nbsp;1'' è bsunderi Bedütig zuè, wo sich im [[Kritischer Punkt (Thermodynamik)|kritischè Punkt]] drèffè. * D Kurvè ''x&nbsp;=&nbsp;0'', au Sièdelinniè odder unteri Gränzlinniè gnennt, gränzt s Gebièt vo dè Flüssigkeit vom Nassdampf ab, wôrend * d Kurvè ''x&nbsp;=&nbsp;1'', au Taulinniè, Sattdampfkurvè odder obberi Gränzlinniè, benamst, dè Nassdampf vom Heißdampf drènnt un glychzitig dè Zuèschtand vom Sattdampf markyrt. D Schrybwys mit ''x'' für dè Massèbruch isch dõdeby nit einheitlich definyrt, well vo allem i dè [[Chemie|Chemy]] dè Massèaadeil mit ''w'' agää wörd un ''x'' dõ meeheitlich für dè [[Stoffmengenanteil|Stoffmengèaadeil]] stòt. Beidi Größè lôn sich inènand umrechnè un glychè sich i dè Gränzwärt 0 un 1. [[Datei:FA-18 Hornet breaking sound barrier (7 July 1999).jpg|miniatur|{{Anker|Flugzeug}}Kondensyrtè Wasserdampf i dè Luft]] === Erscheinig === Gasförmigè odder übberhitztè Wasserdampf isch farblos un eigèntlich unsichtbar, wiè diè meischtè Gastûpè. Nassdampf isch durch diè mitgrissenè Wasserdröpfle dõgegè sichtbar. Bi Kontakt mit hyreichend küèler Umgebigsluft chunnt s zu dè Unterschritig vom [[Taupunkt]] un folglich zuè nèrè [[Kondensation]] vo witerè feinschtè Wasserdropfè. D Exischtenz vom Wasserdampf i dè Luft wörd durch s a dè Dröpfle [[Streuung (Physik)|gschtreute]] Liècht sichtbar, wenn selli Dröpfle groß gegèübber dè Wellèlängi vo dè Straalig sin. Wasserdampf cha au dirèkt uss dè feschtè Phasè vom Wasser entschtò: [[Eis]] odder [[Schnee]] wörred „vo dè Sunnè wäggleggt“. Sell Phänomen wörd bsunders bi drochener Luft im Hochgebirge beobachtet, wenn voschneiti Haaldè bi Temperadurè vo wit unter 0&nbsp;°C mit dè Zit schneefrei wörred. S Eis, also s feschte Wasser [[Sublimation (Physik)|sublimyrt]] zu Wasserdampf. D Luftfüüchti nimmt durch Abdunschtè uss èm Schnee zuè, un zvor voschneiti Flächè [[Ausaperung|aperèd uus]], è Phänomen byschpillswys im [[Himalaya]]. Uus dè glychè Ursachè dröchnet im Freiè uffghängti Wôsch au bi Temperadurè unter Null, sobald diè relativi Luftfüüchtigkeit chly gnuèg isch. I dè Luft unsichtbar vorhandenè Wasserdampf kondensyrt unter bsunderè Bedingungè (durch Krischtallisationskeim) un wörd sichtbar, öppè wenn è Flugzüüg in Boddènôchi mit hocher Gschwindigkeit flüged, sellè im [[#Flugzeug|Bild]] dütlich sichtbari Effèkt wörd oft fälschlich als „d [[Wolkenscheibeneffekt|Schallmuèr]]“ bezeichnèt, desell Effèkt isch abber kein Übber- odder Unterschalleffèkt. Durch diè hochi Aaschtrômgschwindigkeit vo dè Luft cha uss strömungsmechanischè Gründ, byschpillswys hochi Druggschwankigè, d Temperadur vo dè aaschtrômendè Luft stark absackè un somit unter dè Taupunkt keiè, wa zuè nèrè Uuskondensation füürt. Dè Wasserdampf im heißè Abgas wörd dõgegè vo dè sich erwärmendè Luft uffgnõ. === Sydè === [[Datei:Siedeformen.svg|miniatur|zentriert|hochkant=2.5|Sydeformè vom Wasser]] In Abhängigkeit vo dè [[Wärmestromdichte|Wärmeschtròmdichte]], wo dè sydendè Flüssigkeit übber è [[Heizfläche|Heizflächi]] zuègfüürt wörd, bildet sich unterschydlichi Formè vom Sydè. Lyt d Temperadur vo dè Heizflächi einigi Gràd übber dè Sydetemperadur, bildet sich a Unebbèheitè [[Blase (Physik)|Blòsèkeim]]. Bis zu dè [[Wärmestromdichte|Wärmeschtròmdichti]] vo 2&nbsp;kW/m² bildet sich Blòttèrè, wo bim Uèschtygè widder kondensyred. Selli Sydeform wörd als ''stilles Sydè'' bezeichnèt. Mit stygender Wärmeschtròmdichti nimmt d Blòsèbildig zuè, un d Blòsè chömmed a d Obberflächi. Diè a dè Heizflächi abryßendè Blòsè füüred zu eim hochè [[Wärmeübergangskoeffizient|Wärmeübbergangskoeffiziènt]]. D Wandtemperadurè styged nit wesèntlich übber d Sydetemperadur (bis öppè 30&nbsp;K). Bim ''Blòsèsydè'' könned Wärmeschtròmdichtè bis 1000&nbsp;kW/m² erreicht wörrè. Wörd d Wärmeschtròmdichti denn no witer gschteigerèt, setzt sprunghaft s ''[[Filmsieden|Filmsydè]]'' y: Es bildet sich è durchgehendè Dampffilm. Sellè wûrkt wiè nè Isolyrschicht, un dè Wärmeübbergangskoeffiziènt wörd drastisch reduzyrt. Wörd dè [[Wärmestrom|Wärmeschtròm]] nit reduzyrt, so wörd èrscht denn widder è Glychgwichtszuèschtand erreicht, wenn d Wärmi durch uusreichend hochi [[Wärmestrahlung|Wärmeschtraalig]] abgää wörrè cha. Sellè Zuèschtand wörd abber èrscht bi nèrè Übberhitzig vo dè Heizflächi von öppè 1000&nbsp;K erreicht. I dè Regel wörd bi sellem Übbergang vom Blòsèsydè zum Filmsydè d Heizflächi kabutt gmacht. Um èrè Zerschtörig vo Heizflächè an [[Dampfkessel]] vorzbeugè, wörd diè maximali Wärmeschtròmdichti uff 300&nbsp;kW/m² begränzt. In chlynerè Fäll git s es Übberschièßè durch èn Sydevozug. == Tabellè, Diagramm un Formlè == |[[Datei:Ergänzungen im TS-Diagramm.png|miniatur|hochkant=1.5|links|[[Entropie (Physik)|Entropy]]-[[Temperatur|Temperadur]]-Diagramm vom Wasserdampf (1&nbsp;MPa&nbsp;=&nbsp;10&nbsp;bar)]] |[[Datei:HS Wasserdampf SW.png|miniatur|hochkant=1.5|Mollier Entropy-Enthalpy-Diagramm für Wasserdampf (1&nbsp;bar&nbsp;=&nbsp;0,1&nbsp;MPa)]] Wegè sinèrè enormè Bedütig für d [[Energiewirtschaft|Engergywûrtschaft]] zellt Wasserdampf zu dè am beschtè erforschtè Stoff i dè [[Thermodynamik|Thermodûnamik]]. Sini phûsikalischè Eigèschaftè sin durch umfangrychi un hüüfigi Messungè un Berechnungè bschtimmt un in umfangrychè [[Tabelle|Tabèllè]]wärch, dè sognanntè ''Wasserdampfdaflè''<ref name="Tafel1">{{Internetquelle |titel=Wasserdampftafel |url=http://www.fh-kl.de/~albert.meij/Drucktafel.pdf |zugriff=2014-04-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120119181352/http://www.fh-kl.de/~albert.meij/Drucktafel.pdf |archiv-datum=2012-01-19}}</ref>, erfasst. === T-s-Diagramm === {{Hauptartikel|T-s-Diagramm}} Im T-s-Diagramm isch z erkennè, dass bim Übbergang vo Flüssigkeit zu Dampf d Entropy ''zuènimmt''. Sell entschpricht dè Aaschauig, dass d Deili von èrè Flüssigkeit wesèntlich [[Ordnungsrelation|gordneter]] sin wiè diè [[Chaos|chaotischi]] Vomengig vo dè Deili bi nèm Gas. D [[Entropie (Physik)#Entropie und Unordnung|Entropy]] wörd uff dè [[Abszisse|Abzissè]] uffdrait. È witeri Bsunderheit vom Diagramm isch sini Eigèschaft, diè zu dè Vodampfig vom Wasser notwendigi Wärmemengi als Flächi darzschtellè. Mit dè Bezièig: ''ΔH&nbsp;=&nbsp;T&nbsp;·&nbsp;ΔS'' ergit sich für di Vodampfigsenthalpy è Rächteggflächi, wo zwischè ''T&nbsp;=&nbsp;0&nbsp;K'' un dè jewyligè Vodampfigsgraadè uffgschpannt wörd. === H-s-Diagramm === Bi nèm Mollier-Diagramm wörd d Entropy vom Dampf uff dè Abszissè un diè zuègehörigi [[Enthalpie|Enthalpy]] uff dè Ordinatè uffdrait. Diè grundlegendè phûsikalischè Eigèschaftè vom Wasserdampf lônn sich zwar nit eifach interpretyrè, es könned abber diè Wärmemengè, wo für d Zuèschtandsänderig vom Dampf bruucht wörrd, also byschpillswys d Vodampfigsenthalpy, dirèkt vo dè Ordinatè abgläsè wörrè. === Magnus-Formlè === È Näherigsformlè für d Berechnig vom [[Sättigungsdampfdruck|Sättigungsdampfdrugg]] in Abhängigkeit vo dè Temperadur isch d ''Magnus-Formlè'': :<math>E_{(\theta)}=E_{\mathrm(\theta=0\,^{\circ}\mathrm{C})}\cdot\exp\left(\frac{C_1\theta}{C_2+\theta}\right)\ ;</math> Temperadur ''θ'' in °C, Koeffizièntè <math>E_{(\theta=0\,^{\circ}\mathrm{C})}=610{,}78\,\mathrm{Pa}\ ,</math> :<math>C_1=\left\{\begin{matrix} 17{,}08085&\mbox{falls }\theta\ge 0\,{}^{\circ}\mathrm{C}\\ 17{,}84362&\mbox{falls }\theta<0\,{}^{\circ}\mathrm{C} \end{matrix}\right.\ ,\quad \quad C_2=\left\{\begin{matrix} 234{,}175\,{}^{\circ}\mathrm{C}&\mbox{falls }\theta\ge 0\,{}^{\circ}\mathrm{C}\\ 245{,}425\,{}^{\circ}\mathrm{C}&\mbox{falls }\theta<0\,{}^{\circ}\mathrm{C} \end{matrix}\right. </math> Selli Formlè isch zimli gnau (unterhalb 0,22 %) im Berych zwischè 0 un 100&nbsp;°C un immer no guèt (unterhalb 4,3 %) zwûschè −20 un 374&nbsp;°C, dè maximale Fääler lyt bi 290&nbsp;°C. Wegè m eifachè Uffbau un dè hochè Gnauigkeit wörd si für d [[Taupunkt]]bschtimmig vo allem i dè [[Meteorologie|Meteorology]] un i dè [[Bauphysik|Bauphûsik]] vowendet. Mit lycht unterschidlichè Koeffizièntè <math>E_{(\theta=0\,^{\circ}\mathrm{C})}=611{,}2\,\mathrm{Pa}\ ,</math> :<math>C_1=\left\{\begin{matrix} 17{,}62&\mbox{bi Wasser }\,\\ 22{,}46&\mbox{bi Ys } \end{matrix}\right.\ ,\quad \qquad C_2=\left\{\begin{matrix} 243{,}12\,{}^{\circ}\mathrm{C}&\mbox{bi Wasser }\\ 272{,}62\,{}^{\circ}\mathrm{C}&\mbox{bi Ys } \end{matrix}\right. </math> ergènn sich Wärt, wo uff 0,1 % mit dè in [[DIN]] 4108 abdruggtè Tabellè für bauphûsikalische Berechnigè übberyschtimmt. D Magnus-Formlè isch vom [[Heinrich Gustav Magnus]] [[Empirik|empirisch]] ermittlèt un sitdèm lediglich durch gnaueri Wärt bi dè Koeffizientè ergänzt worrè. Eini uss dè Thermodûnamik abgleiteti Gsetzmäßigkeit für [[Phasendiagramm|Phasèdiagramm]] stellt d [[Clapeyron-Gleichung|Clapeyron-Glychig]] un d [[Clausius-Clapeyron-Gleichung|Clausius-Clapeyron-Glychig]] dar. Uffgrund vo villnè praktischè Brobleem in Bezug uff selli ehnder theoretischi Glychungè stellt d Magnus-Formlè abber trotzdèmm diè beschti un praktikabelschti Näherig dar. === Näherigs-Formlè === È bruuchbari [[Faustformel|Fuuschtformlè]] für d Berechnig vo dè Sattdampftemperadur uss èm Sattdampfdrugg un umkeert isch :<math>{\theta} = \sqrt[4]{p} \cdot 100</math> , we mò dè Drugg ''p'' in [[Bar (Einheit)|bar]] (absolut) ysetzt. Diè zughörigi Temperadur ''θ'' ergit sich in Graad Celsius. Selli Formlè isch im Berych p <sub>kr.</sub> > p > p = 3 bar (200&nbsp;°C > ''θ'' > 100&nbsp;°C) auf öppè 3 % gnau. == Klimaeffèkt == [[Datei:Feuchte Luft.png|miniatur|hochkant=1.5|Maximaalè Wasserdampfghalt vo dè Luft in Abhängigkeit vo dè Temperadur]] Im terrestrischè [[Wetter]]gschehè spillt Wasserdampf è entscheidendi Rollè. È Kilogramm Luft cha bi 30&nbsp;°C un 1&nbsp;bar Drugg öppè 26&nbsp;Gramm Wasserdampf als [[Luftfeuchtigkeit|Luftfüchtigkeit]] uffnää. Selli Mengi keit bi 10&nbsp;°C uff öppè 7,5&nbsp;g/kg abbè. Diè übberschüssigi Mengi wörd je nõch Wetterlaag als Nidderschlag in Form vo Regè, Schnee, Hagel, Nèbel, [[Tau (Niederschlag)|Tau]], [[Reif (Niederschlag)|Ryfè]] odder [[Raureif|Rauryfè]] uss dè Luft uusgschiddè. Wolkè reflektyred ydrèffendi Sunnèschtraalig zrugg is All un vorringerèd uff selli Wys diè am Boddè uffdrèffendi Energymengi. Si reflektyred anderersits abaer au diè vom Boddè abgschtraalti Wärmi un erhöhed asè diè [[Atmosphärische Gegenstrahlung|Atmosphärischi Gegèschtraalig]]. Ob Wolkè d Erdobberflächi wärmèd odder küèled, hängt devò ab, in wellerè Höchi si sin: Nidrig stehendi Wolkè küèled d Èrdè, hoch stehendi Wolkè wûrked wärmend.<ref>[[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] Facts (1999): ''[https://web.archive.org/web/20070226010413/http://eospso.gsfc.nasa.gov/ftp_docs/Clouds.pdf Clouds and the Energy Cycle] (PDF-Datei; 85&nbsp;kB)''</ref> I dè [[Stratosphäre|Stratosphärè]] vorhandeni Spurè vo Wasserdampf gèlted als bsunders klimaschädlich. D [[Klimaforschung|Klimaforscher]] hèn i dè letschtè 40 Johr è Aawachsè vom Wasserdampf i dè Stratosphärè um 75 % beobachtet (luèg [[polare Stratosphärenwolken|polari Stratosphärèwolkè]]) un mached sellèn für d Erhöhig vo dè mittlerè Erdtemperadur mitvoantwortlich.<ref name="FzJülich">Forschungszentrums Jülich (Pressemitteilung vom 31. Mai 2001): [http://www.fz-juelich.de/portal/index.php?index=163&jahr=2001&cmd=show&mid=89 Wasserdampf ist Treibhausgas Nr. 1 • Studie unter Jülicher Leitung] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.fz-juelich.de/portal/index.php?index=163&jahr=2001&cmd=show&mid=89 |wayback=20101024063118}}</ref> D Hèrkumpft vom Wasserdampf i dè Höchi isch no unklar, mò vomuètet abber èn Zämmèhang mit dè i dè letschtè Johrzeent stark gschtigenè [[Methan]]uusbringig durch diè induschtrièlli [[Landwirtschaft|Landwùrtschaft]]. Methan wörd in sellè großè Höchè zuè [[Kohlendioxid|Kollèdioxid]] un Wasserdampf [[Oxidation|oxidyrt]], womit allerdings nur d Hälfti vom Zuèwachs z erklärè isch. I dè [[Erdatmosphäre|Èrdatmosphäri]] vorhandenè Wasserdampf isch mit um 36 % bis zu 70 % Aadeil d Hauptquèllè vo dè atmosphärischè Gegèschtraalig un Dräger vom „natürlichè“ [[Treibhauseffekt|Drybhuuseffèkt]]. Diè großo Bandbreito (36% bis 70%) chunnt nit dõdurrè zschtand, dass mò dè Effèkt nit gnau messè chönnt, sondern dõdurrè, dass diè atmosphärischi Luftfüchtigkeit zitlich un örtlich starkè natürlichè Schwankigè unterlyt.<ref name="Rahmstorf-APuZ-47-2007">Stefan Rahmstorf: [http://www.bpb.de/publikationen/MQNZOC,2,0,Klimawandel_einige_Fakten.html ''Klimawandel – einigi Faktè''.] In: ''[[Aus Politik und Zeitgeschichte|Uss Bolitik un Zitgschichtè]]'' (APuZ 47/2007)</ref> Dè Drybhiuseffèkt isch für den [[Strahlungshaushalt der Erde]] ein wichtiger Effekt und hat eine Erhöhung der globalen Durchschnittstemperatur auf ein Niveau von 15&nbsp;°C zur Folge. Das [[Leben]] auf der Erde wurde dadurch überhaupt erst möglich. Als d Durchschnittstemperadur ooni Drybhuuseffèkt wörd meischtens è Temperadur vo öppè −18&nbsp;°C agää. === Wasserdampfrüggkopplig === È stygendi Durchschnittstemperadur vo dè Èrdè führt zuè nèm stygendè mittlerè Wasserdampfghaalt vo dè Atmosphärè.<ref>{{cite journal | last=Raval | first = A. | coauthors = V. Ramanathan | year = 1989 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v342/n6251/abs/342758a0.html |title = Observational determination of the greenhouse effect | journal = Nature | volume = 342 | pages = 758–761 |doi = 10.1038/342758a0 | issue=6251}}</ref> Gmäß dè [[Clausius-Clapeyron-Gleichung|Clausius-Clapeyron-Glychig]] ka d Atmosphärè mit jedem Graad Temperaduraaschtyg 7% mee Wasserdampf enthaaltè. Im Kontext vo dè [[globale Erwärmung|globalè Erwärmig]] isch selli sognannti "Wasserdampf-Rückkopplig" nebbè dè [[Eis-Albedo-Rückkopplung|Eis-Albedo-Rückkopplig]] diè stärkschti [[positive Rückkopplung|bositivi Rüggkopplig]]. Allfälligi Erwärmig oder Abküèlig wörd durch si voschtärkt.<ref>S. Rahmstorf, H.J. Schellnhuber: Der Klimawandel. C.H. Beck, 6. Ufflaag 2007</ref> == Natürlichs Vorkommè == [[Datei:Atmospheric Water Vapor Mean.2005.030.jpg|miniatur|hochkant=1.5|Vodeilig vom Wasserdampf i dè Èrdatmosphärè. Dè kondensyrbare Wasserdampf von èrè Luftsüülè übber è Grundflächi vo nèm Quadratmeter wörd in Zentimeter aagää]] Reinè Wasserdampf entschtòt i dè Natur uff dè Èrdè in [[Vulkan]], [[Fumarole|Fumarol]] un bi [[Geysir]]. Es isch dè wichtigschte Parameter bi [[Vulkanismus|vulkanischè]] [[Vulkanausbruch|Eruptionè]] un bschtimmt dè Charakter mit. Es isch deby maßgèbend, dass vill [[Mineral]] bzw. [[Gestein|Steiartè]] Wasser odder anderi flüchtigi Stoff in irè [[Kristallgitter|Krischtallgitter]] ybinded, Bsunders unter dè Wǘrkig vo höchè Drügg. Well [[Magma]] bim Uffschtygè i dè [[Erdkruste|Kruschtè]] è Druggentlaschtig erfaarè duèt, drybt dè Wasserdampf zämmè mit anderè Fluidè uss èm Magma uus und bildet Blõsè, welli durch dè Drugg znägscht abber nit frei expandyred. Unterschritet dè Drugg èn beschtimmtè Wärt, so vobinded sich selli Fluidblôterli un füüred zuè nèrè Art rysigem [[Siedeverzug|Sièdevozuug]], wörred also explosionsartig frei. Dõby ryßed si au größeri Mengè Magma mit un voursached diè voglychswys sèltènè explosivè Vulkanuusbrüch. Well dè Aadeil an Fluid i dè Steiartè bi [[Plattentektonik|konvergyrendè Blattègränzè]] bsunders groß isch, zeigt sich bi sellè au diè dütlichschte Tendènz für sellè Vulkantûp. === Menschlicher Wasserdampf === Wasserdampf ist ein wichtiges Hilfsmittel für den [[mensch]]lichen Wärmehaushalt. Bei hohen Umgebungstemperaturen wird zur [[Thermoregulation]] durch [[Schweiß|Schwitzen]] die überschüssige Körperwärme ([[Verdunstungskälte]]) an die Umgebung abgegeben. Die dabei umgesetzten Wärmemengen sind erheblich, zur [[Verdunstung]] von einem Gramm Schweiß werden 2,43&nbsp;kJ Wärme benötigt. Der gesunde Mensch erzeugt bei normalen Umgebungstemperaturen täglich etwa 500&nbsp;g Wasserdampf durch Schwitzen, hinzu kommt noch einmal die doppelte Menge mit der [[Atemluft|ausgeatmeten Luft]]. Auch dadurch wird die [[Körpertemperatur]] auf 37&nbsp;°C [[Regelungstechnik|geregelt]]. == Wasserdampfydràg == [[Datei:Contrail with jet (aka).jpg|miniatur|Flugzüüg mit Kondensstryfè]] [[Datei:Braunkohlekraftwerk.jpg|miniatur|[[Dampfschwaden|Dampfschwadè]] übber [[Kühlturm|Nassküültürm]]]] Bi dè Vobrennig vo Erdölbrodukt wörred d [[Kohlenwasserstoff|Kollèwasserschtoff]] vo dè [[Erdölraffinerie|Erdölfraktionè]] im Wesèntlichè in Kollèschtoffdioxid un Wasserdampf umgsetzt. Im Autovokeer sin d Quèllè [[Motorenbenzin|Benzyn]] un [[Dieselkraftstoff|Disel]], im Luftvokeer [[Kerosin|Kerosyn]], i dè Huusheizung [[Heizöl]] un i dè Induschtry [[Schweröl|Schwèröl]]. Dè im [[Rauchgas|Abgas]] enthaalteno kondensyrende Wasserdampf macht sich bim Flugzüüg durch [[Kondensstreifen|Kondensschtreifè]] am Himmel bemèrkbar. Bi dè Vobrennig vo [[Erdgas]], wo mittlerwyl für d Heizig vo Gebäude vowendet wörd, fallt wegè dè vir Wasserschtoffatoom, je Kollèschtoffatom im Methanmolekül doppelt sovill Wasserdampf wiè Kollèschtoffdioxid aa. Sell isch dè Grund defür, dass [[Brennwertgerät|Brennwärtgräät]] für Erdgas effektiver schaffed als für Heizöl. Wasserdampf wörd bi villè großtechnischè Brozèss als Abfallbrodukt i d Atmosphärè ydraot. == Wasserdampf i dè Klimatechnig == È [[Klimaanlage|Klimaaalaag]] isch è Gebäudeuusschtattig, wo èn definyrtè Wasserdampfghalt vo dè Luft garantyrt. Um Fèrtigbrodukt uss Ysè- un Staalwärchschtoff vor [[Rost|Roscht]], Lagerbeschtänd wiè Büècher vor Vowitterig un Läbbensmittel vor Uusdröchnig z schützè, wörred Lagerhallè klimatisyrt. I dè Woonraumklimatisyrig drait dè Wasserdampfghalt in erheblichem Maaß zum Woolbefindè vo dè Menschè by. Bi dè Beurdeilig vo dè Raumluft spillt dè Begriff vo dè Behaglichkeit è zentrali Bedütig; ei Aschpekt isch dè als angeneem empfundene Zämmèhang zwûschè Raumlufttemperadur un relativer Luftfüüchtigkeit. Sellè wörd von èrè Klimaaalaag sichergschtellt un lyt i dè Regèl zwûschè 30 % un 70 % relativer Luftfüüchti. == Quantifizyrig vo Wasserdampf == Well dè Wasserdampf bi voschiednschtè Gegebèheitè un Brozèss è großi Rollè spilled, wörd er mit unterschidlichschtè Messmethodè un -gräät erfasst un in èrè Villzaal vo Größè agää. Für meteorologischi Zwèc in Bezug uff diè füücht Luft wörd oft diè relativi Luftfüüchti&nbsp;''φ'' vowendèt. Selli cha mò unter anderem mit èm [[Hygrometer|Haarhûgrometer]] messèd. I dè Technig wörd i dè Regèl diè absoluti Füüchti&nbsp;''x'' vowendet. Selli misst mò mit èm LiCl-Geber oder [[Coulometrischer Feuchtesensor|Coulometrischem Füüchtisensor]], bi wellèm (uusgehend vo stark hûgroskopischem [[Diphosphorpentoxid]]) uff dè Wasserdampfghaalt vo dè Luft gschlossè wörd. È witerI Möglichkeit für d Beschtimmig vom Wasserdampfghaalt vo dè Luft isch d Messung vo irer Temperadur a je eim drochènè un aagfüüchtetem [[Thermometer]], woby d Messschtell vom zweitè Thermometer mit eim wasserdränchtè Gweeb umwicklet isch un für d Förderig vo dè Vodunschtig mit èm chlynè Lüfter aablõsè wörd. Mithilfe vo dè beidè abgläsenè Wört lòt sich uss èm Mollier-h-x-Diagramm sofort diè zuèghörigo Luftfüüchtigkeit abläsè. S [[Psychrometer]] isch s praktische Ergebnis vo dè Witerentwicklig vo sellèrè Messmethodè. In [[Dampferzeuger|Dampferzüüger]] diènèd nebbè Thermometer au [[Manometer]] für diè eifach Messig vo dè Dampfparameter. == Wasserdampf i dè Gschichte == Dè Aabligg vo Wasserdampf isch dè Menschè sit dè Nutzbarmachig vom [[Feuer|Füèr]] bekannt; er isch mee odder wènniger unbeabsichtigt bim [[Kochen|Kochè]] odder bim Löschè vo dè [[Lagerfeuer|Füèrschtellè]] mit Wasser entschtandè. Èrschti Übberlegigè für diè technischi Nutzig vo Wasserdampf wörred im [[Archimedes]] zuègschribbè, dè è [[Dampfkanone|Dampfkanonè]] konschtruyrt hèt. [[Leonardo da Vinci]] hèt zu sellem Thema èrschti Berechnigè aagschtellt, wonõch è acht Kilogramm schwèri Kuglè uss enèrè söttigè [[Kanone|Kanonè]] voschossè öppè 1250 Metèr wit flygè würd. [[Heron von Alexandria|Heron vo Alexandria]] hèt dè [[Aeolipile|Heronsball]], è èrschti [[Dampfmaschine|Dampfmaschinnè]] erfundè. Sini Erfindig hèt i dè [[Antike]] kein braktischè Nutzwärt gha, si hèt abber diè technischè Möglichkeitè vo dè Nutzig vom Wasserdampf uffzeigt. Uff dè [[Denis Papin]] gòt diè braktischi Uusfüürig vom [[Schnellkochtopf]] zrugg. Sellè èrschtè [[Druckbehälter|Druggbhälter]] isch vo Aafang aa mit èm [[Sicherheitsventil|Sicherheitsventyl]] uusgrüschtet worrè, nõchdem s mit èm Prototûp bi dè èrschtè Vosûèch zuè nèm [[Kesselzerknall|Kessèlblatzer]] cho isch. D Erfindig un Nutzig vo dè [[Dampfmaschine|Dampfmaschinnè]] hèt s notwèndig gmacht, s [[Arbeitsmittel|Arbètsmittel]] Wasserdampf theoretisch un braktisch z untersuèchè. Zu dè Braktiker ghöred dè [[James Watt]] un dè [[Carl Gustav Patrik de Laval]], welli durch d Vomarktig vo irè Maschinnè zu woolhabendè Männer worrè sin. Zu dè Theoretiker hèt degegè dè [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]] ghörd, dè Übberlegigè zum Wasserdampf un dè Dampfmaschinnè agschtellt hèt. I d Reiè vo dè Forscher, wo sich ygehend mit dè Eigèschaftè vom Wasserdampf beschäftigt hèn, ghöred au dè [[Rudolf Julius Emanuel Clausius]] un dè [[Ludwig Boltzmann]]. == Nutzig i dè Technig == <div style="float:right;"> {{Stammbaum/Start}} {{Stammbaum| |,|-|-|.| |}} {{Stammbaum| T1| |!| |T1=[[Dampferzeuger|Dampferzüüger]]<br /><small>Dampf</small> |}} {{Stammbaum| |!| | |!| |}} {{Stammbaum| T2| |!| |T2=[[Dampfturbine|Dampfturbinè]]<br /><small>Dampf</small> |}} {{Stammbaum| |!| | |!| |}} {{Stammbaum| T3| |!| |T3=[[Kondensator (Verfahrenstechnik)|Kondenser]]<br /><small>Wasser</small> |}} {{Stammbaum| |!| | |!| |}} {{Stammbaum| T4| |!| |T4=[[Speisepumpe|Spysbumpi]]<br /><small>Wasser</small> |}} {{Stammbaum| |`|-|-|'| |}} {{Stammbaum/Ende}} </div> Wasserdampf wörd i dè [[Technik|Technig]] in [[Dampfkessel]] erzüügt un byschpillswys zuè folgendè Zwèck vowendet: * als [[Arbeitsmittel|Arbètsmittel]] in Dampfmaschinnè, [[Dampflokomotive|Dampflokomotyvè]] un [[Dampfturbine|Dampfturbinè]], * bi dè [[Erdöl#Gewinnung|Förderig vo Erdöl]] un als Hilfsmittel bim [[Steamcracken|Steamcrackè]] für d Hèrschtellig vo Benzin, * als Zwûschèbrodukt bi dè [[Meerwasserentsalzung#Mehrstufige Entspannungsverdampfung|Meerwasserentsalzig]], * als èn [[Rohstoff|Rohschtoff]] für d Hèrschtellig vo [[Wassergas|Wasser-]] un [[Generatorgas]] durch s [[Dampfreformierung|Steam-Reforming]], * in [[Dampfheizung|Dampfheizig]] un bi dè [[Siedekühlung|Sièdeküülig]] als Dräger vo dè Wärmeenergy. * zum Förderè von flüssigem Wasser mit èrè [[Dampfstrahlpumpe|Dampfschtraalbumpi]], * bi dè [[Wasserdampfdestillation|Wasserdampfdeschtillation]] als [[Treibgas|Drybmittel]], * Erzüügè von èm [[Vakuum]] durch Vodrängig vo dè Luft uss èm gschlossenè Druggbehälter mit aaschlièßender Kondensation. Diè derzit gröschtè [[Dampfkraftwerk|Chraftwärch]][[dampferzeuger|dampferzüüger]] hèn è Leischtig vo bis zu 3600 [[Tonne (Einheit)|Tonnè]] Dampf bro Stund. Derartigi Mengè wörred byschpillswys mit èm [[Wasserrohrkessel|Wasserroorkessèl]] breitgschtellt. Bim technischè Ysatz vo Wasserdampf isch z beachtè, dass Nassdampf im Unterschyd zu dè meischtè anderè Flüssigkeitè un Gaas nit [[Pumpe|bumpè]] transportyrt wörrè cha. Diè bim Vodichtè vom Dampf ufftretèdè [[Wasserschlag|Wasserschlääg]] würded d Fördermaschinnè innerhalb vo kürzeschter Zit kabutt machè. == Witeri Aawendigè == * für d Boddèschterilisation un Boddèhûgienisyrig durch [[Dämpfen (Bodendesinfektion)|Dämpfè]] mit [[Heißdampf]] * für d [[Reinigung (Instandhaltung)|Reinigung]] mit èm [[Dampfreiniger]], * i dè Chuchi für diè schonendi Zuèbereitig vo [[Lebensmittel|Läbensmittel]] durch [[Dämpfen (Garmethode)|Dämpfè]], * i dè [[Mehl|Mèèl]]erzüügig, vo allem bi [[Vollkornmehl|Vollkornmèèl]], für d Stabilisyrig vom Fruchtkeimling, * für s [[Dämpfen (Holz)|Bearbeitè]] vo [[Holz]] im Boots-, Möbel- un Inschtrumtèbau, * für s Erzüügè von èm Vakuum in gschlossenè Druggbhälter durch Vodrängig vo dè Luft un aaschlièßendi Kondensation, * für d [[Sterilisation]] vo medizinischè un mikrobiologischè Inschtrumänt durch sognannts [[autoklav]]yrè, * für s [[Bügeleisen|Büglè]] vo [[Wäsche (Textilien)|Wôsch]]. *I dè [[Medizin]] un [[Therapie|Therapeutik]] wörd Wasserdampf für d Wärmeübberdrägig un als Dräger vo therapeutischè Stoff vowendèt: ** [[Inhalation]] für d [[Heilung|Heilig]], öppè vo [[Husten|Huèschtè]], odder für d Linderig vo [[Erkältung|Vokältigè]], mit [[Inhalator]]è odder ènèrè [[Gesichtssauna|Gsichtssauna]], ** im [[Wellness]]berych in [[Dampfbad|Dampfbäder]]. == Gfòòrè durch Wasserdampf == Gringi Mengè Wasserdampf chönned großi Mengè [[Wärme|Wärmi]] un dõmit [[Energie|Energy]] dransportyrè. Uss sellèm Grund isch s zerschtörerische [[Vermögen (Fähigkeit)|Potenzial]] vom dampffüürendè [[Apparat (Verfahrenstechnik)|Apparaturè]] wiè [[Dampferzeuger|Dampferzüüger]] un [[Rohrleitung|Roorleitigè]] erheblich. [[Kesselexplosion|Kessèlblatzer]] vo Dampfkessèl hèn zu dè schwèrschtè [[Unfall|Uufäll]] i dè [[Technikgeschichte|Techniggschichtè]]; söttigi Ereignis hèn i dè Vogangèheit mit eim Schlag [[Industrie|Induschtry]]betrièb platt gmacht. Diè Gfòòr entschtòt durch dè „unsichtbare“ Wasserdampf, wellè mit hocher Temperadur un hochem Drugg in eim Straal vo erheblicher Längi uss èm defèktè Dampfkessèl frei uusdrettè duèt. Luègt mò s obbè uffgfüürte h-s-Diagramm aa, bedütet d Freisetzig vo Sattdampf zèrscht è adiabati Zuèschtandsänderig, bi derrè dè Druck reduzyrt wörd. Dè Uusgangspunkt bildet d Sattdampfkurvè rächts vom kritischè Punkt (= Sattdampfzuèschtand im Kessèl). D Druckreduzyrig volauft barallel zu dè x-Achsè (d Enthalpy blybt glych). Dè uusdrettendi Freischtraal vomischlèt sich mit dè Umgebigsluft un küèlt ab. Bi Unterschrytig vo 100&nbsp;°C (= Sattdampftemperadur bi Umgebigsdruck) fangt dè Dampf aa z kondensyrè un sichtbar z wörrè. È Gfòòr bi großè Dampfuusdritt isch andererseits d Bildig vo Nebel, wellè für Flüchtende die Orientyrig erschwèrt. Un schlièßlich cha uusschtrömendè übberhitztè Wasserdampf sogar [[Brand|Bränd]] uuslösè. S Nachvodampfè vo flüssigem Wasser basyrt durch diè i dè Umgebung vo dè defèktè Stèll ydrèttendi Druckvoringerung. Èn großflächigè Kontagt mit èm Straal Wasserdampf odder heißem Wasser isch wegè dè augèbligglich ydrèttèndè [[Verbrühung|Vobrüèig]]è tödlich. I dè letschtè Zit sin im Zämmèhang mit Wasserdampf wènniger Uufäll bassyrt, well sich dè [[Stand der Technik|Stand vo dè Technig]] uff sellèm Gebièt permanent zuè größerè [[Sicherheit|Sicherheitè]] hy entwicklèt hèt. Uffgrund vo dè großè Volumèunterschyd zwûschè Wasser un Wasserdampf (1:1700) isch es gfòòrlich, beschtimmti Bränd mit Wasser z löschè. Bi nèm [[Kaminbrand]] cha s Löschwasser zuè nèm Voryßè vom Kamin füürè un somit d Löschchräft gfôôrdè un Sachschaddè aarichtè. Au èn [[Fettbrand]] darf nit mit Wasser glöscht wörrè, well Wasser wegè dè höcherè Dichti unter s brennende Fett glangt, a dè heißè Flächi vodampft un sich dõby uusdeent un brennendes Fett mit ryßt, so chunnt s zuè nèrè [[Fettexplosion|Fettexblosion]]. == Begriff un Stoffwärt == [[Datei:WD Begriffe.svg|miniatur|hochkant=3.0|Begriff zum Wassèrdampf]] ; Name: Wasserdampf ; witeri Namè: dezuè s nebbèschtehende Diagramm ; [[Summenformel|Summèformlè]]: H<sub>2</sub>O ; [[Dichte|Dichti]] bi 100&nbsp;°C un 1,01325&nbsp;bar: 0,598&nbsp;kg/m³ ; [[Wärmekapazität|spez. Wärmikapazidät]] c<sub>p</sub>: 2,08&nbsp;kJ/kgK ; [[Wärmeleitfähigkeit|Wärmileitfähigkeit]]&nbsp;<math>\lambda</math>: 0,0248 W/(m·K) ; [[Tripèlpunkt]]: 273,160&nbsp;K entschpricht 0,01&nbsp;°C bi 0,00612&nbsp;bar ; [[Kritischer Punkt (Thermodynamik)|kritischè Punkt]]: 374,150&nbsp;°C bi : 221,20&nbsp;bar == Literadur == * ''Allgemeine Meteorologie''. Nr. 1. Dütschè Wèttèrdiènscht Zentralamt, Offèbach 1987. (3. Uffl.) ISBN 3-88148-236-9. * ''Meyers großer Rechen Duden''. Bibliographischs Inschtitut, Züri 1969, 1980 (3. Uffl.) ISBN 3-411-00920-9. * ''Dubbel Kapitel D.'' Springer, Berlin 1990. (17. Uffl.) ISBN 3-540-52381-2. * ''Mollier h,s-Diagram for Water and Steam''. Springer, Berlin 1998. ISBN 3-540-64375-3. * Walter Wagner: ''Wasser und Wasserdampf im Anlagenbau''. Kamprath-Reiè. Vogel, Würzburg 2003. ISBN 3-8023-1938-9. * ''Properties of Water and Steam in SI-Units.'' Thermodûnamischi Eigèschaftè vo Wassèr un Wassèrdampf, 0 - 800&nbsp;°C, 0 - 1000 bar. Springer, Berlin 1981. ISBN 3-540-09601-9, ISBN 0-387-09601-9. == Weblinggs == * [[:Datei:TS-Wasserdampf. neu.png|È leers TS-Diagramm für Wassèr un Wassèrdampf]] uff Commons * [[:Datei:HS-Wasserdampf.png|È leers Mollier-hs-Diagramm für Wassèrdampf in hocher Ufflösig]] uff Commons * [http://www.iapws.org/ Homepage der International Association for the Properties of Water and Steam] (ängl.) * [http://www.peter-junglas.de/fh/vorlesungen/thermodynamik2/html/table4.html Wassèrdampfdaflè für flüssigs Wassèr un Sattdampf] * [http://www.x-eng.com Wassèrdampfkalkulation] – Freeware in [[Microsoft Excel|MS-Excel]], [[OpenDocument]] un anderi Formaat * {{Internetquelle| url=http://www.webgeo.de/k_202/| titel=Lernmodul "Kondensation un Füüchtmaaß"| titelerg=Wasser in der Atmosphäre| autor=Stefanie Lorenz, Hilke Stümpel| hrsg=Inschtitut für Phûsischi Geography (IPG) vo dè [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg|Universidäät Fryburg]]| datum=2001-10-01| werk=[http://www.webgeo.de/ WEBGEO] basics / Klimatologie| archiv-url=| archiv-datum=| zugriff=2010-12-14| offline=}} * [http://www.mountair.com/software.asp Programmdownload (Win) „Air Humid Handling“ zum Berechnè mithûlf vo dè Mollier h-x-Diagramm] * [http://www.chemicalogic.com/download/mollier_chart_metric.pdf Mollier p-h-Diagramm für Wassèrdampf]{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.chemicalogic.com/download/mollier_chart_metric.pdf}} (PDF; 62&nbsp;kB) * {{Internetquelle| url=http://www.unitica-thermodynamik.de/Software/UNWadata.xls| titel=Wasserdampftafel| titelerg=mit den spezifischen Zustandsgrössen Volumen&nbsp;v, Enthalpie&nbsp;h, innere Energie&nbsp;u, Entropie&nbsp;s und isobare Wärmekapazität&nbsp;cp von 0.05&nbsp;bis&nbsp;500&nbsp;bar und 0&nbsp;bis&nbsp;800&nbsp;°C| autor=www.unitica.de| format=Excel-Tabelle; 156&nbsp;KB| archiv-url=https://web.archive.org/web/20070928103949/http://www.unitica-thermodynamik.de/Software/UNWadata.xls| archiv-datum=2007-09-28| zugriff=2010-12-14| offline=}} == Einzelnõchwys == <references /> {{Übersetzungshinweis|de|Wasserdampf|dütsch|129584982}} [[Kategorie:Energiitechnik]] [[Kategorie:Gas]] qq7xofes2dxedusa9dnwslagfuse9bw Präsident der Tschechoslowakei 0 51804 1089155 947226 2026-10-02T08:41:01Z Ziv 97109 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 1089155 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Präsident vo de Tschechoslowakei}} [[Datei:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png|170px|thumb|«Präsidentestandarte»]] Der '''Präsident vo de Tschechoslowakei''' isch s [[Staatsoberhaupt]] vo de [[Tschechoslowakei]] ksi, vo ihrere Gründig 1918 bis zu ihrere Uflösig im Johr 1992. Obwohl s Amt immer hät müsse bsetzt si, häts Zite gä, wo de Poste vom Präsident leer ksi isch. I de Zit vo de [[Tschechoslowakische Sozialistische Republik]] isch de Generalsekretär vo de [[Kommunistische Partei der Tschechoslowakei|kommunistische Partei]] de facto Staatsoberhaupt ksi. D letzti Präsident vo de Tschechoslowakei isch d [[Václav Havel]] ksi und dä isch 2011 gstorbe. == Liste vo de Präsident vo de Tschechoslowakei == Uf dere Liste stöön alli Präsidente vo dr Tschechoslowakei vo dr Gründig vo der Tschechoslowakische Republik 1918 bis zur Uflöösig vo dr [[Tschechoslowakei]] am 31. Dezember 1992. {| class="prettytable" |-----class="hintergrundfarbe6" ! colspan=5 align=center | Präsident vo de Tschechoslowakei<br />1918 – 1939 |-----class="hintergrundfarbe6" | align=center | Bild || align=center | Name || align=center | von || align=center | bis || align=center | Bemerkig |----- | [[Datei:Tomáš G Masaryk1918.jpg|60px]] || [[Tomáš Garrigue Masaryk]] || 14. November 1918 || 14. Dezember 1935 || Wiiderwahl am 27. Mai 1920, 27. Mai 1927 und am 24. Mai 1934; zrückträte |----- | [[Datei:Edvard Beneš.jpg|60px]] || [[Edvard Beneš]] || 18. Dezember 1935 || 5. Oktober 1938 || 1938 zrückträte und ab 22. Oktober im Exil |----- | [[Datei:Emil Hácha 5.jpg|60px]] || [[Emil Hácha]] || 30. November 1938 || 15. März 1939 || |-----class="hintergrundfarbe5" ! colspan=5 align=center | Staatspräsident vom Riichsprotektorat Böhme und Mähre, Präsident vo de Slowakische Republik und Exilpräsident vo de Tschechoslowakei<br />1939 – 1945 |----- | [[Datei:Emil Hácha.jpg|60px]] || [[Emil Hácha]] || 16. März 1939 || 9. Mai 1945 || Staatspräsident vom [[Protektorat Böhmen und Mähren|Protektorat Böhme und Mähre]] |----- | [[Datei:Jozef Tiso.jpg|60px]] || [[Jozef Tiso]] || 26. Oktober 1939 || 4. April 1945 || Präsident vo der [[Erste Slowakische Republik|Slowakische Republik]] |----- | [[Datei:Edvard Beneš.jpg|60px]] || [[Edvard Beneš]] || 21. Juli 1940 || 28. Oktober 1945 || Exilpräsident vo de Tschechoslowakei z London |-----class="hintergrundfarbe6" ! colspan=5 align=center | Präsidente vo der Tschechoslowakei<br />1945 – 1992 |----- | [[Datei:Edvard Beneš.jpg|60px]] || [[Edvard Beneš]] || 28. Oktober 1945 || 7. Juni 1948 || am 19. Juni 1946 wiidergwählt; zrückträte |----- | [[Datei:K Gottwald.jpg|60px]] || [[Klement Gottwald]] || 14. Juni 1948 || 14. März 1953 || im Amt gstorbe |----- | [[Datei:Antonín Zápotocký.JPG|60px]] || [[Antonín Zápotocký]] || 21. März 1953 || 13. November 1957 || im Amt gstorbe |----- | [[Datei:Antonin Novotny v New Yorku - 1960 A.jpg|60px]] || [[Antonín Novotný]] || 19. November 1957 || 22. März 1968 || am 12. November 1964 wiidergwählt; zrückträte |----- | [[Datei:Ludvík Svoboda (Author - Stanislav Tereba).JPG|60px]] || [[Ludvík Svoboda]] || 30. März 1968 || 29. Mai 1975 || 22. März 1973 wiidergwählt; abgwählt |----- | [[Datei:Gustáv Husák - oříznuto.JPG|60px]] || [[Gustáv Husák]] || 29. Mai 1975 || 10. Dezember 1989 || wiidergwählt am 22. Mai 1980 und am 23. Mai 1985; zrückträte |----- | [[Datei:Václav Havel cut out.jpg|60px]] || [[Václav Havel]] || 29. Dezember 1989 || 20. Juli 1992 || zrückträte wil d Tschechoslowakei ufglööst worde isch, denn am 26. Januar 1993 zum Präsident vo [[Tschechische Republik|Tschechie]] gwählt worde |} {{DEFAULTSORT:Prasident der Tschechoslowakei}} [[Kategorie:Präsident vo de Tschechoslowakei| ]] 57a7ghcy8qqu1rkt9y5dcjkwk2eh032 Vorlage:Wechselkursdaten/EZB 10 53385 1089127 1089036 2026-10-01T18:07:41Z LkhBot 98539 Bot: Aktualisierung 1089127 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1|}}} |STAND=2026-10-01 |USD = 1.1298 |JPY = 178.49 |BGN = 1.9558 |CZK = 24.459 |DKK = 7.4758 |GBP = 0.85373 |HUF = 367.18 |PLN = 4.3735 |RON = 5.283 |SEK = 11.331 |CHF = 0.9437 |ISK = 137 |NOK = 10.875 |HRK = 7.5365 |RUB = 117.2010 |TRY = 55.3993 |AUD = 1.6255 |BRL = 5.862 |CAD = 1.6095 |CNY = 7.5748 |HKD = 8.8658 |IDR = 20274.71 |ILS = 3.4755 |INR = 108.832 |KRW = 1537.96 |MXN = 20.5251 |MYR = 4.6147 |NZD = 2.0121 |PHP = 70.95 |SGD = 1.446 |THB = 38.023 |QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates] }}</includeonly><noinclude> Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html [[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]] </noinclude> m37xxos2z56p75jn2bq1jnxjve7mfbl Guido Wolf 0 53788 1089125 1088941 2026-10-01T14:35:13Z Jcb 356 1089125 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Undermarkgreflerisch}} [[Datei:2013-05-15_16 - Wolf, Guido, MdL - LTBW - 5273.jpg|thumb|dr Guido Wolf, 2013]] Dr '''Guido Wolf''' (* [[28. September|28. Septämber]] [[1961]] z [[Weingarten (Württemberg)|Wãẽgaade]], [[Landkreis Ravensburg|Landkrais Raveschburg]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] [[Politiker|Bolitiker]] ([[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]). Är isch syter anne 2006 Abgordnete im [[Landtag von Baden-Württemberg|Landdag vu Bade-Wirttebärg]]. Vu Mai 2016 bis Mai 2021 isch er im [[Kabinett Kretschmann II]] Minischter fir Juschtiz un Europa gsii. Vu Oktober 2011 bis Jänner 2015 isch er [[Landtagspräsident (Deutschland)|Bresidänt]] vum Landdag gsii. Dodervor isch er vu 2003 bis 2011 isch er [[Landrat (Deutschland)|Landrot]] vum [[Landkreis Tuttlingen|Landkrais Duttlinge]] gsii. == Uusbildig un Beruef == Dr Wolf isch z Wãẽgaade ufgwachse un het am Spohn-Gymnasium z [[Ravensburg|Raveschburg]] s Abitur gmacht. Derno het er an dr [[Universität Konstanz|Universitet Konschtanz]] [[Rechtswissenschaft|Rächtswisseschaft]] studiert. Noch em Referendariat im Landgrichtsbezirk Raveschburg, bim Landrotsamt Raveschburg un bim Regierigsbresidium Dibenge het er an dr Universitet Konschtanz e Verdiefigsstudium in „Verwaltig un Finanzen“ absolviert. S zwait juristisch Staatsexame het er anne 1988 gmacht. Bis anne 1991 het dr Wolf derno zerscht bim Landrotsamt Duttlingen as Dezernänt fir Effetligie Sicherhait, Ornig un Verchehr gschafft, derno bis 1992 as persenlige Referänt un Birolaiter fir dr bade-wirttebärgisch Verchehrsminischter [[Thomas Schäuble]]. Vu 1992 bis 1994 isch er Richter am Verwaltigsgricht Simmerenge gsii un vu Jänner 1995 bis Oktober 1996 het er as Referatslaiter in dr Grundsatzabdailig vum bade-wirttebärgische Staatsminischterium gschafft. == Bolitischi Laufbahn == Dr Wolf isch anne 1985 in d CDU yydrätte. Zum 1.&nbsp;Novämber 1996 isch dr Wolf z [[Nürtingen|Nirdenge]] vum [[Gemeinderat (Deutschland)|Gmaindsrot]] zum Erschte Burgermaischter (Bygordnete) gwehlt wore. Am 21.&nbsp;Novämber 2002 het dr [[Kreistag|Kraisdag]] vum Landkrais Duttlinge dr Wolf zum Landrot as Noofolger vum [[Hans Volle]] gwehlt. Des Amt isch er im Jänner 2003 aadrätte. Anne 2010 isch er mit 44 vu 46 Stimme widergwehlt wore, dr Wolf isch dodrby dr ainzig Kandidat gsii. Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2006|Landdagswahl 2006]] isch dr Wolf im Wahlkrais Duttlinge-Eschinge mit 46 Brozänt<ref>[https://web.archive.org/web/20090330132643/http://www.statistik.baden-wuerttemberg.de/Wahlen/Landtagswahl_2006/Wahlkr.asp?55 Statistisches Landesamt Baden-Württemberg]</ref> as diräkt gwehlten Abgordnete in dr bade-wirttebärgisch Landdag gwehlt wore. In dr 14. Wahlperiod isch er Mitglid vum Innen- un vum Sozialuusschuss gsii. In dr CDU-Landdagsfraktion isch dr Woolf derzue arbetsmärtbolitische Sprächer gsii. Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2011|Landdagswahl 2011]] het dr Wolf mit 46,3 Brozänt im Verglych zue dr letschte Wahl gege dr Landestrend - d CDU het 5,2 Brozäntpinkt verlore - lycht chenne zuelege. Im neie Landdag isch dr Wolf zerscht Mitglid im Finanz- un Wirtschaftsuusschuss un im Innenuusschuss gsii, derzue Vorsitzer vum Finanz- un Wirtschaftsuusschuss. In dr CDU-Landdagsfraktion isch er Mitglid vum Arbetskrais „Finanzen un Wirtschaft“ un „Innebolitik“ gsii un derzue Sprächer fir Aaglägehaite vum effetlige Dienscht. Am 26. Oktober 2011 isch dr Wolf vu 109 vu dr 138 Abgordnete zum neie Landdagsbresidänt gwehlt wore. Dodruf het dr Kraisdag vum Landkrais Duttlingen am 10. Novämber 2011 em Wolf sym Aadrag uf Entlossig us em Amt as Landrot zuegstumme.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.landkreis-tuttlingen.de/index.php?object=tx%7C1585.11&ModID=255&FID=1585.1664.1&&mNavID=1.100 |wayback=20160331012806 |text=Landtagspräsident Guido Wolf MdL aus seinem Amt als Landrat entlassen |archiv-bot=2019-10-09 07:58:26 InternetArchiveBot }} Landkreis Tuttlingen, 10. Novämber 2011</ref> [[Datei:2014-11-21_8318_Regionalkonferenz_CDU_Baden-Württemberg,_Guido_Wolf.jpg|thumb|dr Wolf 2014 bin ere Bewärbigsred fir d Spitzekandidatur z Bade-Wirttebärg 2016]] Bi dr CDU-Mitgliderbefrogig Ändi 2014 het dr Wolf mit 55,9 Brozänt vu dr Stimme iberchuu. Uf em 66. Landesbarteidag vu dr [[CDU Baden-Württemberg|bade-wirttebärgische CDU]] am 24. Jänner 2015 z [[Ulm]] isch er mit 93,8 Brozänt vu dr Delegiertestimme zum Spitzekandidat bi dr Landdagswahl 2016 gwehlt wore.<ref>{{ Internetquelle | url=http://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.landesparteitag-in-ulm-wolf-ist-cdu-spitzenkandidat.b7099584-cbac-447d-a821-89bc45d39c37.html | titel=Landesparteitag in Ulm: Wolf ist CDU-Spitzenkandidat | hrsg=[[Stuttgarter Nachrichten]] | datum=2014-01-24 | zugriff=2014-01-24}}</ref> Är het derno sy Amt as Landdagsbresidänt ufgee. Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2016|Landdagswahl 2016]] het d CDU 12 Brozäntpinkt verlore un isch mit 27 Brozänt vu dr Wehlerstimmen uf s schlächtscht Ergebnis vu dr CDU z Bade-Wirttebärg iberhaupt chuu, derzue nume no zwootsterkschti Bartei no dr Griene.<ref>[http://www.statistik.baden-wuerttemberg.de/Wahlen/Landtag/02035000.tab?R=LA ''Vorläufiges Ergebnis der Landtagswahl am 13. März 2016. Land Baden-Württemberg.''] In: ''Statistisches Landesamt Baden-Württemberg'', abgruefen am 14. Merz 2016.</ref> Ab em 12. Mai 2016 isch dr Wolf im [[Kabinett Kretschmann II]] Minischter fir Juschtiz un Europa gsii. Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2021|Landdagswahl 2021]] het er sy Diräktmandat mit 29,3 Brozänt vu dr Stimme chenne verdaidige. Bi dr Regierigsbildig isch ewr nimi berucksichtigt wore, sy Noofolgeri im Minihscteramt isch zum 12 Mai 2021 d [[Marion Gentes]] wore. Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2026|Landdagswahl 2026]] het dr Wolf mit 38,6 Brozänt vu dr Stimme wider s Diräktrmandat gwunne.<ref>{{Internetquelle |autor=Statistisches Landesamt Baden-Württemberg |url=https://wahlen.statistik-bw.de/ltw26/ergebnispraesentation_wahlkreis_55.html |titel=Landtagswahl 2026 in Baden-Württemberg in 55 - Tuttlingen-Donaueschingen |werk=Endgültiges Ergebnis der Landtagswahl 2026 in Baden-Württemberg |abruf=2026-05-12}}</ref> In dr CDU isch dr Wolf Mitglid vum Landesvorstand<ref>[https://www.cdu-bw.de/personen/landesvorstand/ Homepage vu dr CDU BW]</ref> un vum Kraisvorstand Duttlinge<ref>„mit beratender Stimme“: [https://www.cdu-tuttlingen.de/vorstand/ Homepage].</ref> == Persenligs == Dr Wolf isch [[Römisch-katholische Kirche|katholisch]] un wohnt z Duttlinge. Vu syre Frau isch er syter 20217 drännt. Sy Großvater [[Franz Weiß (Politiker)|Franz Weiß]] isch vu 1946 bis 1952 Landwirtschaftsminischter vu [[Württemberg-Hohenzollern|Wirttebärg-Hauezollre]] gsii. In syre Freizyt schrybt dr Wolf Gedicht uf [[Schwäbischer Dialekt|Schwäbisch]], wun er zem Byschpel im Ramme vum Landdagswahlkampf 2006 vordrait het. == Sunschtigs == Dr Wolf isch Ufsichtsrotsvorsitzer vu dr ''Baugenossenschaft Donau-Baar-Heuberg eG'' un Mitglid im ''Stiftungsrat Stiftung Theater Lindenhof''. == Schrifte == * ''Politikergschwätz oder Die Kunst des richtigen Tons'', Sindlinger-Burchartz Verlag 1998, Frickenhausen, ISBN 3-928812-20-3 == Weblink == * {{Commonscat|Guido Wolf}} * [https://www.guidowolf.info/ Internetbresänz vum Wolf] * [https://www.landtag-bw.de/de/der-landtag/abgeordnete/abgeordnetenprofile/guido-wolf-623970 Abgorneteprofil bim Landdag vu Bade-Wirttebärg in dr 18. Wahlperiod] == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 =de|2 = Guido_Wolf|3 = dütsch|4 = 137399525}} {{SORTIERUNG:Wolf, Guido}} [[Kategorie:Minischter vu Bade-Wirttebärg]] [[Kategorie:Landdagsabgornete (Bade-Wirttebärg)]] [[Kategorie:Landrot (Dytschland)]] [[Kategorie:CDU-Mitgliid]] [[Kategorie:Dütsche]] [[Kategorie:Maa]] [[Kategorie:Läbigi Person]] awemdwqjjvxiqw9gghs87d8m1cg54b4 APOEL Nikosia 0 57415 1089157 1070432 2026-10-02T11:58:57Z Makenzis 70140 1089157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Fußballklub | image = <!-- [[Datei:APOEL Nicosia.svg|140px]] --> | kurzname = APOEL Nikosia | langname = Άθλητικός Ποδοσφαιρικός Όμιλος<br />Ελλήνων Λευκωσίας | ort = | gegründet = 8. Novämber 1926 | vereinsfarben = | stadion = GSP-Stadion | plätze = 23.404 | präsident = Phivos Erotokritou {{CYP|#}} | vorstand = | trainer = | homepage = [http://www.apoelfc.com.cy/ apoelfc.com.cy] }} Dr '''APOEL Nikosia''' ([[Griechische Sprache|griech.]]: ΑΠΟΕΛ - ''Aθλητικός Ποδοσφαιρικός Όμιλος Eλλήνων Λευκωσίας'' / ''Athlitikos Podosfairikos Omilose Ellinon Lefkosias'', [[Deutsche Sprache|dütsch]]: ''Athletische Fuessballklub vo de Hellene us Nikosia'') isch e [[Fußball|Schutt]]veräin us dr [[Republik Zypern|züprische]] Hauptstadt [[Nikosia]]. Er isch am 8. Novämber [[1926]] under em Name POEL im ene Süesswarelaade gründet worde<ref name='spox_APOEL'>[http://www.spox.com/de/sport/fussball/championsleague/1111/News/apoel-nikosia-rockt-die-koenigsklasse-gruppe-g-spitzenreiter-zypern-fc-porto.html Gruppe G: Der Spitzenreiter kommt aus Zypern - APOEL Nikosia rockt die Königsklasse], spox.com vom 2. Novämber 2011, abgrüeft am 21. Novämber 2011</ref> und isch e Gründigsmitgliid vom züprische Fuessballverband gsi. Dr Veräin spiilt zur Zit in dr erstklassige First Division. Er het bis jetz 24mol d Mäisterschaft gwunne und 21 mol dr Pokal und isch dr erfolgriichst Veräin im Land. == Weblingg == * [http://www.apoelfc.com.cy/ Offizielli Website] * [http://www.apoel.net/ Offizielli Fän-Website] == Fuessnote == <references /> [[Kategorie:Fuessballclub]] [[Kategorie:Sport z Zypere]] pw01ki0kldzq3y92vlh1acjtthal9k6 Marcel Marceau 0 58008 1089143 1033878 2026-10-02T04:44:14Z Holder 491 1089143 wikitext text/x-wiki [[Datei:Marcel Marceau (cropped).jpg|hochkant|miniatur|Dr Marcel Marceau, 1977]] [[Datei:Marcel Marceau (1963) by Erling Mandelmann.jpg|miniatur|Marcel Marceau, 1963]] Dr '''Marcel Marceau''' (* [[22. März|22. Merz]] [[1923]] z [[Straßburg|Stroossburg]], [[Frankreich|Frankriich]]; † [[22. September|22. Septämber]] [[2007]] z [[Paris|Bariis]], äigentlig ''Marcel Mangel'') isch e berüemte französische [[Pantomime|Pantomim]] gsi. S Publikum het en as „Bip“ kennt, e [[Komik|tragikomische]] [[Clown|Gloon]] im e Sträifehemmli mit eme wiss gschminkte Gsicht, eme verbüülte [[Seide|Siidehuet]] und ere rote [[Blume|Blueme]]. ==Lääbe== 1942 het sich dr Marceau, wo Juud gsi isch, dr [[Résistance]] aagschlosse, het ghulfe, jüdischi Chinder in d Schwiz schmuggle, und schliesslig in dr franzöösische Armee gege die dütsche Bsatzer kämpft. Si Vater isch vo de Nazi z [[Auschwitz]] ermordet worde. 1946 het dr Marceau si Usbildig im [[Paris|Bariis]]er ''[[Sarah Bernhardt]] Theater'' aagfange. Denn het er in dr ''Compagnie'' vom Barrault dr „[[Harlekin]]“ in dr Pantomime ''Baptiste'' gspiilt und druf äigeni [[Mimodrama]] afo uffüere. 1947 isch er z Bariis zum erste Mol as „Monsieur Bip“ ufdräte. In dere Rolle isch er wältberüemt worde und het sä mee as 40 Joor lang uf dr ganze Wält gspiilt. Erfolg het dr Marceau au as [[Malerei|Mooler]] und [[Zeichner|Zäichner]] gha. Sini Wärk si u.&nbsp;a. z Dütschland, Frankriich, [[Japan]] und in de [[Vereinigte Staaten|USA]] usgstellt worde. Er het meereri Büecher gschriibe und illustriert, drunder ''Die Geschichte des Bip'' und ''Pimporello,'' d Gschicht vom ene alte Stroossemim und däm si Zuenäigig zum ene chliine verwilderete Mäitli, en [[Hommage|Ommaasch]] an ''[[Der Vagabund und das Kind|The Kid]]'' vom [[Charlie Chaplin]]. ==Iifluss== Dr Marceau het e Hufe Künstler us alle Schaner bis hüte beiiflusst. Dr [[Samuel Beckett]] het er zum pantomimische Finale im ''[[Endspiel (Beckett)|Endspiel]]'' inspiriert. Dr [[Samy Molcho]], [[Milan Sladek]] und [[Jango Edwards]] verzelle vo sim Iifluss uf iiri Karriere. Dütschi Mime wie dr [[JOMI]], [[Peter Makal]] und [[Rolf Mielke]] häi bi iim glert. Dr Schauspiiler [[Anthony Hopkins]] und dr Dänzer [[Rudolf Chametowitsch Nurejew|Rudolf Nurejew]] häi sich uf si Vorbild berüeft. Dr [[Michael Jackson]] isch zum ''[[Moonwalk]]'', wo spööter zu sim Markezäiche worde isch, dur em Marceau si ''Marsch gegen e Wind'' inspiriert worde. == Publikazione == * ''Die Geschichte von Bip'' („The story of Bip“). Betz Verlag, Münche 1976, ISBN 3-7641-0064-8. * ''Pimporello''. Owen Books, London 1991, ISBN 0-7206-0813-9. * ''Bip in a Book''. Stewart, Tabori & Chang, Nöi York 2001, ISBN 1-58479-130-6. == Weblingg == {{commonscat|Marcel Marceau}} * [http://www.mimecentrum.de/ Mime Centrum Berlin] (Informazionszentrum mit Buech- und Videomaterial über e Marcel Marceau) * [http://www.seime.de/10juli.htm Kurzporträt] * [http://www.taz.de/1/archiv/archiv/?dig=2005/07/11/a0190 „Das Gute zeigen“], [[die tageszeitung|taz]], 11. Juli 2005, Interviuu * [https://web.archive.org/web/20160303165715/http://www.academie-des-beaux-arts.fr/membres/actuel/libres/marceau/fiche.htm Marchel Marceau uf dr Website vo dr Académie des Beaux-Arts] (französisch) * [http://lamaisondesevres.org/ami/marc.html Le mime Marcel Marceau, Interviuu] (französisch) == Fuessnoote == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Marceau, Marcel}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Pseudonym]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Elsässer]] [[Kategorie:Person (Stroossburg)]] [[Kategorie:Jud]] [[Kategorie:Maa]] 86ugv6gkvof20shzzc4e51vqqcnwwz4 Right Livelihood Award 0 58107 1089121 1089119 2026-10-01T13:50:26Z Pakeha 455 erg 1089121 wikitext text/x-wiki [[Datei:Rightlivelihoodaward.jpg|mini|Right Livelihood Award]] Dr '''Right Livelihood Award''' ('''RLA''', {{enS}} fir ''Pryys fir di richtig Lääbeswyys''), vylmol '''Alternative Nobelpryys''' gnännt, isch e Uuszaichnig „fir d Gstaltig vun ere bessere Wält“. Är wird all Johr im Dezämber vu dr Stiftig ''Right Livelihood Award Foundation'' vergee un dur Spände finanziert. Dr Name ''Alternative Nobelpryys'' isch in dr erschte Johr vum Bryys entstande, isch aber nit di offiziäll Bezaichnig vum Pryys un wird vu dr Stiftig nume in Aafierigszaiche bruucht. En inschtitutionälli Verbindig vum Pryys zum [[Nobelpreis|Nobelpryys]] git s nit. == Gschicht == Dr Pryys isch anne 1980 vum schwedisch-dytsche Philatelischt [[Carl Wolmar Jakob von Uexküll|Jakob von Uexküll]] in s Lääbe gruefe wore. Är het dr Nobelstiftg vorgschlaa ghaa, ass no zwee Nobelpryys sotte gstiftet wäre, ain fir [[Ökologie|Ekology]] un ain fir d Iberwindig vu dr Armuet. Wel d Nobelstiftig dää Vorschlag abglähnt het, het dr von Uexküll derno sälber ne Pryys un aigeni Stiftig grindet. == Pryysdreeger == {| class="wikitable" |- !Johr !! Pryysdreeger !! Land |- ! rowspan=3| 1980 |- |[[Hassan Fathy]] || [[Ägypten|Egipte]] |- |[[Plenty International]] || [[USA]]<br>[[Guatemala]]<br>[[Lesotho]] |- ! rowspan=4| 1981 |- |[[Mike Cooley]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Bill Mollison]] || [[Australien|Auschtralie]] |- |[[Patrick van Rensburg]] / Education with Production || [[Botswana]]<br />[[Südafrika|Sidafrika]] |- ! rowspan=6| 1982 |- |[[Erik Dammann]] / [[Future in Our Hands]] || [[Norwegen|Norwäge]] |- |[[Anwar Fazal]] || [[Malaysia]] |- |[[Petra Kelly]] || [[Deutschland|BRD]] |- |[[Participatory Institute for Development Alternatives]] || [[Sri Lanka]] |- |[[George Lowthian Trevelyan, 4. Baronet|George Trevelyan]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- ! rowspan=5| 1983 |- |[[Leopold Kohr]] || [[Österreich|Eschtrych]] |- |[[Amory Lovins]] un [[Hunter Lovins]] / [[Rocky Mountain Institute]] || [[USA]] |- |[[Manfred Max-Neef]] / CEPAUR || [[Chile]] |- |Haiptling [[Ibedul Gibbons]] un s Volk vu Belau || [[Palau|Belau]] |- ! rowspan=5| 1984 |- |[[Imane Khalifeh]] || [[Libanon]] |- |[[Self-Employed Women's Association]] / [[Ela Bhatt]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Winefreda Geonzon]] / [[Free Legal Assistance Volunteers' Association]] (FREE LAVA) || [[Philippinen|Philippine]] |- |[[Wangari Maathai]] / [[Green Belt Movement]] || [[Kenia]] |- ! rowspan=6| 1985 |- |[[Theo Van Boven]] || [[Niederlande|Niderlande]] |- |[[Cary Fowler]] ([[Rural Advancement Fund International]])|| [[USA]] |- |[[Pat Mooney]] (Rural Advancement Fund International)|| [[Kanada]] |- |[[Lokayan]] / [[Rajni Kothari]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Duna Kör]] || [[Ungarn]] |- ! rowspan=6| 1986 |- |[[Robert Jungk]] || [[Österreich|Eschtrych]] |- |[[Rosalie Bertell]] || [[Kanada]] |- |[[Alice Stewart]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Ladakh Ecological Development Group]] / [[Helena Norberg-Hodge]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Evaristo Nugkuag]] / [[Indigene Vereinigung zur Entwicklung im peruanischen Regenwald|AIDESEP]] || [[Peru]] |- ! rowspan=6| 1987 |- |[[Johan Galtung]] || [[Norwegen|Norwäge]] |- |[[Chipko-Bewegung|Chipko-Bewegig]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Hans-Peter Dürr]] / Global Challenges Network || [[Deutschland|BRD]] |- |[[Food First|Institute for Food and Development Policy]] / [[Frances Moore Lappé]] || [[USA]] |- |[[Mordechai Vanunu]] || [[Israel]] |- ! rowspan=5| 1988 |- |[[International Rehabilitation and Research Centre for Torture Victims]] / [[Inge Genefke]] || [[Dänemark]] |- |[[José Lutzenberger]] || [[Brasilien|Brasilie]] |- |[[John F. Charlewood Turner]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Sahabat Alam Malaysia]] / [[Mohammed Idris]], [[Harrison Ngau Laing|Harrison Ngau]], the [[Penan people]] || [[Malaysia]] |- ! rowspan=5| 1989 |- |[[Seikatsu Club Consumers’ Cooperative]] (SCCC) || [[Japan]] |- |[[Melaku Worede]] || [[Äthiopien|Etiopie]] |- |[[Aklilu Lemma]] / [[Legesse Wolde-Yohannes]] || [[Äthiopien|Etiopie]] |- |[[Survival International]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- ! rowspan=5| 1990 |- |[[Alice Tepper Marlin]] / [[Council on Economic Priorities]] || [[USA]] |- |[[Bernard Lédéa Ouédraogo]] || [[Burkina Faso]] |- |[[Felicia Langer]] || [[Israel]] |- |[[Asociación de Trabajadores Campesinos del Carare]] (ATCC) || [[Kolumbien|Kolumbie]] |- ! rowspan=6| 1991 |- |[[Edward Goldsmith]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Medha Patkar]], [[Murlidhar Devidas Amte|Baba Amte]], [[Narmada Bachao Andolan]] (NBA) || [[Indien|Indie]] |- |[[Bengt Danielsson]] & Marie-Thérèse Danielsson || [[Französisch-Polynesien|Franzesisch-Polinesie]] |- |Senator [[Jeton Anjain]] un s Volk vu [[Rongelap-Atoll|Rongelap]] || [[Marshallinseln|Marshallinsle]] |- |[[Bewegung der Landarbeiter ohne Boden|Bewegig vu dr Landarbaiter ohni Bode]] (MST1985), [[Comissão Pastoral da Terra]] (CPT) || [[Brasilien|Brasilie]] |- ! rowspan=5| 1992 |- |[[Finnish Village Action Movement]] (Kylätoiminta) || [[Finnland]] |- |[[Gonoshasthaya Kendra]], [[Zafrullah Chowdhury]] || [[Bangladesch]] |- |[[Helen Mack Chang|Helen Mack]] || [[Guatemala]] |- |[[John Gofman]], [[Alla Yaroshinskaya]] || [[USA]] / [[Ukraine]] |- ! rowspan=5| 1993 |- |[[Arna Mer-Khamis]], [[Care and Learning]] || [[Israel]] |- |[[Organisation of Rural Associations for Progress]], [[Sithembiso Nyoni]] || [[Simbabwe]] |- |[[Vandana Shiva]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Mary Dann|Mary]] un [[Carrie Dann]] vu dr [[Westliche Shoshone|Western Shoshone Nation]] || [[Nordamerika]] |- ! rowspan=5| 1994 |- |[[Astrid Lindgren]] || [[Schweden|Schwede]] |- |[[Service Volunteered for All]] (SERVOL) || [[Trinidad und Tobago|Trinidad un Tobago]] |- |[[Hanumappa Reddy Sudarshan]], [[Vivekananda Girijana Kalyana Kendra]] (VGKK) || [[Indien|Indie]] |- |[[Ken Saro-Wiwa]], [[Movement for the Survival of the Ogoni People]] (MOSOP) || [[Nigeria]] |- ! rowspan=5| 1995 |- |[[András Bíró]], [[Hungarian Foundation for Self-Reliance]] (HFSR) || [[Ungarn]] |- |[[The Serb Civic Council]] (SCC) || [[Bosnien und Herzegowina|Bosnie un Herzegowina]] |- |[[Carmel Budiardjo]] / [[TAPOL]] || [[Indonesien|Indonesie]] / [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Sulak Sivaraksa]] || [[Thailand]] |- ! rowspan=5| 1996 |- |[[Herman Daly]] || [[USA]] |- |[[Union der Komitees der Soldatenmütter Russlands|Union vu dr Komitee vu dr Soldatemeieter vu Russland]] || [[Russland]] |- |[[Kerala Sastra Sahithya Parishat]] (KSSP) || [[Indien|Indie]] |- |[[George Vithoulkas]] || [[Griechenland|Griecheland]] |- ! rowspan=6| 1997 |- |[[Joseph Ki-Zerbo]] || [[Burkina Faso]] |- |[[Jinzaburo Takagi]] || [[Japan]] |- |[[Mycle Schneider]] || [[Frankreich|Frankrych]] |- |[[Michael Succow]] || [[Deutschland|Dytschland]] |- |[[Cindy Duehring]] || [[USA]] |- ! rowspan=5| 1998 |- |[[International Baby Food Action Network]] (IBFAN)|| [[Schweiz|Schwyz]] |- |[[Samuel Epstein (Mediziner)|Samuel Epstein]] || [[USA]] |- |[[Juan Pablo Orrego]], [[Grupo de Acción por el Biobío]] (GABB) || [[Chile]] |- |[[Katarina Kruhonja]], [[Vesna Terselic]] || [[Kroatien|Kroatie]] |- ! rowspan=5| 1999 |- |[[Hermann Scheer]] || [[Deutschland|Dytschland]] |- |[[Juan Garcés]] || [[Spanien|Spanie]] |- |[[Consolidation of the Amazon Region]] (COAMA) || [[Kolumbien|Kolumbie]] |- |[[Grupo de Agricultura Orgánica]] (GAO) || [[Kuba]] |- ! rowspan=5| 2000 |- |[[Tewolde Berhan Gebre Egziabher]] || [[Äthiopien|Etiopie]] |- |[[Munir Said Thalib]] || [[Indonesien|Indonesie]] |- |[[Birsel Lemke]] || [[Türkei|Tirkei]] |- |[[Wes Jackson]], [[The Land Institute]] (TLI) || [[USA]] |- ! rowspan=5| 2001 |- |[[José Antonio Abreu]] || [[Venezuela]] |- |[[Gusch Schalom]], [[Uri Avnery]] un [[Rachel Avnery]] || [[Israel]] |- |[[Leonardo Boff]] || [[Brasilien|Brasilie]] |- |[[Trident Ploughshares]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- ! rowspan=5| 2002 |- |[[Martin Green]] || [[Australien|Auschtralie]] |- |[[Centre Jeunes Kamenge]] (CJK) || [[Burundi]] |- |[[Kvinna Till Kvinna Foundation]] (KtK) || [[Schweden|Schwede]] |- |[[Martín Almada]] || [[Paraguay]] |- ! rowspan=5| 2003 |- |[[David Lange]] || [[Neuseeland|Neiseeland]] |- |[[Walden Bello]], [[Nicanor Perlas]] || [[Philippinen|Philippine]] |- |[[Citizens’ Coalition for Economic Justice]] (CCEJ) || [[Südkorea|Sidkorea]] |- |[[Sekem]], [[Ibrahim Abouleish]] || [[Ägypten|Egipte]] |- ! rowspan=5| 2004 |- |[[Agnivesh|Swami Agnivesh]] , [[Asghar Ali Engineer]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Memorial (Menschenrechtsorganisation)|Memorial]] || [[Russland]] |- |[[Bianca Jagger]] || [[Nicaragua]] |- |[[Raúl Montenegro]] || [[Argentinien|Argentinie]] |- ! rowspan=5| 2005 |- |[[Maude Barlow]] un [[Tony Clarke (Autor)|Tony Clarke]] || [[Kanada]] |- |[[Irene Fernandez]] || [[Malaysia]] |- |[[First People of Kalahari]] (FPK), [[Roy Sesana]] || [[Botsuana]] |- |[[Francisco Toledo]] || [[Mexiko]] |- ! rowspan=5| 2006 |- |[[Daniel Ellsberg]] || [[USA]] |- |[[Ruth Manorama]] || [[Indien|Indie]] |- |[[Chico Whitaker]] || [[Brasilien|Brasilie]] |- |[[Festival Internacional de Poesia de Medellin]] || [[Kolumbien|Kolumbie]] |- ! rowspan=5| 2007 |- |[[Christopher Weeramantry]] || [[Sri Lanka]] |- |[[Dekha Ibrahim Abdi]] || [[Kenia]] |- |[[Percy Schmeiser]] un [[Louise Schmeiser]] || [[Kanada]] |- |[[Grameen Shakti]] || [[Bangladesch]] |- ! rowspan=5| 2008 |- |[[Krishnammal Jagannathan|Krishnammal]] un [[Sankaralingam Jagannathan]] [[Land for the Tillers’ Freedom]] (LAFTI) || [[Indien|Indie]] |- |[[Amy Goodman]] || [[USA]] |- |[[Asha Haji Elmi]] || [[Somalia]] |- |[[Monika Hauser]] || [[Italien|Italie]] |- ! rowspan=5| 2009 |- |[[Catherine Hamlin]] || [[Australien|Auschtralie]] |- |[[René Ngongo]] || [[Demokratische Republik Kongo|Demokratischi Republik Kongo]] |- |[[David Suzuki]] || [[Kanada]] |- |[[Alyn Ware]] || [[Neuseeland|Neiseeland]] |- ! rowspan=5| 2010 |- |[[Nnimmo Bassey]] || [[Nigeria]] |- |[[Erwin Kräutler]] || [[Österreich|Eschtrych]] / [[Brasilien|Brasilie]] |- |[[Shrikrishna Upadhyay]], [[Sappros]] || [[Nepal]] |- |[[Physicians for Human Rights]] (PHRI) || [[Israel]] |- ! rowspan=5| 2011 |- |[[Huang Ming]] || [[China]] |- |[[Jacqueline Moudeina]] || [[Tschad]] |- |[[GRAIN]] || [[Spanien|Spanie]] |- |[[Ina May Gaskin]] || [[USA]] |- ! rowspan=5| 2012 |- |[[Campaign Against Arms Trade]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Gene Sharp]] || [[USA]] |- |[[Hayrettin Karaca]] || [[Türkei|Tirkei]] |- |[[Sima Samar]] || [[Afghanistan]] |- ! rowspan=5| 2013 |- |[[Paul Walker (Politikwissenschaftler)|Paul F. Walker]] || [[USA]] |- |[[Hans Rudolf Herren]], [[Biovision Foundation]] || [[Schweiz|Schwyz]] |- |[[Raji Sourani]] || [[Staat Palästina|Paleschtina]] |- |[[Denis Mukwege]] || [[Demokratische Republik Kongo|Demokratischi Republik Kongo]] |- ! rowspan=6| 2014 |- |[[Bill McKibben]] un [[350.org]] || [[USA]] |- |[[Basil Fernando]], [[Asiatische Menschenrechtskommission|AHRC]] || [[Hongkong]] |- |[[Asma Jahangir]] || [[Pakistan]] |- |[[Alan Rusbridger]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- |[[Edward Snowden]] || [[USA]] |- ! rowspan=5| 2015 |- |[[Tony de Brum]] un s Volk vu dr [[Marshallinseln|Marshallinsle]] || [[Marshallinseln|Marshallinsle]] |- |[[Sheila Watt-Cloutier]] || [[Kanada]] |- |[[Kasha Jacqueline Nabagesera]] || [[Uganda]] |- |[[Gino Strada]] un [[Emergency (Organisation)|Emergency]] || [[Italien|Italie]] |- ! rowspan=5 | 2016 |- |[[Cumhuriyet]] || [[Türkei|Tirkei]] |- |[[Syrischer Zivilschutz|Sirische Zivilschutz]] || [[Syrien|Sirie]] |- |[[Mozn Hassan]] un [[Nazra für feministische Studien|Nazra fir feministischi Studie]] || [[Ägypten|Egypte]] |- |[[Swetlana Gannuschkina]] || [[Russland]] |- ! rowspan=5 | 2017 |- | [[Khadija Ismayilova]] || [[Aserbaidschan]] |- | [[Colin Gonsalves]] || [[Indien|Indie]] |- | [[Yetnebersh Nigussie]] || [[Äthiopien|Ethiopie]] |- | [[Robert Bilott]] || [[USA]] |- ! rowspan=6| 2018 |- | [[Thelma Aldana]] || [[Guatemala]] |- | [[Iván Velásquez Gómez]] || [[Kolumbien|Kolumbie]] |- | [[Abdullah al-Hamid]], [[Mohammed Fahad al-Kahtani]], [[Walid Abu al-Chair]] || [[Saudi-Arabien|Saudi-Arabie]] |- | [[Tony Rinaudo]] || [[Australien|Auschtralie]] |- | [[Yacouba Sawadogo]] || [[Burkina Faso]] |- ! rowspan=5| 2019 |- | [[Aminatou Haidar]] || [[Westsahara|Weschtsahara]] |- | [[Guo Jianmei]] || [[China]] |- | [[Greta Thunberg]] || [[Schweden|Schwede]] |- | [[Davi Kopenawa]] || [[Brasilien|Brasilie]] |- ! rowspan=5| 2020 |- | [[Nasrin Sotoudeh]] || [[Iran]] |- | [[Bryan Stevenson]] || [[USA]] |- | [[Lottie Cunningham Wren]] || [[Nicaragua]] |- | [[Ales Bialiatski]] un [[Wjasna]] || [[Weißrussland|Wissrussland]] |- ! rowspan=5| 2021 |- | [[Freda Huson]] || [[Kanada]] |- | [[Wladimir Sliwjak]] || [[Russland]] |- | [[Marthe Wandou]] || [[Kamerun]] |- | [[Legal Initiative for Forest and Environment]] || [[Indien|Indie]] |- ! rowspan=5| 2022 |- | [[Oleksandra Matwijtschuk]] un s ''Centre for Civil Liberties'' (CCL) || [[Ukraine]] |- | [[Fartuun Adan]] un [[Ilwad Elman]] || [[Somalia]] |- | [[Africa Institute for Energy Governance]] || [[Uganda]] |- | [[Cecosesola]] || [[Venezuela]] |- ! rowspan=5| 2023 |- |[[Eunice Brookman-Amissah]] || [[Ghana]] |- |[[Mother Nature Cambodia]] || [[Kambodscha]] |- |[[Phyllis Omido]] || [[Kenia]] |- |[[SOS Méditerranée]] || [[Europa]] |- ! rowspan=5| 2024 |- | [[Forensic Architecture]] || [[Vereinigtes Königreich|Verainigts Chenigrych]] |- | [[Anabela Lemos]] un [[Justiça Ambiental!]] || [[Mosambik]] |- | [[Issa Amro]] un [[Youth Against Settlements]] ||[[Staat Palästina|Paleschtina]] |- | [[Joan Carling]]|| [[Philippinen|Philippine]] |- ! rowspan=5| 2025 |- | [[Pacific Islands Students Fighting Climate Change]] un [[Julian Aguon]] ||Pazifischi Insle / [[Guam]] |- | [[Justice for Myanmar]] || [[Myanmar]] |- | [[Audrey Tang]] || [[Taiwan]] |- | [[Emergency Response Rooms]] || [[Sudan]] |- ! rowspan=5| 2026 |- | [[Timnit Gebru]] || [[USA]] |- | [[Jalila Haider]] || [[Pakistan]] |- |''Georgian Young Lawyers’ Association'' (GYLA) || [[Georgien|Georgie]] |- |''Rural Women’s Assembly'' || Siidlig Afrika / [[Südafrika|Siidafrika]] |- |} == Literatur == * ''To Make the Earth a Decent Place for All Its People'' / ''Macht die Erde zu einem würdigen Ort für alle''. ''Right Livelihood laureates call for radical reforms''; ''conference report'' „20&nbsp;Years Right Livelihood Award“, Salzburg 1999 [29. Mai 1999 bis 2. Juni 1999, Salzburg, Bildungshaus St. Virgil], Tauriska, Neukirchen am Grossvenediger 2000, ISBN 3-901257-15-2 (deutsch und englisch). * Klaus Huhn: ''Winnetous Töchter'' [warum Mary und Carrie Dann mit dem Alternativen Nobelpreis ausgezeichnet wurden], Spotless, Berlin 1994, ISBN 3-928999-30-3. * Geseko von Lüpke: ''Die Alternative''. Wege und Weltbild des Alternativen Nobelpreises. Pragmatiker, Pfadfinder, Visionäre. In: ''One Earth Spirit.'' Riemann, München 2003, ISBN 978-3-570-50031-6. * Geseko von Lüpke, Peter Erlenwein (Hrsg.): ''Projekte der Hoffnung''. Der Alternative Nobelpreis: Ausblicke auf eine andere Globalisierung. Gesellschaft für Ökologische Kommunikation Oekom, München 2006, ISBN 978-3-86581-006-9. * Hans Dieter Nerbl und Schüler des V. Jahrganges der höheren Abteilung für Mechatronik an der HTL-Saalfelden im Schuljahr 2006/2007 (Hrsg.): ''Mut zur Veränderung''. Junge Techniker und der Right Livelihood Award; ein Klassenprojekt des V. Jahrganges der höheren Abteilung für Mechatronik an der HTL-Saalfelden. Tauriska, Neukirchen am Grossvenediger 2007, ISBN 978-3-901257-29-2. * Jürgen Streich, Ricardo Díez-Hochleitner (Vorwort): ''Vorbilder. Menschen und Projekte, die hoffen lassen. Der Alternative Nobelpreis.'' Kampenhausen, Bielefeld 2005, ISBN 978-3-89901-057-2. * Jakob von Uexküll (Hrsg.): ''Der alternative Nobelpreis'' [Aus dem Englisch übersetzt von Erika Ifang]. In: ''Metapolitik'' Dianus-Trikont, München 1985, ISBN 3-88167-142-0. * Jakob von Uexküll, Bernd Dost (Hrsg.): ''Projekte der Hoffnung'' Der alternative Nobelpreis [Aus dem Englisch übersetzt von Martina Tichy und Gabriele Zelisko]. Raben, München 1990, ISBN 3-922696-58-9. == Weblink == {{Commonscat}} * [http://www.rightlivelihoodaward.org/fileadmin/Files/PDF/12_PT_1980-2009.pdf Right Livelihood Award - Pryysdreeger 1980–2009] * [http://www.rightlivelihoodaward.org/laureates/ Right Livelihood Award – Lischt vu dr Pryysdreeger ab 1980] {{Normdaten}} [[Kategorie:Uuszeichnig]] 386r0w8t7d3kbcn7q4cth2tb4awbuwm Juliette Gréco 0 60305 1089144 1016903 2026-10-02T04:44:36Z Holder 491 1089144 wikitext text/x-wiki [[Datei:Juliette gréco.jpg|mini|D Juliette Gréco (2006)]] D '''Juliette Gréco''' (* [[7. Februar]] [[1927]] z [[Montpellier]], [[Languedoc-Roussillon]]; † [[23. September|23. Septämber]] [[2020]] z [[Ramatuelle]]) isch e [[Frankreich|franzöösischi]] [[Chanson|Schanson]]sängere und [[Schauspieler|Schauspiilere]] gsii. Si wird as d ''Grande Dame de la Chanson'' bezäichnet und het as Muse vo de franzöösische [[Existenzialismus|Existentialiste]] gulte. == Lääbe == D Mueter vo dr Gréco isch wäärend em [[Zweiter Weltkrieg|Zwäite Wältchrieg]] in dr franzöösische ''[[Résistance]]'' gsi. D Künstlere het über sä verzellt, ass si nie e richdigi Mueter für sä gsi sig; si sig iir ganzes Lääbe lang Soldat gsi; an iirer Brust sige e hufe Uszäichnige und Medallie vo de franzöösische Widerstandskämpfer aagmacht gsi und si sig e Frau gsi, wo mä häig müesse eschtimiere, aber nit häig chönne gärn ha.''<ref name="LP">So stoots uf dr hindere Site vo dr LP ''Juliette Gréco in Deutschland''.</ref> Iiren erst öffentlig Ufdritt het d Gréco 1937 bim ene Taläntwettbewärb in dr Schuel gha, wo si zääni gsi isch. 1943 isch si zämme mit iirer Mueter und iirer eltere Schwöster vo dr [[Geheime Staatspolizei|Gestapo]] verhaftet worde. Mä het sä zerst in e Laager brocht und denn in s Gfängnis [[Fresnes (Val-de-Marne)|Frèsnes]]. Noch drei Wuche het mä sä wider lo goo. Iiri Mueter und Schwöster si in s [[KZ Ravensbrück]] iigliiferet worde, häi dr Chrieg aber überläbt. S Verheltnis vo dr Gréco zu [[Deutschland|Dütschland]] isch distanziert gsi, und erst 1959 isch si in dr Bundesrepublik ufdrätte. Noch em Chrieg isch si z [[Paris|Bariis]] bliibe und het do und dört e chli gsunge zum chönne lääbe. Bald het si zur [[Bohème]] in dr Hauptstadt ghöört. In dere Zit isch si mit kommunistischem Gedankeguet in Berüerig cho. 1946 het si im Bariiser Künstlerviertel [[Quartier_Saint-Germain-des-Prés|Saint-Germain des Prés]] d Chällerdiskothek „[[Tabou (Diskothek)|Tabou]]“ ufdoo, wo zum ene legendääre Dräffpunkt vo de [[Existenzialismus|Existenzialiste]] worde isch. Dr [[Boris Vian]] het dört [[Trompete|Drumbeete]] gspiilt und zu iire Stammgest häi dr [[Jean-Paul Sartre]], dr [[Orson Welles]] und s [[Marlene Dietrich]] ghöört. Dört het si au dr Jean-Paul Sartre entdeckt und gföörderet: Äinisch isch si emol z Nacht noch ere Theater-Vorstellig im Tabou uf e Disch klätteret und het de Künstler und Literate Schansons vorgsunge. Am neggste Daag het si dr [[Philosophie|Filosoof]] Jean-Paul Sartre in si Woonig iiglaade und ere gsäit, er sig überzügt drvo, ass si bald äini vo de groosse Schanson-Sängere wurd si. D Juliette Gréco het zwäi Gedicht vom Sartre döfe uslääse und dä het sä denn vom Komponist [[Joseph Kosma]] lo verdoone. Bald druf, im Juni 1949, het si die Sartre-Schansons und no vier anderi im Existenzialiste-Chäller ''La rose rouge'' gsunge, wo dr staatlige Elektrizidäätsgsellschaft ghöört het.<ref name="LP" /> [[Datei:Juliette Gréco, Wiener Festwochen 2009 e.jpg|miniatur|D Juliette Gréco (2009)]] Schansons wie ''Si tu t’imagines'' oder ''L’Éternel féminin'' si am Ändi vo de 1940er Joor zu Hit worde. Schriftsteller wie dr Sartre, d [[Françoise Sagan]], dr [[Jacques Prévert]], dr [[Francois Mauriac]] oder dr [[Albert Camus]] häi für sä Teggst gschriibe. Gliichzitig isch si au as Schauspiilere bekannt worde. Si het verschiideni Rolle im [[Theater]] gspiilt und in ere Poesii-Sändig im Radio mitgmacht. Mit dr Revue ''[[April in Paris]]'' isch si 1952 uf Turnee in die [[Vereinigte Staaten|Veräinigte Staate]] und uf [[Brasilien|Brasilie]] gange. Vo iire Aahänger isch si as d „Königin vo de Existenzialiste“ oder as d „[[Muse (Beziehung)|Muse]] vo Saint-Germain-des-Prés“ gfiirt worde. Drotz iire Erfolg isch d Gréco nie so populäär wie zum Bischbil d [[Édith Piaf]] worde. Für daas si iiri Lieder z politisch und intellektuell gsi. Im dütschsproochige Ruum isch si doo und dört ufdrätte: am 13. Novämber 2007 z Berlin, am 16. Novämber 2007 z Münche, am 19. Juni 2010 z Pirmasens und am 1. Juli 2010 im Raame vom Dschääsfest in dr Wiener Staatsopere. Am 5. Februar 2012 het ARTE zum Aalass vo iirem 85. Geburtsdaag en Interwiuu gsändet und druf Ufnaame vom ene Ufdritt im Bariiser Olympia im Joor 2004. Am 14. April 2012 isch si im Theaterhuus z Stuttgart vor eme usverchaufte Huus ufdrätte, begläitet vo iirem Maa, em Pianist Gérard Jouannest. Vo 1953 bis 1956 isch d Gréco mit em Schauspiiler [[Philippe Lemaire]] verhürootet gsi, und zämme häi si e Dochder, d Laurence Marie. Vo 1966 bis 1977 isch sie mit em franzöösische Schauspiiler [[Michel Piccoli]] verhürootet gsi, 1989 het si dr Komponist und [[Klavier|Pianist]] [[Gérard Jouannest]] ghürootet. Si het im ene Interwiuu für d Wuchezitig ''[[Die Zeit]]'' verzellt,<ref>[http://www.zeit.de/2007/46/M-Juliette-Greco ''Ziehen Sie mich aus!''] In: ''[[Die Zeit]]'', Nr. 46/2007</ref> ass si au mit Fraue Sex gha häig und het gfrogt, wiso mä nid die gliichi sinnligi und intellektuelli Liebi für e Frau chönni ha wie für e Maa, schliesslig häige Fraue sit dass es d Wält gääb au anderi Fraue gliebt. Vo 1959 bis 1969 het si sich em franzöösische Schanson gwidmet und nöiji Talänt wie dr [[Serge Gainsbourg]] und dr [[Leo Ferré]] entdeggt und gförderet. 1982 het si iiri Autobiografii ''Jujube'' uusegee. D Gréco het im Mai 2001 bim ene Ufdritt z [[Montpellier]] e liichte [[Herzinfarkt|Härzinfarkt]] gha. Si het mit em Jouannest uf eme Buurehoof in dr Nööchi vo Bariis gläbt und isch ab 2004 wider z Frankriich und im Usland ufdräte. Dr Jouannest isch am 16. Mai 2018 z [[Ramatuelle]] an der [[Côte d'Azur]] gstorbe. D Gréco het zletscht zruggzoge gläbt und isch nümi ufdräte. Si isch am 23. Septämber 2020 z Ramatuelle gstorbe.<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2020/09/23/la-chanteuse-juliette-greco-est-morte_6053355_3382.html Mäldig] uf lemonde.fr, 23. Septämber 2020</ref> == Filmografii (Uswaal) == * 1949: '' Orphée'' * 1949: ''Au royaume des cieux'' (Eine Heilige unter Sünderinnen) * 1956: ''Elena et les Hommes'' (Weiße Margeriten) * 1957: ''The Sun Also Rises'' (Zwischen Madrid und Paris) * 1958: ''Bonjour Tristesse'' * 1958: ''The Roots of Heaven'' (Die Wurzeln des Himmels) * 1959: ''Whirlpool'' (Die schwarze Lorelei) * 1965: ''Onkel Toms Hütte'' * 1965: ''Belphégor ou le Fantôme du Louvre'' (Belphégor oder das Geheimnis des Louvre) (TV-Serii) * 1967: ''The Night of the Generals'' (Die Nacht der Generale) * 2000: ''Jedermanns Fest'' == Diskografii == * 2003: ''L’Éternel féminin'' – Gsamtufnaam mit 21 CD (Mercury/[[Universal Music Group|Universal]]). === Studioalbum === * 1964: ''Gréco chante [[Pierre Mac Orlan|Mac Orlan]]'' (Nöiuflaag 2001 Mercury/Universal). * 1967: ''La Femme'' (Réédition 1998 Mercury/[[Universal Music Group|Universal]]). * 1991: ''Juliette Gréco chante [[Maurice Fanon]]'' (Nöiuflaag 2002 Mercury/Universal). * 1993: ''Vivre dans l’avenir'' (Réédition 2002 Universal). * 1998: ''Un jour d’été et quelques nuits'' (Disques Meys). * 2003: ''Aimez-vous les uns les autres ou bien disparaissez …'' (Polydor/Universal). * 2006: ''Le Temps d’une chanson'' (Polydor/Universal). * 2009: ''Je me souviens de tout'' * 2012: ''Ça se traverse et c’est beau'' * 2013: ''Gréco chante [[Jacques Brel|Brel]]'' * 2015: ''Merci!'' === Läivalbum === * 1965: ''Juliette Gréco à la Philharmonie de Berlin'' (LP: Philips) * 1966: ''Juliette Gréco in Deutschland'' (LP: Philips) * 1992: ''Juliette Gréco à l’[[Olympia (Paris)|Olympia]]'' (Doppel-CD, Neuauflage 2004 Mercury/Universal). * 1999: ''Juliette Gréco [[Théâtre de l'Odéon|Odéon]] 1999'' (Doppel-CD, Disques Meys). * 2004: ''Juliette Gréco Olympia 1955 – Olympia 1966'' (Mercury/[[Universal Music Group|Universal]]). * 2004: ''Juliette Gréco Olympia 2004'' (Doppel-CD, Polydor/[[Universal Music Group|Universal]]). === Sampler === * 1990: ''Je suis comme je suis'' (Dobbel-CD, Nöiuflaag 2002 Mercury/Universal). * 1991: ''Déshabillez-moi'' (Dobbel-CD, Nöiuflaag 2003 Mercury/Universal). == Video == * 2004: ''Juliette Gréco Olympia 2004'' (Polydor/Universal). == Schanson == * ''Si tu t’imagines'' * ''Parlez-moi d’amour'' * ''Paris Canaille'' * ''Accordéon'' * ''À la belle étoile'' * ''Ça va (Le Diable)'' * ''C’est à aimer que le temps passe'' * ''Chanson pour l’Auvergnat'' * ''Coin de rue'' * ''Daphénéo'' * ''Déshabillez-moi'' * ''Dieu est Nègre'' * ''Embrasse-moi'' * ''Il y avait'' * ''Je Hais les Dimanches'' * ''Je suis comme je suis'' * ''La Chanson de Barbara'' * ''La Chanson de Margaret'' * ''La Fiancée du Pirate'' * ''La Fourmi'' * ''La Rue'' * ''La Rue des Blancs Manteaux'' * ''Les Cloches (& La Tzigane)'' * ''Les Croix'' * ''Les Dames de la poste'' * ''Les Enfants qui s’aiment'' * ''Les Feuilles mortes'' * ''L’Éternel féminin'' * ''L’Ombre'' * ''Romance'' * ''Sir Jack l’eventreur'' * ''Si Tu T'Imagines'' * ''Sous le ciel de Paris'' * ''La belle vie'' dütschi Teggst (Album ''Abendlied''): * ''Die Ameise (La fourmi)'' * ''Mein Kind, sing! (Mon fils, chante)'' * ''Die Gammlerin (La rôdeuse)'' * ''Lösch die Lampe aus (Déshabillez-moi)'' * ''Der tote Baum (Sur l’arbre mort)'' * ''Davor hab ich Angst (J’en tremble)'' * ''Abendlied (Et le pays s’endort)'' == Uszäichnige == * 2004 – [[DIVA-Award]] == Litratuur == * Régine Deforges (Text), Irmeli Jung (Photos): ''Juliette Gréco''. Imprimerie Nationale, Bariis 1990 * Bertrand Dicale: ''Juliette Gréco. Les vies d’une chanteuse''. Edition Lattès, Bariis 2001, ISBN 2-7096-2102-9 * Juliette Gréco: ''So bin ich eben. Erinnerungen einer Unbezähmbaren'' (us em Franzöösische vom Herbert Fell, Originalditel ''Je suis faite comme ça'', Flammarion). C. Bertelsmann Verlag, Edition Elke Heidenreich, Münche 2012, ISBN 978-3-570-58038-7 (auch als e-Book) * Michel Grisolio: ''Juliette Gréco'' Edition Seghers, Bariis 1975 * Josyaune Savigneau: ''Juliette Gréco''. Actes Sud, Arles 1998, ISBN 2-7427-2059-6 * [http://www.zeit.de/2012/38/Juliette-Greco/komplettansicht ''Ich bin eine schreckliche alte Dame''.] In: ''[[Die Zeit]]'', Nr. 38/2012; Interwiuu mit dr Juliette Gréco. == Weblingg == {{Commonscat}} * {{FemBio|http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/juliette-greco}} * {{Discogs}} * {{MusicBrainz Künstler|name=Juliette Gréco|id=bb839dd4-94be-4732-b014-135a64c340a6}} * {{IMDb|nm0344898}} == Fuessnoote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|de|Juliette_Gréco|dütsch}} {{SORTIERUNG:Greco, Juliette}} [[Kategorie:Französische Musiker]] [[Kategorie:Chansonsänger]] [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Frau]] fcfgtp8lw5n0txriqs5shpz4gzw4d16 Résistance 0 60319 1089150 1047012 2026-10-02T04:57:14Z Holder 491 1089150 wikitext text/x-wiki [[Datei:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-de.svg|miniatur|hochkant=1.2|Frankriich wääred dr dütsche Bsatzigszit vo 1940 bis 1944 {{Farblegende|#ffafaf|Bsetzti Zone (Nordzone)}} {{Farblegende|#c9c9ff|Umbsetzti Zone bis Novämber 1942, denn au bsetzt (Südzone)}}]] [[Datei:Croix de Lorraine2.svg|miniatur|hochkant=0.6|S Lothringer Chrüz]] '''Résistance''' isch dr Sammelbegriff für die [[Frankreich|franzöösische]] und [[Belgien|belgische]] [[Widerstand (Politik)|Widerstandsbeweegige]] wääred em [[Zweiter Weltkrieg|Zwäite Wältchrieg]] gege die [[Totalitarismus|totalitääre]] [[Zeit des Nationalsozialismus|nazionalsozialistische]] [[Deutsches_Reich_1933_bis_1945|dütsche]] und [[Italienischer_Faschismus|italiänische]] [[Besatzungsmacht|Bsatzigsmächt]] und gege d Instituzioone und Bevölkerigsgrubbe, wo mit ene [[Kollaboration|kollaboriert]] häi. D Résistance isch nit äihäitlig organisiert und aagfüert gsi, sondern het im Sinn vo de Organisazioone, wo sä dräit häi, verschiideni Ziil verfolgt. Im Früelig 1943 isch dr [[Jean Moulin]] vom [[Charles de Gaulle|General de Gaulle]] gschiggt worde, zum wenigstens die wichdigste politische Grubbierige uf gmäinsaami Ziil festzleege, wo allgemäin definiert gsi si, und zum e Koordinierigsinstanz iizrichde. Gege s [[Hakenkreuz|Hoggechrüz]], wo vo de Dütsche verwändet worde isch, isch s [[Lothringer Kreuz|Lothringer Chrüz]] au vo dr Résistance as Sümbool vom franzöösische Befreijigskampf überno worde. == Litratuur == * Guy Michaud, Alain Kimmel: ''La Résistance en France occupée pendant la Seconde Guerre mondiale.'' In: ''Le nouveau guide France.'' Hachette, Paris 1990, S. 159; wieder in: Karl Stoppel (Hrsg.): ''La France. Regards sur un pays voisin. Eine Textsammlung zur Frankreichkunde.'' Reclam, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-150-09068-8 * Klaus-Michael Mallmann: ''Frankreichs fremde Patrioten. Deutsche in der Résistance.'' In: ''Exilforschung. Ein internationales Jahrbuch'', Bd. 15, 1997, S. 33–63 * Walther Flekl: ''Résistance''. In: ''Frankreich-Lexikon'', Erich Schmidt, Berlin 2005, S. 833–836 (Lit.), ISBN 3-503-06184-3; Studienusgoob, 2006, ISBN 3-503-07991-2 * Jean-François Muracciole: ''Histoire de la résistance en France''. PUF, Que sais-je?, Paris 2003 * Alain Guérin: ''La Résistance Chronique illustrée 1930–1950'' (5 Vol.). Livre Club Diderot, Paris 1972 * Jean-Pierre Azéma: ''Des résistances à la Résistance''. In: ''La France des années noires'' T2, Éditions du Seuil, Paris 1993 * Pierre Broué, Raymond Vacheron: ''Meurtres au maquis''. Éditions Grasset, Paris 1997 * Gilles Perrault: ''Taupes rouges contre SS''. Éd. Messidor, Paris 1986 (''communistes et antifascistes allemands et autrichiens dans la Résistance en France'') * Brés, Éveline & Yvan ''Un maquis d’antifascistes allemands en France (1942–1944)''. Presses du Languedoc, Max Chaleil Éditeur, Montpellier 1987 * Pierre Péan: ''Vies et morts de Jean Moulin''. Éditions Fayard, Paris 1998 * Dominique Peillon: ''Les Réseaux de Résistance'' in ''La France des années noires'' T1, le Seuil, 1993 * Dominique Peillon, Olivier Wieviorka: ''La Résistance''. In: ''La France des années noires'' T2, Éditions du Seuil, Paris 1993 * Ulla Plener: ''Frauenalltag in der französischen Résistance''. In: Jahrbuch für Forschungen zur Geschichte der Arbeiterbewegung, Heft III/2007 * Ulla Plener: ''Frauen aus Deutschland in der französischen Resistance.'' 2. Auflage, Berlin 2006 * Philippe Bourdrel: ''L’Épuration sauvage 1944–45''. Éd. Perrin, Paris 2002 * Gottfried Hamacher u.&nbsp;a.: ''Gegen Hitler. Deutsche in der Résistance, in den Streitkräften der Antihitlerkoalition und der Bewegung „Freies Deutschland“. Kurzbiografien''. 2. Uflaag., Karl Dietz, Berlin 2005, Reihe: RLS Manuskripte Nr. 53, ISBN 3-320-02941-X ([http://www.rosalux.de/fileadmin/rls_uploads/pdfs/Manuskripte_53_2.pdf PDF, 872 kB]) * Marieluise Christadler: ''Résistance – Kollaboration''. In: ''Fremde Freunde. Deutsche und Franzosen vor dem 21. Jahrhundert''. Hg. Robert Picht u.&nbsp;a. Piper, München 2002, ISBN 3-492-03956-1, S. 45–50 * Helga Bories-Sawala, Catherine Szczesny & Rolf Sawala: ''La France occupée et la Résistance'' Reihe: Einfach Französisch. Schöningh, Paderborn 2008, ISBN 978-3-140-46262-4 * Jacques Lusseyran: ''Das wiedergefundene Licht.'' 1966.<ref>Autobiografii vom ene Blinde, wo as 17-jöörige in d Résistance gangen isch und spööter s KZ Buechewald überläbt het.</ref> Wieder: Deutscher Taschenbuch Verlag|dtv, München 2009, ISBN 978-3-423-30009-4 * Matthias Bauer: ''Die Résistance als Ursprung. Zur Genese privater Verständigungsinitiativen als Wegbereiter der deutsch-französische Beziehungen|deutsch-französischen Aussöhnung 1940–1949.'' Universität Augsburg, Mag.-Arb., 2006<ref>Nicht verlegt. Au in dr Bibliothek vom Dütsch-Franzöösische Instidut.</ref> * Franz-Josef Albersmeier: ''Erinnern versus Verdrängen und Vergessen. Zur Aufarbeitung der Kollaboration und Résistance-Problematik im französischen Film (1945-1993)''. S. 166-177 in Wolfgang Drost (Hrsg.), Géraldi Leroy, Jacqueline Magnou, Peter Seibert: ''Paris sous l'occupation. Paris unter deutscher Besatzung''. 210 Seiten. Universitätsverlag C. Winter, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0246-6 (Reihe Universität Siegen|Siegen, Bd. 124, Romanistische Abteilung). == Weblingg == {{Commonscat|French resistance|Résistance}} * [http://www.drafd.de/?Austellung_Resistance Verband Deutscher in der Résistance, in den Streitkräften der Antihitlerkoalition und der Bewegung „Freies Deutschland“ e.&nbsp;V.] * [http://www.buergervereinigung-landsberg.de/umganggeschichte/bundeswehr/korth/korth.htm Französische Widerstandskämpfer und die Bundeswehr] * {{Webarchiv | url=http://www.rencontres.de/Berlin___Paris.142.0.html#3312 | wayback=20111116203215 | text=Pauline Grison: ''Widerstand im Exil. Die deutschen Widerstandskämpfer in Frankreich während des Zweiten Weltkriegs.''}}, als {{Webarchiv | url=http://www.rencontres.de/uploads/media/Exil.pdf | wayback=20070928045620 | text=PDF-Datei, dütsch und franzöösisch}} Rencontres, Juni 2005. * ''Europa-Vorstellungen in der Résistance'', von Frédéric Stephan, Diss. phil. Universität Stuttgart 2002 [http://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2003/1409/pdf/Band02.pdf pdf](zu den Europavorstellungen im ''deutschen'' Widerstand siehe eigene PDF-Datei, gleiche URL, jedoch „Band01“. Dort auch das Inhaltsverzeichnis beider Bände; 1,37&nbsp;MB) * [https://web.archive.org/web/20160304081106/http://wiki.drafd.org/index.php?title=Kategorie:R%C3%A9sistance Deutsche in der Résistance] im DRAFD-Wiki * [http://www.gdw-berlin.de/tri/pdf/bibliographie.pdf Ausführl. Bibliografii vo dr Gedänkstett Dt. Widerstand. S trinazionale Brojekt vo Studierende (inkl. Pole)] (PDF; 66&nbsp;kB) im ganze: [http://www.gdw-berlin.de/tri/projekt.html] Über d Résistance: „Materialien“: Tafel 9 und zwäi vo de „Vorträge“ vo Stud. aus Toulouse. (PDF-Datei; 64&nbsp;kB) * [http://www.resistance-archive.org/ European Resistance Archive (ERA) – Videointerviews mit WiderstandskämpferInnen] * [http://josephetresistance.blogspot.com/ Gedenkveranstaltung am Grab des deutschen Résistancemitgliedes Joseph Wolfgang Wertheim in Lafage-sur-Sombre] * [https://halshs.archives-ouvertes.fr/hal-00364984/document La Résistance française face à l’hypothèque Vichy], vom Denis Peschanski, Laurent Douzou, 1995/1996. = Annali della Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, S. 3 - 42 (uf Franzöösisch) == Fuessnoote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|de|Résistance|dütsch}} {{SORTIERUNG:Resistance}} [[Kategorie:Résistance| ]] s4u58uzy7wsh17g6zliw30kbjypgfb8 Michel Rocard 0 61220 1089145 1042821 2026-10-02T04:45:24Z Holder 491 1089145 wikitext text/x-wiki [[Datei:Michel Rocard-IMG 3829.jpg|miniatur|Michel Rocard (2012)]] {{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserisch}} Dr '''Michel Rocard''' (* [[23. August|23.Àuigscht]] [[1930]] z Courbevoie; † [[2. Juli]] [[2016]] z [[Paris|Pàris]]) ìsch a frànzeescher Politiker un a wìchtiger Mìtglìed vum Parti Socialiste gsìì. Vu 1988 bis 1991 ìsch'r dr Premierminister vum [[Frankreich|Frànkrìch]] gsìì. Ar hàt wìchtiga Màßnàmna igfiahrt, wia dr RMI (''Revenu minimum d'insertion'': a Soziàlhìlf) oder d CSG (''contribution sociale généralisée'': a Stiira wo verschìena Bereicha betrìfft). Ar hàt, dur d Matignon-Vereibàrung, s Racht uf Salbschtstìmmung ìm [[Neukaledonien|Nèikàledonia]] gaa. == Fàmìlia == Si Vàter ìsch dr Yves Rocard (1903-1992) gsìì, a frànzeescher Physiker wo àn dr Entwìcklung vu dr frànzeescha Àtombumba mìtgmàcht hàt, un aui a Mìtglìed vu dr Frànzeescha [[Résistance]] wahrend em [[zweiter Weltkrieg|zweita Waltkriag]]. Sina Müeter ìsch d Renée Favre gsìì. Dr Michel Rocard hàt drèi Mol ghirotra: ànna 1954 mìt dr Geneviève Pujol, ànna 1972 mìt dr Michèle Legendre, un ànna 2002 mìt dr Sylvie Pélissier. == Jugend un Studium == Àls junger Büe hàt dr Michel Rocard bi da „Scouts Unionistes de France“ mìtgmàcht. Ar hàt zèèrscht Studium gmàcht fer Wìssaschàftler (wia si Vàter) wara, ar hàt a Baccalauréat ìn Wìssaschàft gmàcht. Kurz speeter hàt'r àwer a ànder Wag gnumma: ar ìsch ànna 1947 ìn dr „[[Institut d’études politiques de Paris|Institut d'études politiques]]“ vu Pàris ge lehra. Vu 1956 bis 1958 ìsch'r ìn dr ENA (École nationale d'administration) gsìì. == Parti Socialiste == Dr Michel Rocard ìsch ànna 1949 ìsch ìn d Studantavereinigung vu dr politischa Pàrtei SFIO gànga. Ar ìsch Mìtglìed vum „Parti socialiste autonome“ (PSA) worra, scho àn dr Grìndung ànna 1958. Speeter hàt'r àn dr Grìndung vum „Parti socialiste unifié“ (PSU) teilgnumma, dia Pàrtei ìsch vum Zammaschluss vu da lìnka Pàrtei PSA un UGS („Union de la gauche socialiste“) kumma. Àm And vu da 1970. Johra hàt dr Michel Rocard sina Idee unter em Nàmma „Rocardisme“ verbreitet, ìn Wìderstànd vum mehr tràditionnella Sozialismus vu sim Rivàl François Mitterrand. D Politik vum Rocard ìsch mehr ìn dr Rìchtung vu-n'ra liberàla Verwàltung gsìì. Vum [[24. Oktober|24. Oktower]] [[1993]] bis àm [[19. Juni]] [[1994]] ìsch'r dr Premier secrétaire vum Parti socialiste gsìì. == Politischa Kàrriar == Àls Maire vu Conflans-Sainte-Honorine, ìsch dr Michel Rocard ànna 1981 Stààtsminischter fer Ràuimplànnung un -ordnung ìn dr Regiarung vum Pierre Mauroy gsìì. Noh dam ìsch'r vu 1983 bis 1985 Minischter fer Làndwìrtschàft gsìì. Ar ìsch àm [[10. Mai]] [[1988]] dr Premierminister vum Frànkrìch worra, ar ìsch vum Präsidant François Mitterrand gnannt worra, obwohl àss dia zwei Manner nìt gànz d gliicha politischa Meinung ghàà han. Kurz speeter, àm [[26. Juni]] [[1988]] hàt sìch a zweita Regiarung unter em Rocard bìlda, un àm gliicha Tàg sìn d Matignon-Vereibàrung unterschrìewa worra. Üs dam hàt d Nèikàledonia mehr Autonomie bikumma, un 's hàt a And àn da Konflikta uf dr Ìnsel brocht. Ar hàt àm [[12. Oktober|12. Oktower]] [[1988]] d soziàla Hìlf RMI (revenu minimum d'insertion) igfiahrt, um àm [[19. November|19. Novamber]] [[1990]] s Gsetz ìwer d Contribution sociale généralisée (CSG), a Stiira wo àlla Ikumma betrìfft, egàl äb sa vu dr Àrwet oder vum Erbgüet harkumma. == Literàrisch Wark (Üswàhl) == * Parler vrai (D Wohret sàga), Politischa Text, 1966–1979 * Un pays comme le nôtre (A Stààt wia unserer), Politischa Text, 1986–1989 * Le Cœur à l’ouvrage (Mìt em Harz àm Wark), 1990 * La Nation, l’Europe, le monde (D Nàtion, Europa, d Walt); mìt dr Aline Archimbaud un em Félix Damiette, 1995 * Éthique et démocratie (Ethik un Demokràtie), 1996 * L’Art de la paix/ l’Édit de Nantes (D Kunscht vum Frìeda: S Edikt vu Nantes); mìt dr Janine Garrison, 1997 * Les Moyens d’en sortir (D Mìttel, fer üssaz'kumma), 1998 * Mutualité et droit communautaire (Solidàrität un Gemeinschàftsracht), 1999 * Pour une autre Afrique (Fer a àndera Àfrikà), 2001 * mìt em Pierre Larrouturou: La Gauche n’a plus le droit à l’erreur(S Lìnka därft kè Fahler meh màcha). Flammarion Verlàg, 2013 ISBN 2081282445 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.europarl.europa.eu/meps/de/1977/MICHEL_ROCARD_home.html;jsessionid=A1A6D2FFC09512EE9CBD4B1FD54D942B.node2 Sitta vum Michel Rocard ìn dr Dàtabànk vum Europäisch Pàrlamànt (de)] {{SORTIERUNG:Rocard, Michel}} [[Kategorie:Franzesische Minischter]] [[Kategorie:Mitgliid i dr Nationalversammlig (Frankriich)]] [[Kategorie:Burgermeischter]] [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Maa]] kamr5ti0fuiai4kiu6cbgraqdurcjzv Sabine Wölfle 0 74075 1089134 1073886 2026-10-02T04:21:42Z Holder 491 1089134 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Undermarkgreflerisch}} [[Datei:Woelfle93299.jpg|mini|d Sabine Wölfle]] D '''Sabine Wölfle''' (* [[21. Juni]] [[1959]] z [[Wuppertal]] as ''Sabine Göbler'') isch e [[Deutschland|dytschi]] [[Politiker|Bolitikeri]] ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]). Si isch vu 2011 bis 2021 Mitglid vum [[Landtag von Baden-Württemberg|Landdag vu Bade-Wirttebärg]] gsii. D Wölfle isch Landesvorsitzeri vum Arbeiter-Samariter-Bund (ASB) Bade-Wirttebärg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.asb-bw.de/ueber-den-asb/gremien-und-personen/ |titel=Gremien & Personen │ Gemeinsam stark. Für Sie. |abruf=2021-10-26}}</ref> == Lääbe == D Wölfle isch z Wuppertal uf d Schuel gange un het derno ab 1975 Raiseverchehrschauffrau glehrt. Si het e baar Johr lang im Beruef gschafft, bi Raiseveraastalter un Fluggsellschafte. Vu 2009 bis 2011 isch si Prässereferänti vu dr SPD-Landdagsabgordnete [[Marianne Wonnay]] gsii. Syter 1978 läbt d Wölfle im Landchrais Ämmedinge. Si isch ghyrote un het zwai Chinder. == Bolitik == Anne 1986 isch d Wölfle in d SPD yydrätte. Vu 2004 bis 2012 isch si Ortsverainsvorsitzeri vu dr SPD z [[Waldkirch (Breisgau)|Waldkilch]] gsii un vu 2006 bis 2015 stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vum Chraisverband Ämmedinge. Vu 2007 bis 2015 het si em Landesvorstand vu dr SPD Bade-Wirttebärg aaghert. Bi dr Kommunalwahl 2009 isch si in Gmairoot vu Waldkilch gwehlt wore, s Amt as Gmaireeti het si 2017 us zytlige Grind niderglait, si het derzue gsait: {{"|Es wäre den Bürgern gegenüber nicht fair, wenn ich nicht an den Sitzungen des Gemeinderates und der Ausschüsse teilnehmen kann}}.<ref>{{Literatur|Autor=Sylvia Sredniawa |Titel=Sabine Wölfle verlässt Rat und konzentriert sich auf Landespolitik |Sammelwerk=Badische Zeitung |Datum=2017-07-26 |Online=http://www.badische-zeitung.de/waldkirch/sabine-woelfle-verlaesst-rat-und-konzentriert-sich-auf-landespolitik--139827942.html |Abruf=2018-10-04}}</ref> Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2011|Landdagswahl 2011]] isch si iber e Zwaitmandat im [[Landtagswahlkreis Emmendingen|Wahlchrais Ämmedinge]] in Landdag gwehlt wore. Au bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2016|Landdagswahl 2016]] het si wider e Zwaitmandat iberchuu. Im Landag isch si Mitglid im Bresidium, im Uusschuss fir Europa und Internationales un im Uusschuss fir Soziales und Integration. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt). Vu 2016 bis 2021 isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr SPD-Fraktion gsii.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.badische-zeitung.de/kreis-emmendingen/vize-vorsitz-fuer-sabine-woelfle--122070480.html |titel=Kreis Emmendingen: Vize-Vorsitz für Sabine Wölfle |werk=Badische-Zeitung.de |datum=2016-05-14 |abruf=2016-07-06}}</ref> Si isch Sprächeri vu ihre Bartei fir Sozialbolitik, fir Uusländer-, Migrations- un Integrationsbolitik, fir Fraue- un Glychstelligsbolitik, fir Inklusion un Mänsche mit Behinderig un fir Turismusbolitik. Derzue isch si Vorsitzeri vum Arbetschrais Sozials vu dr SPD-Landdagsfraktion Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2021|Landdagswahl 2021]] het d Wölfle wider im Wahlchrais Ämmedinge kandidiert, het aber dr Wideryyzug in Landdag verbasst. == Sunschtigs Engaschmänt == D Wölfle isch Mitglid in: * Naturschutzbund Deutschland e. V. * Landesarbeitsgemeinschaft Selbsthilfe behinderter Menschen Baden-Württemberg e. V. * Förderverein Elztalmuseum e. V. * Europa-Union Deutschland e. V. * Förderverein Zukunftsenergien Solarregio Kaiserstuhl e. V. * Rüstungsinformationsbüro e. V. * Arbeiterwohlfahrt, Ortsverein Waldkirch e. V. * Familienzentrum Rotes Haus, Waldkirch * Emmendinger & Waldkircher Tafel e. V. * Aktion Jugendzentrum Wyhl e. V. * Deutscher Kinderschutzbund e. V. * Arbeiter-Samariter-Bund Deutschland e. V., syt 2014 Landesvorsitzeri z Bade-Wirttebärg * Gegen Vergessen und für Demokratie e. V. * Verein zur Förderung Sehbehinderter e. V., syt 2017 Vorsitzeri * SISTERS - für den Ausstieg aus der Prostitution e.&nbsp;V. == Literatur == * Ina Hochreuther: ''Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute''. Stuttgart 2012, ISBN 978-3-923476-16-9, S.&nbsp;272&nbsp;f. == Weblink == {{commonscat|||S}} == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Wolfle, Sabine}} [[Kategorie:Landdagsabgornete (Bade-Wirttebärg)]] [[Kategorie:SPD-Mitgliid]] [[Kategorie:Dütsche]] [[Kategorie:Frau]] [[Kategorie:Läbigi Person]] dqfd6hnbxbal6plqolwvyvdadxw80dp 1089135 1089134 2026-10-02T04:22:05Z Holder 491 1089135 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Undermarkgreflerisch}} [[Datei:Woelfle93299.jpg|mini|d Sabine Wölfle, 2015]] D '''Sabine Wölfle''' (* [[21. Juni]] [[1959]] z [[Wuppertal]] as ''Sabine Göbler'') isch e [[Deutschland|dytschi]] [[Politiker|Bolitikeri]] ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]). Si isch vu 2011 bis 2021 Mitglid vum [[Landtag von Baden-Württemberg|Landdag vu Bade-Wirttebärg]] gsii. D Wölfle isch Landesvorsitzeri vum Arbeiter-Samariter-Bund (ASB) Bade-Wirttebärg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.asb-bw.de/ueber-den-asb/gremien-und-personen/ |titel=Gremien & Personen │ Gemeinsam stark. Für Sie. |abruf=2021-10-26}}</ref> == Lääbe == D Wölfle isch z Wuppertal uf d Schuel gange un het derno ab 1975 Raiseverchehrschauffrau glehrt. Si het e baar Johr lang im Beruef gschafft, bi Raiseveraastalter un Fluggsellschafte. Vu 2009 bis 2011 isch si Prässereferänti vu dr SPD-Landdagsabgordnete [[Marianne Wonnay]] gsii. Syter 1978 läbt d Wölfle im Landchrais Ämmedinge. Si isch ghyrote un het zwai Chinder. == Bolitik == Anne 1986 isch d Wölfle in d SPD yydrätte. Vu 2004 bis 2012 isch si Ortsverainsvorsitzeri vu dr SPD z [[Waldkirch (Breisgau)|Waldkilch]] gsii un vu 2006 bis 2015 stellverdrättendi Chraisvorsitzeri vum Chraisverband Ämmedinge. Vu 2007 bis 2015 het si em Landesvorstand vu dr SPD Bade-Wirttebärg aaghert. Bi dr Kommunalwahl 2009 isch si in Gmairoot vu Waldkilch gwehlt wore, s Amt as Gmaireeti het si 2017 us zytlige Grind niderglait, si het derzue gsait: {{"|Es wäre den Bürgern gegenüber nicht fair, wenn ich nicht an den Sitzungen des Gemeinderates und der Ausschüsse teilnehmen kann}}.<ref>{{Literatur|Autor=Sylvia Sredniawa |Titel=Sabine Wölfle verlässt Rat und konzentriert sich auf Landespolitik |Sammelwerk=Badische Zeitung |Datum=2017-07-26 |Online=http://www.badische-zeitung.de/waldkirch/sabine-woelfle-verlaesst-rat-und-konzentriert-sich-auf-landespolitik--139827942.html |Abruf=2018-10-04}}</ref> Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2011|Landdagswahl 2011]] isch si iber e Zwaitmandat im [[Landtagswahlkreis Emmendingen|Wahlchrais Ämmedinge]] in Landdag gwehlt wore. Au bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2016|Landdagswahl 2016]] het si wider e Zwaitmandat iberchuu. Im Landag isch si Mitglid im Bresidium, im Uusschuss fir Europa und Internationales un im Uusschuss fir Soziales und Integration. Stellverdrättend Mitglid isch si im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz, im Uusschuss fir Verchehr, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht un Uusschuss no Artikel 62 vu dr Verfassig (Notbarlemänt). Vu 2016 bis 2021 isch si stellverdrättendi Vorsitzeri vu dr SPD-Fraktion gsii.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.badische-zeitung.de/kreis-emmendingen/vize-vorsitz-fuer-sabine-woelfle--122070480.html |titel=Kreis Emmendingen: Vize-Vorsitz für Sabine Wölfle |werk=Badische-Zeitung.de |datum=2016-05-14 |abruf=2016-07-06}}</ref> Si isch Sprächeri vu ihre Bartei fir Sozialbolitik, fir Uusländer-, Migrations- un Integrationsbolitik, fir Fraue- un Glychstelligsbolitik, fir Inklusion un Mänsche mit Behinderig un fir Turismusbolitik. Derzue isch si Vorsitzeri vum Arbetschrais Sozials vu dr SPD-Landdagsfraktion Bi dr [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2021|Landdagswahl 2021]] het d Wölfle wider im Wahlchrais Ämmedinge kandidiert, het aber dr Wideryyzug in Landdag verbasst. == Sunschtigs Engaschmänt == D Wölfle isch Mitglid in: * Naturschutzbund Deutschland e. V. * Landesarbeitsgemeinschaft Selbsthilfe behinderter Menschen Baden-Württemberg e. V. * Förderverein Elztalmuseum e. V. * Europa-Union Deutschland e. V. * Förderverein Zukunftsenergien Solarregio Kaiserstuhl e. V. * Rüstungsinformationsbüro e. V. * Arbeiterwohlfahrt, Ortsverein Waldkirch e. V. * Familienzentrum Rotes Haus, Waldkirch * Emmendinger & Waldkircher Tafel e. V. * Aktion Jugendzentrum Wyhl e. V. * Deutscher Kinderschutzbund e. V. * Arbeiter-Samariter-Bund Deutschland e. V., syt 2014 Landesvorsitzeri z Bade-Wirttebärg * Gegen Vergessen und für Demokratie e. V. * Verein zur Förderung Sehbehinderter e. V., syt 2017 Vorsitzeri * SISTERS - für den Ausstieg aus der Prostitution e.&nbsp;V. == Literatur == * Ina Hochreuther: ''Frauen im Parlament. Südwestdeutsche Parlamentarierinnen von 1919 bis heute''. Stuttgart 2012, ISBN 978-3-923476-16-9, S.&nbsp;272&nbsp;f. == Weblink == {{commonscat|||S}} == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Wolfle, Sabine}} [[Kategorie:Landdagsabgornete (Bade-Wirttebärg)]] [[Kategorie:SPD-Mitgliid]] [[Kategorie:Dütsche]] [[Kategorie:Frau]] [[Kategorie:Läbigi Person]] n307d4ga30mgtjamthvjuuufklsno5m Waldhorn 0 92491 1089154 1076616 2026-10-02T08:20:19Z Freigut 8945 Nöd ächt ase? Suscht äifach wider zruggkorigiere. 1089154 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musikinstrument | Name = Waldhorn | Breite = 300px | Sprachen = [[Englische Sprache|änglisch]]&nbsp;''(French) horn'', [[Italienische Sprache|italiènnisch]]&nbsp;''corno'' | Bild = [[Datei:Yamaha Horn YHR-667V.png|250px]] | Bildtext = | Klassifikation = [[Aerophon]]<br /> [[Blechblasinstrument|Blèchblősinschtrumänt]] | Tonumfang = [[Datei:Range of horn.png|180px]]<br /><small>in F: dönt è [[Quinte|Quintè]] düèfer</small> | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Wagnertuba]], [[Kornett (Instrument)|Kornètt]], [[Flügelhorn]] | Musiker = [[Liste von Hornisten|Lischtè vo Hornischtè]]<br /> [[:Kategorie:Hornist|Hornischt]] }} S '''Waldhorn''' isch è [[Blechblasinstrument|Blèchblősinschtrumènt]], wo us ènèm chraisförmig gwundène [[Rohr|Roor]] bschtòt. Charakteristisch für s Waldhorn isch s [[Instrumentenmundstück|Drichtermundschtüggle]] un è ängi un stark [[konisch]]i [[Mensur (Musik)|Mensur]], wo mit ènèm witt uuslaufendem [[Schallbecher]] (au ''Stürzi'' odder ''Schalldrichter'' dauft) mit èm Durchmesser vo öppè 30&nbsp;cm uffhört. D Spillhaltig isch üblicherwyys linksgriffig, mit dè rächtè Hand im Schallbecher un dè linkè Hand a dè [[Ventil (Blasinstrument)|Ventile]]. Wittèri Bezeichnigè sin i dè Orcheschterliteradur '''corno''' un (früèner) '''Waldhorn'''. 2020 isch s ''Hornspiel in Verbindung mit Gesang, Atemkontrolle, Vibrato, Ortsresonanz und Geselligkeit'' vo dè [[UNESCO]] für mèngi Staatè i diè [[Repräsentative Liste des immateriellen Kulturerbes der Menschheit|Lischtè vum immaterièllè Kulturärbi vo dè Menschheit]] uffgnõ worrè.<ref>{{Internetquelle |url=https://ich.unesco.org/en/RL/01581 |titel=Musical art of horn players, an instrumental technique linked to singing, breath control, vibrato, resonance of place and conviviality |datum=2020 |abruf=2023-12-03 |hrsg=UNESCO Intangible Cultural Heritage |sprache=en}}</ref> == Uffbau un Donfarb == [[Datei:Einzelteile-Waldhorn1.jpg|mini|Einzeldeile von èm Waldhorn: <br> 1 – Mundroor; 2&nbsp;–&nbsp;Stimmbogè; <br> 3 – Aaschtoß; 4 – Zwingi; 5 – Stängel; <br> 6 – Voschruubig; 7 – Schallbecher; 8 – Maschinnè; 9 – Ventilbögè; <br> 10 – Fingerhòkè]] È Horn isch grundlegend è mee odder wènniger chraisrund gwundèni Röörè mit tangential wèggfüürtem ''Mundroór'' (wo s [[Instrumentenmundstück|Mundschtüggle]] uffgschteckt wörrè cha) un dè ''Schallbecher'' am andre Änd vum Roor. D Längi vum cha mit [[Ventil (Blasinstrument)|Ventyl]] wôrènd èm Spillè gändèrèt wörrè. Dè Donfarb vum Horn isch mit dè Lutschtärki un dè Donhöchi vo füllig-warm bis chräftig un zimli straalènd modifizyrbar. D Donfarb isch durch alli Regischter durrè rächt homogen, nur diè düèfschtè Döön wǚrkèd öppis dumpfer un schwèrer. S Waldhorn dönt im [[Forte (Vortragsbezeichnung)|forte]] voglychswyys wènniger scharf un durch diè öppis witteri Mensur un s Drichtermundstüggle öppis lysliger wiè nè [[Trompete|Drumbeetè]] odder è [[Posaune|Bosuunè]].<ref name="vsl.co">{{Internetquelle |url=https://www.vsl.co.at/de/Horn_in_F/Sound_Characteristics |titel=Wiener Horn in F {{!}} Klangcharakter |sprache=de |werk=[[Vienna Symphonic Library]] |abruf=2016-11-22}}</ref> I dè Gruppè vo dè Blèchblôser isch s Waldhorn s homogenschte Inschtrumènt, wells mit sinèrè Donfarb diè Donfarbè vo dè ängmensuryrtè un wittmensuryrtè Inschtrumänt mitènand zuè nèrè homogenè Orcheschterdonfarb voschmèlzè duèt. Sèlli Fungtion hèt im Waldhorn dè Spitznammè "Seele vum (Blõs)Orcheschter" ybrocht. Glychwäg bschtimmt sèbbi Fungtion au übber d Position vum Waldhorn-Regischter im Orcheschter, wo optimal im Zèntrum vu dè Formation isch. S Waldhorn isch s wichtigschte Mitglyd vo dè Inschtrumäntè-Familliè ''Blèchblõsinschtrumänte mit [[Instrumentenmundstück|Drichtermundschtugg]]'', wo nè eigèni Donfärbig hèn. Entschprèchend nimmts Waldhorn, näb sinèrè drägèndè Einzelrollè i dè klassisch-romantischè Orcheschtersätz, è Hǜbridschtellig zwǜschè dè Gruppè vo dè [[Holzblasinstrument|Holzblôser]] un dè [[Blechblasinstrument|Blèchblôser]] yy: Wèg sim rundè (insofèrn wènniger obberdonschtarkè) Donfarbcharakter in höchèrè Lagè isch es èn ergänzendè un füllèndè akustischè Faktor im komplexè Obberdonschpèktrum vo dè Holzregischter belièbt. Schmettèrnd chas Waldhorn d Luggè zwüschè dè Blèch- un Holzregischter im Spèktrum zuèschmyyrè.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vsl.co.at/de/Horn_in_F/Sound_Combinations |titel=Wiener Horn in F {{!}} Klangverbindungen |sprache=de |werk=[[Vienna Symphonic Library]] |abruf=2016-11-22}}</ref> Us sèllè Gründ sind Hornregischter i dè Partiturè traditionèll dirèkt unterm Holz un übberm Blèch notyrt. == Waldhorn-Artè == === Entwicklig vo dè hütigè Musigmachè === Wôrènd èm [[Barockmusik|Barogg]] un dè [[Klassische Musik|Klassik]] hèn nu Nadurhörner ooni Ventyl eksischtyrt, wo-nèn begränztè Donumfang ghaa hèn. D Grundschtimmig vo dè [[Naturtonreihe|Nadurdonreiè]] un dõdemit s Umschtimmè hèt mò nu durch voschiddèni Stimmbogèlängè (bis zuè zee Stimmbögè zum Uffschteggè) ändèrè resp. durrèfüürè chönnè. Durch d Stimmbögè isch èn vogrößertè Donvorrõt möglich gsi. Nadurhorn-Stimmè sin immer i dè Donart vom Stugg notyrt, bzw. im Grunddon un dè chlynè Tèrz für [[Moll]]donartè (z.&nbsp;B. è Horn in C un eins in Es für c-Moll). Au bis i d [[Spätromantik|Spòtromantik]] – öppè bim [[Johannes Brahms|Brahms]] un èm [[Richard Strauss]] – sin d Hornschtimmè öfters [[Transponierendes Musikinstrument|transponyrt]] notyrt worrè, well d Komponischtè deilwys nò s Nadurhorn als Ideal aagluègèt hèn un d [[Versetzungszeichen|Vosetzungszeichè]] für Hornischtè vomyydè hèn wellè. Sèlli Stimmè wörrèd nò hüt us dè Originalschtimmè gschpillt, wa bi nèm modèrnè Horn bim Spillè uffs hüüfige Dransponyrè usèlauft (s Horn in F wörd als asè gnenntes [[transponierendes Instrument|dransponyrèndes Inschtrumènt]] è Quintè höcher notyrt wiè s dönt). Sèllèwäg sött èn Hornischt s dransponyrènde [[Blattspiel|Vom-Blatt]]-Spillè behèrrschè. S F-Horn hèt sich am Ändi vom 19.&nbsp;Johrhundert als Standardschtimmig durrègsetzt, sit dèm wörrèd Hornschtimmè unabhängig vo dè [[Grundstimmung(Blasinstrument)|Grundschtimmig]] vum Inschtrumènt hüt fascht uusschlièßlich in F notyrt. S F-Horn wörd im glychè [[Alt (Stimmlage)|Alt]]-Regischter ygsetzt wiè s [[Englischhorn|Änglischhorn]] in F (Holzblõsinschtrumènt us dè Doppelroorblättle-Familliè) un èm [[Bassetthorn]] in F (Holzblõsinschtrumènt us dè Einzelroorblättle-Familliè). Im Berych vom klassischè Orcheschtermusig un dè [[Blasmusik|Blősmusig]] wörd entwedder è reines „F-Horn“ odder è asè dauftes „F-/B-Doppelhorn“ bruucht. Hüüfig drifft mò, vo allem i dè Amateurblősmusig, au „B-Hörner“ aa. D B-Hörner sin für Umschtyger vo andrè Blősinschtrumänt vill lychter z schpillè, wa a dè glychartigè Grundschtimmig wiè z.&nbsp;B. bi dè Drumbeetè odder im [[Flügelhorn]] sowie am [[Überblasen|Übberblõsè]] lyt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bruckmur.at/musikschule/waldhorn%20genau.htm |titel=Geschichte des Waldhorns |werk=bruckmur.at |abruf=2021-07-29}}</ref> === F-Horn === S Hauptroor vum F-Horn isch öppè 370 cm lang un hèt dõdemit diè glyche Roorlängi wiè nè [[Tuba|F-Tuba]]). Dõdemit isch s F-Waldhorn wiè d F-Tuba i dè [[Bass (Stimmlage)|Baß-Stimmlaag]] dèhaim. Ygsetzt wörd s F-Waldhorn abber i dè [[Alt (Stimmlage)|Alt-Stimmlaag]], um d Inschtrumänt i dè [[Sopran (Stimmlage)|Sopran-Stimmlaag]] un dè [[Tenor (Stimmlage)|Tenor-Stimmlaag]], wiè schu beschribbè, mitnand z vobindè. Dődurrè wörd s F-Waldhorn im Orcheschter ei [[Oktave|Oktav]] höcher ygsetzt un d Spiller vum F-Waldhorn müèn dődemit generèll zwei Mòl zuèsätzlich Übberblõsè (z.&nbsp;B. f -> c<sup>1</sup> -> f<sup>1</sup>). Durch diè hochi Spyllaag ligèd d [[Naturtonreihe|Nadurdöön]] nõch binènand ([[Terz (Musik)|Tèrz]] bis [[Sekunde (Musik)|Sekund]]), wa schu bi chlynè Ungnauigkeitè bim Aaschpillè vum Don zämmè mit èm Drichtermundschtüggle zuè falschè Dön odder dè berüümt-berüchtigtè [[Kiekser|Gyygser]] füürè cha. Vo Gyygser wörrèd mitunter sogar Profi-Hornischtè haimgsuècht, wa bim wittèrè Effèkt, im permanentè zuèsätzlichè Übberblõsè, wèg èm sehr guèt uusbildètè [[Ansatz (Blasinstrument)|Aasatz]] bi Waldhorn-Profis nit zum Drägè chunnt. ==== Wièner Horn ==== [[Datei:Viennahorn.jpg|mini|È [[Wiener Horn|Wièner Horn]] ooni Mundstüggle]] {{Hauptartikel|Wiener Horn}} Z Öschterrych um [[Wien|Wièn]] ummè bschtòt z.&nbsp;B. bi dè [[Wiener Philharmoniker|Wièner Philharmoniker]] un dè [[Wiener Symphoniker|Wièner Sǜmphoniker]] no d Tradition vum reinè F-Horn mit spezièllè [[Pumpenventil|Bumpventyl]], chlynèrer Mensur un uffgsetztem, chraisrund bogènem Mundroor. === B-Horn === S B-Horn hèt è öppè 270 cm langes Hauptroor, wa öppè Längi vun èrè [[Tenorposaune|Tenorbosuunè]] entschprèchè duèt. Schallbècher, Mundstüggle un Mundrohr sin bim F-Waldhorn öppè glych, sèllèwäg hèt s B-Horn öppè diè glychi Donfarb wiè s F-Horn. Wèg èm chürzèrè Hauptroor isch s B-Horn öppis lychter wiè s F-Horn. === F-/B-Doppelhorn === Hüt wörd meischtens uff è Doppelhorn zrugggriffè, wo è F-Horn un è B-Horn, wo è [[Quarte|Quartè]] höcher gschtimmt isch, i eim Inschtrumènt zämmègfasst isch. mit dem höhere Töne etwas leichter getroffen werden können. Für beidi Hornartè sin bim Doppelhorn jewyls èn eigèschtändigè Satz Mundröörle un Ventylbögè a dè Maschinnè. Uusgfüürt wörd sèll bim Doppelhorn mit èm Stellventyl am Änd vum Mundröörle vor dè Ventylmaschinnè, vo sèllèm Ventyl laufed zwei Mundröörle zuè dè Maschinnè. Jedes Ventyl vo dè Maschinnè vofüègt übber zwei Ventylbögè, wo je nõch ygschtelltem Mundröörle übber s Ventyl bruucht wörrèd. Nõch dè Maschinnè gön zwei Hauptroor witter übber èn jewyls unterschydlich langè Stimmbogè, um abschlièßend nòch dè Stimmbögè zum einheitlichè Hauptroor zämmè z gò. D Maschinnè vum Doppelhorn hèt glych vill Ventylbüchsè wiè è eifachs F-/B-Horn, allerdings spezièlli Wechsel mit zwei Züüg übbèrènand dinnè. Uffgrund vum Stellventyl, dè doppeltè Mundröörle, Ventylbögè un Stimmzüüg isch s Doppelhorn dütlich schwerer wiè nè eifachs Waldhorn. D Vordeil vum Doppelhorn bschtôn us èm größèrè Donumfang un dè dütlich erwittertè [[Intonation (Musik)|intonatorischè]] Möglichkeitè machèd s Doppelhorn zum Standardinschtrumänt i dè hütigè Orcheschterbraxis. Näb èm F/B-Doppelhorn wörrèd au Doppelhörner in B/hoch-f baut. === Tripelhorn === È ''Tripelhorn'' bringt drei Grundstimmigè mit, sèll sin F/B/hoch-f (odder hoch-es). S Tripelhorn wörd braktisch nu vo Profis bruucht un hauptsächlich für heikli Orcheschterpassagè sowiè hochi Klassik- un Baroggliteradur ygsetzt. S Tripelhorn isch nómmòl schwèrer wiè è voglychbars Doppelhorn. Lychter wörd allerdings s [[Portemonnaie]], well è Tripelhorn uugfäär 50 Brozènt mme wiè-nè Doppelhorn, defür öppè 4-5 mòl mee wiè-nè B-Horn koschtet. === Nadurhorn === Im Zuug vo dè historischè Uffüürigsbraxis wörd widder ehnder è Nadur- odder Inventionshorn (Stopfhorn) für Konzärt vo baroggè un klassischè Wärch bruucht. Stüggle us sèllèrè Zyt sin für söttigi Hörner komponyrt worrè. Gwissi Effäkt bringt mò mit èm [[Stopfen (Musik)|Stopfè]] hèrrè, ußerdèm dönèd d Nadurhörner wiè d [[Naturtrompete|Nadurdrumbeetè]] wènniger scharf wiè hütigi Inschtrumänt. Bim Bach isch au deilwys s [[Corno da caccia]] vorgsää. Ab èm Zytalter vo dè musigalischè Spòtromantik (ca. 1850) isch s Nadurhorn für ab dört neu gschribbèni Musig) gröschtèdeils übberflüssig worrè. === Jagdhorn === Bim Jagè chömmèd meischtens [[Parforcehorn|Parforcehörner]] (B, Es, B/Es), [[Trompe de Chasse|Jagdhörner]] (D) odder [[Fürst-Pless-Horn|Fürscht-Plèss-Hörner]] (B, au mit 3 Ventyyl) zum Ysatz. === Es-Althorn i dè Waldhornform === [[Datei:2016 Fastnacht in Franken - by 2eight - DSC7106.jpg|mini|hochkant|Links sièt mò è eifaches Es-Horn, wo seltè gschpillt wörd]] S Es-Horn i dè chraisrundè Waldhornform isch öppè 210 cm lang un wörd normalerwyys mit èm ehnder kesselförmigè Althornmundstüggle blõsé. Dè Schallbecher isch chürzer un dè Durchmesser chlyner wiè bim normalè Horn. Diè meischtè Modèll sin rächtsgriffig baut. Bruucht wörrèd Es-Hörner meischtens in Blõskapèllè, im [[Posaunenchor|Bosuunèchor]] odder i dè [[Brass Band]]s ygsetzt. == Gschichtè un Bauwyys == S Horn als Musikinschtrumänt isch i sinèrè Urform abgleitet us ènèm Dyrhorn, gnauer: è Hornscheidè von èm ''[[Hornträger|Horndräger]]'', ènèrè Gruppè us dè Artè Rinder, Schõõf, Gaißè. S Horn wörd dõdeby a dè abgschlagènè Spitzè odder an èm sitlich aaboortè Loch aablõsè. === Hörner vo dè Urzyt bis is 17. Johrhundert === Diè älteschtè Hörner gôn uff Schnèggè- un Muschelghüüs, Röörèknochè, Dyrhörner, Holz, Terracotta un Metall zrugg. Söttigi Hörner hèn unter andrèm für kultischi und milidärischi Zwèck bruucht worrè. * Schu zimli früè hèt mò im Alterdum d Kunscht entwicklèt, Blõsinschtrumänt us dünnwandigè Metallröörle hèrzschtellè. D Römer hèn s [[Cornu (Musikinstrument)|Cornu]] entwicklèt, lut èm [[Flavius Vegetius Renatus|Vegetius]] au d [[Römische Tuba|Tuba]] un d [[Bucina]]. * D [[Germanen|Germanè]] hèn iri Hörner [[Lure (Blasinstrument)|Lurè]] dauft un sèbbi us Bronze hèrgschtellt. * S [[Hifthorn]] isch è Signalhorn gsi, wo am Aafang us Rinderhorn hèrgschtellt worrè isch un spôter è Mundstüggle us Metall uffgsetzt chriègt hèt. * Scho um 1500 isch s [[Alphorn]] i sinèrè hütigè Form i dè [[Schweiz|Schwyz]] nõchgwisè worrè. * Vum Mittelaalter bis i s 18. Johrhundert sin Horninschtrumänt us Rinderhörner vo Nachtwächter, Füèrwärter, Turmblôser, Hirtè, Bäcker un [[Postillon|Poschtillon]] bruucht worrè.<ref>{{Literatur |Autor=[[Franz-Josef Sehr]] |Hrsg=Der Kreisausschuss des Landkreises Limburg-Weilburg |Titel=Brandschutz im Heimatgebiet vor 300 Jahren |Sammelwerk=Jahrbuch für den Kreis Limburg-Weilburg 2022 |Ort=Limburg |Datum=2021 |ISBN=3-927006-59-9 |Seiten=223–228}}</ref> Seltèner bschtän Hörner au us Bronze. * Inschtrumänt mit èm wesèntlichè Mèrkmòl vum hütigè Waldhorn, dè ''chraisrund bogènè Röörè'', hèt mò scho i dè Spõtantikè baut. Wegè dè technischè Schwyrigkeitè bim Bygè vo Röörle isch sèlli Bauform èrscht im spôtè Mittelaalter in Gebruuch chò. Asè git s Abbildigè vo sèllè „Hörner“ z [[Worcester]] odder z [[Terlan]] in Tyrol. === Vorläufer vum Horn === [[Datei:Reiche1726.jpg|mini|hochkant|Elias Gottlob Haußmann: ''[[Gottfried Reiche]]'' (um 1726) mit èm sognenntè ''[[Corno da caccia]]'']] Am Änd vum 17. Johrhundert hèt s chraisrunde Horn Yzug i d Kunschtmusig ghaaltè. Dè [[Ludwig XIV.]] hèt 14 Parforce-Hornischtè für d Hofmusik aagschtellt ghaa. Schu bald hèt dè [[Jean-Baptiste Lully]] au sèlli Inschtrumänt i s [[Orchester]] ièbrocht. Wiè d Drumbeeter sin im [[Barock|Barogg]] au für d Hornischtè Partiè un Solokonzärt i dè zimli hochè Clarinlaag gschribbè worrè. Sèll Inschtrumènt, s [[Corno da caccia|Jagdhorn]], isch abber nõch dè Bauart un Donfarb è ''rund bauti [[Trompete|Drumbeetè]]'', wo mit èm [[Instrumentenmundstück|Chesselmundstüggle]] gschpillt worrè isch. S Jagdhorn isch vum böömischè Grõf [[Franz Anton von Sporck|Franz Anton vo Sporck]] 1681 z Dütschland ygfüürt worrè. I dè Konsequènz isch s Hornblõsè im [[Böhmen|Böömischè]] bsunders pflegt worrè, un diè ärschtè großè Hornischtè uff èm Waldhorn hèn us Böömè gschtammt, wiè dè [[Anton Joseph Hampel]], [[Giovanni Punto|Johann Wenzel Stich]], [[Karl Haudek]] odder dè [[Johann Joseph Rudolph]]. Dènäbbè sin i sèllèrè Zyt wittèri chraisrundi Inschtrumänt entwicklèt worrè, öppè s [[Parforcehorn]], è witt gwundènès Inschtrumènt für d Jagd mit [[Pferd|Rösser]]. [[Datei:Cor de chasse.jpg|mini|hochkant|Trompe de chasse (franz. Art vum Parforcehorn)]] D Drumbeetè isch dè Jagdhörner zimli äänlich, isch abber kein Vorläufer vum Horn. Sèll lyt a dè Mensur, welli bim Horn glych isch wiè bi nèm [[Horn (Lautsprecher)|Lutschprècher]], bi dè Drumbeetè abber vu dè [[Römische Tuba|römischè Tuba]] abgleitet isch, im Brinzyp isch è Drumbeetè è Röörli mit uffgsetztem Schallbecher. === Nadur-Waldhorn === Im Dresdner Hornischt [[Anton Joseph Hampel]] chunnt dè Vodiènscht zuè, durch mèngi entscheidèndi Voänderigè us èm Jagdhorn dè Tǜpus vum hütigè Waldhorn entwicklèt z haa. * Yfüürig vo dè [[Stopftontechnik|Stopftechnig]]. Um 1753 ummè hèt dè Hampel d Stopftechnig entwicklèt un hèt sèlli Technig als ein vo dè beschtè Leerer vo sinèrè Zyt uff sèllèm Inschtrumènt au a sin Schüèler ([[Giovanni Punto]]) witter gää. Unter sèbbèm Stopfè voschtòt mò vordergründig bi Nadurhörner è Technig für d Änderig vo dè Donhöchi vo dè [[Naturtonreihe|Nadurdöön]], wo mit dè (normalerwyys rächtè) Hand im [[Schallstück|Drichter]] vum Nadurhorn unterschydlich witt gschtopft wörd. Bi nèm Stopfè bis öppè 2/3 vum Innenroordurchmesser wörd Donhöchi stufèlos düèfer bis uugfäär zuè nèrè [[Terz (Musik)|Tèrz]]. Vu 2/3 bis zum vollschtändigè Stopfè wörd dè Don grundsätzlich höcher. S Stopfè basyrt uff dè sog. ''akustischè Roorlängi'' un sèlli ändèrèt sich gègèläufig bim zweidrittel gschtopftè Nadurhorn. S Stopfè muè umfassend güèbt wörrè un muè bi jedem Don aabasst wörrè, well näb dè Indonationskorrèktur zuèsätzlich au d [[Klangfarbe|Donfarb]] durchs Stopfè gändèrèt wörd, wa dè Nadurhorn-Blõser kompensyrè muè. Zum Uusglych vo dè Indonation bim modernè Ventyl-Waldhorn wörd s Stopfè immer bruucht, wells diè schnèllschte vofuègbari Technig isch. :S vollschtändige Stopfè (feschtes Zuèschtopfè vum Schallbècher mit dè flachè Hand) bewǜrkt unter andrèm è gändèrti Donfarb: Dè Dòn wörd (normal aablõsè) zimli lyyslig, einèwäg abber spitzig un scharf, we-mò die [[Dynamik (Musik)|Lutschtärki]] relatyv biibhaaltè duèt. Sèllè Effèkt wörd dõdemit musigalisch bewusst für „Echoeffäkt“ bruucht, well dè [[Oberton|Grunddon]] stark dämpft wörd. Sèlli bsundèri Donfarb cha au mit ènèm sogenènntè ''[[Dämpfer (Musikinstrument)|Stopfdämpfer]]'' (odder churz „Stopfer“) erzüügt wörrè. I dè modärnè Notation wörd übber Döön, wo gschtopft blõsè wörrèd, è „+“ odder „bouché“ aagää. Wenn s Stopfè uffglöst wörd, isch sèll i dè Notation mit dè Aamèrkig „o“ odder „[[ouvert]]“ aagää. * Glychzitig hèt sich dè Wechsèl vum Chesselmundschtugg zum [[Instrumentenmundstück|Drichtermundschtugg]] vollzogè, wo d Donfarb no runder, weicher un „romantischer“ gmacht hèt. === Inventions-Waldhorn === * dè Hampel hèt um 1750 ummè mit èm Ybau vo Stimmröörle i s Waldhorn aagfangè. Diè voschiddènè Stimmigè vum Nadur-Waldhorn wörrèd mit bassènd abglèngtè Stimmröörle odder -bögè realisyrt, sog. ''Inventionsröörle'' odder ''Inventionsbögè''. Als uuswechsèlbarè Inventionsröörle hèt mò am Aafang s Mundroor bruucht. Feiner hèt mò s Waldhorn durch chlyni voschtellbari Uffsetzschtüggle stimmè chönnè. Hampel hèt durch dè Inschtrumäntèbauer [[Johann Werner (Instrumentenbauer)|Johann Werner]] èn Zug (Inventionszug) i dè Mitti vum Horn (au ''Mittelzug'' dauft) aabringè lõ, um d Stimmig fein abschtimmè z chönnè. Diè großè Uffsetzmundröörle für d Grundschtimmè sin erhaaltè blibbè. Ärscht ab 1800 isch spôter nò d Form vum ''[[Cor solo|Solohorn]]'' dèzuè chò. Sèll Horn hèt è feschtes Mundroor ghaa un d Inventionsbögè sin uff dè Mittelzug uffgschteggt worrè. Well dè Wechsèl umschtändlich gsi isch (s feschte Mundroor hèt au Vordeil ghaa), isch sèllè Hornvariantè nu dè Solischtèinschtrumänt vorbhaaltè gsi (luèg au Inschtrumènt vom Korn i dè Sammlig Leepzisch). Au eifachèri Waldhörner hèt s zuè sèllèrè Zyt gää, welli in èrè feschtè Donart (meischtens in D odder Es) baut worrè sin. Zämmèfassend hèn folgendi Bsunderheitè zuè nèm voändertè Inschtrumänt mit neué Klangeigèschaftè gfüürt: * s Vohältnis vu sèllèm Roorvolauf vo baroggè Inschtrumänt vo 1/3-konisch zuè 2/3-zǜlindrisch hèt sich bim Waldhorn immer mee zuè 2/3-konisch zuè 1/3-zǜlindrisch gändèrèt. * s Chesselmundschtüggle hèt sich hy zum Drichtermundschtüggle gändèrèt * dè Durchmesser vum Schalldrichter isch größer worrè * spyltechnischi Fungtion vo dè rächtè Hand vum Hornischt I dè hütigè Zyt git s im Raamè von èrè möglichscht korrèktè [[Historische Aufführungspraxis|historischè Ufffüürigsbraxys]] widder è erfreulichi Renaissance vum Nadurhorn als barogges Inschtrumènt, Parforcehorn odder Inventionshorn. Großi Vodiènscht bi dè Widderbelebig un Interpretation vum Nadurhorn hèn sich dè Hornischt [[Hermann Baumann (Hornist)|Hermann Baumaa]] un diè [[Deutsche Naturhorn Solisten|Dütschè Nadurhorn Solischtè]] erworbè. [[Datei:Omnitonic horn 1 filtered.jpg|mini|Omnitonischs Horn vum Dupont: S Mundroor muè in Vobindig mit èm Voschièbè von èm meeschtufigè Ventyl entschprèchend dè gwünschtè Grundschtimmig umgschteggt wörrè]] === Vorläufer vum Ventylhorn === Immer widder sin i sèllèrè Zyt nõch andèrè Lösungè als Ersatz für d Stopfdontechnig gsuècht worrè. * Anno 1760 hèt dè Hornischt Ferdinand Kölbel in St. Petersburg è Horn mit èm sognanntè „Amor-Schall“ entwicklèt. * Anno 1788 hèt dè [[Charles Clagget]] z London è Kombination zwǜschè nèrè D- un ènèrè Es-Stimmig mittels è früènèrè Form vum Ventyl gsuècht. * Anno 1812 hèt dè [[Mannheim|Monnèmer]] Hornischt [[Christian Dickhut|Chrischtian Dickhuèt]] i dè [[Allgemeine musikalische Zeitung|Allgmeinè Musigalischè Ziting]] vo sinèrè Erfindig vum voschièbbarè Inventionszug (äänlich èm Bosuunèzug). * Anno 1818: mit èm Bau vo omnidonischè Inschtrumänt durch Dupont sin alli Stimmbögè in èm Inschtrumènt zämmè chò. * Anno 1800 hèt s au Vosuèch für è Waldhorn mit Klappè gää, äänlich wiè bi dè Klappèflügelhörner. === Ventylhorn === [[Datei:French Horn back.svg|mini|Schematischi Darschtellig vum Doppelhorn]] [[Datei:French Horn Double Pitching.svg|mini|Brinzyp vum Stimmigswechsel bi nèm Doppelhorn]] Diè letschti yschnyydèndi Mutation vum Horn (wiè bi dè übbrigè [[Blechblasinstrument|Blèchblõsinschtrumänt]]) isch s [[Ventil (Blasinstrument)|Ventyl]] gsi, wo um 1813 vom Hornischt [[Friedrich Blühmel|Frydrich Blüèmel]] erfundè worrè isch. Dè Hornischt un Mechaniker [[Heinrich Stölzel]], dè unabhängig vom Blüèmel glychfalls è Ventylhorn entwicklèt hèt, isch sich mit èm Blüèmel übber dèm sini Rächt einig worrè, sèllèwäg hèt dè Stölzel sich sini Erfindig am 12. April 1818 patentyrè lõ. Znägscht sin d Inventions-Waldhörner mit zwei, ab 1819 mit drei Stellventyl, baut worrè. Sèbbi Inschtrumänt sin am Aafang nò wiè Inventionswaldhörner blõsè worrè, d Stellventyl hèn nu Wechsèl vo Inventionsbögè übberflüssig gmacht. Um 1830 hèn voschiddèni Inschtrumèntèbauer unabhängig vonènand è drittes Stellventyl ybaut un dõdemit s Waldhorn von èm halbchromatischè zuè nèm [[Chromatik|chromatischè]] Inschtrumènt witter entwicklèt. Bedütend isch dõdeby dè [[Leipzig|Leepzischer]] [[Christian Friedrich Sattler|Chrischtian Fridrich Sattler]], wo eins vo dè ärschtè chromatischè Waldhörner baut hèt un dõdemit für d Ablösig vum Nadur- un Inventionshorn byydrait hét. S Finale vo dèrrè Mutation hyy zum chromatischè Ventyl-Waldhorn isch dè Wechsèl vo dè Stellventyl zum hüt gebrüüchlichè Taschtventyl gsi, well d Ventyle übber è Rüggholfäddèrè antomatisch i d Grundschtellig zrugg gän. Wôrènd dè [[Carl Maria von Weber|Carl Maria vo Wäbber]] dè Ysatz vum Ventylwaldhorn (zuè sinèrè Zyt nò mit zwei Ventyl un dõdemit halbchromatisch) im Orcheschter strikt abglèènt hèt, isch um 1850 dè Wechsèl in fascht allnè Orcheschter vollzogè worrè, einèwäg isch d Tradition vum Inventionswaldhorn nò è Zytle witter gläbbt worrè isch. Dè [[Ludwig van Beethoven|Ludwig van Beethovè]] hèt als ein vo dè Ärschtè s Ventylhorn bi sinè Kompositionè im Grind ghaa: im 3. Satz vo sinèrè [[9. Sinfonie (Beethoven)|9. Simfony]], im Solo vum 4. Horn. D Stimmig vo dè Ventylhörner isch znägscht uff F fèschtglait worrè, gly druffhy hèt mò auch chürzèri Inschtrumänt in B baut, welli è besseri un sichèreri Aaschprõch i dè Höchi als Vordeil brocht hèn. È F-Horn hèt als düèfschtè Nadurdon s F(F2), entschprèchènd 87,3 Hz. Diè phǜsikalischi Längi bedrait 3,78 m, entschprèchend L = vs/F = 330 {{Bruch|m|s|}} / 87,3 {{Bruch|1|s|}} = 3,78 m. È B-Horn hèt als düèfschtè Nadurdon s B (Bb2), entschprèchend 116,5 Hz. Diè phǜsikalischi Längi bedrait 2,83 m, entschprèchend L = vs/F = 330 {{Bruch|m|s|}} / 116,5 {{Bruch|1|s|}} = 2,83 m. === Doppelhorn === Im Johr 1897 hèt dè [[Eduard Kruspe|Eduard Kruschpe]] un dè [[Bartholomäus Geisig]] us Erfurt denn s ärschte kompensyrti Doppelhorn konschtruyrt. D B-Stimmig vum Inschtrumänt cha durch è Haupt-Schaltventyl um ca. 100&nbsp;cm uff „F“ volängèrèt wörrè un bi jedem vo dè drei doppelschtöggigè chromatischè Ventyl wörd è entsprechendi Längi zuèsätzlich dèzuègschaltet. Anno 1904 isch vo dè Firma Ed. Kruspe z Erfurt s wältwitt ärschti volluusbauti Doppelhorn (Modell Horner/Philadelphia) vorgschtellt worrè. Sit 1909 hèt d Firma [[Gebr. Alexander Mainz]] è èbbèfalls voll uusbautes Doppelhorn (Modell 103) baut. I dè 1920er Johr hèt dè Herbert Fritz Knopf s ärschti Doppelhorn mit unnè ligèndem Umschaltventyl (näbbèm 3. Ventyl) konschtruyrt. Durch sèlli Bauform isch s (konischi) Mundroor länger uusgfüürt worrè als bi dè Modäll vom Kruschpe un dè Gebr. Alexander. S ergäbbèd sich Vordeil bi dè Indonation un dè Donfarb. Als „K-Modèll“ (also Knopf-Modèll) wörd sèlli Bauform hüt vo èm Huufè Inschtrumäntèbauer kopyrt; i dè USA isch sy irrdümlich au „Geyer-Bauwyys“ dauft worrè. Bim voll uusbautè Doppelhorn wäält mò mit èm Haupt-Umschaltventyl zwǜschè dè „F“- odder dè chürzèrè „B“-Längi. Beidi Inschtrumäntètǜpè wörrèd bis zum hütigè Daag blõsè; diè voll uusbautè Inschtrumänt hèn sich hüt bi dè Meezaal vo dè Orcheschtermusiger durrègsetzt. Für Wärch odder Passagè im högschstè Regischter wörrèd sit dè 1960er-Johr Diskant-Doppelhörner aabotè, sowoll i dè kompensyrtè wiè au i dè voll uusbautè Bauwyys. Bi sèllè Hörner wörd s B-Horn mit èm hochè F-Horn (bzw. sèltè mit ènèm hochè Es-Horn) kombinyrt. === Tripelhorn === Ab öppè 1970 hèt mò aagfangè, d Hoch-F-Stimmig i s Doppelhorn z integryrè. D Integration isch mit dè Tripelhörner i dè Stimmig düèf F/B/hoch F abgschlossè worrè. Öppè sit 1995 wörd vo dè Firma Engelbert Schmid è F/B/hoch Es-Tripelhorn baut worrè, bi wellèm sowoll dè Abschtand vom B zu hoch Es wiè au vom B zum düèfè F è Quartè bedrait. === Wièner Horn === [[Datei:Viennese horn.jpg|mini|S [[Wiener Horn|Wièner Horn]] mit sinèrè bsundèrè Bauart, dè tǜpische F-Bogè isch links erkennbar; dè Schallbècher rächts cha mò nit abnää]] È Uusnaam bildèt s [[Wiener Horn|Wièner Horn]]. S entschpricht braktisch ènèm Inventionshorn mit F-Bogè, wo mit [[Pumpventil|Bumpventyl]]e uusgschtattet worrè isch. Bi dè [[Wiener Philharmoniker|Wièner Philarmoniker]] isch es wèg dè bsundèrè Donfarbqualidät vum reinè F-Horn un dè Bumpventyl für d Hornischtè Pflicht, uff ènèm Wièner Horn z blõsè, wa zämmè mit wittèrè inschtrumentalgschichtlichè Bsunderheitè dè [[Wiener Klangstil|Wièner Klangschtyl]] erzügt hèt. S Bumpventyl sorgt geggèübber m [[Drehventil|Drèèventyl]] für èn fascht störigsfreiès Luftschtrom durchs Ventyl, bim Drèèventyl wörd dè Luftschtrom zwei Mòl öppè rächtwinklig im ängè Bogè umglenkt, wa für Wirbel im Luftschtrom un zuèsätzlichè, nit gwünschte Obberdonaadeile sorgè duèt. === Sonderformè === Sonderformè von èm Doppelhorn sin diè chromatischè Hörner nõch èm Sischteem Prager, wo vo dè Firma Auguscht Knopf z Markneukirchè um 1930 ummè broduzyrt worrè sin. [[Datei:Aebi Horn.jpg|mini|Brinzyp vum partièllé Doppelhorn F/B nõch èm Willi Aebi]] D Doppelhörner söllèd nõch èm Sischteem vom Willi Aebi diè tǜpischi Donfarb vum F-Horn chriègè un dè generèlle Wechsèl uff d B-Horn-Sitè unterbindè. Aebis Idee isch è partièlles kompensyrtes Doppelhorn, wo è Umschaaltè nu ooni druggti chromatischi Ventyl odder nu mit èm druggtè zweitè Ventyl zuèlõt. S ärschte un s dritte Ventyl chönnèd nur uff dè F-Sitè bruucht wörrè. == Notation == [[Datei:B-Waldhorn Rückansicht Filtered.jpg|mini|S B-Waldhorn in èrè Rüggaasicht, wo nit zum Doppelhorn uusbaut isch; dõdemit fäält s Umschalt-Ventyl un s isch nu 2,83&nbsp;m lang]] I dè Waldhornschtimmè vo dè klassischè Musig hèt sich au nõch dè Yfüürig vum Ventylhorn am Aafang vom 20. Johrhundert d Tradition erhaaltè, d Hornschtimmè asè z notyrè, dass sy ooni [[Vorzeichen (Musik)|Vorzeichè]], dèfür abber mit [[Versetzungszeichen|Vosetzigszeichè]] notyrt wörrè cha. S leitet vo dè Komponischtè ab, wo draa gwöönt gsi sin, mit èm [[Naturton|Nadurdon]]-„Vorrõt“ vo dè ventyllosè Hörner uuszchò. Wenn nit andersch aagää, isch für alli F- odder/un B-Hörner d Notation sowoll i dè modèrnè Orcheschter- wiè au Blasorcheschterliteratur in F notyrt. I dè Blasorcheschterliteratur git s allerdings öfters zuèsätzlich B- un mèngmòl au Es-Stimmè i dè Notèsätz. Sèll lyt a dè Amateurblôser, wo dört Waldhorn spillèd un dènnè mò s Dransponyrè erschparè will. I dè Blasorcheschterliteratur wörrèd allerdings immer Vorzeichè aagää, um s Notèbild übbersichtlicher z machè. È Uusnaam zuè dè Orcheschterbraxys ooni Vorzeichen isch d Art un Wyys vom [[Anton Bruckner]], wo d Hörner fascht durchgängig mit Donartè notyrt hèt, dõdemit isch er im Vorbild vo dè Milidär- un Unterhaltungsmusig gfolgèt. Nu i dè 8. un 9. Simfony hèt er druff vozichtet, hèt abber d Donartè behielt bi dè Wagner-Tuben byybhaaltè. Vill angelsächsischi Komponischtè (Elgar, Britten) hèn d F-Hörner – un au d Drumbeetè – oft mit Vorzeichè notyrt. Dè [[Richard Strauss]] isch um 1900 ein vo dè letschtè entschiddènè Befürworter vum Gebruuch vo voschiddènè Hornschtimmigè, well d Hornischtè s Dransponyrè gwöönt gsi sin un so vill Vorzeichè – zum Byschpill übbermäßig vill Chrütz bim oft bruuchtè Horn in E – vomiddè worrè sin. Diè gängigi Braxys isch abber scho zuè dè Zyt vo Raff un Tschaikowsky s Notyrè in F fürs Horn gsi. Näbbè m Violinschlüssel wörd für d Hornnotation au der Bassschlüssel in F bruucht. Mit èm Bassschlüssel will mò z vill Hilfsliniè vomyydè. D Donfarb isch (bi nèm Horn in F) in beidè Schlüssel grundsätzlich è Quintè dǜèfer wiè notyrt. Allerdings gildèt sèll bsunders bi dè Literadur us dè Romantik, wo meischtens dè asè daufte ''aalte Basschlüssel'' bruucht worrè isch, wo d Donfarb (in F) um è Quart höcher isch wiè notyrt. S muè sèllèwäg toujours sorgfältig übberbrüèft wörrè, ob s sich um èn neuè odder aaltè Bassschlüssel handlè duèt. Sèll bassyrt am beschtè im Voglych mit oft in Oktavè ligèndè Stimmè un Eschtimyrè vo dè Laag, wo dè meischte musigalische Sinn machèd. Dõ è Byschpill für Donfarb un d Notation im aaltè un neuè Bassschlüssel: :<score> \relative c { \clef bass \numericTimeSignature \time 4/4 \key c \major \bar "|:" g1 \bar "||" d \bar "||" d' \bar "||" } \addlyrics {Donfarb Alt Neu} </score> Im aaltè Blasorcheschtersatz sin d Notè öfter in Es (dönt è großi Sextè düèfer wiè notyrt) gsetzt, well dört mitunter [[Althorn|Es-Althörner]] in Waldhornform bruucht worrè sin un bruucht wörrèd. Wè-mò bim F-Waldhorn èn separatè Es-Stimmzug bruucht, muè mò uff alli drei Ventylzüüg wèg dè [[Intonation (Musik)|Indonationskorrèktur]] Obacht gää, idèm alli Ventylzüüg korrigyrt sin (luèg: Ventylzuglängè un Indonationsbrobleem bi [[Drehventil|Drèèventyl]]). Wenn è F-Horn mit ènèm Es-Hauptschtimmzug vosää wörd, entschtòt dõdruus è „Es basso“-Horn, wo-nè Oktavè düèfer isch wiè è Es-Althorn, einèwäg isch Roorlängi doppelt so lang wié bi nèm Es-Althorn. == Vowandti Inschtrumänt == È ganzi Reiè vo Blèchblõsinschtrumänt isch wèg dè Mensur äng mit èm Waldhorn vobandlèt. Sèlli Gruppè wörd unter m Nammè ''Horninschtrumänt'' zämmègfasst. È bsunderi Form vum Horn isch d Horntuba odder [[Wagnertuba]], wo dè [[Richard Wagner]] nõch sinè Vorschtelligè um 1870 für s Orcheschter vum ''[[Der Ring des Nibelungen|Nibelungèring]]'' bauè lõ hèt. D Wagnertuba glycht im [[Baritonhorn|Barydon(horn)]], isch abber änger mensuryrt. Wiè s Waldhorn isch d Wagnertuba linksgriffig un wörd mit ènèm Drichtermundschtugg blõsè. D Wagnertuba wörd fascht immer als Quartett ygsetzt (zwei Tenortubè in B un zwei Basstubè in F). Ußer m Wagner hèn au andri Komponischtè i dè [[Musik_der_Romantik|romantischè Musig]] d Wagnertubè in irè Kompositionè ygsetzt. Komponischtè wiè dè [[Anton Bruckner]] i dè Sinfoniè Nr. [[7. Sinfonie (Bruckner)|7]], [[8. Sinfonie (Bruckner)|8]] un [[9. Sinfonie (Bruckner)|9]], dè [[Richard Strauss]] i sinèrè ''[[Alpensinfonie|Alpèsymphony]]'' un dè Opèrè ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'' un ''[[Die Frau ohne Schatten|D Frau ooni Schattè]]'' in èm Tubèquartett, sowiè dè [[Igor Strawinski]] im ''[[Le sacre du printemps]]'' mit zwei B-Tubè hèn d Wagnertubè ygsetzt. Nadürlich hèn d Wagnertubè äänlich vill vum Tubischt voruusgsetzt wiè s Waldhorn vum Hornischtè, wèg dè kritischè Indonation (Stopfè isch bi dè Wagnertuba händisch nit möglich gsi) un èm Drichtermundschtugg. Us sèllèm Grund isch d Wagnertuba i dè Blõsmusigformationè nit ygsetzt worrè un dè Profimusig im symphonische Beryych vorbehaaltè blibbè. Durch diè konischi Mensur ghörèd au s [[Kornett (Instrument)|Kornètt]] un s [[Flügelhorn]] zuè dè Horninschtrumänt: Obwoll sy i dè hochè Laag meischtens vo dè [[Trompete|Drumbeeter]] blõsè wörrèd, vorõtèd sy iri Vowandtschaft durch diè glychi weichi un rundi Donfarb vum Horn. == Gebruuch i dè Musig == === Kammermusig === Èn Großdeil vo dè kammermusigalischè Wärch mit Waldhörner isch für folgendi Bsetzigè gschribbè: * [[Blechbläserquintett]]: 2 Drumbeetè, Horn, Bosuunè, Tuba * [[Holzbläserquintett]]: Flötè, Oboè, Klarinettè, Waldhorn, Fagott * [[Hornensemble]]: drei bis sèchzee Waldhörner * [[Oktett (Musik)|Holzblôseroktètt]]: 2 Oboè, 2 Klarinettè, 2 Waldhörner, 2 Fagott È Meischterwärch vo dè Kammermusig mit Waldhörner isch s [[Horntrio]] op. 40 vom Johannes Brahms.<ref>Andreas Dorschel: ''Was heißt konservativ in der Kunst? Das Horn im 19. Jahrhundert und das Es-Dur-Trio op. 40 von Johannes Brahms: eine ästhetische Fallstudie''. I dè: ''Brahms-Studien'' XIV (2005), S. 55–66.</ref> D Bezeichnig Horntrio, Hornquartètt un Hornquintètt sin meedütig. Zum eintè wörrèd dõdemit Wärch benamst, welli nu mit Hörner bsetzt sin. S wörrèd abber au Kammermusigwärch asè bezeichnèt, wo s Waldhorn èn füürèndè solistischè Part hèt, öppè im Horntrio op.40 (Horn, Violinè, Klavyr) vom Brahms, Hornquartett vom Giovanni Punto (Horn, Violinè, Viola, Basso) un s Hornquintett KV 407 (Horn, Violinè, 2 Violè, Violoncello) vom Wolfgang Amadeus Mozart. === Orcheschter === [[Datei:Frank Corrado (IMSO pp39).jpg|mini|hochkant|Waldhornischt vo dè [[Metropolitan Opera]] (1917).]] S Waldhorn isch abhängig vo sinèrè Entwickligsschtufè un dè Epoche zimli unterschydlich ygsetzt worrè. D Entwicklig reicht vo Signalruèf (Jagdmotyyv) im Barogg (meischtens paarwyys uffdrèttend, luèg au [[Concerto grosso]], [[Georg Philipp Telemann]], [[Johann Sebastian Bach|Johann Sebaschtian Bach]], [[Georg Friedrich Händel|Schorsch Fridrich Händel]]) bis hy zum „donfarbfüllèndè“ romantischè Stilmittel i dè Simphony, woby d Signaleigèschaft i dè Hintergrund drättè duèt, d Assoziation mit dè Nadur isch abber blibbè. Im Mittel isch d Aazaal vo dè Hörner im Orcheschter au im Lauf vo dè Zyt aagschtigè: i dè Klassik sin s normalerwyys zwei (dè [[Beethoven|Beethovè]] hèt i sinèrè [[9. Sinfonie (Beethoven)|letschtè Simphony]] au vyr vorgää), i dè Romantik drei bis vyr – wenn au bis i diè spôtèrè Romantik nu deilwys 2 Hörner bruucht wörrèd (au bei monumentalè Wärch, wiè z.&nbsp;B. bim Dotètanz vum Liszt). Dè Gebruuch vo drei Hörner isch nit so hüüfig, z.&nbsp;B. i dè [[3. Sinfonie (Beethoven)|3. Simphony]] vom Beethovè odder im Cellokonzèrt vom [[Antonín Dvořák]]. I dè Spôtromantik hèn d Komponischtè, z.&nbsp;B. dè [[Anton Bruckner]], [[Richard Wagner]], [[Gustav Mahler]] un dè [[Richard Strauss]] bis zu zwölf Hörner vorgsää. Richard Strauss volangt i sinèrè [[Alpensinfonie|Alpèsimphony]] sogar è Bsetzig vo sechzee Hörner (dõdevu vyr au d [[Wagnertube|Wagnertubè]]) uff dè Bünni un zuèsätzlich no wittèri zwölf hinter dè Bünni. Ab èm spôtèrè 20. Johrhundert sin d Orcheschter widder chlyner worrè, un d Bsetzigè sin widder zrugg gangè zum Standard vo vyr Hörner (in F). Asè hèn au vill Filmmusigè – z.&nbsp;B. vom [[John Williams (Komponist)|John Williams]], [[John Debney]], odder [[Harry Gregson-Williams]] – mit vyr Hörner ygschpillt worrè. S git abber au i dèm Genre deilwys nò bis zuè sechs (z.&nbsp;B. bi dè ''[[Die Eiskönigin – Völlig unverfroren|Iiskönigin]],'' sowiè ''[[Verwünscht|Vowünscht]]'' vum Disney), acht (z.&nbsp;B. hüüfig bim [[Alan Silvestri]], wiè ''[[Forrest Gump|Forrescht Gump]]''), odder sogar zwölf Hörner (hüüfig bim [[John Powell (Filmkomponist)|John Powell]] – ''[[Ice Age]]'' ab èm 2. Deil, ''[[Horton hört ein Hu!|Horton hört è Hu]]'') im Ysatz. Dè woll gröschte Hornysatz vo dè Filmmusiggschichtè hèt i dè Partitur vum [[Bernard Herrmann]] stattgfundè, wo für dè Hitchcock Epos ''[[Der zerrissene Vorhang|Dè vorrissene Vorhang]]'' vorgschlagè worrè isch. I sèllèrè Partitur sin 16 Hörner vorgää gsi, allerdings isch dè Vorschlag abglèènt worrè. Drei Hörner sin ehnder seltèner z findè; z.&nbsp;B. i dè Partitur vo ''[[Die Schöne und das Biest (1991)|Diè Schöne un s Biescht]]'' vum [[Alan Menken]]. Au d Urorcheschtration vo dè Musical-Stüggle vom Musical ''[[Das Phantom der Oper (Musical)|Phantom der Oper]]'' vum [[Andrew Lloyd Webber]]s zellt drei Hörner. Zwei Hörner, odder gar nu eins, sin i dè Filmmusig nu seltè z findè, sin dõdefür allerdings kei Seltèheit in hütigè Broadway-, TV- odder Stagebands. ==== Stimmuffdeilig un Hörnerpärli ==== I dè Klassik sin d Nadurhörner normalerwyys pärliwyys mit èm hochè un èm tiefen Horn bsetzt worrè, in seltènè Fäll (vor allem in Wärch, wo in Moll gschribbè sin) mit èm wittèrè Pärli (i dè Donart vo dè [[Mollterz|Molltèrz]]). Uffgrund dè Dominanz vum Nadurhorn bis witt i d Romantik iè, hèt mò dört aagfangè, zwei Hörnerpärli in voschiddènè Stimmigè yzsetzè, um dè Donvorrõt möglichscht z vogrößèrè. D Hörnerpärli sin jewyls zimli eigèschtändig ygsetzt worrè, je nõchdèm, welli Nadurdöön bruucht wörrèd. D Uffdeilig us dè Romantik bschtòt bis hüt im vyrschtimmigè Hornsatz mit dè hoche Hörner 1+3 un dè düèfè Hörner 2+4. D Pärli hèn us dè Hörner 1+2 sowie 3+4 bildèt, woby jewyls dè hoche Hornischt füürt un dè düèfe Hornischt rächts vo sim Schalldrichter vosuècht sich so wit wiè möglich dè [[Intonation (Musik)|Intonation]], Don un dè [[Artikulation (Musik)|Artikulation]] aazglychè. D Unterdeilig in ''hochi'' un ''düèfi'' Hornschtimmè hèt dèzuè gefüürt, dass sich Orcheschter-Hornischtè meischtens uff eini vo dè beidè Stimmlaagé spezialisyrèd. Asè wörd bi Stellèaagebot im Orcheschter meischtens explizit nõch hochè bzw. düèfè Hornischtè gsuècht wörd. Èn flexiblè Spiller, wo beidi Stimmlaagè aabièten cha, wird ''Wechsèlhornischt'' dauft. ==== Sitzorning ==== Im Simphonyeorcheschter wörrèd d Hörner meischtens möglichscht nòch bi dè donfarblich vowandtè [[Holzbläser|Holzblôser]] boschtyrt un sitzèd entwedder in einèrè Reiè (vom Publikum uus vo links nõch rächts: Horn 4-3-2-1) odder im Blogg mit Horn 1+2 dèvor un Horn 3+4 dirèkt dèhinter. Dõdeby cha dè 1. Hornischt (Solohornischt) si Regischter guèt füürè, well er i s Hornregischter ièschpillt. È Bsunderheit nämmèd dõ d Wièner Philharmoniker yy, wo s Hornregischter umkeert uffgreyt bositionyrt isch: (v.&nbsp;l.&nbsp;n.&nbsp;r.: Waldhorn 1-2-3-4). ==== Byschpill ==== * ''[[5. Sinfonie (Mahler)|Simphony Nr. 5]] vom [[Gustav Mahler]], 3. Satz ''„Scherzo“'' (2. Abdeilig)'' S 1. Horn (Solohorn) vum sechschöpfigè Hornregischter wörd zum „Corno obligato“ (s 3. Horn übbernimmt d Rollè vum 1. Horn un s 5. sèlli vum 3. Horn) un hèt i sèllèm Satz è Bedütig, wo äänlich wiè bi nèm Solokonzèrt isch. S ärschte Motyv is dõdeby è [[Scherzo]] mit ènèm tänzerisch lychtè Charakter, wo in èm krassè Kontrascht zum zweitè (mittlerè) Motyv stòt un in èm klagèndè, schreièndè Don ghaaltè isch. * ''[[Till Eulenspiegels lustige Streiche|Luschtigi Straich vum Till Eugèschpygel]]'' vom [[Richard Strauss]]: Glych im sechstè Tagt erdönt eins vo dè beidè „Eulèschpygelmotyv“ (s andere wörd vo dè [[Klarinette|Klarinettè]] gschpillt), wo sich durch è Melody uuszeichnèt, wo gèg dè Grundschlag vum Tagt voschobbè isch, dõdemit wörd dè Grundschlag voschleierèt. * ''[[4. Sinfonie (Bruckner)|Simphony Nr. 4 „Romantischi“]]'' vom Anton Bruckner; s Horn übbernimmt d Yleitig i d Simphony un vodont d Jagdszenè im drittè Satz. * ''[[9. Sinfonie (Dvořák)|Simphony us dè neuè Wält]]'' vom [[Antonín Dvořák]]; Im vyrtè Satz daucht fascht s glyche Thema vum Aafang uff, wo vom Horn gschpillt wörd. * ''[[5. Sinfonie (Tschaikowski)|Simphony Nr. 5]] vom [[Peter Tschaikowsky]], 2. Satz.'' Nõch dè Yleitig vo dè Strycher übbernimmt s Horn s Hauptthema vum Satz {{Siehe auch|Lischte vo de Hornliteradur}} === Bosuunèchor === I dè [[Posaunenchor|Bosuunèchör]] isch s Waldhorn s einzige Inschtrumènt, wo sowoll i dè Alt- wiè au i dè Tenorlaag ygsetzt wörd. Diè bsunderi Donfarb rundèt au dõ d Gsamtdonfarb vum Chor ab un füllt sy uff. Dè Donumfang vum Waldhorn lòt s sogar zuè, au i dè Bass- odder sogar Düèfbasslaag z spillè.<ref>Wolfgang Schnabel: [https://books.google.de/books?id=7b0u8N6YLXIC&pg=PA107&lpg=PA107&dq=waldhorn+altlage&source=bl&ots=7fSUqgH14C&sig=joLl2uGD3S1JbDsoDAd8C3Jx4Lw&hl=de ''Die evangelische Posaunenchorarbeit: Herkunft und Auftrag.''] Vandèhoeck & Ruprächt 1993, ISBN 978-3-525-57188-0</ref> === Modèrni Musig === Mitunter chömmèd Horn-Soli au i dè [[Popmusik|Pop-]] un [[Rockmusik|Rockmusig]] zum Ysatz.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://albumreviews.blog/2019/03/05/the-french-horn-in-popular-music-a-playlist/ |titel=The French Horn in Popular Music: A Playlist |titelerg= |hrsg=Aphoristic Album Reviews |werk=albumreviews.blog |datum=2019-03-05 |abruf=2024-05-05 |sprache=en |format= }}</ref> Hüüfig macht diè US-amrikanischi [[Progressive-Rock]]-Band [[Spock’s Beard]] dèvu Gebruuch ''(The Ballet, They Know We Know, Can't Get It Wrong, The Healing Colors of Sound (Part 2), Emperor’s Clothes, The Man Behind the Curtain, Made Alive, Of the Beauty of It All, At the End of the Day, Stream of Unconsciousness).'' Songs mit Horn-Ysatz hèn au d [[The Beatles|Beatles]] im Brogramm ''([[For No One]], [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]], [[Good Night]]),'' ebbèso u.&nbsp;a. d [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] ''([[You Can’t Always Get What You Want]]),'' [[The Who]] ''(Whiskey Man, Pictures of Lily, It’s a Boy),'' [[Alan Parsons Project]] ''(Silence and I),'' [[Chicago (Band)|Chicago]] ''([[If You Leave Me Now]],'' drei Hörner im Ysatz), [[Mike Oldfield]], [[The Shadows]] ''(Wonderful Land),'' [[Lionel Richie]] ''(Wandering Stranger)'' un [[Roger Whittaker]] ''([[The Last Farewell]]).'' Im Jazz ghört dè Russ [[Arkadi Fimowitsch Schilkloper|Arkadi Schilkloper]] zuè dè bedütendschtè Hornischtè. == Literadur == * Bernhard Brüchle, Kurt Janetzky: ''Kulturgeschichte des Hornes. Ein Bildsachbuch.'' / ''A pictorial history of the horn.'' Schneider, Tutzing 1976, ISBN 3-7952-0179-9 (großè Bildband, Tegscht in Dütsch un Änglisch). * Bernhard Brüchle, Daniel Lienhard: ''Horn-Bibliographie.'' 3 Bänd (Bd. 2: ''Ergänzungen zur Ausgabe von 1970.'' Bd. 3: ''Ergänzungen zu den Ausgaben von 1970 und 1975.'') Heinrichshofè, Wilhelmshavè u. a. 1970–1983, ISBN 3-7959-0025-5 (Bd. 1), ISBN 3-7959-0146-4 (Bd. 2), ISBN 3-7959-0327-0 (Bd. 3). * Michael H. Dixon: [https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://scholar.google.de/&httpsredir=1&article=4421&context=theses ''Tuning the horn: a composer-performer's perspective on using extended just intonation.''] (Dissertation) Faculty of Creative Arts, University of Wollongong, 2011. * Philip Farkas: ''Die Kunst der Blechbläser. Ansatzgrundlagen.'' Dütsch vum Peter Steidle. Hans Pizka, Kirchheim (Münchè) 1980, ISBN 3-922409-03-2. * Kurt Janetzky: ''Aus der Werkstatt eines Hornisten. Gesammelte Aufsätze.'' usègää vum Michael Nagy. Vom Pasqualatihaus, Wièn 1993, ISBN 3-901254-01-3. * Kurt Janetzky, Bernhard Brüchle: ''Das Horn. Eine kleine Chronik seines Werdens und Wirkens'' (= ''Unsere Musikinstrumente.'' Bd. 6). Schott, Mainz u. a. 1977, ISBN 3-7957-2344-2. * Renato Meucci, Gabriele Rocchetti: ''Horn.'' Im: ''Grove Music Online'', 2001 * Ernst Paul: ''Das Horn in seiner Entwicklung vom Natur- zum Ventilinstrument.'' Wièn 1932 (Wièn, Univ., phil. Diss., 1932). * Ernst Paul: ''Das Horn bei Mozart.'' In: ''Wiener Figaro. Mitteilungsblatt der Mozartgemeinde Wien.'' 20. Jg., Heft 3, 1951/2, {{ZDB|540909-3}}, S. 13–17. * Ernst Paul: ''Das Horn des Wiener Klangstils.'' I dè: ''Österreichische Musikzeitschrift.'' 24, Jg., Heft 12, 1969, {{ISSN|0029-9316}}, S. 698–702 (Widderabdrugg im: ''The Horn Call.'' Vol. 3, Nr. 2, 1973, {{ZDB|1260009-x}}, S. 29–32). * Ernst Paul: ''Das Horn bei Beethoven.'' Im: ''Beethoven-Almanach.'' (= ''Publikationen der Wiener Musikhochschule.'' Bd. 4) 1970, {{ZDB|504855-2}}, S. 80–90. == Weblinggs == {{Commonscat|French horns|Waldhorn}} * {{DNB-Portal|4160662-0|TEXT=Literatur zum Thema}} * [https://www.hornsociety.org/ International Horn Society (IHS)] (änglisch) * [https://www.instrument-des-jahres.de/ Dè Landesmusigrõt Schleswig-Holschtai un dè Landesmusigrõt Bèrlin kürèd s Horn zum Inschtrumènt vum Johr 2015] * [https://iwk.mdw.ac.at/Forschung/deutsch/wrinst/wrhorn1.htm/ Inschtitut für musigalischi Akuschtik: Klangbyschpill vum „Gustav Mahler und der Wiener Klangstil heute“] == Einzelnõchwyys == <references /> <!-- {{NaviBlock |Navigationsleiste Instrument des Jahres |Navigationsleiste Immaterielles Kulturerbe Belgien |Navigationsleiste Immaterielles Kulturerbe Frankreich |Navigationsleiste Immaterielles Kulturerbe Italien}} --> {{Normdaten|TYP=s|GND=4160662-0|LCCN=sh85061988|NDL=00563451}} {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Horn_(Blechblasinstrument) |3 = dütsch}} [[Kategorie:Blechbloosinschtrumänt]] 2qp7g5vcaw6ek1qsmkzbtyafm8med0i Anita Awosusi 0 94984 1089124 1088588 2026-10-01T14:34:50Z Jcb 356 1089124 wikitext text/x-wiki D '''Anita Awosusi''' (* [[1956]]) isch e [[Deutschland|dytschi]] [[Autori]], Rusgeberi, Musikeri un Burgerrächtleri, wu si fir d Rächt vu de [[Sinti]] un [[Roma]] yysetzt. Si isch e [[Sinti|Sintezza]]. == Lääbe == D Anita Awosusi isch anne 1956 uf d Wält chuu. Iri Eltere hän dr [[Porajmos]] iberlänt, dr Velkermord an de Sinti un Roma im [[Nationalsozialismus]]. Syt Mitti vu de 80er Johr setzt si d Anita Awosusi fir d Rächt vu de [[Sinti]] un [[Roma]] yy. Syt de 1990er Johr publiziert si as Autori zur Erinnerigskultur vum Porajmos, zue Musik un zue stereotypisierte Darstellige vu de Sinti un Roma.<ref>[https://heimatkunde.boell.de/person/anita-awosusi Anita Awosusi, Biografie, in: Heinrich-Böll-Stiftung, Autor_innenotiz] im Dossier "Heimatkunde", 3. Dezämber 2014</ref> Si het as Laiteri vum Referat ''Dialog'' un as Vorstandsmitglid vum [[Dokumentations- und Kulturzentrum Deutscher Sinti und Roma| Dokumäntations- un Kulturzäntrum vu Dytsche Sinti un Roma]] z [[Heidelberg|Haidelberch]] gschafft. Im Rame vu däre Arbet het si in dr bolitische Bildig zur Erinnerigsbolitik an dr Porajmos mit Jugedlige gschafft.<ref name=romsom>[http://www.tabkultur.de/aktuell/pdf/RomSomNetz11.11.pdf Rom Som - Ich bin ein Mensch Lyrik und Lieder der Sinti und Roma]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160221171320/http://www.sintiundroma.de/medien/aktuelles/detailansicht/article/junge-gaeste-aus-karlsruhe-zu-besuch.html Junge Gäste aus Karlsruhe zu Besuch], Dokumäntations- un Kulturzäntrum vu Dytsche Sinti un Roma</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160221171322/http://www.sintiundroma.de/medien/aktuelles/detailansicht/article/eroeffnung-der-transportablen-ausstellung-in-lemgo.html Eröffnung der transportablen Ausstellung in Lemgo] Dokumäntations- un Kulturzäntrum vu Dytsche Sinti un Roma</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160221171856/http://www.sintiundroma.de/no_cache/zentrum/bildungsangebote/paedagogische-projekte/2003-auszubildende-gestalten-gedenktag.html Auszubildende der Stadt Heidelberg gestalten den Gedenktag für die Opfer des Nationalsozialismus am 27. Januar 2003] Dokumäntations- un Kulturzäntrum vu Dytsche Sinti un Roma</ref> As Musikeri het si as Musik- un Lyrik-Brojäkt ''Rom Som – Ich bin ein Mensch – Lyrik und Lieder der Sinti und Roma'' zäme mit em Gyger [[Romeo Franz]] un u.&nbsp;a. Musikerne entwicklet.<ref name=romsom /> D Anita Awosusi drait draditionälli Chlagelieder un lyrischi Täxt iber d Verfolgig vu Roma un Sinti in dr Zyt vum Nationalsozialismus vu Sinti un Roma us ganz Europa vor. Si wird doderby begaltiet vu dr Sinti-Jazz-Band ''Romeo Franz Ensemble''.<ref>{{Webarchiv|text=Konzerte, in: Website des Förderverein Archiv, Forschungs- und Begegnungsstätte Zentrale Stelle Ludwigsburg zur Aufklärung nationalsozialistischer Verbrechen e.V. |url=http://www.fv-zentrale-stelle.de/konzerte.pdf |wayback=20160221120447}}</ref> Si isch ghyrote mit em Gitarrischt [[Hope Awosusi]], wu in dr Charlsruer Jazz-Funk-Soul-Band ''Awosusi Quintett'' spilt,<ref>[http://awosusi.de Website von Master Hope Awosusi]</ref> iri Dochter isch d R’n’B- un Soulsängeri [[Tayo Awosusi]]. D Anita Awosusi läbt z [[Karlsruhe|Charlsrue]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.werkstatt-der-kulturen.de/download/Black%20Basar%202014.pdf |wayback=20140209034207 |text=Gathering Yoliba, Schwarzes Kunst- und KünstlerInnenfestival (Black Basar 2014), Programmheft, Berlin 22. Februar 2014 |archiv-bot=2023-03-05 16:12:59 InternetArchiveBot }}</ref> == Uuszaichnige == Anne 1996 het d Anita Awosusi zäme mit em Michail Krausnick un em [[Romani Rose]] dr Sunderbrys fir bsunderi Brogrammlaischtige vum ''Civis Färnsehbrys'' fir dr Bydrag ''Auf Wiedersehen im Himmel – Die Kinder von der St. Josefspflege'' (SWF) gwunne. == Literatur == * Anita Awosusi, Michail Krausnick: ''Katalog zur Ausstellung „Die Überlebenden sind die Ausnahme“ – der Völkermord an Sinti und Roma'': eine Ausstellung des Verbandes Deutscher Sinti, Landesverband Rheinland-Pfalz, Landau, Pfalz 1992. * Anita Awosusi, Michail Krausnick: ''Abfahrt: Karlsruhe. Die Deportation des Pfälzer und Karlsruher Sinti. Dokumente und mündliche Erinnerung,'' in: ''Bulletin trimestriel de la Fondation Auschwitz,'' Jahrgang 1994, Nr.: 44/45, S. 97–111. * Anita Awosusi(Hrsg.): ''Die Musik der Sinti und Roma'' (= ''Schriftenreihe des Dokumentations- und Kulturzentrums Deutscher Sinti und Roma''), Heidelberg 1996–1998, 3 Bände: ** Band I: ''Die ungarische „Zigeunermusik“'', ISBN 3-929446-07-3. ** Band II: ''Der Sinti-Jazz'', ISBN 3-929446-09-X. ** Band III: ''Der Flamenco'', ISBN 3-929446-10-3. * Anita Awosusi (Hrsg.): ''Stichwort: Zigeuner – Zur Stigmatisierung von Sinti und Roma in Lexika und Enzyklopädien''. Wunderhorn, Heidelberg 1998, ISBN 3-88423-141-3. * Anita Awosusi (Hrsg.): ''Zigeunerbilder in der Kinder- und Jugendliteratur''. Wunderhorn, Heidelberg 2000, ISBN 3-88423-177-4. * Anita Awosusi, Romeo Franz, Unge Schmitt: ''Das unsichtbare Volk: Colloquium über Sinti und Roma an der Universität Bremen im WS 1999/2000'', Radio Bremen 2000. ** Band 9: ''Rom Som – Lyrik und Lieder der Sinti und Roma''. * Anita Awosusi, Andreas Pflock: ''Sinti und Roma im KZ Natzweiler-Struthof – Anregungen für einen Gedenkstättenbesuch – Geschichte, Rundgang, Biografien, Informationen. Dokumentations- und Kulturzentrum.'' Deutsche Sinti und Roma, Heidelberg 2006, ISBN 978-3-929446-19-7. * Anita Awosusi, Andreas Pflock: ''Den Opfern ein Gesicht geben – Historische Fotografien im Kontext der pädagogischen Arbeit des Dokumentations- und Kulturzentrums Deutscher Sinti und Roma,'' in: Silvio Peritore, Frank Reuter (Hrsg.): ''InszenIerung des Fremden. Fotografische Darstellung von Sinti und Roma im Kontext der historischen Bildforschung'', Heidelberg 2011, S. 263–279, ISBN 978-3-929446-28-9.<ref>[https://web.archive.org/web/20160221121128/http://www.sintiundroma.de/uploads/media/TagungsbandEnd.pdf Silvio Peritore, Frank Reuter (Hg.): InszenIerung des Fremden. Fotografische Darstellung von Sinti und Roma im Kontext der historischen Bildforschung.] Heidelberg 2011, ISBN 978-3-929446-28-9</ref> * Anita Awosusi: Vorwort zum Dossier ''Perspektiven und Analysen von Sinti und Roma in Deutschland'', herausgegeben von [[Jane Schuch]] und [[Isidora Randjelović]], Berlin 2014.<ref>[https://heimatkunde.boell.de/dossier-sinti-und-roma Dossier ''Perspektiven und Analysen von Sinti und Roma in Deutschland'', hg. von Jane Schuch und Isidora Randjelović], in: Website der [[Heinrich-Böll-Stiftung]], Migrationspolitisches Portal, 3. Dezember 2014.</ref> == Weblink == * [https://heimatkunde.boell.de/person/anita-awosusi Anita Awosusi, Biografie, in: Heinrich-Böll-Stiftung, Autor_innenotiz] im Dossier „Heimatkunde“, 3. Dezämber 2014 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Anita_Awosusi |3 = dütsch |4 = 234196601 }} {{SORTIERUNG:Awosusi, Anita}} [[Kategorie:Bürgerrächtler]] [[Kategorie:Autor vo Sachliteratur]] [[Kategorie:Dytsche Musiker]] [[Kategorie:Sinto]] [[Kategorie:Person (Karlsrue)]] [[Kategorie:Dütsche]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Frau]] juh032dy6wvaoix1i9l8756o4ab71ky Helga Gebert 0 95008 1089126 1088924 2026-10-01T14:35:36Z Jcb 356 1089126 wikitext text/x-wiki D '''Helga Gebert''' (* [[16. Januar|16. Jänner]] [[1935]] z [[Freiburg im Breisgau|Fryburg]]; † [[2. September|2. Septämber]] [[2026]] au dert) isch e [[Deutschland|dytschi]] [[Illustrator|Illuschtratori]], [[Malerei|Moleri]], [[Autor|Autori]] un [[Übersetzer|Ibersetzeri]] gsii, wu me vor allem fir [[Märchen|Märlibiecher]] gchännt het, wu si illuschtriert het. == Lääbe == D Gebert isch z Fryburg un ab em vierte Läbesjahr zäme mit irem Brueder z [[Lausheim (Stühlingen)|Luse]] bi ire [[England|änglische]] Großmueter ufgwagse. Vu ire het si zum erschte Mol Märli ghert, uf Änglisch. Vu ire Dante het d Gebert z Luse dr erscht Molunterricht kriegt. Um die Zyt het si au aafange Gedicht schrybe un die mit Fäderezaichnige illuschtriere. Noch em [[Zweiter Weltkrieg|Zweete Wältchrieg]] isch d Gebert zue ire Eltere retuur uf Fryburg gchehrt un isch uf e [[Waldorfschule|Waldorfschuel]] gange, wu si aber mit 14 Johr ohni Abschlus verlooe het. Iri Eltere hän si dani as [[Au-pair]] zue re Familie uf Änglan gschickt. Zrugg z Fryburg het d Gebert im Alter vu 15 Johr di aiwichig Ufnahmbriefig bi dr ''Friburger Kunschtakademi'' bstande un het dert zeh Semeschter studiert. Aafangs 1970er Johr het d Gebert zue de Chinschtler*ne ghert, wu dr Hans-Joachim Gelberg fir s 1971 nei grindet Chinder- un Jugedbuechbrogramm vum Beltz-Verlag gwunne het. Dodruf sin di maischte vu s Geberts Biecher bi Beltz & Gelberg uusechuu. D Gebert het e Hufe Biecher illuschtriert, dodrunter vor allem vyl Märlibiecher, wu si zum Dail sälber uf Dytsch ibersetzt het, doderfir het si Griechisch, Spanisch, Italienisch un au Arabisch glehrt. Derzue het si sälber e baar Chunschtmärli verfasst, wu si au illuschtriert het. D Stilmerkmol vu dr Gebert sin fyni Fäderezaichnige, Kolorierig in Aquaräll un vylmol au verzierti Räme un Vignette um Bilder ume gsii. As Moleri het si unter anderem Wandbilder in dr Fryburger Chinderklinik un dr Schwärherige-Gherlose-Schuel z [[Stegen|Stäge]] gschaffe. Mit irem Mann, eme Architäkt, däm syne drei Chinder un drei gmainsame Chinder, het d Gebert lang z [[Merdingen|Märdinge]] bi Fryburg gwohnt. Um die Zyt isch d Gebert in dr [[Anti-Atomkraft-Bewegung|Anti-AKW-Bewegig]] aktiv gsii. Wu ire Mann uf e Farm uf [[Namibia]] het welle uuswandere, het si d Gebert entschide, z Dytschland z blybe. Anne 1988 sin si gschide wore un d Gebert isch zu eire Elter uef Fryburg returchuu. E Zyt lang het si as Gstaltigstherapeuti in ere psychosomatische Klinik gschafft un isch uf [[Ägypten|Egypte]], [[Indien|Indie]] un in [[Jemen]] graist. Ab de 1990er Johr het si d Gebert rund 20 Johr lang stark in dr Fryburger Flichtlingshilf engaschiert, bim ''Südbadische Aktionsbündnis gegen Abschiebungen (SAGA)'', do het si iri iSprochchänntnis, vor allem Arabisch, guet chenne bruche. As fascht 60-Jehrigi het si zwee afrikanischi Buebe adoptiert, wu iri Eltere uf traumatischi Wys verlore ghaa hän. Hite sin di maischte vu de Biecher vu dr Gebert, ghere aber zue de Klassiker vum Genre. D Gebert het z Fryburg gläbt un het bis ins hoch Alter no all Dag gmolt un zaichnet. D Helga Gebert het am 2. Septämber 2026 im Alter vu 91&nbsp;Johr in ire Haimetstadt Fryburg im Brysgau d Auge fir immer zuegmacht.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.boersenblatt.net/news/helga-gebert-ist-gestorben-442121 |titel=Helga Gebert ist gestorben |werk=boersenblatt.net |sprache=de |datum=2026-09-25 |abruf=2026-09-25}}</ref> == Bibliografy == === Aigeni Biecher === * ''Zwei an einem Dienstag – Johann im Dorf und Jonny in der Stadt.'' Bildergeschichte. Beltz & Gelberg 1974. (Reihe ''Bilderbuch'', Band 13 * ''Irma sucht Eugen.'' Bildergeschichte. Beltz & Gelberg 1975 (Reihe ''Bilderbuch'', Band 17) * ''ABC, die Katze trinkt Kaffee. Bilder, Rätsel, Sprichwörter und viele Bildergeschichten.'' Beltz & Gelberg 1977 * ''Das große Rätselbuch.'' Beltz & Gelberg 1979 * ''Phantastische Märchen. Von Zwergen, Riesen & Drachen, von Meermädchen & Wassermännern.'' Beltz & Gelberg 1980 * ''Wer kennt die Namen? Allerhand Rätsel, Suchbilder und Sprichwörter zum Raten, eine ABC-Geschichte für Kinder, die gern raten und mitmachen.'' Beltz & Gelberg 1983 * ''Alte Märchen der Brüder Grimm.'' Beltz & Gelberg 1985 * ''Märchen von Wilhelm Hauff.'' Beltz & Gelberg 1986 * ''Riesen und Drachen. Märchen aus dem Englischen übertragen.'' Beltz & Gelberg 1988 * ''Woher und wohin? Märchen der Frauen.'' Beltz & Gelberg 1989 * ''Der Drache des Nordens. Ein Märchen aus dem Englischen übertragen.'' Beltz & Gelberg 1990 * ''Märchen von Ludwig Bechstein.'' Beltz & Gelberg 1994 * ''Meermädchen & Wassermänner. Märchen.'' Beltz & Gelberg 1995 * ''Sindbad.'' Beltz & Gelberg 1995 * ''Die sieben Söhne. Märchen der Männer.'' Beltz & Gelberg 1995 * ''Dschamila die Meerfrau. Geschichten aus Tausendundeiner Nacht.'' Beltz & Gelberg 1998 * ''Das Ebenholzpferd. Geschichten aus Tausendundeiner Nacht.'' Beltz & Gelberg 1996 * ''Hasan und die Vogelfrau.'' Beltz & Gelberg 1996 * ''Mutabor. Märchen der Verwandlung.'' Beltz & Gelberg 1999 * ''Aladin und die Wunderlampe. Geschichten aus Tausendundeiner Nacht.'' Beltz & Gelberg 2005 === Illuschtratione zue Biecher vu andere Autor*ne === * Frederik Hetmann: ''Wildwest-Show: Geschichten über Geschichten.'' Beltz & Gelberg 1973 * Mascha Kaléko: ''Feine Pflänzchen. Rosen, Tulpen, Nelken und nahrhaftere Gewächse.'' Eremiten-Presse 1976 * Simon un Desi Ruge: ''Katze mit Hut.'' Beltz & Gelberg 1980 * Simon un Desi Ruge ''Neues von der Katze mit Hut.'' Beltz & Gelberg 1984 * Claude Greis: ''Porcelin.'' Bayard 1999 * Iris Schürmann-Mock und Katrin Lankers: ''Weihnachtszeit. Ein Lesespaziergang durch den Advent.'' Gerstenberg 2011 * Jürg Amann: ''Mit großem Krach: Vom Reimen auf Biegen und Brechen.'' NordSüd-Verlag 2012 == Literatur == * {{AKL|50|467||Gebert-Knosp, Helga|Monika Spiller}} == Weblink == * Franz Schär: ''[https://www.maerchenstiftung.ch/Custom/Data/ckEditorFiles/Brauchtum/Mforum64DummlingeGebert.pdf Helga Gebert – Märchenillustratorin und Märchensammlerin / Von einer, die auszog, die Sprache der Bilder zu erwecken]'', (PDF; 0,5&nbsp;MB) * [[Waltraud Schwab]]: [https://taz.de/Der-Hausbesuch/!5499354/ ''Ein Widerspruchsgeist – Zwerge, Riesen, Wassergeister: In ihrer Freiburger Wohnung hat Helga Gebert Märchen illustriert, übersetzt und selbst geschrieben.''], TAZ, 4. Mai 2018 * Julia Littmann: [https://www.badische-zeitung.de/diese-freiburgerin-lebt-und-liebt-die-kunst--209211361.html ''Diese Freiburgerin lebt und liebt die Kunst''], Badische Zeitung, 9. Februar 2022 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Helga_Gebert|3 = dütsch |4 = 270833545 }} {{SORTIERUNG:Gebert, Helga}} [[Kategorie:Moler, Zeichner, Illustrator]] [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Übersetzer]] [[Kategorie:Verfasser vo Chinder- und Jugendliteratur]] [[Kategorie:Person (Friburg im Brisgau)]] [[Kategorie:Badener]] [[Kategorie:Dütsche]] [[Kategorie:Frau]] cxxcmoa871yx8vemtpqdd4zc19x6hpm Johanna Wokalek 0 95013 1089129 1089009 2026-10-01T19:41:46Z Holder 491 1089129 wikitext text/x-wiki [[Datei:AV0A3284 Johanna Wokalek (cropped).jpg|mini|d Johanna Wokalek, 2018]] D '''Johanna Wokalek''' (* [[3. März|3. Meerz]] [[1975]] z [[Freiburg im Breisgau|Fryburg]]) isch e [[Deutschland|dytschi]] [[Schauspieler|Schauspiileri]]. Ire Duurbruch het si 2003 as Lene im Haimetfilm ''Hierankl'' ghaa. == Lääbe == [[Datei:Oliver Mark - Johanna Wokalek, Vienna 2008.jpg|mini|d Johanna Wokalek, Wien 2008]] === Frieji Joor un Uusbildig === D Johanna Wokalek stammt us ere [[Siebenbürgen|siibebuurgische]] Familie vu Dekter un Apedeeker. Si isch as zwaits vu vier Chinder vum Hutdokter Heinrich-Franz Wokalek un syre Frau Angelika, geb. Bettermann, z Fryburg uf d Wält chuu un isch in de Fryburger Stadtdail [[Neuburg (Freiburg im Breisgau)|Neiburg]] un [[Wiehre|Wieri]] ufgwagse.<ref>{{Munzinger|00000026841|Abruf=2023-02-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.siebenbuerger.de/zeitung/pdfarchiv/suche/Johanna%20Wokalek/ |titel=Stichwort »Johanna Wokalek« |werk=Siebenbürgische Zeitung |abruf=2022-03-01}}</ref> In ire Schuelzyt am [[Friedrich-Gymnasium Freiburg| Friedrich-Gimnaasium]] het d Wokalek iri Liebi zum Theaterspiil entdeckt. Noch em Abituur isch si am Max-Reinhardt-Seminaar z [[Wien]] ufgnuu woore.<ref>{{Filmportal|653e06d3a85e4c138aa9fc40afbd7f08|Abruf=2022-02-13}}</ref> No in dr Zyt vu irem Stuudium (1994 bis 1998) het si im Film ''Aimée & Jaguar'' d Ilse näb dr [[Maria Schrader]] un [[Juliane Köhler (Schauspielerin)|Juliane Köhler]] gspiilt. === Theater === Anne 1996 het d Wokalek unter dr Reschy vum Paulus Manker ire Debüt bi de Wiener Feschtwuche im Stugg ''Alma – A Show Biz ans Ende'' gee, wu 1999 mit iire fir s Fäärnsee verfilmt wooren isch. Noch em Stuudium het si ne dreijeerig Engaschmänt am Theater [[Bonn]] ghaa. D Wokalek het deert unter dr Reschy vum Valentin Jeker unter anderem d Titelroll vu dr ''Rose Bernd'' vum [[Gerhart Hauptmann]] gspiilt. Fir iri Interpretazioon het si 1999 dr Alfred-Kerr-Daarstellerbryys iiberchuu. Syterhäär isch si am Wiener Burgtheater engaschiert gsii, wu si unter anderem d Titelrolle in s [[Heinrich von Kleist|Kleists]] ''Das Käthchen von Heilbronn'' un s [[Gotthold Ephraim Lessing|Lessings]] ''Emilia Galotti'' gspilt het. 2015 het si s Burgtheater verloo.<ref>{{Internetquelle |autor=Evelyn Finger |url=https://www.zeit.de/zeit-magazin/2017/27/johanna-wokalek-schauspielerin-das-war-meine-rettung |titel=Das war meine Rettung: "Ich hatte Angst, draußen im Leben etwas zu verpassen" |werk=ZEITMagazin |datum=2017-07-05 |abruf=2020-08-19}}</ref> Im Summer 2014 het d Wokalek bi de Salzburger Feschtspiil d Roll vu dr Charlotte Salomon in dr Uruffierig vu dr glyychnamige Oopere vum Marc-André Dalbavie ibernuu (Inszenerig: Luc Bondy), wu sälber dirigiert het. Anne 2019 isch d Johanna Wokalek fir ''Die Ratten'' in dr Inszenierig vu dr Andrea Breth an s Wiener Burgtheater retuurchuu. In däm Johr het me si an dr Syte vum Maik Solbach zum eerschte Mool im Danztheater ''Er nimmt sie an die Hand und führt sie in das Schloß, die anderen folgen'' vu dr [[Pina Bausch]] z Wuppertal chenne sää. 2020 het si deert d Zämenaarbet mit de ''Sieben Todsünden. Teil II: Fürchtet euch nicht'' fuurtgsetzt. === Film un Fäärnsee === Anne 2003 het d Wokalek d Roll vu dr Lene im kritische Haimetfilm ''Hierankl'', wu si mit vyyl Bryys defiir uuszaichnet wooren isch. 2004 isch si mit dr wyyblige Hauptroll Leila im Film ''Barfuss'' vum Til Schweiger bsetzt woore un het d Hauptroll vu dr jiidische Bankiersdoochter Ruth Goldfisch im Dreidailer ''Die Kirschenkönigin'' gspiilt. 2008 het si in ''Der Baader Meinhof Komplex'' vum Bernd Eichinger d Roll vu dr [[Rote Armee Fraktion|RAF]]-Terrorischti [[Gudrun Ensslin]] gspiilt. Im nämlige joor het d Wokalek im Bäärgstyygerdraama ''Nordwand'' vum Philipp Stölzl an dr Syte vum Benno Fürmann un em Florian Lukas d Fotorepoorteri Luise Fellner ge. 2009 het si statt dr Franka Potente d Hauptroll in dr Literatuurverfilmig ''Die Päpstin'' vum Sönke Wortmann ibernuu.<ref>vgl. {{Internetquelle |url=http://www.morgenpost.de/printarchiv/kultur/article102692589/Erst-Gudrun-Ensslin-jetzt-die-Paepstin.html |titel=Erst Gudrun Ensslin, jetzt die Päpstin |autor=Peter Zander |werk=Berliner Morgenpost |datum=2008-05-15 |seiten=21 |abruf=2024-07-06}}</ref> 2010 het d Wokalek in ''Die kommenden Tage'' d ''Cecilia Kuper'' daargstellt, wu in Terrorismus abglaitet. 2012 het si d Hauptroll vu dr Tiffany Blechschmid im Film ''Anleitung zum Unglücklichsein'' vu dr Sherry Hormann gspiilt. 2013 isch si d Hauptdaarstelleri im Musikvideo zum Lied ''Halo'' vu dr britische Popgruppe [[Depeche Mode]] gsii, wu s Video fir d Biineshow vu ire Delta-Machine-Tuur 2013/14 bruucht het. In dr Live-DVD ''Depeche Mode Live in Berlin'' het si druf zuesätzlig e Cameo-Ufdritt as Huer bi dr Akustik-Session im Berliner Bordell Bel Ami ghaa.<ref>Berliner: Kurier: Depeche Mode Geheimauftritt in Berliner Puff. 17. Novämber 2017</ref> Anne 2017 het d Wokalek d Claire Kornitzer im ZDF-Zweedailer ''Landgericht – Geschichte einer Familie'' vum Matthias Glasner gspiilt<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zdf.de/filme/landgericht |titel=Landgericht – Geschichte einer Familie |kommentar=Zweiteiliger Film im ZDF |abruf=2019-01-31}}</ref> un d Nora im Kinofilm ''Freiheit'' vum Jan Speckenbach, wu im Wettbewäärb vum [[Locarno Festival]] glofen isch. ''Landgericht – Geschichte einer Familie'' isch 2018 mit em Grimme-Bryys uuszaichnet woore. 2019 het me d Wokalek as ''Ditte Nansen'' in ''[[Deutschstunde (2019)|Deutschstunde]]'', ere Neiverfilmig vum Christian Schwochow vum glyychnamige Romaan vum Siegfried Lenz chenne sää. Im nämlige Joor het si d ''Linda'' im Draama ''Suicide Tourist – Es gibt kein Entkommen'' vum Jonas Alexander Arnby gspiilt. Syt 2023 spiilt si d Roll vu dr Kriminaalhauptkommissaari Cris Blohm in dr ARD-Krimiraie ''Polizeiruf 110'' as Noofolgeri vu dr Verena Altenberger.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/kultur/tv/johanna-wokalek-wird-neue-ermittlerin-im-muenchner-polizeiruf-110-a-3f739772-8709-4d6a-a255-7708ba547691 |titel=Johanna Wokalek wird neue Ermittlerin im »Polizeiruf 110« |datum=2022-07-17 |abruf=2022-07-17 |werk=Der Spiegel}}</ref> === Privaats === D Johanna Wokalek läbt z [[Paris]]<ref>Johanna Wokalek, Was ist eine Schweigeminute?, In: FAZ vum 4. Novämber 2020</ref> un isch mit em Dirigänt Thomas Hengelbrock ghyroote. Si hän zäme ne Suun. Dr Diplomaat un eemoolig Schef vum Protokoll im dytsche Uuswäärtigen Amt Karl Wokalek isch ire Unkel. == Uusglääseni Biinestugg == {{Mehrspaltige Liste |breite=35em |liste= * 1996: ''Alma – A Show Biz ans Ende'', Wiener Festwochen, Reschy: Paulus Manker * 1997: ''Die Familie Schroffenstein'', Schauspiel Bonn, Reschy: Dietrich Hilsdorf * 1997: ''Die Dreigroschenoper'', Burgtheater Wien, as ''Polly'', Reschy: Paulus Manker * 1999: ''Rose Bernd'', Schauspiel Bonn, Reschy: Valentin Jeker * 2000: ''Hamlet'', Salzburger Festspiele/Stuttgarter Schauspielhaus, Reschy: Martin Kušej * 2000: ''Die Möwe'', Burgtheater Wien, Reschy: Luc Bondy * 2001: ''Das Käthchen von Heilbronn'', Burgtheater Wien, Reschy: Andrea Breth * 2002: ''Das Maß der Dinge'', Salzburger Festspiele, Reschy: Igor Bauersima * 2003: ''Emilia Galotti'', Reschy: Andrea Breth * 2004: ''Die Katze auf dem heißen Blechdach'', Burgtheater Wien, Reschy: Andrea Breth * 2005: ''Don Carlos*'', Burgtheater Wien, Reschy: Andrea Breth * 2007: ''Some Girl(s)*'', Akademietheater Wien, Reschy: Dieter Giesing * 2008: ''Die Rosenkriege'', Burgtheater Wien, Reschy: Stephan Kimmig * 2010: ''Das Begräbnis'', Burgtheater Wien, Reschy: Thomas Vinterberg * 2011: ''Zwischenfälle'', Akademietheater Wien, Reschy: Andrea Breth * 2011: ''Platonov'', Akademietheater Wien, Reschy: Alvis Hermanis * 2013: ''Tartuffe'', Akademietheater Wien, Reschy: Luc Bondy * 2016: ''Jeanne d’Arc au bûcher'', Dresdner Philharmonie unter em Bertrand de Billy, Szeenischi Yyriichtig: Reto Nickler * 2019: ''Die Ratten'', Burgtheater Wien, Reschy: Andrea Breth * 2019: '' Er nimmt sie an die Hand und führt sie in das Schloß, die anderen folgen'', Tanztheater Wuppertal, Reschy: Pina Bausch * 2020: ''Die sieben Todsünden, Teil II: Fürchtet euch nicht'', Tanztheater Wuppertal, Reschy: Pina Bausch * 2023: ''Ich hab die Nacht geträumet. Ein Schauspiel mit Musik'', Berliner Ensemble, Reschy: Andrea Breth * 2025: ''Caché'' noch em Film vum Michael Haneke<ref>https://www.derstandard.at/story/3000000287749/volkstheater-ueberzeugt-mit-neuerzaehlung-von-hanekes-thriller-cache</ref>, Volkstheater Wien, Reschy: Felicitas Brucker * 2026: ''State of the Union. Eine Ehe in zehn Sitzungen'' noch em Buech vum Nick Hornby<ref>[https://www.volkstheater.at/produktion/2444629/state-of-the-union/2444717/ STATE OF THE UNION. Eine Ehe in zehn Sitzungen], volkstheater.at, abgerufen am 1. April 2026</ref>, Volkstheater Wien, Reschy: Jan Philipp Gloger }} == Filmografy == [[Datei:Johanna Wokalek (Berlin Film Festival 2011).jpg|mini|d Wokalek uf dr Berlinale 2011]] === Kino === {{Mehrspaltige Liste |liste = * 1998: ''Aimée & Jaguar'' * 2002: ''Hierankl'' * 2005: ''Barfuss'' * 2007: ''Weiße Lilien'' ''(Silent Resident)'' * 2008: ''Nordwand'' * 2008: ''Der Baader Meinhof Komplex'' * 2009: ''Die Päpstin'' * 2010: ''Die kommenden Tage'' * 2012: ''Anleitung zum Unglücklichsein'' * 2017: ''Freiheit'' * 2018: ''Wuff – Folge dem Hund'' * 2019: ''Deutschstunde'' * 2019: ''Suicide Tourist – Es gibt kein Entkommen'' * 2021: ''Beckenrand Sheriff'' * 2023: ''Sisi & Ich'' * 2024: ''Milch ins Feuer'' * 2024: ''The Exalted'' * 2026: ''Run Me Wild'' }} === Fäärnsee=== {{Mehrspaltige Liste | * 1998: ''Rose Bernd'' (Fäärnseefilm) * 1998: ''Der Laden'' (Dreidailer) * 1999: ''Alma – A Show Biz ans Ende'' (Fäärnseefilm) * 2002: ''Das letzte Versteck'' (Fäärnseefilm) * 2004: ''Die Kirschenkönigin'' (Dreidailer) * 2005: ''Don Carlos, Infant von Spanien'' (Fäärnseefilm) * 2006: ''Bella Block: Blackout'' (Fäärnseeraie) * 2008: ''Tatort: Der tote Chinese'' (Fäärnseeraie) * 2017: ''Landgericht – Geschichte einer Familie'' (Fäärnseefilm) * 2019: ''Tatort: Falscher Hase'' (Fäärnseeraie) * 2020: ''Spy City'' (Fäärnseeseerie, 6 Folge) * 2021: ''Am Anschlag – Die Macht der Kränkung'' (Fäärnseeseerie, 6 Folge) * 2022: ''Tatort: Saras Geständnis'' * 2022: ''Liberame: Nach dem Sturm'' (Fäärnseeseerie, 6 Folge) * syt 2023: ''Polizeiruf 110'' (Fäärnseeraie) }} == Heerbiecher un Heerspiil == * 2006: Johanna Wokalek liest ''Franziska Linkerhand.'' Brigitte Reimann, ISBN 3-86604-186-1. * 2008: ''Gretel Adorno – Walter Benjamin'': ''Briefwechsel.'' ISBN 978-3-940018-02-1. * 2009: ''Herzzeit: Briefwechsel.'' Ingeborg Bachmann – Paul Celan, ISBN 978-3-940018-03-8. * 2009: ''Die Päpstin: das Hörspiel zum Film.'' ISBN 978-3-86717-523-4. * 2019: Johanna Wokalek liest ''Laufen.'' Isabel Bogdan, ISBN 978-3-8398-1733-9. * 2020: ''Nelly B.s. Herz''. Aris Fioretos. Gelesen von Johanna Wokalek, ISBN 9783940018854. * 2021: Kazuo Ishiguro: ''Klara und die Sonne''. Gelesen von Johanna Wokalek, Random House Audio, ISBN 978-3-8371-5542-6 == Uuszaichnige == * 1999 ** Alfred-Kerr-Daarstellerbryys ** Feerderbryys vum Land Nordrhyy-Weschtfaale fir jungi Chinschtlerne un Chinschtler ** ''Noowugsschauspiileri bum Joor'' vu dr Theaterzytschrift „Theater heute“ * 2002 ** Feerderbryys Dytsche Film fir iri Daarstellig im Film ''Hierankl'' ** Nestroy-Theaterbryys – ''Beschte Noowugs''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nestroypreis.at/old/index245c.html?ID=28 |titel=NESTROY-Nominierungen 2000 – 2010 |werk=nestroypreis.at |abruf=2020-10-12}}</ref> * 2003 ** Bayerische Filmbryys fir iri Daarstellig im Film ''Hierankl'' * 2006 ** Europäische Shooting Star vu Dytschland vu dr European Film Promotion (EFP) im Rame vu dr [[Internationale Filmfestspiele Berlin|Berlinale]] ** Adolf-Grimme-Bryys fir iri Daarstellig im Film ''Hierankl'' (zäme mit Hans Steinbichler, Bella Halben, Barbara Sukowa, Josef Bierbichler un Peter Simonischek) * 2008 ** Bambi in dr Kategory ''Jurybryys Schauspiileri nazionaal'' fir iri Daarstellig im Film ''Der Baader Meinhof Komplex'' * 2009 ** Diva in dr Kategory ''Schauspiileri vum Joor'' fir iri „herausragende Leistungen im vergangenen Jahr [2008]“.<ref>{{Internetquelle |autor=Barbara Jänichen |url=https://www.morgenpost.de/printarchiv/leute/article103823653/Johanna-Wokalek-zur-Nummer-eins-gekuert.html |titel=Johanna Wokalek zur Nummer eins gekürt |werk=Berliner Morgenpost |datum=2009-01-28 |abruf=2020-08-19}}</ref> ** Nominierig fir dr Dytsch Filmbryys as ''Beschti Hauptdaarstelleri'' fir ''Der Baader Meinhof Komplex''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.welt.de/kultur/article3369406/Die-Nominierungen-im-Ueberblick.html |titel=Deutscher Filmpreis – Die Nominierungen im Überblick |werk=Die Welt |datum=2009-03-13 |abruf=2020-08-19}}</ref> * 2010 ** Jupiter Award – Publikumsbryys fir iri Daarstellig im Film ''Die Päpstin'' * 2018 ** Grimme-Bryys fir ''Landgericht – Geschichte einer Familie''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grimme-preis.de/archiv/2018/preistraeger/p/d/johanna-wokalek-1/ |titel=54. Grimme-Preis 2018 – Johanna Wokalek |werk=grimme-preis.de |abruf=2020-10-12}}</ref> * 2022 ** Bayerische Filmbryys fir ''Beckenrand Sheriff'' – Beschti Daarstelleri == Weblink == {{Commonscat|3=S}} * {{DNB-Portal|128643854}} * {{IMDb}} * {{Crew united Name}} * {{Filmportal|653e06d3a85e4c138aa9fc40afbd7f08}} * [https://players.de/actresses/johanna-wokalek/ Johanna Wokalek] bei der Agentur Players * {{Internetquelle |autor=Andrea Ritter |url=https://www.stern.de/kultur/film/johanna-wokalek-die-kunst-der-extreme-3747568.html |titel=Die Kunst der Extreme |werk=[[Stern (Zeitschrift)|Stern]] |datum=2008-10-04 |abruf=2020-10-12 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Bert Rebhandl |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/baader-meinhof-komplex-wie-konnte-gudrun-ensslin-das-tun-frau-wokalek-1106070.html |titel=„Baader-Meinhof-Komplex“: Wie konnte Gudrun Ensslin das tun, Frau Wokalek? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]] |datum=2008-09-19 |abruf=2020-10-12 |abruf-verborgen=1}} == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Johanna_Wokalek|3 = dütsch |4 = 270862665 }} {{SORTIERUNG:Wokalek, Johanna}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Hörspiilsprächer]] [[Kategorie:Dütsche]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Frau]] 7uww9wtt59l7zfb4g8emex0qidvtvc8 Wiehre (Freiburg im Breisgau) 0 95014 1089131 2026-10-01T19:43:08Z Holder 491 Dr Holder het d Seite [[Wiehre (Freiburg im Breisgau)]] uf [[Wiehre]] verschobe: wie uf dr dewiki 1089131 wikitext text/x-wiki #WEITERLEITUNG [[Wiehre]] 52rznr1ca6r0pm7k8ffbwxi239gkdou Ninon Haït-Weyl 0 95015 1089136 2026-10-02T04:39:27Z Holder 491 Die Syte isch nöi erstellt worde: [[Datei:Ninon_Weyl.jpg|mini|d Ninon Haït-Weyl (1942)]] D '''Ninon Haït-Weyl''' (* [[2. April]] [[1911]] z [[Mülhausen|Mìlhüüsa]], [[Département Haut-Rhin]]; † [[5. Oktober]] [[2007]] z [[Fontainebleau]], [[Département Seine-et-Marne]]) isch [[Frankreich|Franzeesi]] un Mitgliid vu dr [[Résistance]] gsii. == Lääbe == iber d [[Shatta Simon]] het d Haït-Weyl dr [[Robert Gamzon]] (1905–1961) chännegleert un het si druf in ire Haimet Elsass|E… 1089136 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ninon_Weyl.jpg|mini|d Ninon Haït-Weyl (1942)]] D '''Ninon Haït-Weyl''' (* [[2. April]] [[1911]] z [[Mülhausen|Mìlhüüsa]], [[Département Haut-Rhin]]; † [[5. Oktober]] [[2007]] z [[Fontainebleau]], [[Département Seine-et-Marne]]) isch [[Frankreich|Franzeesi]] un Mitgliid vu dr [[Résistance]] gsii. == Lääbe == iber d [[Shatta Simon]] het d Haït-Weyl dr [[Robert Gamzon]] (1905–1961) chännegleert un het si druf in ire Haimet [[Elsass|Elsiss]] fir däm sy [[Pfadfinder|Bfaadfinderbeweegig]] ''Èclaireurs israélites de France'' (EIF) yygsetzt. No dr dytsche Bsetzig vu Frynkryych im [[Zweiter Weltkrieg| Zweete Wältchrieg]] 1940 het si d Haït-Weyl dr Résistance aagschlosse un het Wiiderstand geege d Bolitik vum [[Philippe Pétain]] ([[Vichy-Regime]]) glaischtet. Doo het si mit em Alexandre Glasberg (1902–1981) zämegschafft, aber au mit em Marc Hagenau (1904–1944), wu si s ''Réseau Garel''<ref>Gännt no däm sym Grinder Georges Garel (1909–1979).</ref> mit em unterstitzt het. Im Wiiderstand geege di dytsch Bsetzig isch si unter em [[Pseudonym]] ''Nicole Harcourt'' ufdrätte. Au wu anne 1943 d Hilfsorganisazioon fir jiidischi Chinder Œuvre de secours aux enfants (OSE) uf [[Genf|Gämf]] verlait wooren isch, het d Haït-Weyl vor Ort fir d OSE gschafft; unterstitzt wooren isch si dooderby u.&nbsp;a. vu dr Elisabeth Hirsch (1913–1996), dr jingere Schweschter vum Shatta Simon, un dr Ruth Lambert (1914–1996), ere Verdröute vum Abbé Glasberg. No em Änd vum Chrieg het si d Haït-Weyl z Fontainebleau niidergloo. Si isch anne 2007 gstoorewb un isch deert au vergraabe woore. == Literatuur == * Lucien Lazare: ''La résistance juive en France''. Stock, Paris 1987, ISBN 2-234-02080-8. * Catherine Richet: ''Organisation juive de combat. Résistance-sauvetage France 1940–1945'' (= Autrement, Band 124). Édition Autrement, Paris 2006, ISBN 978-2-7467-0902-7. * Susan Zuccotti: ''The Holocaust, the French and the Jews''. University Press, Lincoln, Nebr. 1999, ISBN 0-80-32-9914-1. == Fueßnote == <references /> == Weblink == * [https://museedelaresistanceenligne.org/media11089-Ninon-Hait-ne-Weyl Ninon Haït née Weyl] bim Musée de la Résistance en ligne {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Ninon_Haït-Weyl |3 = dütsch |4 = 253284599 }} {{SORTIERUNG:HaitWeyl, Ninon}} [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Frau]] rqhze5t5yx6lcpk5eefug24ect54vb0 1089147 1089136 2026-10-02T04:55:22Z Holder 491 /* Lääbe */ 1089147 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ninon_Weyl.jpg|mini|d Ninon Haït-Weyl (1942)]] D '''Ninon Haït-Weyl''' (* [[2. April]] [[1911]] z [[Mülhausen|Mìlhüüsa]], [[Département Haut-Rhin]]; † [[5. Oktober]] [[2007]] z [[Fontainebleau]], [[Département Seine-et-Marne]]) isch [[Frankreich|Franzeesi]] un Mitgliid vu dr [[Résistance]] gsii. == Lääbe == Iber dr [[Shatta Simon]] het d Haït-Weyl dr [[Robert Gamzon]] (1905–1961) chännegleert un het si druf in ire Haimet [[Elsass|Elsiss]] fir däm sy [[Pfadfinder|Bfaadfinderbeweegig]] ''Èclaireurs israélites de France'' (EIF) yygsetzt. No dr dytsche Bsetzig vu Frynkryych im [[Zweiter Weltkrieg| Zweete Wältchrieg]] 1940 het si d Haït-Weyl dr Résistance aagschlosse un het Wiiderstand geege d Bolitik vum [[Philippe Pétain]] ([[Vichy-Regime]]) glaischtet. Doo het si mit em Alexandre Glasberg (1902–1981) zämegschafft, aber au mit em Marc Hagenau (1904–1944), wu si s ''Réseau Garel''<ref>Gännt no däm sym Grinder Georges Garel (1909–1979).</ref> mit em unterstitzt het. Im Wiiderstand geege di dytsch Bsetzig isch si unter em [[Pseudonym]] ''Nicole Harcourt'' ufdrätte. Au wu anne 1943 d Hilfsorganisazioon fir jiidischi Chinder Œuvre de secours aux enfants (OSE) uf [[Genf|Gämf]] verlait wooren isch, het d Haït-Weyl vor Ort fir d OSE gschafft; unterstitzt wooren isch si dooderby u.&nbsp;a. vu dr Elisabeth Hirsch (1913–1996), dr jingere Schweschter vum Shatta Simon, un dr Ruth Lambert (1914–1996), ere Verdröute vum Abbé Glasberg. No em Änd vum Chrieg het si d Haït-Weyl z Fontainebleau niidergloo. Si isch anne 2007 gstoorewb un isch deert au vergraabe woore. == Literatuur == * Lucien Lazare: ''La résistance juive en France''. Stock, Paris 1987, ISBN 2-234-02080-8. * Catherine Richet: ''Organisation juive de combat. Résistance-sauvetage France 1940–1945'' (= Autrement, Band 124). Édition Autrement, Paris 2006, ISBN 978-2-7467-0902-7. * Susan Zuccotti: ''The Holocaust, the French and the Jews''. University Press, Lincoln, Nebr. 1999, ISBN 0-80-32-9914-1. == Fueßnote == <references /> == Weblink == * [https://museedelaresistanceenligne.org/media11089-Ninon-Hait-ne-Weyl Ninon Haït née Weyl] bim Musée de la Résistance en ligne {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Ninon_Haït-Weyl |3 = dütsch |4 = 253284599 }} {{SORTIERUNG:HaitWeyl, Ninon}} [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Frau]] km9jxkpciy5zfxnomztaiqyz690p2jq 1089148 1089147 2026-10-02T04:55:35Z Holder 491 1089148 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ninon_Weyl.jpg|mini|d Ninon Haït-Weyl (1942)]] D '''Ninon Haït-Weyl''' (* [[2. April]] [[1911]] z [[Mülhausen|Mìlhüüsa]], [[Département Haut-Rhin]]; † [[5. Oktober]] [[2007]] z [[Fontainebleau]], [[Département Seine-et-Marne]]) isch [[Frankreich|Franzeesi]] un Mitgliid vu dr [[Résistance]] gsii. == Lääbe == Iber dr [[Shatta Simon]] het d Haït-Weyl dr [[Robert Gamzon]] (1905–1961) chännegleert un het si druf in ire Haimet [[Elsass|Elsiss]] fir däm sy [[Pfadfinder|Bfaadfinderbeweegig]] ''Èclaireurs israélites de France'' (EIF) yygsetzt. No dr dytsche Bsetzig vu Frynkryych im [[Zweiter Weltkrieg| Zweete Wältchrieg]] 1940 het si d Haït-Weyl dr Résistance aagschlosse un het Wiiderstand geege d Bolitik vum [[Philippe Pétain]] ([[Vichy-Regime]]) glaischtet. Doo het si mit em Alexandre Glasberg (1902–1981) zämegschafft, aber au mit em Marc Hagenau (1904–1944), wu si s ''Réseau Garel''<ref>Gännt no däm sym Grinder Georges Garel (1909–1979).</ref> mit em unterstitzt het. Im Wiiderstand geege di dytsch Bsetzig isch si unter em [[Pseudonym]] ''Nicole Harcourt'' ufdrätte. Au wu anne 1943 d Hilfsorganisazioon fir jiidischi Chinder Œuvre de secours aux enfants (OSE) uf [[Genf|Gämf]] verlait wooren isch, het d Haït-Weyl vor Ort fir d OSE gschafft; unterstitzt wooren isch si dooderby u.&nbsp;a. vu dr Elisabeth Hirsch (1913–1996), dr jingere Schweschter vum Shatta Simon, un dr Ruth Lambert (1914–1996), ere Verdröute vum Abbé Glasberg. No em Änd vum Chrieg het si d Haït-Weyl z Fontainebleau niidergloo. Si isch anne 2007 gstoorbe un isch deert au vergraabe woore. == Literatuur == * Lucien Lazare: ''La résistance juive en France''. Stock, Paris 1987, ISBN 2-234-02080-8. * Catherine Richet: ''Organisation juive de combat. Résistance-sauvetage France 1940–1945'' (= Autrement, Band 124). Édition Autrement, Paris 2006, ISBN 978-2-7467-0902-7. * Susan Zuccotti: ''The Holocaust, the French and the Jews''. University Press, Lincoln, Nebr. 1999, ISBN 0-80-32-9914-1. == Fueßnote == <references /> == Weblink == * [https://museedelaresistanceenligne.org/media11089-Ninon-Hait-ne-Weyl Ninon Haït née Weyl] bim Musée de la Résistance en ligne {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Ninon_Haït-Weyl |3 = dütsch |4 = 253284599 }} {{SORTIERUNG:HaitWeyl, Ninon}} [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Frau]] hekw7o04m24ee5upzve1ryxzbk7gj2w 1089149 1089148 2026-10-02T04:56:00Z Holder 491 1089149 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ninon_Weyl.jpg|mini|d Ninon Haït-Weyl (1942)]] D '''Ninon Haït-Weyl''' (* [[2. April]] [[1911]] z [[Mülhausen|Mìlhüüsa]], [[Département Haut-Rhin]]; † [[5. Oktober]] [[2007]] z [[Fontainebleau]], [[Département Seine-et-Marne]]) isch [[Frankreich|Franzeesi]] un Mitgliid vu dr [[Résistance]] gsii. == Lääbe == Iber dr [[Shatta Simon]] het d Haït-Weyl dr [[Robert Gamzon]] (1905–1961) chännegleert un het si druf in ire Haimet [[Elsass|Elsiss]] fir däm sy [[Pfadfinder|Bfaadfinderbeweegig]] ''Èclaireurs israélites de France'' (EIF) yygsetzt. No dr dytsche Bsetzig vu Frynkryych im [[Zweiter Weltkrieg| Zweete Wältchrieg]] 1940 het si d Haït-Weyl dr Résistance aagschlosse un het Wiiderstand geege d Bolitik vum [[Philippe Pétain]] ([[Vichy-Regime]]) glaischtet. Doo het si mit em Alexandre Glasberg (1902–1981) zämegschafft, aber au mit em Marc Hagenau (1904–1944), wu si s ''Réseau Garel''<ref>Gnännt no däm sym Grinder Georges Garel (1909–1979).</ref> mit em unterstitzt het. Im Wiiderstand geege di dytsch Bsetzig isch si unter em [[Pseudonym]] ''Nicole Harcourt'' ufdrätte. Au wu anne 1943 d Hilfsorganisazioon fir jiidischi Chinder Œuvre de secours aux enfants (OSE) uf [[Genf|Gämf]] verlait wooren isch, het d Haït-Weyl vor Ort fir d OSE gschafft; unterstitzt wooren isch si dooderby u.&nbsp;a. vu dr Elisabeth Hirsch (1913–1996), dr jingere Schweschter vum Shatta Simon, un dr Ruth Lambert (1914–1996), ere Verdröute vum Abbé Glasberg. No em Änd vum Chrieg het si d Haït-Weyl z Fontainebleau niidergloo. Si isch anne 2007 gstoorbe un isch deert au vergraabe woore. == Literatuur == * Lucien Lazare: ''La résistance juive en France''. Stock, Paris 1987, ISBN 2-234-02080-8. * Catherine Richet: ''Organisation juive de combat. Résistance-sauvetage France 1940–1945'' (= Autrement, Band 124). Édition Autrement, Paris 2006, ISBN 978-2-7467-0902-7. * Susan Zuccotti: ''The Holocaust, the French and the Jews''. University Press, Lincoln, Nebr. 1999, ISBN 0-80-32-9914-1. == Fueßnote == <references /> == Weblink == * [https://museedelaresistanceenligne.org/media11089-Ninon-Hait-ne-Weyl Ninon Haït née Weyl] bim Musée de la Résistance en ligne {{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Ninon_Haït-Weyl |3 = dütsch |4 = 253284599 }} {{SORTIERUNG:HaitWeyl, Ninon}} [[Kategorie:Person (Résistance)]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Frau]] m8obv3t5ow67ogcv47k62f9vd74104x Kategorie:Person (Résistance) 14 95016 1089137 2026-10-02T04:41:06Z Holder 491 Die Syte isch nöi erstellt worde: [[Kategorie:Résistance]] [[Kategorie:Gschichtligi Person]] 1089137 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Résistance]] [[Kategorie:Gschichtligi Person]] lql25n0gk4dtxv0v4s5zyx4nl2uw12u 1089152 1089137 2026-10-02T04:59:11Z Holder 491 1089152 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Résistance]] [[Kategorie:Person (Frankriich)]] [[Kategorie:Gschichtligi Person]] 6c5y27l04xro7rbra3g8ka1nwtq2pfg Diskussion:Ninon Haït-Weyl 1 95017 1089146 2026-10-02T04:53:54Z Holder 491 Die Syte isch nöi erstellt worde: {{Hinweisbaustein |vollbreit=0 |class=centered |style={{{style|}}} |INHALT= [[Datei:Purple Venus symbol.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|links|Dekoration]] [[Datei:Star of David Barnstar.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|rechts|Dekoration]] Där Artikel isch im Rame vum :de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|Wikipedia-Projäkt ''Jüdische Frauen im… 1089146 wikitext text/x-wiki {{Hinweisbaustein |vollbreit=0 |class=centered |style={{{style|}}} |INHALT= [[Datei:Purple Venus symbol.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|links|Dekoration]] [[Datei:Star of David Barnstar.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|rechts|Dekoration]] Där Artikel isch im Rame vum [[:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|Wikipedia-Projäkt ''Jüdische Frauen im Widerstand'']] gschriibe woore. }} 75l5sr2on87mjmmcfdomcop6xo2dzd3 Kategorie:Résistance 14 95018 1089151 2026-10-02T04:57:22Z Holder 491 Die Syte isch nöi erstellt worde: [[Kategorie:Zweite Wältchrieg]] [[Kategorie:Französischi Gschicht]] [[Kategorie:Belgischi Gschicht]] 1089151 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Zweite Wältchrieg]] [[Kategorie:Französischi Gschicht]] [[Kategorie:Belgischi Gschicht]] 44m4hyqvzje4e0xaxzkyqdljdc45wuo