Rimella

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gsw">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>alswiki</dbname>
    <base>https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medium</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Benutzer</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Benutzer Diskussion</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia Diskussion</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datei</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datei Diskussion</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki Diskussion</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Vorlage</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Vorlage Diskussion</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hilfe</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hilfe Diskussion</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorie Diskussion</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal Diskussion</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Buech</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Buech Diskussion</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wort</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Wort Diskussion</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Text</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Text Diskussion</namespace>
      <namespace key="108" case="first-letter">Spruch</namespace>
      <namespace key="109" case="first-letter">Spruch Diskussion</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">Nochricht</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">Nochricht Diskussion</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Rimella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20792</id>
    <revision>
      <id>1089158</id>
      <parentid>1089100</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T12:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nomool e baar Bilder */ + 2</comment>
      <origin>1089158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14700" sha1="2tw9n3gyueprqdrpmwmpo4kyk48fv6n" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Remmalju}}
{{Infobox Ort in Italien
|nomeComune = Remmalju
|linkStemma =  Rimella-Stemma.png
|regione = Piemont
|provincia = Vercelli
|siglaRegione = PMN
|siglaProvincia = VC
|latitudineGradi = 45
|latitudineMinuti = 54
|latitudineSecondi = 0
|longitudineGradi = 8
|longitudineMinuti = 11
|longitudineSecondi = 0
|mappaX = 42
|mappaY = 43
|altitudine = 1182 
|superficie = 29
|abitanti = 134
|anno = 10-2007
|densita = 4,62
|frazioni = Chiesa (zar Chiljchu),'' Grondo ''(Grund),'' Pianello ''(en d Aggu),'' Prati ''(en Matte),'' Riva ''(Rivu),'' Roncaccio Inferiore ''(en du Nidru),'' Roncaccio Superiore ''(en dun Obru),'' San Gottardo ''(Rund),'' Sant’Anna ''(Tossu),'' Sant'Antonio ''(zum Gràziànu),'' Sella ''(d Ŝchàttàl),'' Villa Inferiore ''(Nìder Dörf),'' Villa Superiore ''(Ober Dörf)''
|comuniLimitrofi = [[Bannio Anzino]] (VB), [[Calasca-Castiglione]] (VB), [[Cravagliana]], [[Fobello]], [[Valstrona]] (VB)
|cap = 13020
|prefisso = 0163
|istat = 002113
|fiscale = H293
|nomeAbitanti = Walserisch: Remmaljurolit, Ital.: rimellesi
|patrono = San Michele &lt;!-- [[San Pietro]]--&gt;
|festivo = 29. Septämber
|sito =  &lt;!-- http://www.comune.bovezzo.bs.it/ --&gt;
}}
'''Remmalju''', au '''Remmaljo''' gschriibe ([[Italienische Sprache|idalieenisch]]: ''Rimella,'' uf [[Piemontesische Sprache|piemonteesisch]]: ''Rimèla'') isch e [[Walser]]doorf im Landwassertal (ital. ''Val Mastallone''), eme Sydedaal vùm [[Valsesia|Tseschrutol]] in dr idalieenische Provinz [[Provinz Vercelli|Vercelli]] (VC), Region [[Piemont]].

Noochbergmaine vù Remmalju sin Bannio Anzino (i dr Provinz [[Provinz Verbano-Cusio-Ossola|Verbano-Cusio-Ossola]] (VB)), Calasca-Castiglione (VB), Cravagliana, Fobello un [[Valstrona]] (VB).

== Wyyler ==
Wie vyyli Gmaine in dr [[Alpen|Alpe]] bschdood Remmalju us vyyle chlaine Wyyler (remmaljertitschu: ''Kàntung''): ''zar Chiljchu'' (ital. Chiesa) ùf 1176&amp;nbsp;m, ''Eebe'' (ital. Ebe) ùf 1194&amp;nbsp;m, ''Grund'' (ital. Grondo) ùf 961&amp;nbsp;m, ''Mànjerung / Oberaku'' (ital. Magnoronco), ''en d Aku'' (ital. Pianello) ùf 1085&amp;nbsp;m, ''en Màtte'' (ital. Prati) 1218&amp;nbsp;m, ''en du Niidru'' (ital. Roncaccio Inferiore) ùf 1124&amp;nbsp;m, ''en dun Oobru'' (ital. Roncaccio Superiore) ùf 1179&amp;nbsp;m, ''zum Trog / Erörtu'' (ital. Sant’Anna) ùf 1321&amp;nbsp;m, ''zum Summerziànu'' (ital. Sant’Antonio) ùf 1151&amp;nbsp;m, ''a Runt'' (ital. San Gottardo) ùf 1329&amp;nbsp;m, ''d Schàttàl'' (ital. Sella) ùf 1287&amp;nbsp;m, ''Nìderdörf'' (ital. Villa Inferiore) ùf 1100&amp;nbsp;m, ''ds Döörf / Oberdörf'' (ital. Villa Superiore) ùf 1333&amp;nbsp;m, ''Riiwu'' (ital. Riva) ùf 1161&amp;nbsp;m.

D Gmain zied sich vù dr Giiwlu-Schlucht ùf 875 Meter Hèèchi bis zem Kupschu (Monte Capezzone) ùf 2441&amp;nbsp;m Hèèchi.

== Natur ==
E grosse Dail vù dr Gmai ligd im [[Naturschutzgebiet|Naturpark]] ''Parco naturale dell’Alta Val Sesia e dell’Alta Val Strona''.

== Yywooner ==
D Yywoonerzaal isch z Remmalju syder em 19. Joorhùndert al mee zrùg gange. In e Dail Wyyler woond midlerwyyli nieme me, z.&amp;nbsp;B. en du Niidru, en dun Oobru, Eebe, zum Trog, Riiwu, zum Summerziànu.
{| {{prettytable}}
|-
| '''Joor''' || 1631|| 1783|| 1801|| 1831|| 1861|| 1871|| 1881|| 1901|| 1911 || 1921 || 1931 || 1936 || 1951 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || 2001 || 2011 || 2021
|-
| '''Yywooner z Remmalju'''|| 964|| 1062|| 1175|| 1381 || 1255 || 1327 || 1232 || 1007 || 963 || 900 || 754 || 656 || 565 || 432 || 315 || 269 || 195 || 142 || 137 || 133 
|-
|}

Wel s z Remmalju al weeniger Yywooner hed, sin au d Schuele gschlose woore: die vù zum Summerziànu ane 1959, die z ä Runt ane 1975. D ledschd Schuel zar Chiljchu isch ane 1993 zueggange.

== Gschiichd ==
[[Datei:Rimella.JPG|mini|250px|''zar Chiljchu'']]
[[Datei:Rimella (VC) hamlet San Gottardo - Runt 2.jpg|mini|''ä Runt'']]
[[Datei:Altemberg da Monte Capio.jpg|mini|Dr ''Altemberg'']]

=== vùm Bied ===
S Bied vùm Landwassertal isch e Lèèche vù dr Groofe vù Biandrate gsii. Wù dr Chaiser [[Friedrich I. Barbarossa]] d Schlachd bi Legnano ane 1176 verloore ghaa hed, hän di lombaardische Schded d Bùùrg Biandrate niiderbränd. D Groofe hän si drno mid dr Schdad [[Vercelli]] verbinded. Ane 1305 isch s Landwassertal vù dr Groofe vù Biandrate ùùabhängig woore ùn d Gmaine sin as „ryychsùùmidelbaari Bied“ im e Ryychsvikar ùnderschdeld woore. Wù dr Ryychsvikar Gian Galeazzo Visconti ane 1305 Herzog vù [[Mailand]] wooren isch, isch s Landwassertal derno zem Herzogtum Mailand chùù.

Kampel (idalieenisch Campello Monti) isch ane 1814 e aigeschdändigi Gmai woore. 1929 isch des Doorf zue dr gressere Gmai [[Valstrona]] chùù.

Ane 1861 isch Remmalju zùm neie [[Königreich Italien|Cheenigryych Idalie]] chùù. 

Im [[Zweiter Weltkrieg|Zwaide Waldchrieg]] isch Remmalju zwai Mool vù dydsche Flùùgzyyg bombardierd woore.

=== vù dr Walsersiidlig ===
[[Datei:Walser Italien.JPG|mini|di italienische Siidwalsergmaine]]
D Kapitel vù dr Chleeschder ''San Giuliano'' vù Gozzano ùn ''San Giulio'' vù Orta, baidi am Ortasee, hän scho vor em Joor 1000 groosi [[Alp (Bergweide)|Alpflèchine]] im ooberschde Mastallonedaal ùn em Stronadaal ghaa. D Alp Remmalju wird ane 1011 s èèrschd Mool in ere Uurkùnd gnänd. 1228 schdood si im Verzaichnis vum Chlooschder ''San Giulio''. Ane 1255 hed s Kapitel d Alpe Rimella ùn Rotunda an drèi Mane us em schwyzerische [[Kanton Wallis|Wallis]] verpaachded: an dr Johannes vu [[Visperterminen|Tärbinnu]], dr Ancelmus, Sùùn vùm Johannis de Monte ùn dr Guillelmus vù [[Saas-Balen|Saas-Bale]]. Ai Joor schbeeder sin zue dääne drèi Päächder no nyyn anderi Familieooberhaibder derzue chùù, wù di maischde dervù au us em Wallis chùù sin.

Kampel isch s èèrschd Mool im Joor 1432 gnänd.

Am 15./16. Sebdämber 1964 hed s International Walserdräfe z Remmalju ùn z [[Alagna Valsesia|Im Land]] schdad gfùnde mid Delegatione vù dr [[Schweiz|Schwyz]], vù [[Vorarlberg|Voradelbeärg]], vù [[Liechtenstein|Liechtestaa]] ùn vù Italie. Dr èèrschd Daag isch z Remmalju gsii, dr zweed z Im Land.

== Chilche ==
Di èèrschd Chilche isch z Remmalju ane 1512 böue woore, e aigeni Bfaargmai (parrochia) isch Remmalju derno 1528 woore. 

Kampel isch ane 1597 vù dr Bfaargmai Remmalju gleesd ùn an d Bfaargmai Forno (Valstrona) aagschlose woore.

Di hidig Chilche isch in dr Joor 1781–1788 böue woore.

== Verwaldig ==
Dr Schindeg (ital. sindaco, dr Bùùrgemaischder) vù Remmalju isch syder 2015 dr Riccardo Peco.

== Museum ==
[[Datei:Rimella (VC) Museo Walser (ethnographic museum).jpg|mini|s Walsermuseum]]
S ''Museum Giovanni Battista Filippa'' isch e Samlig, wù dr Remmaljer ''Giovanni Battista Filippa'' (1778–1838) im Lauf vù syym Lääbe ùn syyne Raise zämedraid hed: Biecher, Minze, Waffe, uusgschdobfdi Dierer, Fossilie, Mineralie usw. Är isch Soldaad gsii in dr Napoleonische Chrieg ùn hed dooderbyy „Kuriositäte“ vù alem Meeglige zämegsamled. Ane 1834 hed er syyni Samlig dr Gmai Remmalju gschänggd. Zèèrschd ùnder em Name ''Gabinetto di curiosità e cose rare,'' schbeeder as ''Museo Giovanni Battista Filippa'' isch die Samlig z Remmalju zar Chiljchu uusgschdeld.

== Dialekt ==
Lueg dr ''Haubdartikel'' [[Rimelladeutsch|Remmaljertittschu]]

Remmaljertittschu isch dr [[Höchstalemannisch|hegschdalemanisch]] Dialäkt vù Remmalju. Au im Remmaljertittschu finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt:
*Di ahd. vole Vokal sin au in ùùbetoonde Silbe no erhalde: ''Beero'' (dt. Bär), ''getragut'' (dt. getragen)
*Endrùndig vù mhd. ü, ö, üe usw.: ''mied'' (dt. müde), ''beesch'' (dt. böse)
*Mhd. û, ou sin palatalisierd: ''Hüt'' (dt. Haut), ''Löib'' (dt. Laub)
*Mhd. –nk isch verschoobe zue –nch: ''trengchu'' (dt. trinken)
*Mhd. –rn erschyynd as –ru, z. B. ''gèèru'' (dt. gern)
*Mhd. –hs erschyynd as –ks, z. B. ''Wuksch'' (dt. Fuchs)
*German. s isch in vyyle Wèèrder palatalisierd zue sch, z. B. in ''ṣche'' (dt. sie), ''ènsch'' (dt. uns), ''Cheesch'' (dt. Käse)
*S ùn sch sin vor Vokal ùn vor w imer schdimhafd: ''baṣur'' (dt. besser), ''ṣchèège'' (dt. sagen)
*In dr Diphtheng mhd. ie, üe, uo isch dr Toon ùf dr zwaid Dail verschoobe: ''wljeegu'' (dt. fliegen), ''gjööd'' (dt. gut), ''Mjööme'' (dt. Tante)

Syder em 17. Jh. gid s kaini dydsche Näme me in Urkùnde vù Remmalju. Ane 1829 isch di dydsch Schbrooch in dr Schuel verbode woore.

&lt;br /&gt;''Wievyyl vù dr Remmaljer chene no Remmaljertittschu?''
&lt;br /&gt;D Remmaljer hän lang ùnderenand dr Dialäkt bruuchd, aber wel al mee Lyd fùùrd zooge sin, gid s al weeniger Lyd, wù no Remmaljertittschu chene schwäze. Am Aafang vùm 20. Jh. hän vù 1000 Yywooner no 998 Remmaljertittschu gschwäzd. Aafangs 70er Joor, wù dr [[Marco Bauen]] syyni Ùndersuechig gmachd hed, hän au no faschd ali Yywooner dr Walserdialäkt gschwäzd.

D [[Maria Concetta Di Paolo]] hed ane 1999 e Schtudie verefendligd, wù si d Dialäktkompetänz vù dr Siidwalser Gmaine din ùndersuechd hed. D Daate fir Remmalju sin ùfgnùù woore vùm Angelo Dago.
{| {{prettytable}}
|-
| '''Joor''' || '''Yywooner''' || '''Dialäkt aktiv''' || '''Dialäkt passiv'''
|-
| '''1971''' || 320 || 319 (99,7 %) || 1  (0,3 %)
|-
| '''1993''' || 152 || 102 (67,1 %) || 34 (22,4 %) 
|-
| '''1996''' || 159 || 90 (56,6 %) || 33 (20,8 %) 
|-
|}

Vù dääne 90 aktive Dialäktschprächer ane 1996 sin 34 iiber 65 gsii, 27 zwische 51 ùn 65, 18 zwische 36 ùn 50, 7 zwische 26 ùn 35 ùn 4 ùnder 26.

Vù dääne 33 passive Dialäktschprächer ane 1996 sin 3 iiber 65 gsii, 4 zwische 51 ùn 65, 5 zwische 36 ùn 50, 14 zwische 26 ùn 35 ùn 7 ùnder 26.

S ''Centro Studi Walser Rimella'' hed syd dr 1990er-Joor e Zyylede Biecher uusegee, wù s ùm d Walserkultuur vù Remmalju good.&lt;ref&gt;[http://www.centrostudiwalserrimella.it/ Centro Studi Walser Rimella]&lt;/ref&gt;

== Literatur ==
* ''Atlante Toponomastico del Piemonte Montano'' Nr. 31: ''Rimella''. Hg. von der Università degli Studi di Torino und der Region Piemont. Turin 2007 [Flurnamensammlung, -erklärung und -karte].
* [[Marco Bauen]]: ''Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont).'' Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28).
* Centro Studi Walser (Hg.): ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano–Tittschu.'' Koordination: [[Dino Vasina]]. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 1995.
* Centro Studi Walser (Hg.): ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Tittschu–Italiano.'' Koordination: Dino Vasina. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2005.
* Centro Studi Walser (Hg.): ''Il popolo di migranti a sud delle Alpi. I Walser a Rimella e in Valsesia.'' &lt;!--Ort?--&gt; 2009.
* [[Maria Concetta Di Paolo]]: ''Inchiesta demografica e sociolinguistica''. In: Studi alemannici I. Edizioni dell’Orso, Alessandria 1999, S.&amp;nbsp;175–222.
* Maria Concetta Di Paolo: ''Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia.'' Edizioni dell’Orso, Alessandria 2018 (Dissertation Univ. Zürich 2017) (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 8).
* [[Elisabetta Fazzini Giovannucci]]: ''Die alemannischen Dialekte im westlichen Norditalien. Ein Forschungsbericht.'' Franz Steiner Verlag, Wiesbaden 1978 (ZDL Beihefte 28).
* Hans Kreis: ''Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.'' Francke Verlag, Bern 1958.
* Luigi Rinoldi: ''La storia di Rimella – Sua origine – Usi – Costumi e sviluppo demografico.'' &lt;!--Ort?--&gt; 2005.
* Silke La Rose: ''Walser Recht ennetbirgen – Ein Beitrag zu Ursprung und Verlaufsbedingungen der Walserwanderung – Teil II: Rimella und Alagna.'' In: ''Wir Walser'' 1 (2006) 7–17.
* [[Julius Maximilian Schottky]]: ''Das Thal von Rimella und seine deutschen Bewohner.'' In: ''Das Ausland. Ein Tagblatt für Kunde des geistigen und sittlichen Lebens der Völker.'' 1.&amp;nbsp;April 1836. – Wider abdruggt (faksimilierd, mid ere idaliäänischen Ibersetzig) in: ''Come un visitatore tedesco nell’anno 1834 descriveva la valle di Rimella.'' In: ''Remmalju'' 1998, Syte 10–15.
* Paolo Sibilla: ''Una comunità Walser delle Alpi: Strutture tradizionali e processi culturali.'' Leo S. Olschki Editore, Firenze 1980 (Biblioteca di Lares 46).
* Augusto Vasina (Koordination): ''Storia di Rimella in Valsesia. “Alpes ville comune parochia.”'' Hg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2004.
* Augusto Vasina: ''I Walser di Rimella. Scritti 1990–2016.'' Hg. von Massimo Bonola und vom Centro Studi Walser – Rimella. Centro Libri, Varallo 2022.
* Pier Giorgio Vasina (Koordination): ''Rimella e i suoi Walser. La storia, le testimonianze e la cultura della popolazione Walser di Rimella.'' Hg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2008 (Text italienisch, deutsch und englisch, Bildlegenden zusätzlich rimelladeutsch).
* [[Paul Zinsli]]: ''Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien.'' Verlag Huber, Frauenfeld 1968.
* Paul Zinsli: ''Südwalser Namengut. Die deutschen Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.'' Verlag Stämpfli &amp; Cie AG, Bern 1984.

Zydschrifd:
* ''Remmalju.'' Hg. vom Centro Studi Walser di Rimella. Torino 1990&amp;nbsp;ff.

== Weblink ==
{{commonscat}}
* [http://www.comune.rimella.vc.it/ Website vù dr Gmai Remmalju]
* [http://www.centrostudiwalserrimella.it/ Centro Studi Walser Rimella]
* [http://www.rimella.de Initiativ Pro Rimella]
* [http://www.srf.ch/play/tv/10vor10/video/roadtrip-durch-die-alpen-italien?id=1d11a81f-42de-4684-b830-e43d09de62c0 En churze Film über Rimella], uusgstraalet am 28. Dezämber 2016 uf Fernsee SRF

== Nomool e baar Bilder ==
&lt;gallery&gt;
Rimella (VC) bilingual welcome sign.jpg|''Wolchomne z Remmalju, en ts lànd der wàlser lit''
Rimella (VC) hamlet Sella - Schàttàl 1.jpg|''Schàttàl''
Rimella (VC) hamlet Sella - Schàttàl 2.jpg|''Schàttàl''
Rimella (VC) hamlet San Gottardo - Runt 1.jpg|''ä Runt''
Rimella (VC) hamlet Roncaccio Inferiore - En du Nidru.jpg|''En du Nidru''
Rimella (VC) Pianello - Akku.jpg|''En d Äggu''
Rimella (VC) Weiler Riva - Rivu.jpg|''Rivu''
Rimella (VC) house at Sant'Antonio - Zun Gràziànu.jpg|''Zun Gràziànu
Rimella (VC) Posa dei Morti - Töturaschte.jpg|''Töturàschte'' – wù mr friejer di Doode vù Campello Monti ùf Rimella draid hed, hed mr doo Pause gmachd
Rimella (VC) Alpe Pianello - Bédemje.jpg|''Bédemje''
Rimella (VC) bilingual place-name sign 1.jpg|Oordsdaafele
Rimella (VC) bilingual place-name sign 2.jpg|Oordsdaafele
&lt;/gallery&gt;

==Fueßnote==
&lt;references/&gt;

{{Navigationsleiste Walser}}

[[Kategorie:Ort im Piemont]]
[[Kategorie:Walser]]</text>
      <sha1>2tw9n3gyueprqdrpmwmpo4kyk48fv6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Italienische Sprache</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21183</id>
    <revision>
      <id>1089175</id>
      <parentid>1076622</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T20:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>rs</comment>
      <origin>1089175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17142" sha1="s1fuaccraggvlhx6qm3sm73qaqm7c7c" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Idaliänischi Sproch}}
{{Infobox_Sprache|
 Sprache=Idaliänisch ''(italiano)''
|Länder=[[Italien|Idalie]] und 29 anderi Länder
|Sprecher=70 Millionen
|Klassifikation=* [[Indogermanische Sprachfamilie|Indogermanisch]]
*: [[Italische Sprachen|Italisch]]
*:: [[Romanische Sprachen|Romanisch]]
*::: [[Balkanromanische Sprachen|Balkanromanisch]]
|KSprache=Idaliänisch
|Amtssprache=[[Italien|Idalie]], [[Schweiz|Schwiz]], [[San Marino]], [[Vatikanstadt]], [[Europäische Union|EU]]
|ISO1=it
|ISO2=ita
|ISO3=ita
|SIL=ITN
}}
'''Idaliänisch''' isch e Sproch, wo weltwit vo ca. 70 Millione Lüt gschwätzt wird. S ghört zu de [[Romanische Sprachen|romanische Sproche]] und dört zu de Undergruppe vo de Ostromanische Sproche. Merchmol vo säller Sprochgruppe isch, dass si kei Plural-s hät.&lt;ref&gt;[http://www.italienischkurs.org/italienische-sprache.htm www.italienischkurs.net]&lt;/ref&gt; Idaliänisch isch (under de wichtigste romanische Sproche) im [[Latein|Latyn]] am nöchste.

== Verbreitig ==
Idaliänisch isch vor allem z [[Südeuropa]] verbreitet. S isch Amtssproch vo Idalie, de Schwiz, San Marino, Slowenie, de Vatikanstadt und Istria (Kroatie). Idaliänischi Minderheite git s aber uff de ganze Wält:

{| class=&quot;prettytable&quot;
|colspan=2|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''Idaliänischi Minderheite&lt;ref&gt;[http://www.italienischlernen.net/deitalian/facts.asp www.italienischlernen.net/Facts] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.italienischlernen.net/deitalian/facts.asp |wayback=20081118181128}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/div&gt;
|-
!Land
!Sprecherzahl
|-
|[[Italien|Idalie]]
|58.057.477
|-
|[[Vatikanstadt]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.00&lt;/span&gt;1.000
|-
|[[Argentinien|Argentinie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1.500.000
|-
|[[Frankreich|Frankrych]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1.000.000
|-
|[[USA]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;906.000
|-
|[[Deutschland|Dütschland]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;538.360
|-
|[[Kanada]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;538.360
|-
|[[Australien|Australie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;500.000
|-
|[[Brasilien|Brasilie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;500.000
|-
|[[Kroatien|Kroatie]]
|
|-
|[[Belgien|Belgie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;280.000
|-
|[[Vereinigtes Königreich|Großbritannie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;200.000
|-
|[[Schweiz|Schwiz]]
|
|}

== Gschicht ==
Di erschte bekannte Tekscht uff Idaliänisch, wo vom [[Vulgärlatein|Vulgärlatyn]] underschyde werre chönne, sin zwüsche 960 und 963 verfasst worre. E Formalisierig hät im 14. Johrhundert durch de [[Dante Alighieri]] stattgfunde. Sini Schriftsproch, e Mischig uss de südlige und de toskanische Dialäkt, isch züe de Gmeinsproch worre; mer heißt de Dante hütt no de Yfiehrer vo de idaliänische Standardsproch. Im Underschyd zum Latyn hät’s weniger Suffix ge; d Satzreihefolg hät an Bedütig gwunne. Allgemein isch s gsprochene Latyn und spöter Idaliänisch grammatikalisch eifacher wie s Latyn uss de Literatur.

Im 12. und 13. Johrhundert hät mer agfange, e neui Schriftsproch z entwickle, wo uff de toskanische Dialäkt basiert hät; d Grammatik vom Latyn hät sich sällemols nämlig gändert und verkompliziert. Si hät sich als Literatursproch vo vyle Autore (Dante, Ariosto, Boccaccio usw.), au uss de [[Renaissance]], duregsetzt.&lt;ref&gt;[http://www.italienischlernen.net/deitalian/history.asp www.italienischlernen.net] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.italienischlernen.net/deitalian/history.asp |wayback=20081118170225}}&lt;/ref&gt;

De hüttig Standard goot aber eerscht ufs 19. Johrhundert zrugg. Sys Zstandchoo im Zämehang mit der Äinigung vo Italie z gseh. Er basiert uf dem [[Toscana|toscanische]] reschpäktiv [[Florenz|floräntynische]] Dieläkt.

== Wortschatz ==
Di meiste vu de hüttige Wörterbiecher übber s Italiänisch umfasse rund 150.000 Wörter, wu in Gebruuch sin. Größeri hänn allerdings bis zu 800.000, während noch de Untersüechige vum Tullio De Mauro numme 7.000 Wörter in de alldäglige Kommunikation nötig sin.

Im Verlauf vu siner Gschicht hät s Italiänisch vu viile verschidene Sproche Wörter uffgnuu. Di meiste devuu lönn sich einer vu denne Sproche züeordne:

* '''Sproche vor em Latiinische:''' E baar Wörter chömme us einer vu denne Sproche, wu vor de Usbreitig vum Latiin uff de Apenninehalbinsle gschwätzt wore sin. Dodezüe ghöre ''persona'' us em [[Etruskische Sprache|Etriskisch]] un ''bufalo'' (Büffel) us em Osko-Umbrische. Es wird aagnuu, dass sälli übber s Latiin in di protoitaliänische Dialäkt chuu sin.
* Obwohl de Großdeil vum italiänische Wörter e latiinische Ursprung hät, hät s Vulgärlatiin au Wörter us em klassische Latiin übbernuu. Mänkmoll sin au Wortpäärli entstande, wu uff s gliich Wort zruckgönn, abber zwei verschideni Sache bedüte. So hät sich us ''vitium'' im Vulgärlatiin ''vezzo'' (Aagwohnhet) entwickelt, ''vizio'' (Laster) isch e latiinischi Entlehnig. E Reihe vu witere latiinische Wörter isch au übber anderi Sproche ins Italiänisch chuu.
* S '''Griechisch''' hät in de Wüsseschaft, de Bolitiik un de Religion e Rolle gspilt un isch Gäbersproch vu Wörter wie ''parabola, angelo'' (Ängel), ''chiesa'' (Chilch) un ''martire'' wore, sälli vier Bispil hänn durch d’''Vulgata'', di italiänischi Übbersetzig vu de griechische Biible, Iigang gfunde. Us em Byzantiinische chunnt vor allem Wortschatz im Zämmehang mit de Schifffahrt, öppe ''galea'' (Galeere),  argano'' (Winde), ''molo'' (Mole), ''gondola''.
* Durch christligi Ritual hät's au hebräischi Wörter uffgnuu wie ''sabato'' (Samschtig), ''osianna'' (Hosianna), ''alleluia, pasqua'' (Ostere).
* E großi Zahl vu Wörter chunnt us em Arabische: Pflanzenämme wie ''arancia'' (Orange), ''limone'' (Zitrone), ''spinaci'' (Spinat) un ''zucchero'', Wörter us em Handel un de Verwaltig wie ''dogana'' (Zoll), ''fondaco'' (Faktoräi), ''magazzino, tariffa, sultano, califfo, sceicco'' (Scheich) odder ''ammiraglio'', us de Wüsseschaft wie ''alchimia, alambicco, elisir'', us de Mathematiik wie ''algebra, algoritmo, cifra, zero'' un in jüngerer Vergangeheit au ''burqa, intifada'' un ''kefiah.''
* Im Mittelalter hät de '''französisch un provenzalisch''' Iifluss e Rolle gspilt, wu Wörter wie ''burro'' (Butter), ''cugino'' (Cousin), ''giallo'' (gääl), ''mangiare'' (ässe), ''saggio'' (weis) un viili witeri brocht hät. Abgseh vum mittelalterlige Iifluss sin au noch de Französische Revolution un im 19. Johrhundert no massehaft französischi Wörter entlehnt wore. Im 20. Johrhundert isch zum Bispil de Neologismùs ''informatica'' churz noch de Entstehig vum französische Wort ''informatique'' (1962) in Gebruuch chuu.
* '''Germanische''' Wortschatz isch in erschter Linie durch d'Longobarde un d'Gote iigflosse wie ''guerra'' (Chrieg), ''zanna'' (Stoßzahn), ''grinfia'' (Grif, Chralle), ''elmo'' (Helm) odder ''banca''. E Bispil für e jüngeri skandinavischi Entlehnig isch ''renna'' (Rendier).
* '''Iberisme''' sin zum erschte Mol vor un während de Bsetzig vu de spanische Habsburger übbernuu wore, öppe ''infante'' (Chleichind), ''sfarzo'' (Prunk), ''cacao, ananas, cioccolata''. Us em Portugiisische chömme unter anderem ''mais, patata'' (Härdöpfel), ''lama, banana'' un s ursprünglig chinesisch Wort ''mandarino''. Viili vu denne Wörter sin vum Spanisch un Portugiisisch sälber vu andere Sproche entlehnt wore.
* '''Anglizisme un Amerikanisme''' sin e neueri Entwicklig, allerdings sin di erschte au scho im 17. Johrhundert uffgnuu wore wie ''colonia, costituzionale'' un ''legislatura''. De gröscht Deil chunnt noch em Zweite Wältchrieg, er umfasst vor allem d'Beriich Wirtschaft un Finanzwese wie ''budget, marketing, business, part-time,'' Informatik un Technologii wie ''cliccare/click, computer, hardware, mouse'' un Sport wie ''goal, corner, baseball, sponsor''. Au wenn rund acht Prozänt vum gsamte Wortschatz änglisch isch, chunnt e Deil vu denne Wörter ursprünglig us em Latiinische.

== Ussproch ==
=== Vokal ===
S Idaliänisch hät die folgende Monophthong:&lt;br /&gt;
{{IPAlink|a}} – {{IPAlink|e}} – {{IPAlink|ɛ}} – {{IPAlink|i}} – {{IPAlink|o}} – {{IPAlink|ɔ}} – {{IPAlink|u}}

Im Idaliänische wird im Normalfall di zweitletschti Silbe betont. Wenn nit, no wird säll durch e Akzänt azeigt. Allerdings wird d Akzentsetzig nit konsequänt (wie z. B. im Spanische, Katalanische oder Portugysische) gmacht, sondern numme in de letschte Silbe un in eisilbige Wörter mit zwei Vokäl, wu de letscht devuu betont isch; anderi Silbe were numme dänn mit eme Akzänt markiert, wenn di genaui Ussproch vüreghobe were soll. Gsetzt wird in de Regel de [[Gravis]] (`):
:Akzänt Gravis: città, caffè, lunedì, perciò, gioventù

Bi &lt;e&gt; wird je noch Ussproch aber au de [[Akut]] (´) gsetzt:
:Akzänt Akut: perché, poiché, ...

De Akut dient uff em &lt;o&gt; in wenige Wörter dezüe, di gschlosseni Ussproch [{{IPAlink|o}}] z verdütlige, wu s Wort vu'me-ne andere Wort mit de Ussproch [{{IPAlink|ɔ}}] unterscheidet; d'Verwändig isch allerdings fräiwillig. Uff em &lt;nowiki&gt;&lt;i&gt; un em &lt;u&gt;&lt;/nowiki&gt; setze mänki au de Akut, wiil sälli beide Vokäl allewiil gschlosse sin.

Wenn e &lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;&lt;/nowiki&gt; zwüsche me &lt;c&gt; oder &lt;g&gt; und einem vo de Vokal &lt;a, o, u&gt; stoht, no spricht mer's nit us. Es dient in dem Fall dezüe, d'Ussproch vom &lt;c / g&gt; als [{{IPAlink|tʃ|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|dʒ}}] z erhalte, wyl sälli beide Konsonante diräkt vor me &lt;a, o, u&gt; als [{{IPA|k|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|g]}} usgsproche werre.

Wenn e [{{IPAlink|e|b=,&amp;nbsp;|i}}] uff e &lt;c&gt; oder &lt;g&gt; folgt, no setzt mer zwüschem Konsonant und em Vokal e &lt;h&gt;. Dodemit blibt d'Ussproch [{{IPA|k|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|g}}] erhalte, wyl &lt;c, g&gt; diräkt vor me &lt;e, i&gt; als [{{IPAlink|tʃ|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|dʒ}}] usgsproche werre.

=== Konsonante ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; text-align: center; font-size: 95%;&quot; align=&quot;right&quot;
|+ Konsonante vom Idaliänische
! &amp;nbsp;
! [[bilabial]]
! [[labiodental|labio-&lt;br /&gt;dental]]
! [[alveolar]]
! [[postalveolar|bost-&lt;br /&gt;alveolar]]
! [[palatal]]
! [[velar]]
|-
! align=left | [[Plosiv]]
| {{IPAlink|p}} {{IPAlink|b}}
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|t}} {{IPAlink|d}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|k}} {{IPAlink|ɡ}}
|-
! align=left | [[Affrikate]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|ts}} {{IPAlink|dz}}
| {{IPAlink|tʃ}} {{IPAlink|dʒ}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Nasal (Phonetik)|Nasal]]
| {{IPAlink|m}}
| {{IPAlink|ɱ}}
| {{IPAlink|n}}
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|ɲ}}
| {{IPAlink|ŋ}}
|-
! align=left | [[Vibrant]]e
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|r}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Frikativ]]
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|f}} {{IPAlink|v}}
| {{IPAlink|s}} {{IPAlink|z}}
| {{IPAlink|ʃ}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Approximanter Konsonant|Approximante]]
| {{IPA|w}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|j}}
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Lateral (Phonetik)|Lateral]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|l}}
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|ʎ}}
| &amp;nbsp;
|}

''b, d, f, l, m, n, p, s, t, z'' werde glych usgsproche wie im [[Alemannisch]]e.

* '''c''' wird vor ''e'' und ''i'' als [{{IPAlink|t|ʃ}}] und vor ''a, o, u'' als [{{IPAlink|k}}] usgsproche.
* '''ch''' wird als [{{IPAlink|k}}] usgsproche. Mer verwändet's numme vor ''e'' und ''i''.
* '''g''' wird vor ''e'' und ''i'' als [{{IPAlink|d|ʒ}}] und sunscht als [{{IPAlink|g}}] usgsproche.
* '''gh''' wird als [{{IPAlink|k}}] usgsproche. Mer verwendet's numme vor ''e'' und ''i''.
* '''gl''' isch [{{IPAlink|ʎ}}].
* '''gn''' wird als [{{IPAlink|ɲ}}] usgsproche, säll dönt etwa wie &quot;nj&quot; uff Dütsch.
* '''h''' wird numme uss etymologische Gründ gsetzt und nit usgsproche.
* '''ng''' spricht mer – anderscht wie im Dütsche – [{{IPAlink|ŋ}}] us.
* '''sc''' sait mer vor ''e'' und ''i'' als [{{IPAlink|ʃ}}].
* '''r''' spricht mer als [{{IPAlink|r}}] mit zwei Zungeschläg us (&quot;rr&quot; mit 4 Zungeschläg)
* '''v''' spricht mer immer als [{{IPAlink|v}}] wie s alemannische &quot;w&quot; und z. T. &quot;v&quot; us.

D Büechstabe ''k, q, w, x, x'' werre numme in Främdwörter verwändet.
{| border=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; text-align: center; font-size: 95%;&quot;
|+Monophthong vom Idaliänische
! &amp;nbsp;
! vorne
! zäntral
! hinde
|-
! align=left | züe
| i
| &amp;nbsp;
| u
|-
! align=left | halb züe
| e
| &amp;nbsp;
| o
|-
! align=left | halb uff
| ɛ
| &amp;nbsp;
| ɔ
|-
! align=left | uff
| &amp;nbsp;
| a
| &amp;nbsp;
|}
Doppelkonsonante werre im Idaliänische als langi Konsonante usgsproche: s &quot;mm&quot; isch vyl länger wie-n-e einzels &quot;m&quot;; s &quot;rr&quot; hät (in de Musterussproch) 4 Zungeschläg, s &quot;r&quot; aber numme 2. Bi de Verschlusslut verwylt mer uff em Konsonant und löst deno de Verschluss. Bi Affrikate verwylt mer zerscht uff em Verschluss und löst en dänn zämme mit em Zischlut: /dʒ/ und /tʃ/ werre züe /d-dʒ/,/t-tʃ/.

== Dialäkt ==
[[Datei:Languages spoken in Italy.svg|thumb|right|250px|Sproche un Dialekt, wo z Italie gredet were]]
Di einzelne Dialäkt vom Idaliänische underscheide sich deilwis starch vonenand; in e baar Fäll isch ihr Status als Dialäkt oder eigeständigi Sproch au under de Linguiste umstritte. Alli idaliänische Dialäkt und romanische Sproche vo Idalie gönn diräkt uff s Vulgärlatyn zruck. Sällewäg chönnt mer überspitzt au alli idaliänische Dialäkt als latynischi Dialäkt bezeichne. Si hän e eigeni Sprochgschicht und sin kei degenerierti Form vom Idaliänische.

Mer underscheidet nord-, mittel- und südidaliänischi Dialäkt; di nordidaliänische deile sich in galloitalischi und venezischi Dialäkt. D Dialäktgränze lyge uff re Linie zwüsche [[La Spezia]] und Rimini beziehigswis [[Rom]] und [[Ancona]]. E baar idaliänischi Dialäkt (Sizilianisch, Venezianisch und anderi) hän au e eigeni literarischi Tradition, drum werre si z.&amp;nbsp;D. au als eigeständigi Sproche bezeichnet. S Sizilianisch hät au in Lutbildig und Wortschatz sini Eigeheite.

Degege isch d Yordnig zum Bispyl vom Sardische oder Ladinische als Einzelsproch in de Sprochwüsseschaft mittlerwyli aerkännt. S Friaulisch stoht im Französische nöcher wie im Idaliänische.

D Sproch, wo mit em Idaliänische am nöchste verwandt isch, isch s [[Rumänische Sprache|Rumänisch]].&lt;ref&gt;Freii Übersetzig vo [[:de:Italienische Sprache#Dialekte und Sprachen]]&lt;/ref&gt;

=== Klassifizierig ===
Stellig vo dr Italienische Sproche un Dialekt innerhalb vo dr [[Romanische Sprachen|Romanische Sproche]]
* '''Italisch-Weschtlich'''
** '''''Gallo-Iberisch'''''
*** Gallo-Italisch: norditalienischi Sproche un Dialekt
**** [[Piemontesische Sprache|Piemontesisch]]
**** Ligurisch
**** [[Lombardisch]]
***** Westlombardisch
***** Ostlombardisch
**** Emiliano-Romagnolo
***** Emiliano
***** Romagnolo
*** Venetisch
*** ''(Gallo-Rhätisch: [[Langues d'oïl]], [[Rätoromanische Sprache|Rätoromanisch]], [[Franco-Provençal|Frankoprovenzalisch]])''
*** ''(Okzitano-Romanisch: [[Okzitanische Sprache|Okzitanisch]], [[Katalanische Sprache|Katalanisch]])''
*** ''(Iberisch: Asturisch-Leonesisch, [[Spanische Sprache|Spanisch]], [[Galicische Sprache|Galicisch]], [[Portugiesische Sprache|Portugisisch]])''
** '''''Italo-Dalmatisch''''': mittel- un süditalienischi Sproche un Dialekt
*** Toskanisch
**** Dialekte der Region Toskana
**** Korsisch
*** Mittelitalienisch
**** Romanesco
**** Umbro-Laziale
**** Ciociaro
**** Sabino
**** Central Marchigiano
*** Süditalienisch
**** Campano
**** Lucano
**** Abruzzese
**** Molisano
**** Barese
*** Sizilianisch
**** Siciliano
**** Calabrese
**** Salentino
*** ''(Dalmatisch)'', uusgstorbe

* '''eigenständige Inselsprache'''
** '''''Sardisch'''''

== Quelle ==
&lt;references/&gt;

== Literatur ==
* Eduardo Blasco Ferrer: ''Handbuch der italienischen Sprachwissenschaft.'' Schmidt, Berlin 1994, ISBN 3-503-03054-9 (''Grundlagen der Romanistik.'' 16).
* Amerindo Camilli: ''Pronuncia e grafia dell’italiano'' Firenze, 1965 (3.&amp;nbsp;Auflage).
* Günter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Schmitt (Hrsg.): ''Lexikon der Romanistischen Linguistik.'' 12 Bände. Niemeyer, Tübingen 1988–2005; Band IV: ''Italienisch, Korsisch, Sardisch.'' 1988.
* Dieter Kattenbusch: ''Grundlagen der italienischen Sprachwissenschaft.'' Haus des Buches, Regensburg 1999, ISBN 3-933516-00-5 (''Basiswissen Sprachwissenschaft.'' 1).
* Klaus Lichem: ''Phonetik und Phonologie des heutigen Italienisch.'' Akademie, Berlin 1970.
* Max Pfister: ''Lessico Etimologico Italiano.'' Reichert, Wiesbaden 1979 ff., ISBN 3-88226-179-X.
* Ursula Reutner, Sabine Schwarze: ''Geschichte der italienischen Sprache.'' Niemeyer, Tübingen 2011.

== Weblink ==
{{commonscat|Italian language|Idaliänischi Sproch}}

{{Wikipedia auf|it|Idaliänisch}}
{{Wiktionary auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikinews auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikisource auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikibooks auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikiquote auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikiversity auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikibooks|Italienisch}}

[[Kategorie:Italiänischi Sproch| ]]
[[Kategorie:Einzelsproch]]
[[Kategorie:Romanischi Sproch]]
[[Kategorie:Sprooch (Italie)]]</text>
      <sha1>s1fuaccraggvlhx6qm3sm73qaqm7c7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089176</id>
      <parentid>1089175</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T20:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gschicht */ gnöier</comment>
      <origin>1089176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17221" sha1="qbdscfy4myzixi2yoxpkqfjyzxqi9se" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Idaliänischi Sproch}}
{{Infobox_Sprache|
 Sprache=Idaliänisch ''(italiano)''
|Länder=[[Italien|Idalie]] und 29 anderi Länder
|Sprecher=70 Millionen
|Klassifikation=* [[Indogermanische Sprachfamilie|Indogermanisch]]
*: [[Italische Sprachen|Italisch]]
*:: [[Romanische Sprachen|Romanisch]]
*::: [[Balkanromanische Sprachen|Balkanromanisch]]
|KSprache=Idaliänisch
|Amtssprache=[[Italien|Idalie]], [[Schweiz|Schwiz]], [[San Marino]], [[Vatikanstadt]], [[Europäische Union|EU]]
|ISO1=it
|ISO2=ita
|ISO3=ita
|SIL=ITN
}}
'''Idaliänisch''' isch e Sproch, wo weltwit vo ca. 70 Millione Lüt gschwätzt wird. S ghört zu de [[Romanische Sprachen|romanische Sproche]] und dört zu de Undergruppe vo de Ostromanische Sproche. Merchmol vo säller Sprochgruppe isch, dass si kei Plural-s hät.&lt;ref&gt;[http://www.italienischkurs.org/italienische-sprache.htm www.italienischkurs.net]&lt;/ref&gt; Idaliänisch isch (under de wichtigste romanische Sproche) im [[Latein|Latyn]] am nöchste.

== Verbreitig ==
Idaliänisch isch vor allem z [[Südeuropa]] verbreitet. S isch Amtssproch vo Idalie, de Schwiz, San Marino, Slowenie, de Vatikanstadt und Istria (Kroatie). Idaliänischi Minderheite git s aber uff de ganze Wält:

{| class=&quot;prettytable&quot;
|colspan=2|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''Idaliänischi Minderheite&lt;ref&gt;[http://www.italienischlernen.net/deitalian/facts.asp www.italienischlernen.net/Facts] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.italienischlernen.net/deitalian/facts.asp |wayback=20081118181128}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/div&gt;
|-
!Land
!Sprecherzahl
|-
|[[Italien|Idalie]]
|58.057.477
|-
|[[Vatikanstadt]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.00&lt;/span&gt;1.000
|-
|[[Argentinien|Argentinie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1.500.000
|-
|[[Frankreich|Frankrych]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1.000.000
|-
|[[USA]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;906.000
|-
|[[Deutschland|Dütschland]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;538.360
|-
|[[Kanada]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;538.360
|-
|[[Australien|Australie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;500.000
|-
|[[Brasilien|Brasilie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;500.000
|-
|[[Kroatien|Kroatie]]
|
|-
|[[Belgien|Belgie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;280.000
|-
|[[Vereinigtes Königreich|Großbritannie]]
|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;00.&lt;/span&gt;200.000
|-
|[[Schweiz|Schwiz]]
|
|}

== Gschicht ==
Di erschte bekannte Tekscht uff Idaliänisch, wo vom [[Vulgärlatein|Vulgärlatyn]] underschyde werre chönne, sin zwüsche 960 und 963 verfasst worre. E Formalisierig hät im 14. Johrhundert durch de [[Dante Alighieri]] stattgfunde. Sini Schriftsproch, e Mischig uss de südlige und de toskanische Dialäkt, isch züe de Gmeinsproch worre; mer heißt de Dante hütt no de Yfiehrer vo de idaliänische Standardsproch. Im Underschyd zum Latyn hät’s weniger Suffix ge; d Satzreihefolg hät an Bedütig gwunne. Allgemein isch s gsprochene Latyn und spöter Idaliänisch grammatikalisch eifacher wie s Latyn uss de Literatur.

Im 12. und 13. Johrhundert hät mer agfange, e neui Schriftsproch z entwickle, wo uff de toskanische Dialäkt basiert hät; d Grammatik vom Latyn hät sich sällemols nämlig gändert und verkompliziert. Si hät sich als Literatursproch vo vyle Autore (Dante, Ariosto, Boccaccio usw.), au uss de [[Renaissance]], duregsetzt.&lt;ref&gt;[http://www.italienischlernen.net/deitalian/history.asp www.italienischlernen.net] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.italienischlernen.net/deitalian/history.asp |wayback=20081118170225}}&lt;/ref&gt;

De hüttig Standard goot aber eerscht ufs 19. Johrhundert zrugg. Sys Zstandchoo im Zämehang mit der Äinigung vo Italie z gseh. Er basiert uf dem [[Toscana|toscanische]] reschpäktiv [[Florenz|floräntynische]] Dieläkt, die aber i [[Rom|römischer]] Ussproch: ''la lingua toscana in bocca romana.''

== Wortschatz ==
Di meiste vu de hüttige Wörterbiecher übber s Italiänisch umfasse rund 150.000 Wörter, wu in Gebruuch sin. Größeri hänn allerdings bis zu 800.000, während noch de Untersüechige vum Tullio De Mauro numme 7.000 Wörter in de alldäglige Kommunikation nötig sin.

Im Verlauf vu siner Gschicht hät s Italiänisch vu viile verschidene Sproche Wörter uffgnuu. Di meiste devuu lönn sich einer vu denne Sproche züeordne:

* '''Sproche vor em Latiinische:''' E baar Wörter chömme us einer vu denne Sproche, wu vor de Usbreitig vum Latiin uff de Apenninehalbinsle gschwätzt wore sin. Dodezüe ghöre ''persona'' us em [[Etruskische Sprache|Etriskisch]] un ''bufalo'' (Büffel) us em Osko-Umbrische. Es wird aagnuu, dass sälli übber s Latiin in di protoitaliänische Dialäkt chuu sin.
* Obwohl de Großdeil vum italiänische Wörter e latiinische Ursprung hät, hät s Vulgärlatiin au Wörter us em klassische Latiin übbernuu. Mänkmoll sin au Wortpäärli entstande, wu uff s gliich Wort zruckgönn, abber zwei verschideni Sache bedüte. So hät sich us ''vitium'' im Vulgärlatiin ''vezzo'' (Aagwohnhet) entwickelt, ''vizio'' (Laster) isch e latiinischi Entlehnig. E Reihe vu witere latiinische Wörter isch au übber anderi Sproche ins Italiänisch chuu.
* S '''Griechisch''' hät in de Wüsseschaft, de Bolitiik un de Religion e Rolle gspilt un isch Gäbersproch vu Wörter wie ''parabola, angelo'' (Ängel), ''chiesa'' (Chilch) un ''martire'' wore, sälli vier Bispil hänn durch d’''Vulgata'', di italiänischi Übbersetzig vu de griechische Biible, Iigang gfunde. Us em Byzantiinische chunnt vor allem Wortschatz im Zämmehang mit de Schifffahrt, öppe ''galea'' (Galeere),  argano'' (Winde), ''molo'' (Mole), ''gondola''.
* Durch christligi Ritual hät's au hebräischi Wörter uffgnuu wie ''sabato'' (Samschtig), ''osianna'' (Hosianna), ''alleluia, pasqua'' (Ostere).
* E großi Zahl vu Wörter chunnt us em Arabische: Pflanzenämme wie ''arancia'' (Orange), ''limone'' (Zitrone), ''spinaci'' (Spinat) un ''zucchero'', Wörter us em Handel un de Verwaltig wie ''dogana'' (Zoll), ''fondaco'' (Faktoräi), ''magazzino, tariffa, sultano, califfo, sceicco'' (Scheich) odder ''ammiraglio'', us de Wüsseschaft wie ''alchimia, alambicco, elisir'', us de Mathematiik wie ''algebra, algoritmo, cifra, zero'' un in jüngerer Vergangeheit au ''burqa, intifada'' un ''kefiah.''
* Im Mittelalter hät de '''französisch un provenzalisch''' Iifluss e Rolle gspilt, wu Wörter wie ''burro'' (Butter), ''cugino'' (Cousin), ''giallo'' (gääl), ''mangiare'' (ässe), ''saggio'' (weis) un viili witeri brocht hät. Abgseh vum mittelalterlige Iifluss sin au noch de Französische Revolution un im 19. Johrhundert no massehaft französischi Wörter entlehnt wore. Im 20. Johrhundert isch zum Bispil de Neologismùs ''informatica'' churz noch de Entstehig vum französische Wort ''informatique'' (1962) in Gebruuch chuu.
* '''Germanische''' Wortschatz isch in erschter Linie durch d'Longobarde un d'Gote iigflosse wie ''guerra'' (Chrieg), ''zanna'' (Stoßzahn), ''grinfia'' (Grif, Chralle), ''elmo'' (Helm) odder ''banca''. E Bispil für e jüngeri skandinavischi Entlehnig isch ''renna'' (Rendier).
* '''Iberisme''' sin zum erschte Mol vor un während de Bsetzig vu de spanische Habsburger übbernuu wore, öppe ''infante'' (Chleichind), ''sfarzo'' (Prunk), ''cacao, ananas, cioccolata''. Us em Portugiisische chömme unter anderem ''mais, patata'' (Härdöpfel), ''lama, banana'' un s ursprünglig chinesisch Wort ''mandarino''. Viili vu denne Wörter sin vum Spanisch un Portugiisisch sälber vu andere Sproche entlehnt wore.
* '''Anglizisme un Amerikanisme''' sin e neueri Entwicklig, allerdings sin di erschte au scho im 17. Johrhundert uffgnuu wore wie ''colonia, costituzionale'' un ''legislatura''. De gröscht Deil chunnt noch em Zweite Wältchrieg, er umfasst vor allem d'Beriich Wirtschaft un Finanzwese wie ''budget, marketing, business, part-time,'' Informatik un Technologii wie ''cliccare/click, computer, hardware, mouse'' un Sport wie ''goal, corner, baseball, sponsor''. Au wenn rund acht Prozänt vum gsamte Wortschatz änglisch isch, chunnt e Deil vu denne Wörter ursprünglig us em Latiinische.

== Ussproch ==
=== Vokal ===
S Idaliänisch hät die folgende Monophthong:&lt;br /&gt;
{{IPAlink|a}} – {{IPAlink|e}} – {{IPAlink|ɛ}} – {{IPAlink|i}} – {{IPAlink|o}} – {{IPAlink|ɔ}} – {{IPAlink|u}}

Im Idaliänische wird im Normalfall di zweitletschti Silbe betont. Wenn nit, no wird säll durch e Akzänt azeigt. Allerdings wird d Akzentsetzig nit konsequänt (wie z. B. im Spanische, Katalanische oder Portugysische) gmacht, sondern numme in de letschte Silbe un in eisilbige Wörter mit zwei Vokäl, wu de letscht devuu betont isch; anderi Silbe were numme dänn mit eme Akzänt markiert, wenn di genaui Ussproch vüreghobe were soll. Gsetzt wird in de Regel de [[Gravis]] (`):
:Akzänt Gravis: città, caffè, lunedì, perciò, gioventù

Bi &lt;e&gt; wird je noch Ussproch aber au de [[Akut]] (´) gsetzt:
:Akzänt Akut: perché, poiché, ...

De Akut dient uff em &lt;o&gt; in wenige Wörter dezüe, di gschlosseni Ussproch [{{IPAlink|o}}] z verdütlige, wu s Wort vu'me-ne andere Wort mit de Ussproch [{{IPAlink|ɔ}}] unterscheidet; d'Verwändig isch allerdings fräiwillig. Uff em &lt;nowiki&gt;&lt;i&gt; un em &lt;u&gt;&lt;/nowiki&gt; setze mänki au de Akut, wiil sälli beide Vokäl allewiil gschlosse sin.

Wenn e &lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;&lt;/nowiki&gt; zwüsche me &lt;c&gt; oder &lt;g&gt; und einem vo de Vokal &lt;a, o, u&gt; stoht, no spricht mer's nit us. Es dient in dem Fall dezüe, d'Ussproch vom &lt;c / g&gt; als [{{IPAlink|tʃ|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|dʒ}}] z erhalte, wyl sälli beide Konsonante diräkt vor me &lt;a, o, u&gt; als [{{IPA|k|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|g]}} usgsproche werre.

Wenn e [{{IPAlink|e|b=,&amp;nbsp;|i}}] uff e &lt;c&gt; oder &lt;g&gt; folgt, no setzt mer zwüschem Konsonant und em Vokal e &lt;h&gt;. Dodemit blibt d'Ussproch [{{IPA|k|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|g}}] erhalte, wyl &lt;c, g&gt; diräkt vor me &lt;e, i&gt; als [{{IPAlink|tʃ|b=&amp;nbsp;/&amp;nbsp;|dʒ}}] usgsproche werre.

=== Konsonante ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; text-align: center; font-size: 95%;&quot; align=&quot;right&quot;
|+ Konsonante vom Idaliänische
! &amp;nbsp;
! [[bilabial]]
! [[labiodental|labio-&lt;br /&gt;dental]]
! [[alveolar]]
! [[postalveolar|bost-&lt;br /&gt;alveolar]]
! [[palatal]]
! [[velar]]
|-
! align=left | [[Plosiv]]
| {{IPAlink|p}} {{IPAlink|b}}
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|t}} {{IPAlink|d}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|k}} {{IPAlink|ɡ}}
|-
! align=left | [[Affrikate]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|ts}} {{IPAlink|dz}}
| {{IPAlink|tʃ}} {{IPAlink|dʒ}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Nasal (Phonetik)|Nasal]]
| {{IPAlink|m}}
| {{IPAlink|ɱ}}
| {{IPAlink|n}}
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|ɲ}}
| {{IPAlink|ŋ}}
|-
! align=left | [[Vibrant]]e
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|r}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Frikativ]]
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|f}} {{IPAlink|v}}
| {{IPAlink|s}} {{IPAlink|z}}
| {{IPAlink|ʃ}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Approximanter Konsonant|Approximante]]
| {{IPA|w}}
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|j}}
| &amp;nbsp;
|-
! align=left | [[Lateral (Phonetik)|Lateral]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|l}}
| &amp;nbsp;
| {{IPAlink|ʎ}}
| &amp;nbsp;
|}

''b, d, f, l, m, n, p, s, t, z'' werde glych usgsproche wie im [[Alemannisch]]e.

* '''c''' wird vor ''e'' und ''i'' als [{{IPAlink|t|ʃ}}] und vor ''a, o, u'' als [{{IPAlink|k}}] usgsproche.
* '''ch''' wird als [{{IPAlink|k}}] usgsproche. Mer verwändet's numme vor ''e'' und ''i''.
* '''g''' wird vor ''e'' und ''i'' als [{{IPAlink|d|ʒ}}] und sunscht als [{{IPAlink|g}}] usgsproche.
* '''gh''' wird als [{{IPAlink|k}}] usgsproche. Mer verwendet's numme vor ''e'' und ''i''.
* '''gl''' isch [{{IPAlink|ʎ}}].
* '''gn''' wird als [{{IPAlink|ɲ}}] usgsproche, säll dönt etwa wie &quot;nj&quot; uff Dütsch.
* '''h''' wird numme uss etymologische Gründ gsetzt und nit usgsproche.
* '''ng''' spricht mer – anderscht wie im Dütsche – [{{IPAlink|ŋ}}] us.
* '''sc''' sait mer vor ''e'' und ''i'' als [{{IPAlink|ʃ}}].
* '''r''' spricht mer als [{{IPAlink|r}}] mit zwei Zungeschläg us (&quot;rr&quot; mit 4 Zungeschläg)
* '''v''' spricht mer immer als [{{IPAlink|v}}] wie s alemannische &quot;w&quot; und z. T. &quot;v&quot; us.

D Büechstabe ''k, q, w, x, x'' werre numme in Främdwörter verwändet.
{| border=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; text-align: center; font-size: 95%;&quot;
|+Monophthong vom Idaliänische
! &amp;nbsp;
! vorne
! zäntral
! hinde
|-
! align=left | züe
| i
| &amp;nbsp;
| u
|-
! align=left | halb züe
| e
| &amp;nbsp;
| o
|-
! align=left | halb uff
| ɛ
| &amp;nbsp;
| ɔ
|-
! align=left | uff
| &amp;nbsp;
| a
| &amp;nbsp;
|}
Doppelkonsonante werre im Idaliänische als langi Konsonante usgsproche: s &quot;mm&quot; isch vyl länger wie-n-e einzels &quot;m&quot;; s &quot;rr&quot; hät (in de Musterussproch) 4 Zungeschläg, s &quot;r&quot; aber numme 2. Bi de Verschlusslut verwylt mer uff em Konsonant und löst deno de Verschluss. Bi Affrikate verwylt mer zerscht uff em Verschluss und löst en dänn zämme mit em Zischlut: /dʒ/ und /tʃ/ werre züe /d-dʒ/,/t-tʃ/.

== Dialäkt ==
[[Datei:Languages spoken in Italy.svg|thumb|right|250px|Sproche un Dialekt, wo z Italie gredet were]]
Di einzelne Dialäkt vom Idaliänische underscheide sich deilwis starch vonenand; in e baar Fäll isch ihr Status als Dialäkt oder eigeständigi Sproch au under de Linguiste umstritte. Alli idaliänische Dialäkt und romanische Sproche vo Idalie gönn diräkt uff s Vulgärlatyn zruck. Sällewäg chönnt mer überspitzt au alli idaliänische Dialäkt als latynischi Dialäkt bezeichne. Si hän e eigeni Sprochgschicht und sin kei degenerierti Form vom Idaliänische.

Mer underscheidet nord-, mittel- und südidaliänischi Dialäkt; di nordidaliänische deile sich in galloitalischi und venezischi Dialäkt. D Dialäktgränze lyge uff re Linie zwüsche [[La Spezia]] und Rimini beziehigswis [[Rom]] und [[Ancona]]. E baar idaliänischi Dialäkt (Sizilianisch, Venezianisch und anderi) hän au e eigeni literarischi Tradition, drum werre si z.&amp;nbsp;D. au als eigeständigi Sproche bezeichnet. S Sizilianisch hät au in Lutbildig und Wortschatz sini Eigeheite.

Degege isch d Yordnig zum Bispyl vom Sardische oder Ladinische als Einzelsproch in de Sprochwüsseschaft mittlerwyli aerkännt. S Friaulisch stoht im Französische nöcher wie im Idaliänische.

D Sproch, wo mit em Idaliänische am nöchste verwandt isch, isch s [[Rumänische Sprache|Rumänisch]].&lt;ref&gt;Freii Übersetzig vo [[:de:Italienische Sprache#Dialekte und Sprachen]]&lt;/ref&gt;

=== Klassifizierig ===
Stellig vo dr Italienische Sproche un Dialekt innerhalb vo dr [[Romanische Sprachen|Romanische Sproche]]
* '''Italisch-Weschtlich'''
** '''''Gallo-Iberisch'''''
*** Gallo-Italisch: norditalienischi Sproche un Dialekt
**** [[Piemontesische Sprache|Piemontesisch]]
**** Ligurisch
**** [[Lombardisch]]
***** Westlombardisch
***** Ostlombardisch
**** Emiliano-Romagnolo
***** Emiliano
***** Romagnolo
*** Venetisch
*** ''(Gallo-Rhätisch: [[Langues d'oïl]], [[Rätoromanische Sprache|Rätoromanisch]], [[Franco-Provençal|Frankoprovenzalisch]])''
*** ''(Okzitano-Romanisch: [[Okzitanische Sprache|Okzitanisch]], [[Katalanische Sprache|Katalanisch]])''
*** ''(Iberisch: Asturisch-Leonesisch, [[Spanische Sprache|Spanisch]], [[Galicische Sprache|Galicisch]], [[Portugiesische Sprache|Portugisisch]])''
** '''''Italo-Dalmatisch''''': mittel- un süditalienischi Sproche un Dialekt
*** Toskanisch
**** Dialekte der Region Toskana
**** Korsisch
*** Mittelitalienisch
**** Romanesco
**** Umbro-Laziale
**** Ciociaro
**** Sabino
**** Central Marchigiano
*** Süditalienisch
**** Campano
**** Lucano
**** Abruzzese
**** Molisano
**** Barese
*** Sizilianisch
**** Siciliano
**** Calabrese
**** Salentino
*** ''(Dalmatisch)'', uusgstorbe

* '''eigenständige Inselsprache'''
** '''''Sardisch'''''

== Quelle ==
&lt;references/&gt;

== Literatur ==
* Eduardo Blasco Ferrer: ''Handbuch der italienischen Sprachwissenschaft.'' Schmidt, Berlin 1994, ISBN 3-503-03054-9 (''Grundlagen der Romanistik.'' 16).
* Amerindo Camilli: ''Pronuncia e grafia dell’italiano'' Firenze, 1965 (3.&amp;nbsp;Auflage).
* Günter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Schmitt (Hrsg.): ''Lexikon der Romanistischen Linguistik.'' 12 Bände. Niemeyer, Tübingen 1988–2005; Band IV: ''Italienisch, Korsisch, Sardisch.'' 1988.
* Dieter Kattenbusch: ''Grundlagen der italienischen Sprachwissenschaft.'' Haus des Buches, Regensburg 1999, ISBN 3-933516-00-5 (''Basiswissen Sprachwissenschaft.'' 1).
* Klaus Lichem: ''Phonetik und Phonologie des heutigen Italienisch.'' Akademie, Berlin 1970.
* Max Pfister: ''Lessico Etimologico Italiano.'' Reichert, Wiesbaden 1979 ff., ISBN 3-88226-179-X.
* Ursula Reutner, Sabine Schwarze: ''Geschichte der italienischen Sprache.'' Niemeyer, Tübingen 2011.

== Weblink ==
{{commonscat|Italian language|Idaliänischi Sproch}}

{{Wikipedia auf|it|Idaliänisch}}
{{Wiktionary auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikinews auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikisource auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikibooks auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikiquote auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikiversity auf|it|Idaliänisch}}
{{Wikibooks|Italienisch}}

[[Kategorie:Italiänischi Sproch| ]]
[[Kategorie:Einzelsproch]]
[[Kategorie:Romanischi Sproch]]
[[Kategorie:Sprooch (Italie)]]</text>
      <sha1>qbdscfy4myzixi2yoxpkqfjyzxqi9se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ouessant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44224</id>
    <revision>
      <id>1089160</id>
      <parentid>877129</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T16:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>85966</id>
      </contributor>
      <comment>Luftbild von Ouessant eingefügt.</comment>
      <origin>1089160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="mszozjumjnkm9cqrrpxj109obhgqdta" xml:space="preserve">{{Infobox Gemeinde in Frankreich
| nomcommune = Ouessant
| nomalsacien = Ouessant
| alt moy = 19
| alt mini = 0
| alt maxi = 61
| km² = 15.58
| image =Aerial image of Ouessant (view from the east).jpg
| description =
}}
'''Ouessant''' ([[Bretonische Sprache|bretonisch]] ''Enez-Eussa'') isch e [[Frankreich|franzesischi]] Gmai im Département [[Département Finistère|Finistère]] in dr [[Region (Frankreich)|Region]] [[Bretagne]].

D Gmai ghert zum {{Kanton|FR|{{#Property:P374}}}} un zum [[Arrondissement]] {{Arrondissements|FR|{{#Property:P374}}}}.

== Geografi ==
Ouessant umfasst di glychnamig Inslen im [[Atlantischer Ozean|Atlantik]], 89 km vu [[Quimper]] un 45 km vu [[Brest (Finistère)|Brest]] uf ere Hechi zwische 0 m un 61 m iber [[Normalnull]]. D Insle isch dr weschtligscht Dail vum franzesische Mueterland.

== Gschicht ==
Ouessant isch zum erschte Mol gnännt wore im 4. Jh. v. Chr. as ''Ouxisama'' (1. Jh. ''Axantos'', 884 ''Ossa insula'', 1158 ''in insula Ossan'', 1185 ''Ossan'', 1296 ''Exsent'', um 1330 ''Ossa Insula'').

== Verwaltig ==
{{MairesTitel|FR|{{#Property:P374}}}} vu Ouessant isch {{Maires|FR|{{#Property:P374}}}}. Ouessant ghert zue kaim Kommunalverband.

== Bevelkerigsentwicklig ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=350
|- align=center class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
|align=left | '''Johr''' || '''1962''' || '''1968''' || '''1975''' || '''1982''' || '''1990''' || '''1999''' || '''2008'''
|- align=center
|align=left|'''Inwohner''' || 1.938 || 1.814 || 1.450 || 1.221 || 1.062 || 932 || 856
|}

== Dialekt ==
Dr traditionäll Dialäkt vu Ouessant ghert zem [[Bretonische Sprache|Bretonisch]]. 

== Kultur un Böuwärch ==
* Chilche Saint-Pol Aurélien
* Kapäll Notre-Dame de Bonne Espérance
* Kapäll Notre-Dame de Bon Voyage
* Lychtdurm vu Créac'h
* Lychtdurm vu Stiff
* Stachrais Pen-ar-Lan

== Bilder ==
&lt;gallery&gt;
Datei:Ushant SPOT 1273.jpg|&lt;center&gt;Satellitebild
Datei:Eglise Ouessant.jpg|&lt;center&gt;Chilche Saint-Pol Aurélien
Datei:ND-Esperance-Ouessant.jpg|&lt;center&gt;Kapäll Notre-Dame de Bonne Espérance
Datei:Ouessant-Notre-Dame-de-Bon-Voyage.JPG|&lt;center&gt;Kapäll Notre-Dame de Bon Voyage
Datei:Le Phare du Créac'h.JPG|&lt;center&gt;Lychtdurm vu Créac'h
Datei:Phare du Stiff.JPG|&lt;center&gt;Lychtdurm vu Stiff
Datei:Ouessant IMAG0393.jpg|&lt;center&gt;Pen-ar-Lan
Datei:Ouessant-Moulin-de-Karaes.JPG|&lt;center&gt;Miili vu Karaes
&lt;/gallery&gt;

== Weblink ==
{{Commonscat|Ouessant}}
* https://web.archive.org/web/20040226050443/http://www.ouessant.org/

== Fueßnote ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Ouessant}}
[[Kategorie:Ort (Finistère)]]</text>
      <sha1>mszozjumjnkm9cqrrpxj109obhgqdta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2. April</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44434</id>
    <revision>
      <id>1089163</id>
      <parentid>1086627</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uf d Wält chuu */</comment>
      <origin>1089163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="j38r58ti0nkyu5knaxr3vzg2wg02g8t" xml:space="preserve">{{Kalender Jahrestage|April}}
Dr '''2. April''' isch dr 92. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 93. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 273 Däg bis zum Änd vum Johr.

== Was isch bassiert? ==
[[Datei:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|100px|right|thumb|Hans Christian Andersen]]
[[Datei:Annett Louisan (3857602728).jpg|100px|right|thumb|Annett Louisan]]
[[Datei:Urs-widmer-2012-ffm-066.jpg|100px|right|thumb|Urs Widmer]]
* [[1453]]: Di erschte Ainhaite vum [[Osmanisches Reich|osmanische]] Heer vum Mehmed II. cheme zue [[Konstantinopel]]. Dodermit fangt d [[Belagerung von Konstantinopel (1453)|Belagerig vu dr Stadt]] aa, wu bis zum Fall vo dr Stadt am 29. Mai goht.
* [[1720]]: Am [[King's Theatre]] z [[London]] wird d [[Oper]] ''Numitore'' vum Giovanni Porta unter dr Laitig vum [[Georg Friedrich Händel]] urufgfiert.
* [[1814]]: Dr [[Frankreich|franzesisch]] Senat erklert dr [[Napoleon Bonaparte]] fir abgsetzt.
* [[1912]]: Dr urspringli as Rugbyclub grindet ''Stuttgarter FV 93'' un dr Fueßballverain ''Kronen-Club Cannstatt'' fusioniere z [[Stuttgart|Cannstatt]] zem ''[[VfB Stuttgart|Verein für Bewegungsspiele Stuttgart 1893 e. V.]]''
* [[1944]]: In dr Nacht vum 1. zum 2. April mordet e SS-Division im ''Massaker vu Ascq'' z [[Villeneuve-d'Ascq]] 86 Mänsche.
* [[1945]]: [[Albbruck]] wird Ziil vun eme Luftaagriff.
* [[1968]]: Dr Film ''[[2001: Odyssee im Weltraum]]'' vum Stanley Kubrick het am ''Uptown Theater'' z [[Washington, D.C.]] Wältpremiere.

== Uf d Wält chuu ==
* {{0}}[[747]]: [[Karl der Große|Karl dr Groß]], fränkische Chenig un remische Chaiser
* [[1698]]: [[Francesca Cuzzoni]], italienischi Sopranischti
* [[1789]]: [[Alois Glutz]]: Schwyzer Dichter und Sänger
* [[1798]]: [[August Heinrich Hoffmann von Fallersleben]], düütsche Sproochforscher und Dichter
* [[1805]]: [[Hans Christian Andersen]], dänische Dichter
* [[1840]]: [[Émile Zola]], franzöösische Schriftsteller und Schurnalist
* [[1891]]: [[Max Ernst]], dytsche Moler un Bildhauer
* [[1892]]: [[Maurice-Yves Sandoz]], Schwyzer Schriftsteller
* [[1905]]: [[Andrea Schorta]], Schwyzer Romanischt
* [[1907]]: [[Karl Pümpin]], Schwyzer Buur un Moler
* [[1911]]: [[Ninon Haït-Weyl]], elsässisch Résistance-Mitglid
* [[1917]]: [[Iris von Roten]], Schwyzer Jurischti, Journalischti un Frauerächtleri
* [[1927]]: [[Margret Hölle]], Mundartdichterin vo Bayern
* [[1937]]: [[Christa Kopf]], dytschi Dialäktdichteri
* [[1940]]: [[Adrien Zeller]], franzesische Bolitiker
* [[1957]]: [[Fritz Keller (Winzer)|Fritz Keller]], dytsche Gaschtronom un Fueßballfunktionär
* [[1969]]: [[Martí Gasull i Roig]], katalanische Filosoof, Sproochaktivischt und Bärgstyger
* [[1977]]: [[Annett Louisan]], dytschi Sängeri
* [[1981]]: [[Katja Wünsche]], dytschi Balettdänzeri

== Gstorbe ==
* [[1830]]: [[Ernst Julius Leichtlen]], badische Historiker un Archivar
* [[1922]]: [[Hermann Rorschach]], Schwyzer Psychiater un Psychoanaytiker
* [[1974]]: [[Georges Pompidou]], franzesische Bolitiker
* [[1977]]: [[Hans-Arnold Metzger]], dytsche Komponischt, Musikpedagog un Dirigänt
* [[2004]]: [[Emma Paolini]], dytschi Haimetdichteri
* [[2005]]: [[Johannes Paul II.]], polnische Papscht
* [[2014]]: [[Urs Widmer]], Schwyzer Schriftsteller
* [[2024]]: [[Michael Studer]], Schwyzer Pianischt

== Weblink ==
{{Commonscat|2 April|2. April}}

[[Kategorie:Tag|0402]]</text>
      <sha1>j38r58ti0nkyu5knaxr3vzg2wg02g8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22. April</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44480</id>
    <revision>
      <id>1089167</id>
      <parentid>1074589</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uf d Wält chuu */</comment>
      <origin>1089167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2398" sha1="2twv7sqsjix0reghcsjkg6ebu9at9gi" xml:space="preserve">{{Kalender Jahrestage|April}}
Dr '''22. April''' isch dr 112. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 113. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 253 Däg bis zum Änd vum Johr.

== Was isch bassiert? ==
[[Datei:Tafel Konstanzer Konzil.JPG|100px|right|thumb|Mahndafele an s Konschtanzer Konzil]]
[[Datei:Brigit Wyss.jpg|100px|right|thumb|Brigit Wyss]]
[[Datei:Edmund Schulthess.gif|100px|right|thumb|Edmund Schulthess]]
* [[1418]]: S [[Konzil von Konstanz|Konzil vu Konschtanz]] goht z Änd.
* [[1875]]: Mit em sognännten ''Brotchorbgsetz'' wird dr [[Kulturkampf]] mit dr [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch Chilche]] im [[Deutsches Kaiserreich|Dytsche Rych]] verscherft. S Gsetz speert allne chilchlige Stelle, wu d Anerkännig vum Rych verwaigere, staatligi Laischtige.
* [[1915]]: [[Deutsches Reich|Dytschland]] setzt in dr Zwoote Flandernschlacht vum [[Erster Weltkrieg|Erschte Wältchrieg]] bi Ypern z [[Belgien|Belgie]] as erschts Land in dr Gschicht Giftgas yy. 5.000 [[Frankreich|franzesischi]] Soldate stärbe sofort, dopplet so vil wäre schwär verletzt.
* [[1991]]: Bi me [[Erdbeben|Ärdbidem]] mit dr Sterki 7,5 z [[Costa Rica]] un z [[Panama]] stärbe 47 Mänsche.
* [[2008]]: Grindig vu dr [[Basler Interessengemeinschaft Dialekt]]

== Uf d Wält chuu ==
* [[1451]]: [[Isabella I. (Kastilien)|Isabella I. vo Kastilie]], Köönigin vo Kastilie und León
* [[1658]]: [[Giuseppe Torelli (Musiker)|Giuseppe Torelli]], italienische Komponischt
* [[1724]]: [[Immanuel Kant]], dytsche Philosoph
* [[1870]]: [[Wladimir Iljitsch Lenin]], russische Bolitiker un Revolutionär
* [[1909]]: [[Ruth Liepman]], jidischi Widerstandskämpferi un Literaturagänti
* [[1960]]: [[Brigit Wyss]], Schwyzer Bolitikeri
* [[1964]]: [[Jean-Luc Addor]], Schwyzer Politiker
* [[1968]]: [[Peter Weber]], Schwyzer Schriftsteller
* [[1978]]: [[Björn Kern]], dytsche Schriftsteller
* [[1980]]: [[Olivier Véran]], franzesische Bolitiker
* [[1981]]: [[Linda Teuteberg]], dytschi Bolitikeri

== Gstorbe ==
* {{0}}[[296]]: [[Cajus (Bischof von Rom)|Cajus]], Bischof vu Rom
* [[1944]]: [[Edmund Schulthess]], Schwyzer Bolitiker un Bundesrot
* [[1976]]: [[Jacques Chenevière]], Schwyzer Schriftsteller un humanitäre Aktivischt bim IKRK 
* [[1994]]: [[Richard Nixon]], US-amerikanische Bresidänt

== Weblink ==
{{commonscat|22 April|22. April}}

[[Kategorie:Tag|0422]]</text>
      <sha1>2twv7sqsjix0reghcsjkg6ebu9at9gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>29. Mai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44569</id>
    <revision>
      <id>1089169</id>
      <parentid>1074617</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gstorbe */</comment>
      <origin>1089169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="fonhouiqilyo0ddno5jmb7oygybfvua" xml:space="preserve">{{Kalender Jahrestage|Mai}}
Dr '''29. Mai''' isch dr 149. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 150. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 216 Däg bis zum Änd vum Johr.

== Was isch bassiert? ==
[[Datei:Siege constantinople bnf fr2691.jpg|100px|right|thumb|Fall vu Konstantinopel]]
[[Datei:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|100px|right|thumb|John F. Kennedy]]
[[Datei:Andrea Meier LeipzigerBuchmesse2016.JPG|100px|right|thumb|Andrea Meier]]
* [[1176]]: E [[Lombardei|lombardisch]] Heer bsigt d Strytmacht vum Chaiser [[Friedrich I. (HRR)|Friedrich I. Barbarossa]] in dr Schlacht vu Legnano.
* [[1453]]: D Eroberig vu [[Konstantinopel]] noch ere [[Belagerung von Konstantinopel (1453)|zweemonetige Belagerig]] dur d [[Osmanisches Reich|Osmane]] unter em [[Mehmed II.]] bsiglet dr Untergang vum [[Byzantinisches Reich|Byzantinische Rych]].
* [[1947]]: Z [[Freiburg im Breisgau|Fryburg]] chunnt dr [[Badischer Landtag (1947–1952)|Badisch Landdag]] zue syre konschtituierende Sitzig zäme.
* [[2010]]: Bim ''[[Eurovision Song Contest]]'' gwinnt d [[Lena Meyer-Landrut]] mit em Lied ''Satellite'', dr zweet Siig fir Dytschland no dr Nicole anne 1982 mit ''Ein bißchen Frieden''.
* [[2010]]: Z [[Blienschweiler|Bleschwiller]] wird dr zweet [[Elsässischer Dichterweg|Elsassisch Dichterwäg]] yygweit.
* [[2010]]: Z [[Lausanne]] wird d [[Schweiz|Schwyzer]] Bartei [[Alternative Linke|Alternativ Linki]] grindet.

== Uf d Wält chuu ==
* [[1830]]: [[Louise Michel]], französischi Lehrerein und Anarchischtin
* [[1854]]: [[Emil Thoma]], Oberburgermaischter vu Fryybeg
* [[1860]]: [[Klara Honegger]], Schwyzer Frauerächtleri
* [[1883]]: [[Jakob Klaesi]], Schwyzer Psychiater
* [[1887]]: [[Guntram Saladin]], Schwyzer Germanischt, Ortsnameforscher und Idiotikonredakter
* [[1892]]: [[Paul Wirz]], Schwyzer Ethnolog
* [[1904]]: [[Katharina Seifried]], dytschi Bolitikeri
* [[1907]]: [[Alfred Rasser]], Schwyzer Kabarettischt un Schauspieler
* [[1915]]: [[Karl Münchinger]], dytsche Dirigänt
* [[1917]]: [[John F. Kennedy]], US-amerikanische Bolitiker un Bresidänt
* [[1960]]: [[Thomas Baumer]], Schwyzer Kulturwisseschaftler und Unternämer
* [[1968]]: [[Rachel Braunschweig]], Schwyzer Schauspileri
* [[1970]]: [[Andrea Meier]], Schwyzer Färnseeschurnalischti
* [[1987]]: [[Daniela Ryf]], Schwyzer Triathleti

== Gstorbe ==
* [[1453]]: [[Konstantin XI.]], letschte byzantinische Chaiser
* [[1820]]: [[Christian Konrad Wilhelm von Dohm]], e dütsche Befürworter vo dr Juudeemanzipazioon
* [[1897]]: [[Julius Sachs]], dytsche Botaniker
* [[2001]]: [[Ruth Liepman]], jidischi Widerstandskämpferi un Literaturagänti
* [[2015]]: [[Walter Mossmann]], dytsche Liedermacher
* [[2005]]: [[Vreni Spoerry]], Schwyzer Bolitikeri

== Weblink ==
{{commonscat|29 May|29. Mai}}

[[Kategorie:Tag|0529]]</text>
      <sha1>fonhouiqilyo0ddno5jmb7oygybfvua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5. Oktober</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44951</id>
    <revision>
      <id>1089165</id>
      <parentid>1083025</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gstorbe */</comment>
      <origin>1089165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2278" sha1="0324a69d1608niyqw65g1abjcjo356g" xml:space="preserve">{{Kalender Jahrestage|Oktober}}
Dr '''5. Oktober''' isch dr 278. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 279. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 87 Däg bis zum Änd vum Johr.

== Was isch bassiert? ==
[[Datei:Václav Havel cut out.jpg|100px|right|thumb|Václav Havel]]
[[Datei:Steve Jobs Headshot 2010-CROP2.jpg|100px|right|thumb|Steve Jobs]]
* {{0}}[[610]]: Dr [[Herakleios]] wird Chaiser vu [[Byzantinisches Reich|Byzanz]] as Noofolger vum [[Phokas]].
* [[1586]]: Di sibe katholische Ort vu dr [[Alte Eidgenossenschaft|Alte Aidgnosseschaft]] grinde dr [[Goldener Bund|Guldine Bund]].
* [[1855]]: Dr [[Hermann Mayer Salomon Goldschmidt]] entdeckt dr [[Asteroid|Aschteroid]] [[(36) Atalante]].
* [[2006]]: Dr Schwyzer Film ''[[Die Herbstzeitlosen]]'' chunnt in d Kino.

== Uf d Wält chuu ==
* [[1644]]: [[Ole Rømer]], dänische Aschtronom
* [[1862]]: [[Ferdinand Dollinger]], elsässische Dokter un Autor
* [[1919]]: [[Gertrud Böhler]], dytschi Mundartdichteri
* [[1929]]: [[Dietmar Eisfeld]], dytsche Dialäktautor un Liedkomponischt
* [[1936]]: [[Václav Havel]], tschechische Schriftsteller un Bolitiker
* [[1954]]: [[Markus Manfred Jung]], dytsche Schriftsteller
* [[1960]]: [[Jürgen Filius]], dytsche Bolitiker
* [[1967]]: [[Markus Spillmann]], Schwyzer Schurnalischt
* [[1974]]: [[Rich Franklin]], US-amerikanische Kampfsportler

== Gstorbe ==
* {{0}}[[578]]: [[Justin II.]], byzantinische Chaiser
* {{0}}[[610]]: [[Phokas]], byzantinische Chaiser
* [[1880]]: [[Jacques Offenbach]], franzesische Komponischt
* [[1938]]: [[Kurt Blum]], dytsche Pfarrer un Dialäktdichter
* [[1942]]: [[Theobald Baerwart]], Schwyzer Dialäktdichter
* [[1957]]: [[Oskar Hagen (Kunsthistoriker)|Oskar Hagen]], dytsche Chunschthischtoriker
* [[1968]]: [[Marga Vogel]], dytschi Haimetdichteri
* [[1974]]: [[Salman Schasar]], israelische Bolitiker
* [[2007]]: [[Ninon Haït-Weyl]], elsässisch Résistance-Mitglid
* [[2009]]: [[Giselher Klebe]], dytsche Komponischt
* [[2011]]: [[Steve Jobs]], US-amerikanische Unternämmer
* [[2015]]: [[Henning Mankell]], e schwedische Schriftsteller und Theaterreschissöör
* [[2022]]: [[Georg Beis]], dytsche remisch-katholische Gaischtlig

== Weblink ==
{{commonscat|5 October|5. Oktober}}

[[Kategorie:Tag|1005]]</text>
      <sha1>0324a69d1608niyqw65g1abjcjo356g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089171</id>
      <parentid>1089165</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2264" sha1="98uq4eyymt6ujifbt1it702mfjq1z7m" xml:space="preserve">{{Kalender Jahrestage|Oktober}}
Dr '''5. Oktober''' isch dr 278. Dag vum [[Gregorianischer Kalender|Gregorianische Kalender]] (dr 279. in [[Schaltjahr|Schaltjohr]]), dodermit blybe no 87 Däg bis zum Änd vum Johr.

== Was isch bassiert? ==
[[Datei:Václav Havel cut out.jpg|100px|right|thumb|Václav Havel]]
[[Datei:Ninon Weyl.jpg|100px|right|thumb|Ninon Haït-Weyl]]
* {{0}}[[610]]: Dr [[Herakleios]] wird Chaiser vu [[Byzantinisches Reich|Byzanz]] as Noofolger vum [[Phokas]].
* [[1586]]: Di sibe katholische Ort vu dr [[Alte Eidgenossenschaft|Alte Aidgnosseschaft]] grinde dr [[Goldener Bund|Guldine Bund]].
* [[1855]]: Dr [[Hermann Mayer Salomon Goldschmidt]] entdeckt dr [[Asteroid|Aschteroid]] [[(36) Atalante]].
* [[2006]]: Dr Schwyzer Film ''[[Die Herbstzeitlosen]]'' chunnt in d Kino.

== Uf d Wält chuu ==
* [[1644]]: [[Ole Rømer]], dänische Aschtronom
* [[1862]]: [[Ferdinand Dollinger]], elsässische Dokter un Autor
* [[1919]]: [[Gertrud Böhler]], dytschi Mundartdichteri
* [[1929]]: [[Dietmar Eisfeld]], dytsche Dialäktautor un Liedkomponischt
* [[1936]]: [[Václav Havel]], tschechische Schriftsteller un Bolitiker
* [[1954]]: [[Markus Manfred Jung]], dytsche Schriftsteller
* [[1960]]: [[Jürgen Filius]], dytsche Bolitiker
* [[1967]]: [[Markus Spillmann]], Schwyzer Schurnalischt
* [[1974]]: [[Rich Franklin]], US-amerikanische Kampfsportler

== Gstorbe ==
* {{0}}[[578]]: [[Justin II.]], byzantinische Chaiser
* {{0}}[[610]]: [[Phokas]], byzantinische Chaiser
* [[1880]]: [[Jacques Offenbach]], franzesische Komponischt
* [[1938]]: [[Kurt Blum]], dytsche Pfarrer un Dialäktdichter
* [[1942]]: [[Theobald Baerwart]], Schwyzer Dialäktdichter
* [[1957]]: [[Oskar Hagen (Kunsthistoriker)|Oskar Hagen]], dytsche Chunschthischtoriker
* [[1968]]: [[Marga Vogel]], dytschi Haimetdichteri
* [[1974]]: [[Salman Schasar]], israelische Bolitiker
* [[2007]]: [[Ninon Haït-Weyl]], elsässisch Résistance-Mitglid
* [[2009]]: [[Giselher Klebe]], dytsche Komponischt
* [[2011]]: [[Steve Jobs]], US-amerikanische Unternämmer
* [[2015]]: [[Henning Mankell]], e schwedische Schriftsteller und Theaterreschissöör
* [[2022]]: [[Georg Beis]], dytsche remisch-katholische Gaischtlig

== Weblink ==
{{commonscat|5 October|5. Oktober}}

[[Kategorie:Tag|1005]]</text>
      <sha1>98uq4eyymt6ujifbt1it702mfjq1z7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Präsident der Tschechoslowakei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51804</id>
    <revision>
      <id>1089173</id>
      <parentid>1089155</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T18:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>97109</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>1089173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="gsoqi4yzbgqusng4536v5iut962s52a" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Präsident vo de Tschechoslowakei}}
[[Datei:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg|170px|thumb|«Präsidentestandarte»]]
Der '''Präsident vo de Tschechoslowakei''' isch s [[Staatsoberhaupt]] vo de [[Tschechoslowakei]] ksi, vo ihrere Gründig 1918 bis zu ihrere Uflösig im Johr 1992.

Obwohl s Amt immer hät müsse bsetzt si, häts Zite gä, wo de Poste vom Präsident leer ksi isch.
I de Zit vo de [[Tschechoslowakische Sozialistische Republik]] isch de Generalsekretär vo de [[Kommunistische Partei der Tschechoslowakei|kommunistische Partei]] de facto Staatsoberhaupt ksi. 

D letzti Präsident vo de Tschechoslowakei isch d [[Václav Havel]] ksi und dä isch 2011 gstorbe. 

== Liste vo de Präsident vo de Tschechoslowakei ==

Uf dere Liste stöön alli Präsidente vo dr Tschechoslowakei vo dr Gründig vo der Tschechoslowakische Republik 1918 bis zur Uflöösig vo dr [[Tschechoslowakei]] am 31. Dezember 1992.

{| class=&quot;prettytable&quot; 
|-----class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! colspan=5 align=center | Präsident vo de Tschechoslowakei&lt;br /&gt;1918 – 1939
|-----class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
| align=center | Bild || align=center | Name || align=center | von || align=center | bis || align=center | Bemerkig
|-----
| [[Datei:Tomáš G Masaryk1918.jpg|60px]] || [[Tomáš Garrigue Masaryk]] || 14. November 1918 || 14. Dezember 1935 || Wiiderwahl am 27. Mai 1920, 27. Mai 1927 und am 24. Mai 1934; zrückträte 
|-----
| [[Datei:Edvard Beneš.jpg|60px]] || [[Edvard Beneš]] || 18. Dezember 1935 || 5. Oktober 1938 || 1938 zrückträte und ab 22. Oktober im Exil 
|-----
| [[Datei:Emil Hácha 5.jpg|60px]] || [[Emil Hácha]] || 30. November 1938 || 15. März 1939 ||
|-----class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! colspan=5 align=center | Staatspräsident vom Riichsprotektorat Böhme und Mähre, Präsident vo de Slowakische Republik und Exilpräsident vo de Tschechoslowakei&lt;br /&gt;1939 – 1945
|-----
| [[Datei:Emil Hácha.jpg|60px]] || [[Emil Hácha]] || 16. März 1939 || 9. Mai 1945 || Staatspräsident vom [[Protektorat Böhmen und Mähren|Protektorat Böhme und Mähre]] 
|-----
| [[Datei:Jozef Tiso.jpg|60px]] || [[Jozef Tiso]] || 26. Oktober 1939 || 4. April 1945 || Präsident vo der [[Erste Slowakische Republik|Slowakische Republik]] 
|-----
| [[Datei:Edvard Beneš.jpg|60px]] || [[Edvard Beneš]] || 21. Juli 1940 || 28. Oktober 1945 || Exilpräsident vo de Tschechoslowakei z London
|-----class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! colspan=5 align=center | Präsidente vo der Tschechoslowakei&lt;br /&gt;1945 – 1992
|-----
| [[Datei:Edvard Beneš.jpg|60px]] || [[Edvard Beneš]] || 28. Oktober 1945 || 7. Juni 1948 || am 19. Juni 1946 wiidergwählt; zrückträte 
|-----
| [[Datei:K Gottwald.jpg|60px]] || [[Klement Gottwald]] || 14. Juni 1948 || 14. März 1953 || im Amt gstorbe
|-----
| [[Datei:Antonín Zápotocký.JPG|60px]] || [[Antonín Zápotocký]] || 21. März 1953 || 13. November 1957 || im Amt gstorbe
|-----
| [[Datei:Antonin Novotny v New Yorku - 1960 A.jpg|60px]] || [[Antonín Novotný]] || 19. November 1957 || 22. März 1968 || am 12. November 1964 wiidergwählt; zrückträte 
|-----
| [[Datei:Ludvík Svoboda (Author - Stanislav Tereba).JPG|60px]] || [[Ludvík Svoboda]] || 30. März 1968 || 29. Mai 1975 || 22. März 1973 wiidergwählt; abgwählt 
|-----
| [[Datei:Gustáv Husák - oříznuto.JPG|60px]] || [[Gustáv Husák]] || 29. Mai 1975 || 10. Dezember 1989 || wiidergwählt am 22. Mai 1980 und am 23. Mai 1985; zrückträte 
|-----
| [[Datei:Václav Havel cut out.jpg|60px]] || [[Václav Havel]] || 29. Dezember 1989 || 20. Juli 1992 || zrückträte wil d Tschechoslowakei ufglööst worde isch, denn am 26. Januar 1993 zum Präsident vo [[Tschechische Republik|Tschechie]] gwählt worde
|}

{{DEFAULTSORT:Prasident der Tschechoslowakei}}
[[Kategorie:Präsident vo de Tschechoslowakei| ]]</text>
      <sha1>gsoqi4yzbgqusng4536v5iut962s52a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vorlage:Wechselkursdaten/EZB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>53385</id>
    <revision>
      <id>1089172</id>
      <parentid>1089127</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T18:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LkhBot</username>
        <id>98539</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Aktualisierung</comment>
      <origin>1089172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="828" sha1="4lnivx47wt9pm37ewod9t3jmbmzbuel" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{{1|}}}
|STAND=2026-10-02
|USD = 1.1225
|JPY = 176.99
|BGN = 1.9558
|CZK = 24.47
|DKK = 7.4736
|GBP = 0.85033
|HUF = 369.18
|PLN = 4.3775
|RON = 5.3488
|SEK = 11.29
|CHF = 0.9279
|ISK = 137
|NOK = 10.8315
|HRK = 7.5365
|RUB = 117.2010
|TRY = 55.165
|AUD = 1.6176
|BRL = 5.861
|CAD = 1.5984
|CNY = 7.5259
|HKD = 8.8084
|IDR = 20149.32
|ILS = 3.4408
|INR = 108.1245
|KRW = 1513.44
|MXN = 20.5806
|MYR = 4.5849
|NZD = 2.0002
|PHP = 70.265
|SGD = 1.4366
|THB = 37.71
|QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html

[[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4lnivx47wt9pm37ewod9t3jmbmzbuel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2001</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54061</id>
    <revision>
      <id>1089170</id>
      <parentid>1088826</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* gstorbe */</comment>
      <origin>1089170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8324" sha1="eccopyc5fi7909eqlz6pq99kcznsmcf" xml:space="preserve">{{Artikel Jahr}}
{| {{Jahresbox}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Datei:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|350px|Dr 11. Septämber 2001, Skyline NY mit brännigem WTC]]&lt;br /&gt;Terroraaschleg am 11. September in dr USA uf s World Trade Center un s Pentagon
|-
|}
{{Linkbox Andere Kalender}}
|}
== Was isch bassiert? ==
* [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr [[Moritz Leuenberger]] wird [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänt]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]].
* [[6. Januar|6. Jänner]]: Dr [[Ariel Scharon]] wird zum neie [[Ministerpräsident|Minischterbresidänt]] vu [[Israel]] gwehlt.
* [[15. Januar|15. Jänner]]: Dr US-Unternämmer [[Jimmy Wales]] un dr Philosophi-Dozänt Larry Sanger grinde di frei [[Enzyklopädie|Enzyklopedi]] [[Wikipedia]].
* [[16. Januar|16. Jänner]]: Dr Staatsbresidänt vu dr [[Demokratische Republik Kongo]], dr Laurent-Désiré Kabila, wird bin eme Attentat umbrocht.
* [[17. Januar|17.]] bis [[22. Januar|22. Jänner]]: 36. [[Solothurner Filmtage|Soledurner Filmdäg]]
* [[25. Januar|125 Jänner]]: [[Armenien]] un [[Aserbaidschan]] wären in dr [[Europarat|Europarot]] ufgnuu.
* [[25. Januar|25.]] bis [[30. Januar|30. Jänner]]: 31. [[Weltwirtschaftsforum|Wältwirtschaftsforum]] z [[Davos|Tafaas]], Schwyz
* [[7. Februar|7.]] bis [[18. Februar]]: 51. [[Internationale Filmfestspiele Berlin|Internationali Filmfeschtspiil Berlin]]
* [[1. März|1.]] bis [[11. März|11. Merz]]: 71. [[Genfer Auto-Salon|Gämfer Auto-Salon]]
* [[4. März|4. Merz]]: In ere Volksabstimmig in dr [[Schweiz|Schwyz]] stimme 76,8 % gege d Verfassigsinitiative „Ja zu Europa“ un dodermit gege ne Byydritt zue dr [[Europäische Union]].
* [[25. März|25. Merz]]: [[Landtagswahl in Baden-Württemberg 2001|Landdagswahl z Bade-Wirttebärg]]
* [[25. März|25. Merz]]: S [[Schengener Abkommen|Schengener Abchuu]] dritt fir [[Dänemark]], [[Finnland]] un [[Schweden|Schwede]] un au fir d Nit-EU-Staate [[Island]] un [[Norwegen|Norwege]] in Chraft.
* [[27. März|27.]]/[[28. März|28. Merz]]: Gipfeldräffe vu dr [[Arabische Liga]] z Amman, Jordanie
* [[7. April]]: Vu [[Cape Canaveral Air Force Station|Cape Canaveral]] uus wird d [[Raumsonde|NASA-Ruumsonde]] ''Mars Odyssey'' gstartet, wu dr [[Mars (Planet)|Mars]] soll erforschen un wu noch em Film ''[[2001: Odyssee im Weltraum]]'' vum Stanley Kubrick gnännt isch.
* [[4. Mai]]: Dr [[Guido Westerwelle]] wird uf em Bundesbarteidag z Düsseldorf zum Bundesvorsitzende vu dr ''[[Freie Demokratische Partei|Freie Demokratische Bartei]]'' gwehlt.
* [[8. Mai|8.]] bis [[13. Mai]]: 55. [[Tour de Romandie]]
* [[22. Mai|22.]] bis [[27. Mai]]: 9. [[Freiburger film forum|fryburger film forum]]
* [[25. Mai]]: Fans vum Douglas Adams fyre zum erschte Mol dr [[Towel Day]].
* [[10. Juni]]: Im Wahlkampf z [[Berlin]] sait dr SPD-Kandidat Klaus Wowereit effetlig ''„Ich bin schwul – und das ist auch gut so!“'' Dodermit isch er dr erscht dytsch Spitzebolitiker, wu sich zue syre [[Homosexualität]] bekännt.
* [[13. Juni|13.]] bis [[18. Juni]]: [[Art Basel]]
* [[19. Juni|19.]] bis [[28. Juni]]: 65. [[Tour de Suisse]]
* [[21. Juni]]: Totali [[Sonnenfinsternis|Sunnefinschternis]] im sidligen [[Afrika]]
* [[27. Juni]] bis [[15. Juli]]: 19. [[Zelt-Musik-Festival]] (19. Zeltsonne), Friburg
* [[4. Juli]]: Dr dytsche Film „[[Moianacht]]“ wird im Programm 3sat urufgfiert.
* [[5. Juli|5.]] bis [[29. Juli]]: 8. [[Stimmen-Festival|Stimme-Feschtiwäl]] z Löörech
* [[6. Juli|6.]] bis [[8. Juli]]: [[Züri Fäscht]]
* [[6. Juli|6.]] bis [[22. Juli]]: 35. [[Montreux Jazz Festival]]
* [[16. Juli|16.]] bis [[27. Juli]]: 6. [[UN-Klimakonferenz|UN-Klimakumferänz]] (COP 6-2) (Furtsetzig) z [[Bonn]], Dytschland
* [[18. Juli|18.]] bis [[22. Juli]]: [[G7|27. G8-Gipfel]] z Genua, Italie
* [[18. Juli]] bis [[21. August|21. Augschte]]: 56. [[Bregenzer Festspiele|Breagazer Feschtspiil]]
* [[29. Juli]]: Dr [[Lance Armstrong]] gwinnt d [[Tour de France]].
* [[11. August|11. Augschte]]: [[Street Parade]] z Züri
* [[25. August|25.]]/[[26. August|26. Augschte]]: [[Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest|Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht]] z [[Nyon]]
* [[29. August|29. Augschte]] bis [[8. September|8. Septämber]]: 58. [[Internationale Filmfestspiele von Venedig|Internationali Filmfeschtspiil vu Venedig]]
* [[2. September|2. Septämber]]: [[Europäischer Tag der jüdischen Kultur|Eiropäische Dag vu dr Jidische Kultur]]
* [[11. September|11. Septämber]]: [[Terroranschläge am 11. September 2001|Terroraaschleg in dr USA]] : Vier Passagierflugzyg wäre entfiert, zwai wäre in s World Trade Center un ais in s Pentaton glänkt. S viert Flugzyg stirzt bi Shanksville, Pennsylvania ab.
* [[27. September|27. Septämber]]: Bin eme Aaschlag im Kantonsbarlemänt vu [[Zug (Stadt)|Zug]] ([[Schweiz|Schwyz]]) bringt e Atteteter 14 Bolitiker um.
* [[2. Oktober]]: Wäg ere akute Liquiditetskris stellt d Schwyzer Fluggsellschaft [[Swissair]] ihre Flugbedriib yy.
* [[7. Oktober]]: [[Schwarzwald-Marathon]] z Briilinge
* [[11. Oktober|11.]] bis [[21. Oktober]]: 59. [[OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung|OLMA, Schweizer Messe für Land- und Milchwirtschaft]]
* [[29. Oktober]] bis [[9. November|9. Novämber]]: 7. [[UN-Klimakonferenz|UN-Klimakumferänz]] (COP 7) z [[Marrakesch]], Marokko
* [[5. November|5.]]/[[6. November|6. Novämber]]: Gipfel vu dr [[ASEAN]] z Bandar Seri Begawan, Brunei
* [[9. November|9. Novämber]]: [[Schweizer Erzählnacht|Schwyzer Verzellnacht]]
* [[16. November|16.]]/[[17. November|17. Novämber]]: Gipfeldräffe vu dr [[Gruppe der zwanzig wichtigsten Industrie- und Schwellenländer|G20]] z [[Ottawa]], Kanada
* [[9. Dezember|9. Dezämber]]: D [[Astronom|Aschtronome]] [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]] un [[Jan Kleyna]] entdecke e Raie vu Mond vum [[Jupiter (Planet)|Jupiter]]: [[Hermippe (Mond)|Hermippe]], [[Kale (Mond)|Kale]], [[Aitne (Mond)|Aitne]], [[Sponde (Mond)|Sponde]]. Am [[10. Dezember|10. Dezämber]] entdecke si [[Autonoe (Mond)|Autonoe]] un am [[11. Dezember|11. Dezämber]] [[Pasithee (Mond)|Pasithee]], [[Euanthe (Mond)|Euanthe]], [[Orthosie (Mond)|Orthosie]], [[Thyone (Mond)|Thyone]] un [[Euporie (Mond)|Euporie]].
* S [[Alamannenmuseum Ellwangen|Alemannemuseum Elwange]] wird gründet.

== gstorbe ==
* [[15. Januar|15. Jänner]]: [[Julian Dillier]], Schwyzer Schriftsteller
* [[11. Februar]]: [[Maurice Zermatten]], Schwyzer Schriftsteller
* [[19. Februar]]: [[Charles Trenet]], franzesische Sänger
* [[25. Februar]]: [[Karl Rösch]], dytsche Mooler un Dichter
* [[19. April]]: [[Edith Picht-Axenfeld]], dytschi Cembalischti, Pianischti un Organischti
* [[29. Mai]]: [[Ruth Liepman]], jidischi Widerstandskämpferi un Literaturagänti
* [[18. Juni]]: [[Dino Larese]], Schwyzer Schriftsteller
* [[25. Juni]]: [[Kurt Hoffmann]], dytsche Filmregisseur
* [[22. August|22. Augschte]]: [[Otto Borst]], dytsche Historiker un Autor
* [[10. September|10. Septämber]]: [[Hans-Joachim Elster]], dytsche Limnolog
* [[11. September|11. Septämber]]: [[Paul Zinsli]], Schwyzer Sprochwisseschaftler
* [[14. Oktober]]: [[Robert Schläpfer]], Schwyzer Sprochwisseschaftler
* [[18. Oktober]]: [[Arthur F. Utz]], schwyzerisch-dytsche Ordesgaischtlige un Philosoph
* [[19. November|19. Novämber]]: [[Grete Borgmann]], dytschi Frauerächtleri
* [[25. November|25. Novämber]]: [[David Gascoyne]], britische Dichter
* [[18. Dezember|18. Dezämber]]: [[Gilbert Bécaud]], franzesische Chansonnier

Datum nit bekannt:
* [[Paul Ibenthaler]], dytsche Moler un Bildhauer
* [[Erich Roth]], dytsche Theolog un Autor

== Rund um di alemannische Dialäkt ==
* [[1. März|1.]] bis [[16. März|16. Merz]]: 26. [[Reutlinger Mundart-Wochen|Reidlenger Mundart-Woche]]
* [[Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt|13. Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt]]
* [[16. Juli]]: Grindig vum [[Förderverein Schwäbischer Dialekt|Förderverein Schwäbischer Dialekt e. V.]]
* [[21. September|21]] bis [[23. September|23. Septämber]]: 14. [[Internationales Walsertreffen]] z [[Brig-Glis|Brig]]
* [[28. September|28. Septämber]] bis [[7. Oktober]]: 6. [[Alemannische Woche|Alemannischi Wuche]], Oberried

=== Literatur ===
* Margrit Staub-Hadorn: ''Churz u guet. Gedankefötzeli.'' Cosmos Verlag 2001. ISBN 978-3-305-00307-5. 143 S.

== Weblink ==
{{Commonscat}}</text>
      <sha1>eccopyc5fi7909eqlz6pq99kcznsmcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2007</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54067</id>
    <revision>
      <id>1089166</id>
      <parentid>1088820</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* gstorbe */</comment>
      <origin>1089166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7243" sha1="4uei5bmv6t69cuy10u9fvimj0s5qi5q" xml:space="preserve">{{Artikel Jahr}}
{| {{Jahresbox}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Datei:Bankimoon.jpg|150px|Ban Ki-moon]]&lt;br /&gt;Dr [[Ban Ki-moon]] ibernimmt s Amt vum Generalsekreter vu dr [[Vereinte Nationen|Verainte Natione]].
|-
|}
{{Linkbox Andere Kalender}}
|}
== Was isch bassiert? ==
* [[1. Januar|1. Jänner]]: D [[Micheline Calmy-Rey]] wird [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänti]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]].
* [[1. Januar|1. Jänner]]: [[Rumänien|Rumänie]] un [[Bulgarien|Bulgarie]] wäre Mitglider vu dr [[Europäische Union]].
* [[1. Januar|1. Jänner]]: [[Slowenien]] ibernimmt as 13. EU-Land dr [[Euro]] as [[Währung|Währig]].
* [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr Sidkoreaner [[Ban Ki-moon]] ibernimmt vum [[Kofi Annan]] s Amt vum Generalsekreter vu dr [[Vereinte Nationen|Verainte Natione]].
* [[9. Januar|9.]] bis [[15. Januar|15. Jänner]]: Gipfel vu dr [[ASEAN]] z Cebu, Philippine
* [[22. Januar|22.]] bis [[28. Januar|28. Jänner]]: 42. [[Solothurner Filmtage|Soledurner Filmdäg]]
* [[24. Januar|24.]] bis [[28. Januar|28. Jänner]]: 37. [[Weltwirtschaftsforum|Wältwirtschaftsforum]] z [[Davos|Tafaas]], Schwyz
* [[8. Februar|8.]] bis [[18. Februar]]: 57. [[Internationale Filmfestspiele Berlin|Internationali Filmfeschtspiil Berlin]]
* [[8. März|8.]] bis [[18. März|18. Merz]]: 77. [[Genfer Auto-Salon|Gämfer Auto-Salon]]
* [[27. März|27.]]/[[28. März|28. Merz]]: Gipfeldräffe vu dr [[Arabische Liga]] z Riad, Saudi-Arabie
* [[1. April]]: [[Freiburg-Marathon|Friburg-Marathon]]
* [[1. April]]: [[Zürich-Marathon|Züri Marathon]]
* [[1. Mai|1.]] bis [[6. Mai]]: 61. [[Tour de Romandie]]
* [[6. Mai]]: Dr UMP-Kandidat [[Nicolas Sarkozy]] gwinnt mit 53,06 Prozänt vu dr Stimmen in dr Stichwahl bi dr [[Frankreich|franzesische]] Bresidäntschaftswahl gäge di sozialistisch Bewärberi [[Ségolène Royal]].
* [[15. Mai|15.]] bis [[20. Mai]]: 12. [[Freiburger film forum|fryburger film forum]]
* [[6. Juni|6.]] bis [[8. Juni]]: [[G7|33. G8-Gipfel]] z Heiligendamm, Dytschland
* [[13. Juni|13.]] bis [[17. Juni]]: [[Art Basel]]
* [[16. Juni|16.]] bis [[24. Juni]]: 71. [[Tour de Suisse]]
* [[22. Juni]] bis [[29. Juli]]: 14. [[Stimmen-Festival|Stimme-Feschtiwäl]] z Löörech
* [[27. Juni]]: Dr [[Gordon Brown]] wird Noofolger vum [[Tony Blair]] as Premierminischter vum [[Vereinigtes Königreich|Verainigte Chenigrych]].
* [[28. Juni]] bis [[15. Juli]]: 25. [[Zelt-Musik-Festival]], Friburg
* [[6. Juli|6.]] bis [[8. Juli]]: [[Züri Fäscht]]
* [[6. Juli|6.]] bis [[21. Juli]]: 41. [[Montreux Jazz Festival]]
* [[18. Juli]] bis [[19. August|19. Augschte]]: 62. [[Bregenzer Festspiele|Breagazer Feschtspiil]]
* [[21. Juli]]: Dr sibt un letscht Band vu [[Harry Potter]] erschynt.
* [[11. August|11. Augschte]]: [[Street Parade]] z Züri
* [[17. August|17.]] bis [[26. August|26. Augschte]]: [[Badenfahrt|10. Badefahrt]]
* [[25. August|25.]]/[[26. August|26. Augschte]]: [[Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest|Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht]] z [[Aarau]]
* [[29. August|29. Augschte]] bis [[8. September|8. Septämber]]: 64. [[Internationale Filmfestspiele von Venedig|Internationali Filmfeschtspiil vu Venedig]]
* [[2. September|2. Septämber]]: [[Europäischer Tag der jüdischen Kultur|Eiropäische Dag vu dr Jidische Kultur]]
* [[8. Oktober]]: D [[Akademie für Darstellende Kunst Baden-Württemberg|Akademy fir Darstellendi Chunscht Bade-Wirtebärg]] wird grindet.
* [[11. Oktober|11.]] bis [[21. Oktober]]: 65. [[OLMA Schweizer Messe für Landwirtschaft und Ernährung]]
* [[14. Oktober]]: [[Schwarzwald-Marathon]] z Briilinge
* [[21. Oktober]]: [[Schweizer Parlamentswahlen 2007|Nationalrots- un Ständerotswahle]] in dr Schwyz
* [[9. November|9. Novämber]]: [[Schweizer Erzählnacht|Schwyzer Verzellnacht]]
* [[17. November|17.]]/[[18. November|18. Novämber]]: Gipfeldräffe vu dr [[Gruppe der zwanzig wichtigsten Industrie- und Schwellenländer|G20]] z [[Kapstadt]], Sidafrika
* [[18. November|18.]] bis [[22. November|22. Novämber]]: Gipfel vu dr [[ASEAN]] z Singapur
* [[3. Dezember|3.]] bis [[14. Dezember|14. Dezämber]]: 13. [[UN-Klimakonferenz|UN-Klimakumferänz]] (COP 13 / CMP 3) z [[Bali]], Indonesie
* [[12. Dezember|12. Dezämber]]: Bundesrotswahle in dr [[Schweiz|Schwyz]]: dr [[Christoph Blocher]] wird nit widergwehlt, di Bundesversammlig wehlt statt ihm d [[Eveline Widmer-Schlumpf]] zur Bundesreti.

== gstorbe ==
* [[28. Januar|28. Jänner]]: [[Dina Wyler]], Schwyzer Chinschtleri
* [[12. Februar]]: [[Claus-Peter Hilger]], dytsche Journalischt un Haimetforscher
* [[25. Februar]]: [[César Keiser]], Schwyzer Kabarettischt
* [[29. März|29. Merz]]: [[Margarete Hannsmann]], dytschi Schriftstelleri
* [[1. April]]: [[Hans Filbinger]], dytsche Bolitiker (CDU)
* [[28. Mai]]: [[Jörg Immendorff]], dytsche Chinschtler
* [[28. Juni]]: [[Karl Georg Sauter]], dytsche Uhrmacher un Dialäktdichter
* [[30. Juli]]: [[Ingmar Bergman]], schwedische Regisseur
* [[18. September|18. Septämber]]: [[Martin Egg]], dütsche Bankchaufme und Autor
* [[22. September|22. Septämber]]: [[Marcel Marceau]], franzesische Pantomim
* [[5. Oktober]]: [[Ninon Haït-Weyl]], elsässisch Résistance-Mitglid
* [[13. Oktober]]: [[Hans Kaufmann]], Schwyzer Journalischt
* [[8. November|8. Novämber]]: [[Hannes Taugwalder]], Walliser Mundartautor
* [[12. November|12. Novämber]]: [[Peter Steiner]], Schwyzer Wärbefigur un Musiker
* [[25. Dezember|25. Dezämber]]: [[Grete Heger]], eschtrychischi Schauspileri

== Rund um di alemannische Dialäkt ==
* [[24. Februar]] bis [[31. März|31. Merz]]: 32. [[Reutlinger Mundart-Wochen|Reidlenger Mundart-Woche]]
* [[11. April|11.]] bis [[13. April]]: [[Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt|19. Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt]]
* [[28. April]]: Mitgliderversammlig vu dr [[Muettersproch-Gsellschaft]], Schenwald
* [[21. September|21.]] bis [[23. September|23. Septämber]]: 16. [[Internationales Walsertreffen]] [[Alagna Valsesia|im Land]]
* [[28. September|28. Septämber]] bis [[7. Oktober]]: 12. [[Alemannische Woche|Alemannischi Wuche]], Oberried

=== Literatur ===
* [[Anna Maria Bacher]]: ''Mu ferzellt,'' 2007
* Heinrich Bauknecht: ''S wird so gsi sii. Gschichde rund um Sanderge.'' 2007
* Jürg Bernhardt (Hrsg.); Stiftung Rudolf von Tavel (Hrsg.): ''Uf d Liebi chunnt's alleini a. Mit Rudolf von Tavel in das 18. Jahrhundert.'' Cosmos Verlag 2007. ISBN 978-3-305-00126-2. 204 S.
* [[Bruno Epple]]: ''Ein Konstanzer Totentanz. Leichenlamento im Dialekt''. Hilzingen: Greuter, 2007.
* Ursula Fölmli (Hrg.): ''Igajanumenechligaluege – Poetische Schweizerreise in Mund-Arten.'' Züri 2007
* [[Carola Horstmann]]: ''Katzegrabschtai'', Drey-Verlag, Gutach 2007
* Luise Katharina Meier («s Breite-Lieseli»): ''Ä bizzeli Freud bruucht Jede. Vom „Breiti-Lieseli“.'' Mundartgedichte un alti Gschichte von Liesel Meier. Illustrationen von Günter Bronner. Selbstverlag, Kandern-Feuerbach 2007
* Otmar Schnurr: ''Zu Bethlehem geboren. oder: S Gliche wie in jedem Johr. Ein Buch zur Advents- und Weihnachtszeit.'' Achertäler Druckerei, Kappelrodeck 2007
* Margrit Staub-Hadorn: ''Zum letschte Mau. Gschichte u Gedankefötzeli.'' Cosmos Verlag 2007. ISBN 978-3-305-00313-6. 144 S.

== Weblink ==
{{Commonscat}}</text>
      <sha1>4uei5bmv6t69cuy10u9fvimj0s5qi5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1911</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54291</id>
    <revision>
      <id>1089164</id>
      <parentid>1059966</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* uf d Wält chuu */</comment>
      <origin>1089164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5394" sha1="p6a1ajjaofwr877xlnrouvuvu5g8nks" xml:space="preserve">{{Artikel Jahr}}
{| {{Jahresbox}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Datei:Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg|250px|Amundsen (links) un syni Beglaiter Wisting, Hassel un Hanssen z Polheim, Fotograf isch dr Olav Bjaaland gsii]]&lt;br /&gt;Dr Norweger [[Roald Amundsen]] chunnt mit vier Kollegen as erschte Mänsch an dr [[Südpol|Sidpol]].
|-
|}
{{Linkbox Andere Kalender}}
|}
== Was isch bassiert? ==
* [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr [[Marc-Emile Ruchet]] wird wider [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänt]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]].
* [[19. März|19. Merz]]: Z [[Dänemark]], z [[Deutschland|Dytschland]], z [[Österreich-Ungarn|Eschtrych-Ungarn]] un in dr [[Schweiz|Schwyz]] wird dr 1. [[Internationaler Frauentag|International Frauedag]] gfyyrt.
* [[21. Mai]]: [[Frankreich|Franzesischi]] Druppe marschieren in [[Marokko]] yy un bsetze [[Fès]] un [[Rabat]]. Am [[1. Juli]] wird s [[Deutsches Kaiserreich|dytsch]] Chriegsschiff SMS ''Panther'' uf Agadir gorderet un lest dodermit di zwoot Marokkokrien uus. Mit em dytsch-franzesische Marokko-Kongo-Vertrag vum [[4. November|4. Novämber]] chunnt d Krise an s Änd.
* [[26. Mai]]: S bishärig Rychsland [[Elsass|Elsaß]]-[[Lothringen|Lothringe]] chunnt e Verfassig iber, wu s 40 Johr no dr Annexion im [[Deutsch-Französischer Krieg|Dytsch-Franzesische Chrieg]] as aigeständige Bundesstaat vum [[Deutsches Reich|Dytsche Chaiserrych]] anerkännt wird.
* [[17. Juli]]: Z [[Arbon]] im schwyzerische [[Kanton Thurgau|Thurgau]] fangt e internationale Sozialischtekongräss aa mit 8.000 Dailnämmer.
* [[24. Juli]]: In dr [[peru]]anische Ande entdeckt e Expedition unter Laitig vum Hiram Bingham d Ruinestadt [[Machu Picchu]] us dr Inkazyt.
* [[29. Juli|29.]]-[[31. Juli]]: [[Eidgenössisches Schwing- und Älplerfest|Aidgnessisch Schwing- un Älplerfescht]] z [[Zürich|Züri]]
* [[21. August|21. Augschte]]: Bi Renovierigsarbeten im [[Louvre]] wird em [[Leonardo da Vinci]] sy ''Mona Lisa'' gstohle.
* [[29. September|29. Septämber]]: [[Königreich Italien|Italie]] erklert em [[Osmanisches Reich|Osmanische Rych]] dr [[Italienisch-Türkischer Krieg|Chrieg]].
* [[29. Oktober]]: [[Schweizer Parlamentswahlen 1911|Nationalrots- un Ständerotswahle]] in dr Schwyz
* [[20. November]]: Z [[Dresden]] wird d Sinfonii ''[[Das Lied von der Erde]]'' vum [[Gustav Mahler]] urufgfiert.
* [[2. Dezember|2 Dezämber]]: Noch eme Stryt verlosst dr [[Wassily Kandinsky]] di ''[[Neue Künstlervereinigung München]]'' un grindet mit em [[Franz Marc]] d Chinschtlerverainigung ''[[Der Blaue Reiter]]''.
* [[14. Dezember|14. Dezämber]]: Mit ere Expeditionsgruppe um dr Norweger [[Roald Amundsen]] chemme die erschte Mänsche zum geografische [[Südpol|Sidpol]].
*  Dr [[Quartierverein Klosterzelg-Reutenen|Quartierverain Chlooschterzälg-Rüütene]] z [[Windisch]] im [[Aargau]] wird grindet.
* D [[Gesellschaft für deutsche Sprache und Literatur St. Gallen|Gselschaft für düütschi Sprooch und Literatur Sanggalle]] wird ggründet.

== uf d Wält chuu ==
* [[9. Januar|9. Jänner]]: [[Gertrud Burkhalter]], Schwiizer Pedagogin und Mundartschriftstellere
* [[22. Januar|22. Jänner]]: [[Roberto García Morillo]], argentinische Komponischt († 2003)
* [[31. Januar]]: [[Gustaf Adolf Wanner]], Baasler Historiker und Schurnalist († 1984)
* [[5. Februar]]: [[Erich Hermann]], schwebische Volksschauspiiler († 1984)
* [[6. Februar]]: [[Ronald Reagan]], US-amerikanische Schauspiler un Bolitiker († 2004)
* [[7. März|7. Merz]]: [[Gertrud Lutz-Fankhauser]], Schwyzer humaniteri Aktivischti († 1995)
* [[2. April]]: [[Ninon Haït-Weyl]], elsässisch Résistance-Mitglid († 2007)
* [[18. April]]: [[Felix Hoffmann (Künstler)|Felix Hoffmann]], Schwyzer Chinschtler († 1975)
* [[28. April]]: [[Vreni Pfister]], Schwyzer Schriftstelleri († 2006)
* [[9. Mai]]: [[Rösli Näf]], Schwyzer Chrankeschweschter († 1996)
* [[15. Mai]]: [[Max Frisch]], Schwyzer Schriftsteller († 1991)
* [[27. Mai]]: [[Lore Fischer (Sängerin)|Lore Fischer]], dytschi Sängeri († 1991)
* [[5. Juli]]: [[Georges Pompidou]], franzesische Bolitiker († 1974)
* [[10. September|10. Septämber]]: [[Alfred Kleinknecht]], dytsche Zaichner un Moler († 1944)
* [[25. Oktober]]: [[Karl Kurrus]], dytsche Haimetdichter († 1993)
* [[1. November|1. Novämber]]: [[Grete Borgmann]], dytschi Frauerächtleri († 2001)
* [[11. Dezember|11. Dezämber]]: [[Nagib Mahfuz]], egyptische Schriftsteller († 2006)
* [[21. Dezember|21. Dezämber]]: [[Paul Burkhard]], Schwyzer Komponischt († 1977)
* [[28. Dezember|28. Dezämber]]: [[Emil Müller-Ettikon]], dytsche Lehrer un Haimetautor († 1985)

== gstorbe ==
* [[26. Januar|26. Jänner]]: [[Eduard Presser]], dytsche Haimetdichter
* [[11. März|11. Merz]]: [[Ernst Brenner]], Schwyzer Bolitiker un Bundesrot (* 1856)
* [[18. Mai]]: [[Gustav Mahler]], eschtrychische Komponischt (* 1860)
* [[11. Juni]]: [[Martin Tschumpert]], Schwyzer Pfarer und Lexikograf (* 1830)
* [[26. Juni]]: [[Marie Kurz]], dytschi Pazifischti un Sozialischti (* 1826)
* [[17. Juli]]: [[Georg Wenker]], dytsche Sprochwisseschaftler (* 1852)
* [[14. Oktober]]: [[Hans Schmid (Pilot)|Hans Schmid]], Schwyzer Flugpionier (* 1879)
* [[6. November|6. Novämber]]: [[Josef Viktor Widmann]], Schwyzer Dichter und Journalischt
* [[27. November|27. Novämber]]: [[Josef Anton Schobinger]], Schwyzer Bolitker un Bundesrot (* 1849)

== Weblink ==
{{Commonscat}}</text>
      <sha1>p6a1ajjaofwr877xlnrouvuvu5g8nks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1909</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54293</id>
    <revision>
      <id>1089168</id>
      <parentid>1084796</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T17:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* uf d Wält chuu */</comment>
      <origin>1089168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="dpd6e2v717fdg3t3jcxy0g9ujxvo7m0" xml:space="preserve">{{Artikel Jahr}}
{| {{Jahresbox}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Datei:Steiffmargarete.jpg|250px|d Margarete Steiff]]&lt;br /&gt;Am 9. Mai 1909 stirbt d [[Margarete Steiff]].
|-
|}
{{Linkbox Andere Kalender}}
|}
== Was isch bassiert? ==
* [[1. Januar|1. Jänner]]: Dr [[Adolf Deucher]] wird [[Bundespräsident (Schweiz)|Bundespresidänt]] vu dr [[Schweiz|Schwyz]].
* [[22. Januar|22. Jänner]]: Unter em Vorsitz vum [[Wassily Kandinsky]] grinde verschideni Moler di ''Neue Künstlervereinigung München''.
* [[11. April]]: Grundstailegig vu [[Tel Aviv]], dr erschte modärne jidische Stadt uf em Biet vum spetere Staat [[Israel]]
* [[27. April]]: D Jungtirke stirzen im [[Osmanisches Reich|Osmanische Rych]] dr Sultan [[Abdülhamid II.]], wu im Amt vu sym Brueder [[Mehmed V.]] abglest wird.
* [[13. Mai]]: Z [[Mailand]] wird dr erscht [[Giro d’Italia]] gstartet, hite no dr [[Tour de France]] s zwaitwichtigscht Radränne vu dr Wält.
* [[20. September|20. Septämber]]: S nei [[Theater Basel|Basler Stadttheater]] wird yygweit.

== uf d Wält chuu ==
* [[31. Januar|31. Jänner]]: [[Josef Burg]], israelische Rabbiner un Bolitiker
* [[15. Februar]]: [[HAP Grieshaber]], dytsche Moler un Grafiker
* [[21. Februar]]: [[Hans Erni]], Schwyzer Chinschtler
* [[7. März|7. Merz]]: [[Maodez Glanndour]], bretonische Pfaarer und Mundartaktivischt
* [[20. März|20. Merz]]: [[Elsa Lüthi-Ruth]], Schwyzer Chrankeschweschter
* [[26. März|26. Merz]]: [[Fritz Hockenjos]], dytsche Forschtdiräkter un Naturschitzer
* [[22. April]]: [[Ruth Liepman]], jidischi Widerstandskämpferi un Literaturagänti
* [[1. Mai]]: [[Johanna Wetzel]], dytsche Dialäktautori
* [[30. Mai]]: [[Benny Goodman]], amerikanische Dschääsmusiker
* [[11. Juli]]: [[Fritz Leonhardt]], dytsche Architekt un Hochschuellehrer
* [[4. September|4. Septämber]]: [[Eugen Keidel]], dytsche Bolitiker
* [[17. September|17. Septämber]]: [[Max Wehrli]], Schwyzer Literaturwisseschaftler un Germanischt
* [[21. September|21. Septämber]]: [[Kwame Nkrumah]], ghanaische Bolitiker
* [[3. Dezember|3. Dezämber]]: [[Wilhelm Horkel]], dytsche Pfarrer un Schriftsteller
* [[24. Dezember|24. Dezämber]]: [[Robert Mächler]], Schwyzer Schriftsteller
* [[24. Dezember|24. Dezämber]]: [[Robert Jolidon]], Schwyzer Pfaarer und Dialäktoloog

== gstorbe ==
* [[19. Januar|19. Jänner]]: [[Louise Odin|Louise Odin-Pilliod]], Schwiizer Leererin und Wörterbuechredaktoorin
* [[17. Februar]]: [[Émile Peltier]], franzesische katholische Prieschter
* [[29. März|29. Merz]]: [[Josef Roos]], Schwyzer Mundartautor
* [[9. Mai]]: [[Margarete Steiff]], dytschi Unternämmeri un Spiilwarefabrikanti
* [[9. Juni]]: [[Louis Ruffieux]], Schwyzer Naturforscher und Archivar
* [[18. Juni]]: [[Emil Kauffmann]], dytsche Musikpedagog, Komponischt un Dirigänt
* [[30. August]]: [[Yosef Chaim]] (bekannt as Ben Isch Chai), e sefardische Rabbiner und Kabbalist

== Weblink ==
{{Commonscat}}</text>
      <sha1>dpd6e2v717fdg3t3jcxy0g9ujxvo7m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>École Polytechnique</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59513</id>
    <revision>
      <id>1089181</id>
      <parentid>1052209</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T07:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mathieu Kappler</username>
        <id>76078</id>
      </contributor>
      <comment>+Lidraduur</comment>
      <origin>1089181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4148" sha1="tua31y4ewkv56rpxylo0z1d22lgs2gz" xml:space="preserve">{{Infobox Hochschule
| Name = École Polytechnique
| Logo = 
| Logogrösse =
| Motto = ''Pour la Patrie, les Sciences et la Gloire''
| Gründungsdatum = 1794
| Ort = [[Paris]]-[[Palaiseau]]
| Leitung = Jacques Biot
| Leitungstitel =Bresidänt
| Studentenzahl = {{FORMATNUM:3000}}
| Mitarbeiterzahl =  öbbe 2000 &lt;small&gt;(2008)&lt;/small&gt;
| davon Professoren=
| Trägerschaft = staatlig
| Jahresetat = 71,3 Mio. € &lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt;
| Website =  [http://www.polytechnique.edu www.polytechnique.edu]
}}

D '''École Polytechnique''' esch e Technischi Hochschuel z [[Paris]]-[[Palaiseau]] ([[Frankreich|Frànkrich]]). Si isch Mitgliid vo der ''Conférence des Grandes Ecoles''&lt;ref&gt;[http://www.cge.asso.fr/en/our-members/grandes-ecoles/97-ecole-polytechnique-x D Website vo dr Ecole polytechnique]{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.cge.asso.fr/en/our-members/grandes-ecoles/97-ecole-polytechnique-x}} (änglisch)&lt;/ref&gt; und vo der ''UniverSudParis''. Si ghöört hüte zu [[ParisTech]].

D ''École polytechnique'' isch bsundrigs für iir Ääscheniöörstudium ''polytechnicien'' berüemt, bietet aber au zwäijöörigi [[Master]]studie und Promotionsstudie aa.

D Hochschuel isch im Joor 1794 gründet worde. Sit em Joor 2000 isch e nöiji Studieornig in Chraft. D Duur vom Studium für e ''Polytechnicien'' isch hüte vier Joor (s Studium isch im Ganze 6 Joor lang). Drbii isch s letschte Joor en Aawändigsstudium an ere andere Uniwersidäät z Frankriich oder im Usland. Dr Abschluss häisst ''Ingénieur de l’École polytechnique''.

== Lidraduur ==
*{{Literatur|Autor=Ambroise Fourcy|Titel=Histoire de l’École polytechnique|Verlag=Belin|Ort=Pàriis|Datum=1987|JahrEA=1828|ISBN=2701106400|Online={{Google Buch|BuchID=7lMhAQAAIAAJ}}|Umfang=516}}
*{{Literatur|Autor=Albert Lévy, Gaston Pinet|Titel=L’argot de l’X illustré par les X|Verlag=Émile Testard|Ort=Pàriis|Datum=1894|Umfang=327|Online={{Google Buch|BuchID=1YAaPwAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Paul Tuffrau|Titel=École polytechnique : livre d’or de l’École polytechnique|Verlag=Raymond Lacour|Datum=1962|Umfang=188}}
*{{Literatur|Autor=Terry Shinn|Titel=Savoir scientifique et pouvoir social. L’École polytechnique 1794-1914|Verlag=Presses de la Fondation nationale des sciences politiques|Ort=Pàriis|Datum=1980|ISBN=2702503500|Umfang=261|Online={{Google Buch|BuchID=x1AhAQAAIAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Jacques Lesourne|Titel=Les Polytechniciens dans le siècle : 1894-1994|Verlag=Dunod|Datum=1994|ISBN=2100023381|Umfang=487|Online={{Google Buch|BuchID=IbX4GwAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Pierre Miquel|Titel=Les Polytechniciens|Verlag=Plon|Datum=1994|ISBN=2259180337|Online={{Google Buch|BuchID=L-1qQgAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Bruno Belhoste, Amy Dahan, Antoine Picon|Titel=La Formation polytechnicienne 1794-1994|Verlag=Dunod|Ort=Pàriis|Datum=1994|ISBN=9782100020607|Online={{Google Buch|BuchID=LFR0QgAACAAJ}}|Umfang=469}}
*{{Literatur|Autor=Emmanuel Grison|Titel=L’École de Monge et les Arts et Métiers|Sammelwerk=Bulletin de la Sabix|Nummer=21|Datum=1999|Seiten=1–19}}
*{{Literatur|Autor=Bruno Belhoste|Titel=La Formation d'une technocratie : l’École polytechnique et ses élèves de la Révolution au Second Empire|Reihe=Histoire de l’éducation|Verlag=Belin|Datum=2003-04-02|ISBN=9782701135236|Umfang=508}}
*{{Literatur|Autor=Jean-Pierre Callot, Michel Camus, Bernard Esambert, Jacques Bouttes|Titel=Histoire et Prospective de l’École polytechnique|Verlag=Lavauzelle|Ort=Pàriis|Auflage=2|Datum=2004-06-23|ISBN=9782702503508|Umfang=471}}
*{{Literatur|Autor=Denis Hannotin|Titel=Lettres de Lyon : l’École polytechnique durant l’Occupation – Autour d’un X41|Verlag=Éditions du Poutan|Datum=2022-11-19|ISBN=9782375531556|Umfang=188}}
*{{Literatur|Autor=Hervé Joly|Titel=Histoire de l'École Polytechnique|Verlag=La Découverte|Reihe=Repères|Ort=Paris|Datum=2024|ISBN=9782348080920|Umfang=128}}

== Weblink ==
{{Commonscat|Ecole Polytechnique}}
* [http://www.polytechnique.edu www.polytechnique.edu]

==Fuessnoote==
&lt;references /&gt;

{{SORTIERUNG:Ecole Polytechnique}}
[[Kategorie:Hochschuel z Frànkriich]]</text>
      <sha1>tua31y4ewkv56rpxylo0z1d22lgs2gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wiltrud Pfunder</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70946</id>
    <revision>
      <id>1089174</id>
      <parentid>1049369</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T20:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="f07ey0354xyzr1a3339wzztj97xofuj" xml:space="preserve">D '''Wiltrud Pfunder''' (* [[31. Dezember|31. Dezämber]] [[1937]] z [[Freiburg im Breisgau|Fryybeg]]) isch e [[Deutschland|dytschi]] Dialäktdichteri.

== Lääbe ==
D Pfunder isch z Fryybeg mit drei Gschwischter ufgwachse. Si het as Sekreteeri un im Chunschtgwäärb gschafft. Anne 1964 het si ghyrote. Mit ihrem Mann, em Chällermaischter Hermann Pfunder vu Augge, het si e Doochter un zwee Sihn iberchuu. Si läbt z [[Pfaffenweiler|Pfaffewyler]].

Alemannisch gleert het d Pfunder vu ihre Mueter un vor allem vu ihre Großvater. Si het scho as Chind aafange Gedicht uf Hochdytsch schrybe. S Alemannisch dichte het si bi dr Pfaffewyler Faasnet aagfange, wu si 16 Johr lang bi dr Schneckenaare s Dorflääbe uf Alemannisch glossiert het. Si het an dr Faasnet Reede ghalte un isch Redakteeri vu dr Naarezytig gsii. Wu si anne 1986 ufgheert het as Faasnetsschryberi het si derno allmee Dialäktgedicht gschriibe. Im Johr 1993 het si im Fryybeger Schillinger-Verlag e eerscht Biechli mit alemannische Gedicht vereffetligt: „Midem Herze g'luegt“. Zee Johr speter het si im Aigeverlag e zwait Bändli unter em Titel „Bis ans End vum Regeboge“ uusegee un 2008 e dritt („Wottsch an d Sunne muesch duur d Nacht. Kommt“)

D Wiltrud Pfunder isch Mitgliid vu dr [[Muettersproch-Gesllschaft]] un isch zäme mit em [[Bernhard Goldschmidt]] Vorsitzeri vu dr Regionalgruppe „Schimberg/Batzeberg/Hexedal“ gsii, wu mittlerwyli ufglest wore isch.

Im e Interview het si iber s Alemannisch mol gsait: {{Zitat|Es ist für mich wie ein Atemzug – es ist einfach lebensnotwendig. Geprägt bin ich da sehr stark von meiner Mutter und und meinem Großvater. Meine Mutter hat mit ihren Eltern nur alemannisch gesprochen. Für uns Kinder war das herzerfrischend. Wir haben es geliebt, wenn sie uns in Mundart Geschichten erzählt oder vorgelesen hat. Auch mein Großvater hat den Dialekt gepflegt. Er hat mir, als ich drei Jahre alt war, den Faust teilweise auf Alemannisch vorgelesen und gesagt: ‚Maidli, du verstehst den Sinn der Worte noch nicht, aber höre auf die Musik der Sprache.‘ Das habe ich gemacht – deshalb war und ist das Alemannische für mich auch die Sprache der absoluten Poesie.“|Interview mit dr Wiltrud Pfunder, BZ, 7. Novämber 2008}}

D Tanja Bury het iber ihre dritt Buech gschriibe: 
{{Zitat|Nachts, wenn es still ist und das Licht ein ganz besonders, sitzt Wiltrud Pfunder an ihren Tisch im Wohnzimmer und schreibt. Sie verarbeitet Notizen, die sie sich den Tag über gemacht hat, beschreibt Stimmungen, Entdeckungen, Gefühle – und das alles auf Alemannisch. So entstehen Gedichte über s’Läbe, d’ Schöpfig und d’ Mensche, die die Heimatdichterin in Büchern zusammenfasst.|BZ, 2. Juni 2010}}

== Schrifte ==
* ''Midem Herze g'luegt.'' Schillinger-Verlag, Freiburg 1993
* ''Bis ans End vum Regeboge.'' Eigenverlag, Pfaffenweiler 2003
* ''Wottsch an d Sunne muesch duur d Nacht.'' Gemeinde Pfaffenweiler 2008

== Weblink ==
* [https://www.alemannisch.de/de/mitglieder/show.php?id=7 d Wiltrud Pfunder] uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gesllschaft
* Anna Behrend: [http://www.frsw.de/dichter1.htm#Wiltrud%20Pfunder%20liest%20aus%20Bis%20an%20sEnd%20vum%20Regeboge Wiltrud Pfunder liest aus &quot;Bis an s'End vum Regeboge&quot;], Badische Zeitung, 2. April 2004
* Tanja Bury: [http://www.badische-zeitung.de/pfaffenweiler/mundart-ist-die-sprache-der-poesie--7517711.html Mundart ist die Sprache der Poesie], Interview mit dr Wiltrud Pfunder, Badische Zeitung, 7. November 2008
* Tanja Bury: [http://www.badische-zeitung.de/pfaffenweiler/dritter-gedichtband-von-heimatdichterin-wiltrud-pfunder--31825056.html Dritter Gedichtband von Heimatdichterin Wiltrud Pfunder] Badische Zeitung, 2. Juni 2010

{{Normdaten}}

{{DEFAULTSORT:Pfunder, Wiltrud}}
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Badener]]
[[Kategorie:Frau]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>f07ey0354xyzr1a3339wzztj97xofuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Graziadio Isaia Ascoli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77418</id>
    <revision>
      <id>1089182</id>
      <parentid>966566</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T10:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TommyG</username>
        <id>11680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ascoli.jpg]] → [[File:Graziadio Isaia Ascoli.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)</comment>
      <origin>1089182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="7d6uqrq085l6vv8xzw3ow9ng19aa43u" xml:space="preserve">[[Datei:Graziadio Isaia Ascoli.jpg|mini|dr Graziadio Isaia Ascoli]]
Dr '''Graziadio Isaia Ascoli''' (* [[16. Juli]] [[1829]] z Görz im Königrych Illyrie; † [[21. Januar]] [[1907]] z [[Mailand]]) isch en [[italien|iteliänische]] Sproochwüsseschaftler gsi.

== sys Lääbe ==
Dr Ascoli het nit studiert und äinewäg anne 1854 scho es bedütends Buech zu de Sprooche vom Morgeland gschribe. 1860 isch er Profässer für Sproochwüsseschaft z Mailand woorde, won er a dr ''Accademia scientifico-letteraria'' d Fächer [[Komparatistik]], [[Romanistik]] und [[Sanskrit]] ygfüert het.

Er het psunders über d Zämehäng vo de [[Indogermanische Sprachen|indogermanischen]] und [[Semitische Sprache|semitische Sprooche]], über s [[Keltische Sprachen|Keltische]] und d [[Dialekt|Dialäkt]] vo Itaalie gforschet. Er isch für läbigi [[Mundart]]e und gäge d Dominanz vo dr Standardsprooch, wo sech vo Floränz häär usbräitet het, gsi. Dr Ascoli het mit dr romanistische Zytschrift ''[[Archivio glottologico italiano]]'' agfange.

Er het en Übersicht vo de rätoromanischen Idioom zämegstelt.

Und uf iin goot dr Naame vo dr [[Frankoprovenzalische Sprache|frankprovänzaalische Sprooch]] zrugg, wo men im Augschttal, i de französichen [[Alpen]] und bis is Roonetaal und i dr [[Romandie|Wälschschwiiz]] redt. Er het dää Naame anne 1873 prägt.

Der Ascoli het au e [[Transkriptionssystem (Sprachatlanten)|Luutschrift]] uustänkt, wo mer mit ere d Tieläktluutige chan uufzäichne. Si isch spööter vom Eduard Böhmer wyterentwicklet woorde und ghäisst drum hüt «Böhmer-Ascoli». I de romanistische Sproochwüsseschaft wird die vil bruucht; si isch s Pendant zur germanistische «Teuthonista».

== Literatur ==
* Pier Gabriele Goidànich: ''ASCOLI, Graziadio Isaia''. In: ''Enciclopedia Italiana'', Rom 1929.
* {{HLS|43624|''Ascoli, Graziadio''|Autor= Federico Spiess / EM}}

== Weblink ==
{{commonscat|Graziadio Isaia Ascoli}}

{{Normdaten}}

{{SORTIERUNG:Ascoli, Graziadio}}
[[Kategorie:Romanischt]]
[[Kategorie:Italiäner]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>7d6uqrq085l6vv8xzw3ow9ng19aa43u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>École des hautes études commerciales de Paris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83529</id>
    <revision>
      <id>1089179</id>
      <parentid>1077868</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T06:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mathieu Kappler</username>
        <id>76078</id>
      </contributor>
      <comment>+Lidraduur</comment>
      <origin>1089179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2843" sha1="a8ltai6spoygzimenbrklk0xxkuj8cn" xml:space="preserve">{{Infobox Hochschule
| Name = HEC Paris
| Logo = HEC Paris.svg
| Logogrösse =
| Motto = ''The more you know, the more you dare''
| Gründungsdatum = 1881
| Ort = [[Paris]]-[[Jouy-en-Josas]]
| Leitung = Eloïc Peyrache
| Leitungstitel =Bresidänt
| Studentenzahl = {{FORMATNUM:4500}}
| Mitarbeiterzahl =  
| davon Professoren=
| Trägerschaft = 
| Jahresetat = 
| Website =  [http://www.hec.edu www.hec.edu]
}}
D '''HEC Paris''' oder '''École des hautes études commerciales Paris''' isch di wichtigscht ''Grande École'' z [[Frankreich|Frankrych]]., Si isch anne 1881 grindet wore un bietet verschideni Studiegäng im Beraich [[Betriebswirtschaftslehre|Bedribswirtschaft]] un Unternämesfierig aa. Si giltet as aini vu dr beschte Management-Universitete uf dr Wält. D HEC Paris wird vu dr Induschtry- un Handelschammere Paris (CCIP) finanziert un verwaltet.

== Lidraduur ==
* {{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=HEC Alumni|Titel=100+ témoignages sur la gouvernance d’entreprise. Plus de cent diplômés HEC de tous horizons partagent leur expérience des conseils d'administration|Verlag=Les Ozalids d’Humensis|Jahr=2020|Umfang=347|ISBN=9782380210101|Online={{Google Buch|BuchID=8BPzzQEACAAJ}}|Umfang=347}}
*{{Literatur|Autor=Patricia Defever, Tristan Gaston-Breton|Titel=HEC, l’excellence européenne, un rayonnement mondial|Verlag=Le Cherche Midi Éditions|Ort=Pàriis|Datum=2007|Reihe=Marques de légende|Umfang=139|ISBN=9782749108797|Online={{Google Buch|BuchID=Rg-wmgEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Marc Meuleau|Titel=HEC 100 : 1881–1981. Histoire d’une grande école|Verlag=Groupe HEC|Ort=Jouy-en-Josas|Datum=1981|Umfang=190|Online={{Google Buch|BuchID=Kxt6QwAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Christie Vanbremeersch|Titel=Nos années HEC. Mythes, rites et tabous d’une grande école|Verlag=Éditions Publibook|Ort=Pàriis|Datum=2005|Umfang=196|ISBN=9782748304534|Online={{Google Buch|BuchID=FRYHsUANljgC}}}}
*{{Literatur|Autor=Florence Noiville|Titel=J’ai fait HEC et je m’en excuse|Verlag=Éditions Stock|Ort=Pàriis|Datum=2009-09-09|Reihe=Parti pris|ISBN=978-2-234-06339-6|Umfang=150}}
*{{Literatur|Autor=Marc Nouschi|Titel=HEC. Histoire et pouvoir d’une grande école|Verlag=Robert Laffont|Ort=Pàriis|Datum=1988|ISBN=2221054091|Umfang=300|Online={{Google Buch|BuchID=ZOBSPQAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Yves-Marie Abraham|Online=https://www.cairn.info/revue-francaise-de-sociologie-1-2007-1-page-37.htm|Titel=Du souci scolaire au sérieux managérial, ou comment devenir un « HEC »|Sammelwerk=Revue française de sociologie|Nummer=48|Datum=2007-01|Seiten=37–66}}

== Weblink ==
{{Commonscat|École des hautes études commerciales de Paris}}
* [http://www.hec.edu www.hec.edu]

{{Navigationsleiste Conférence des grandes écoles}}
{{Normdaten}}

{{SORTIERUNG:HEC Paris}}
[[Kategorie:Hochschuel z Frànkriich]]</text>
      <sha1>a8ltai6spoygzimenbrklk0xxkuj8cn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089180</id>
      <parentid>1089179</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T06:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mathieu Kappler</username>
        <id>76078</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lidraduur */</comment>
      <origin>1089180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2882" sha1="p6ru303duizfp8fqhgeontsf8x8g9w6" xml:space="preserve">{{Infobox Hochschule
| Name = HEC Paris
| Logo = HEC Paris.svg
| Logogrösse =
| Motto = ''The more you know, the more you dare''
| Gründungsdatum = 1881
| Ort = [[Paris]]-[[Jouy-en-Josas]]
| Leitung = Eloïc Peyrache
| Leitungstitel =Bresidänt
| Studentenzahl = {{FORMATNUM:4500}}
| Mitarbeiterzahl =  
| davon Professoren=
| Trägerschaft = 
| Jahresetat = 
| Website =  [http://www.hec.edu www.hec.edu]
}}
D '''HEC Paris''' oder '''École des hautes études commerciales Paris''' isch di wichtigscht ''Grande École'' z [[Frankreich|Frankrych]]., Si isch anne 1881 grindet wore un bietet verschideni Studiegäng im Beraich [[Betriebswirtschaftslehre|Bedribswirtschaft]] un Unternämesfierig aa. Si giltet as aini vu dr beschte Management-Universitete uf dr Wält. D HEC Paris wird vu dr Induschtry- un Handelschammere Paris (CCIP) finanziert un verwaltet.

== Lidraduur ==
* {{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=HEC Alumni|Titel=100+ témoignages sur la gouvernance d’entreprise. Plus de cent diplômés HEC de tous horizons partagent leur expérience des conseils d'administration|Verlag=Les Ozalids d’Humensis|Jahr=2020|Umfang=347|ISBN=9782380210101|Online={{Google Buch|BuchID=8BPzzQEACAAJ}}|Umfang=347}}
*{{Literatur|Autor=Patricia Defever, Tristan Gaston-Breton|Titel=HEC, l’excellence européenne, un rayonnement mondial|Verlag=Le Cherche Midi Éditions|Ort=Pàriis|Datum=2007|Reihe=Marques de légende|Umfang=139|ISBN=9782749108797|Online={{Google Buch|BuchID=Rg-wmgEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Marc Meuleau|Titel=HEC 100 : 1881–1981. Histoire d’une grande école|Verlag=Groupe HEC|Ort=Jouy-en-Josas|Datum=1981|Umfang=190|Online={{Google Buch|BuchID=Kxt6QwAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Christie Vanbremeersch|Titel=Nos années HEC. Mythes, rites et tabous d’une grande école|Verlag=Éditions Publibook|Ort=Pàriis|Datum=2005|Umfang=196|ISBN=9782748304534|Online={{Google Buch|BuchID=FRYHsUANljgC}}}}
*{{Literatur|Autor=Florence Noiville|Titel=J’ai fait HEC et je m’en excuse|Verlag=Éditions Stock|Ort=Pàriis|Datum=2009-09-09|Reihe=Parti pris|ISBN=9782234063396|Umfang=150|Online={{Google Buch|BuchID=hxCeQQAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Autor=Marc Nouschi|Titel=HEC. Histoire et pouvoir d’une grande école|Verlag=Robert Laffont|Ort=Pàriis|Datum=1988|ISBN=2221054091|Umfang=300|Online={{Google Buch|BuchID=ZOBSPQAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Yves-Marie Abraham|Online=https://www.cairn.info/revue-francaise-de-sociologie-1-2007-1-page-37.htm|Titel=Du souci scolaire au sérieux managérial, ou comment devenir un « HEC »|Sammelwerk=Revue française de sociologie|Nummer=48|Datum=2007-01|Seiten=37–66}}

== Weblink ==
{{Commonscat|École des hautes études commerciales de Paris}}
* [http://www.hec.edu www.hec.edu]

{{Navigationsleiste Conférence des grandes écoles}}
{{Normdaten}}

{{SORTIERUNG:HEC Paris}}
[[Kategorie:Hochschuel z Frànkriich]]</text>
      <sha1>p6ru303duizfp8fqhgeontsf8x8g9w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wiehre (Freiburg)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88572</id>
    <redirect title="Wiehre" />
    <revision>
      <id>1089159</id>
      <parentid>1043877</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T15:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4450</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Uflösig vun de doppleti Wyterleitig zue [[Wiehre]]</comment>
      <origin>1089159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="52rznr1ca6r0pm7k8ffbwxi239gkdou" xml:space="preserve">#WEITERLEITUNG [[Wiehre]]</text>
      <sha1>52rznr1ca6r0pm7k8ffbwxi239gkdou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ruth Liepman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95019</id>
    <revision>
      <id>1089161</id>
      <timestamp>2026-10-02T17:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <comment>Die Syte isch nöi erstellt worde: D '''Ruth Liepman''', geb. Lilienstein, (uf d Wält chuu am [[22. April]] [[1909]] z [[Polch]]; gstoorbe am [[29. Mai]] [[2001]] z [[Zürich|Züri]]) isch e [[Judentum|jiidischi]] [[Deutschland|dytsch]]-[[Schweiz|schwyzerischi]] Wiiderstandskämpferi, [[Jurist|Jurischti]] un [[Literaturagent|Literatuuragänti]] gsii.  == Lääbe == D Ruth Liepman isch e Doochter vum jiidische Dokter Isidor Lilienstein gsii.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Internetquelle |autor=Doris Herma…</comment>
      <origin>1089161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7088" sha1="t6obubzhuotb78tvwbqtg7gdcv15ozt" xml:space="preserve">D '''Ruth Liepman''', geb. Lilienstein, (uf d Wält chuu am [[22. April]] [[1909]] z [[Polch]]; gstoorbe am [[29. Mai]] [[2001]] z [[Zürich|Züri]]) isch e [[Judentum|jiidischi]] [[Deutschland|dytsch]]-[[Schweiz|schwyzerischi]] Wiiderstandskämpferi, [[Jurist|Jurischti]] un [[Literaturagent|Literatuuragänti]] gsii.

== Lääbe ==
D Ruth Liepman isch e Doochter vum jiidische Dokter Isidor Lilienstein gsii.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Internetquelle |autor=Doris Hermanns |url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/ruth-liepman/ |titel=Ruth Liepman |hrsg=Institut für Frauen-Biographieforschung Hannover/Boston |sprache=de |abruf=2026-08-18}}&lt;/ref&gt; No ire Gebuurt in dr Neechi vu [[Koblenz]] isch iri Familie voor Uusbruch vum [[Erster Weltkrieg|Eerschte Wältchrieg]] uf [[Hamburg]] gange, wu ire Vater deno braktiziert het. D Ruth Lilienstein isch deert uf d Schuel gange, uf s Lyzeum, un isch derno uf aigene Wunsch un unter Brotescht vu irEltere an Lichtwarkschuel gwägslet.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Deert het si Frynd gfunde, wu si irer Läbdig beglaitet hän. Doderzue hän d Ruth Tassoni&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; un dr speeter NDR-Redakter Gerhard Lüdtke gheert. Di modäärn Erzieig vu dr refoormpedagoogische Bildigsyyriichtig het d Ruth Lilienstein breegt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Ab 1928 het si an dr [[Universität Hamburg| Uniwersiteet Hamburg]] un dr [[Humboldt-Universität zu Berlin|Berliner Humbodt-Uniwersiteet]] Jura studiert.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

D Lilienstein, wu scho frie bolitisch aktiiv wooren isch un dr [[KPD]] un au dr Kummenistische Studäntefraktion (KoStuFra)&lt;ref&gt;Marcel Bois: ''Zwischen Intersozialismus und Sozialfaschismus. Kommunistische Studentenfraktionen in der Weimarer Republik'', in: Wolfgang Thöner u. a. (Hg.), ''Linke Waffe Kunst. Die Kommunistische Studentenfraktion am Bauhaus'', Birkhäuser, Basel 2022, ISBN 978-3-0356-2488-5, S. 19&lt;/ref&gt; aagheert het, isch im Friejoor 1933 us däm Grund denunziert woore. Ire Referändariaat, wu si aagfange ghaa het, het si nit chenne abschließe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Dr Hamburger Staat het si im Juuni 1933 us em Staatsdienscht entloo. D Lilienstein sälber het aagee, ass dr Grund fir d Entlossig eender iri bolitische Aktiviteete un weeniger iri religiees Zuegheerigkait gsii seie.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ainewääg isch si anne 1934 bim Rudolf Edler an dr Hamburger Uniwersiteet [[Promotion (Doktor)|bromowiert]] woore.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ab em 5.&amp;nbsp;Oktoober 1934 isch si uf Bedryybe vum Hamburger Staatsaawalt steckbriefli wäg ere vermuetete „Vorbereitung zum Hochverrat“ gsuecht woore.

D Ruth Lilienstein het in d Niiderlande chenne flichte, wu si in ere Wääberei het aafange schaffe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Speeter het si as Sekreteeri gschafft.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Dank ere Schyyn-Ee mit em Schwyzer Architäkt [[Oskar Stock (Architekt)|Oskar Stock]] het d Lilienstein d Schwyzer Staatsbuurgerschaft mitsamt Schwyzer Bass iiberchuu, si isch [[Bürgerort|Buurgeri]] von [[Mastrils]] woore.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Eso het si anderi Aktiviteet im Wiiderstand chenne ibernee, doorunter illegaali Kurierfaarte uf Dytschland.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; In de Niiderlande het si am Buech ''Die Rechtslage deutscher Staatsangehöriger im Ausland'' mitgschafft. Uf em Titel vum Wäärch, wu 1937 z Haarlem vereffetligt wooren isch, het ire Name aber nit chenne gnännt wääre wäg dr uusgschriibene Faandig.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Wu s [[Deutsches Reich|Dytsch Ryych]] Holland im Rame vum Weschtfäldzuug bsetzt ghaa het, het d Lilienstein, wu as Sekreteeri vum Schwyzer Konsul gschafft het, erfolgloos versuecht us Holland z flichte.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Si isch in Untergrund gange, het si as Huusmaidli taarnt un d Zyt bis um Änd vum Chrieg bi re [[Calvinismus|calvinistische]] Arbaiterfamilie verbrocht.

Noch em Änd vum Chrieg het d Lilienstein Holland zeerscht nit verloo,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; het aber e baar Mool Hamburg bsuecht. Deert het si dr Heinz Liepman (aigetli ''Liepmann'') chännegleert, wu doo syt syre Ruggcheer us em amerikaanische Exiil gläbt het. Im Juuni 1949 het si dr Schriftsteller un Schurnalischt ghyroote.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Anne 1950 het s Eebaar e Literatuuragäntuur z Hamburg ufgmacht, wu d Ruth Liepman schnäll d Laitig dervu ibernuu net. Z Hamburg hän d Ruth un dr Heinz Liepman Fryndschaft mit dr Gisela un em [[Alfred Andersch]], dr Ida Ehre, em Heinrich Maria Ledig-Rowohlt, dr Hilde un em Eugen Claassen, em Ivar Lissner un däm syre Frau Ruth Niehaus, dr Elsbeth Weichmann un irem Mann Herbert un mit em Günter Weisenborn un syre Frau Joy gschlosse. Anne 1961 isch d Ruth Liepman mit irem Mann uf Züri zooge.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Dr Heinz Liepman isch im Juuni 1966 z Aragone im Tessin gstoorbe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

D Ruth Liepman het druf zwoo Gschäftspaartnerne in d „Liepman AG“ ufgnuu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; D Agäntuur het iber e baar Jorzeent fir e Hufe renommierti dytschi un internazionaali Autoore wie dr [[Norman Mailer]], dr [[Vladimir Nabokov]] oder dr [[Stephen King]] gsoorgt. D Liepman het s dooderby as wiichtig aagluegt, dur d Vermittlig vu Literatuur dr Velkerverständigung diene z chenne. Zue irem Portfolio hän au d Nooloss vu dr [[Anne Frank]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; vum [[Erich Fromm]], em [[Robert Neumann (Schriftsteller)|Robert Neumann]] un em [[Norbert Elias]] gheert.

1993 isch iri Autobiografy ''Vielleicht ist Glück nicht nur Zufall'' uusechuu. Anne 1995 het d ARD in dr Raie „Frauengeschichten“ e Portrait iber d Ruth Liepmann drillt.

No irem Dood im Mai 2001 isch si d „Grande Dame unter den Literaturagenten“ ghaiße woore.&lt;ref&gt;[https://www.swissinfo.ch/ger/ruth-liepman--grande-dame-der-literaturagenten-gestorben/2065784 ''Ruth Liepman: Grande Dame der Literaturagenten gestorben.''] In: Swissinfo 31. Mai 2001.&lt;/ref&gt;

== Eerig ==
D Stadt Züri het dr Ruth Liepman im Novämber 1992 as eerschte Frau di guldeni Eeremedaille verliie.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Si het d Uuszaichnig iiberchuu wäge ire Verdienscht um dr internazionaal Literatuurbedriib un as Wiiderstandskämpferi geege dr Nazionaalsozialismus. Syter 1998 isch d Liepman Eeremitgliid vu dr Gesellschaft für Exilforschung gsii.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Literatuur ==
* {{HLS|47597|Liepman, Ruth|Autor=Markus Bürgi}}
* Sacha Verna: ''Ein Leben für die Literatur. Ruth Liepman in Zürich gestorben''. In: ''Neue Zürcher Zeitung.'' 31. Mai 2001, S. 68.
* {{HambBio|Liepmann, Ruth|2|253|254|Wilfried Weinke}}
* Edda Ziegler: ''Im literarischen Netzwerk: Ruth Liepman, die erste Literaturagentin Deutschlands''. In: dies.: ''Buchfrauen''. Wallstein, Göttingen 2014, ISBN 978-3-8353-1523-5, S. 151–154.

== Weblink ==
* {{Helveticat-GND|gnd=119134144}}
* {{DNB-Portal|119134144}}

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;

{{Normdaten}}

{{Übersetzungshinweis|1 =de |2 = Ruth_Liepman |3 =dütsch|4 = 269762751 }}

{{SORTIERUNG:Liepman, Ruth}}
[[Kategorie:Person (Verlagswäse)]]
[[Kategorie:Widerstand gegen e Nationalsozialismus]]
[[Kategorie:Dütschsproochige Emigrant zur Zit vom Nationalsozialismus]]
[[Kategorie:Person (Hamburg)]]
[[Kategorie:Person (Züri)]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Frau]]</text>
      <sha1>t6obubzhuotb78tvwbqtg7gdcv15ozt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diskussion:Ruth Liepman</title>
    <ns>1</ns>
    <id>95020</id>
    <revision>
      <id>1089162</id>
      <timestamp>2026-10-02T17:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <comment>Die Syte isch nöi erstellt worde: {{Hinweisbaustein  |vollbreit=0  |class=centered  |style={{{style|}}}  |INHALT= [[Datei:Purple Venus symbol.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|links|Dekoration]] [[Datei:Star of David Barnstar.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|rechts|Dekoration]] Där Artikel isch im Rame vum :de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|Wikipedia-Projäkt ''Jüdische Frauen im…</comment>
      <origin>1089162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="75l5sr2on87mjmmcfdomcop6xo2dzd3" xml:space="preserve">{{Hinweisbaustein
 |vollbreit=0
 |class=centered
 |style={{{style|}}}
 |INHALT=
[[Datei:Purple Venus symbol.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|links|Dekoration]]
[[Datei:Star of David Barnstar.svg|20px|alt=|link=:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|rechts|Dekoration]]
Där Artikel isch im Rame vum [[:de:Wikipedia:WikiProjekt Jüdische Frauen im Widerstand|Wikipedia-Projäkt ''Jüdische Frauen im Widerstand'']] gschriibe woore.
}}</text>
      <sha1>75l5sr2on87mjmmcfdomcop6xo2dzd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Défense</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95021</id>
    <revision>
      <id>1089177</id>
      <timestamp>2026-10-03T06:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mathieu Kappler</username>
        <id>76078</id>
      </contributor>
      <comment>näi</comment>
      <origin>1089177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11893" sha1="g1znmkahciu5cs5kos9b53d1jsq6wdl" xml:space="preserve">[[Datei:La Défense Juin 2025.jpg|mini|hochkant=1.1|a Blìck vum [[Arc de Triomphe de l’Étoile|Schtarna-Triumpfabooga]] uff La Défense]]
{{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}}

'''La Défense''' {{Audio-IPA|LL-Q150 (fra)-Anonymât (Kvardek du)-La Défense.wav|[la defɑ̃(ː)s]}} ìsch a modärn [[Wolkenkratzer|Hoochhüüsviartel]] wäschtlig vu [[Paris|Pàriis]] ìm [[Département Hauts-de-Seine]]. ’S ìsch d’ greeschta Büroschtàdt ìn Öiropà.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|autor=|sprache=fr|titel=Le quartier d'affaires de La Défense: La Défense, premier quartier d'affaires européen !|hrsg=CCI Paris Île-de-France|datum=|url=https://www.entreprises.cci-paris-idf.fr/web/cci92/paris-la-defense|zugriff=2018-02-10|archiv-url=https://web.archive.org/web/20251110081754/https://www.entreprises.cci-paris-idf.fr/web/cci92/paris-la-defense|archiv-datum=2025-11-10}}&lt;/ref&gt; S’ Gebiat, wo 160 [[Hektar|Hektààr]] grooss ìsch, ìsch zwìscha da Schtädt Courbevoie, Nanterre un Puteaux getailt.&lt;ref name=&quot;Seine_Arche&quot;&gt;La Défense / Seine Arche sur Direction régionale de l'équipement d'Île-de-France, S.&amp;nbsp;19. (Stand vom 25. März 2009), [https://wikiwix.com/cache/?url=http://www.ile-de-france.equipement.gouv.fr/IMG/pdf/La-Defense_Seine-Arche_cle75f163.pdf PDF]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.paris360.de/urlaub-reisen/sehenswuerdigkeiten/la-defense |titel=Stadtteil La Défense |werk=paris360.de |abruf=2024-11-22}}&lt;/ref&gt;

Dr Viartel ìsch mìt’ra Füassgangerzoona duurazooga, wo 1,2 km làng un 250 m brait ìsch. Doo fìndet m’r d’ Sìtza vu vììla Bànka, Versìcherunga un [[Konzern|Konzärna]]. ’S sìnn àui vììla g’wàltiga Gebäijer, wia d’ Grande Arche, era modärna Wàrianta vum [[Arc de Triomphe de l’Étoile|Pàriiser Triumpfabooga]],&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://blog.thal.art/the-architects-arch-in-paris-la-defense-france/|titel=The Grande Arche in Paris, sky’s window|datum=2025-08-11|abruf=2026-10-03|werk=Architecture photographer’s blog|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260706143825/https://blog.thal.art/the-architects-arch-in-paris-la-defense-france/|archiv-datum=2026-07-06}} Àui uff Frànzeesch: {{Internetquelle|sprache=fr|url=https://blog.thal.art/fr/la-grande-arche-paris-la-defense/|titel=La Grande Arche, coupeuse de Tête Défense|werk=Pérégrinations de photographe d’architecture|datum=2025-11-03|abruf=2026-10-03|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260421063038/https://blog.thal.art/fr/la-grande-arche-paris-la-defense/|archiv-datum=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=en-au|url=https://thenightly.com.au/culture/film/the-great-arch-the-origin-story-of-pariss-overlooked-architectural-monument-c-22942159|titel=The Great Arch: The origin story of Paris’s overlooked architectural monument|autor=Wenlei Ma|datum=2026-09-29|abruf=2026-10-03|werk=The Nightly|archiv-url=https://web.archive.org/web/20261003053154/https://thenightly.com.au/culture/film/the-great-arch-the-origin-story-of-pariss-overlooked-architectural-monument-c-22942159|archiv-datum=2026-10-03}}&lt;/ref&gt; so wia dr Tour First, dr Tour Majunga, dr Tour CB21, dr Tour Total Coupole, dr Tour T1, dr Tour Granite, dr Tour D2, dr Tour Chassagne et Alicante, dr Cœur Défense, dr Tour Carpe Diem un d’ Mässahàlla CNIT, wo hìtt tailwiis àls Hotel, tailwiis àls G’schafts- un Kongrasszäntrum diant. Ànna 2025 sìnn z’ La Défense äbba {{formatnum:2800}} Konzärna mìt ìnsg’sàmt äbba {{formatnum:200000}} gsìì, {{formatnum:75000}} Schtüdanta un {{formatnum:50000}} Iiwoohner gsìì — àlles dàs ìn 61 Hoochhiiser, wo hìtt d’ Pàriiser Làndschàft prääga.&lt;ref&gt;{{Literatur|Sprache=en-AU|Autor=Steve Fallon, Annabel Hart |Titel=Paris |Verlag=Lonely Planet |Jahr=2006 |ISBN=1740598490 |Ort=Footscray (Victoria) |Seiten=155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Key figures&quot;&gt;{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://parisladefense.com/en/territory-strategy/key-figures |titel=Key figures |werk=ParisLaDefense.com |abruf=2026-10-03|archiv-url=https://web.archive.org/web/20240318102523/https://parisladefense.com/en/territory-strategy/key-figures|archiv-datum=2024-03-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VilleCourbevoie&quot;&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|titel=La Défense, Tout sur ce quartier d'exception |url=https://www.ville-courbevoie.fr/1469/la-defense-le-1er-quartier-d-affaire-europeen.htm |hrsg=Schtàdtverwàltung Courbevoie |abruf=2026-09-28|archiv-url=https://web.archive.org/web/20231204150811/https://www.ville-courbevoie.fr/1469/la-defense-le-1er-quartier-d-affaire-europeen.htm|archiv-datum=2023-12-04}}&lt;/ref&gt;

La Défense ìsch ainer vu da wìschtigschta Verkehrsknootapunkta ìn dr Pàriiser Regioon. ’S wìrd vu säcks Bààhnliinia (RER A, RER E, Liinia 1 vum Metro, Liinia L un U vum Transilien un T2 vum Tramway), so wia vu zààhlriicha Büss- un Raisabüssliinia.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.ratp.fr/visiter-paris/lieux/la-defense|titel=Comment aller à La Défense ?|datum=2025-04-14|abruf=2026-10-03|hrsg=RATP|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250713180623/https://www.ratp.fr/visiter-paris/lieux/la-defense|archiv-datum=2025-07-13}}&lt;/ref&gt; Kìnftig wìrd’s vermüatlig dur d’ Liinia 18 mìt’m Fluughààfa Pàriis-Orly, em Wìssaschàftspàrk Pàriis-Saclay so wia mìt’m Hoochschüal [[École des hautes études commerciales de Paris|HEC Pàriis]] un dr [[École polytechnique|Polytäcknischa Schüal]] verbunda waara.&lt;ref name=&quot;Les Echos&quot;&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|datum=2024-04-05 |titel=Grand Paris Express : la ligne 18 devrait se prolonger jusqu'à Nanterre |url=https://www.lesechos.fr/pme-regions/ile-de-france/grand-paris-express-la-ligne-18-devrait-se-prolonger-jusqua-nanterre-2087077 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240613140748/https://www.lesechos.fr/pme-regions/ile-de-france/grand-paris-express-la-ligne-18-devrait-se-prolonger-jusqua-nanterre-2087077 |archiv-datum=2024-06-13 |abruf=2026-06-23 |werk=Les Échos}}&lt;/ref&gt;

== a pààr Bìlder üss’m Viartel ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Panorama La Défense.jpg|dr Viartel La Défense z’nàchts
La Défense depuis le pont de Levallois Novembre 2022.jpg|La Défense vu dr Brucka vu Levallois haar g’sah
Parvis de la Défense.jpg|uff’m „Vorplàtz“ ''({{lang|fr|parvis}})'' vu La Défense
Parvis de la Defense. October 31, 2011.jpg|uff’m Vorplàtz vu La Défense z’nàchts
La Défense from the top of the Grande Arche to the east - 2022-08-13.jpg|wämm’r vum Groossa Booga haar ìn Rìchtung vum Triumpfabooga schàuijt — doo sììht m’r dr Tour Cœur Défense (lìnks) un dr Tour Légende (rachts)
Parijs in Mei 2018 44.jpg|vor’m Tour Séquoïa
Grayish morning (36350965000).jpg|vor’m Turm Cœur Défense
La Défense (92) 296.jpg|vor’m Turm Cœur Défense, wämm’r uff dr Grossa Booga schàuijt
Carousel in La Défense (38274661814).jpg|s’ Kìnderkarrussäll
Esplanade du Général de Gaulle - Puteaux.jpg|uff’m Esplanade du Général de Gaulle vor’m Groossa Booga
View from La Grande Arche to Arc de Triomphe (24125797507).jpg|wämm’r vum Groossa Booga haar uff dr Schtarna-Triumpfabooga schàuijt
Trinity tower building site in La Défense - 2018-06-23.jpg|a Verkehrstunnel vor’m Tour Areva, wumm’r dr Tour Trinity hàt düa bàuija
La Défense September 2013 001.jpg|s’ Füassgangerbrìckla z’ La Défense ìm Septamber 2013
La Défense la passerelle (4410806001).jpg|uff’m Füassgangerbrìckla ànna 2010
La Défense 15, June 2010.jpg|ànna 2010
Tramway pres de la Défense, 2013.jpg|dr Pàriiser Tramway vor’m Tour Areva un Tour T1
Boulevard circulaire La Défense Juillet 2022.jpg|uff’m Boulevard Patrick-Devedjian, wo La Défense umkraist
&lt;/gallery&gt;

== Lìteràtüür zem Ort ==
; uff Hoochdiitsch
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Robert Schediwy|Titel=Städtebilder. Reflexionen zum Wandel in Architektur und Urbanistik|Auflage=2|Verlag=Lit|Ort=Wien|Jahr=2005|ISBN=3825877558|Online={{Google Buch|BuchID=C09X0UmOKuYC}}|Seiten=169 ff.}}
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Ernst Seidl|Titel=La Grande Arche in Paris. Form – Macht – Sinn|Reihe=Schriften zur Kulturwissenschaft|BandReihe=17|Verlag=Kovač|Ort=Hamburg|Jahr=1998|ISBN=3860647024|Online={{Google Buch|BuchID=qpKUAAAACAAJ}}|Kommentar=’s ìsch ürschprìnglig ànna 1994 àls Dokteràrweit bii dr Üniwärsiteet z’ [[Frankfurt am Main|Frànkfurt àm Main]] ärschììna}}
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Gertrud Vogler, mìt Biitraag ìwwer Àrkitäcktüür un Politik vu Ernst Seidl|Titel=La Défense: „Métro, boulot, dodo“|Verlag=Disadorno Edition|Ort=Berliin|Jahr=2013|ISBN=9783941959040|Online={{Google Buch|BuchID=hoj-ngEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Wolf Jöckel|Titel=La Défense. Die Skulptur, die dem Geschäftsviertel ihren Namen gab.|Jahr=2022|Online=https://paris-blog.org/2022/10/14/la-defense-die-skulptur-die-dem-geschaftsviertel-von-paris-ihren-namen-gab/|Abruf=2026-09-27}}

; uff Frànzeesch
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=P. Chabard, V. Picon-Lefebvre|Titel=La Défense, architecture et politique, dictionnaire, histoire et territoire, atlas|Ort=Marseille|Verlag=Éditions Parenthèses|Jahr=2013}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Virginie Lefebvre|Titel=Paris, ville moderne, Maine-Montparnasse et la Défense, 1950-1975|Ort=Pàriis|Verlag=Éditions Norma|Jahr=2003}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Gérard de Senneville|Titel=La Défense, le Pouvoir et l’Argent|Verlag=Albin Michel|Jahr=1992}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Gérard de Senneville|Titel=La Défense, expression des arts urbains du XX&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;|Verlag=Albin Michel|Jahr=1992}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Raymond Depardon|Hrsg=Établissement public pour l’aménagement de la région dite de la Défense|Titel=La Défense|Umfang=30|Jahr=1982|Online={{Google Buch|BuchID=9X2QOXtZCeQC}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Félix Torrest|Hrsg=Comité français pour l’expansion et le rayonnement international de Paris-La Défense|Titel=Paris-La Défense : métropole européenne des affaires|Jahr=1987|ISBN=9782281151008|Umfang=158|Verlag=Éditions du Moniteur|Online={{Google Buch|BuchID=3PpnQgAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Établissement public pour l’aménagement de la région dite de La Défense|Autor=Patrick Demeyer|Titel=Guide de l’architecture Paris-La Défense|Jahr=1996|Umfang=44|Online={{Google Buch|BuchID=NoVmMwEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Comité français pour l’expansion et le rayonnement international de Paris-La Défense|Titel=Atlas économique de Paris-La Défense|Jahr=1990|Online={{Google Buch|BuchID=5FsDzQEACAAJ}}|Umfang=96|Verlag=COFER}}

; uff Anglisch
*{{Literatur|Sprache=en-GB|Autor=Andrew Ayers|Titel=The Architecture of Paris. An Architectural Guide|Ort=Stuttgart/London|Verlag=Edition Axel Menges|Jahr=2004|Seiten=308|Online={{Google Buch|BuchID=0eJxj9Xos_UC}}|Umfang=405|ISBN=9783930698967}}
*{{Literatur|Sprache=en-AU|Autor=Steve Fallon, Annabel Hart|Jahr=2006|Titel=Paris|Ort=Footscray (Victoria)|Verlag=Lonely Planet|Seiten=155|ISBN=1740598490|Online={{Google Buch|BuchID=vmjFwAEACAAJ}}|Umfang=450}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Johannes Schaugg|Titel=High-Rise Buildings, La Défense|Verlag=Books on Demand|Jahr=2009|ISBN=9783839145234|Online={{Google Buch|BuchID=doz1wAEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Comité français pour l’expansion et le rayonnement international de Paris-La Défense|Titel=Paris-La Défense: The Paris Business Skyline|Verlag=COFER|Umfang=32|Jahr=1987|Online={{Google Buch|BuchID=a12LQwAACAAJ}}}}

== Weblìnks ==
{{commonscat}}
* [https://www.parisladefense.com/fr d’ offiziälla Websitta vu Pàriis La Défense] (frànzeesch)
* [https://structurae.net/en/structures/paris-la-defense La Défense] bii ''Structurae'' (anglisch)
*{{YouTube|user=@ParisLaDéfense}}

== Ainzelnoohwiisa ==
&lt;references responsive /&gt;

[[Kategorie:Ort (Île-de-France)]]</text>
      <sha1>g1znmkahciu5cs5kos9b53d1jsq6wdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089178</id>
      <parentid>1089177</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T06:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mathieu Kappler</username>
        <id>76078</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11749" sha1="tn0xjb3hrolmh2qt8kfc27pynreq4io" xml:space="preserve">[[Datei:La Défense Juin 2025.jpg|mini|hochkant=1.1|a Blìck vum [[Arc de Triomphe de l’Étoile|Schtarna-Triumpfabooga]] uff La Défense]]
{{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}}

'''La Défense''' {{Audio-IPA|LL-Q150 (fra)-Anonymât (Kvardek du)-La Défense.wav|[la defɑ̃(ː)s]}} ìsch a modärn [[Wolkenkratzer|Hoochhüüsviartel]] wäschtlig vu [[Paris|Pàriis]] ìm [[Département Hauts-de-Seine]]. ’S ìsch d’ greeschta Büroschtàdt ìn Öiropà.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|autor=|sprache=fr|titel=Le quartier d'affaires de La Défense: La Défense, premier quartier d'affaires européen !|hrsg=CCI Paris Île-de-France|datum=|url=https://www.entreprises.cci-paris-idf.fr/web/cci92/paris-la-defense|zugriff=2018-02-10|archiv-url=https://web.archive.org/web/20251110081754/https://www.entreprises.cci-paris-idf.fr/web/cci92/paris-la-defense|archiv-datum=2025-11-10}}&lt;/ref&gt; S’ Gebiat, wo 160 [[Hektar|Hektààr]] grooss ìsch, ìsch zwìscha da Schtädt Courbevoie, Nanterre un Puteaux getailt.&lt;ref name=&quot;Seine_Arche&quot;&gt;La Défense / Seine Arche sur Direction régionale de l'équipement d'Île-de-France, S.&amp;nbsp;19. (Stand vom 25. März 2009), [https://wikiwix.com/cache/?url=http://www.ile-de-france.equipement.gouv.fr/IMG/pdf/La-Defense_Seine-Arche_cle75f163.pdf PDF]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.paris360.de/urlaub-reisen/sehenswuerdigkeiten/la-defense |titel=Stadtteil La Défense |werk=paris360.de |abruf=2024-11-22}}&lt;/ref&gt;

Dr Viartel ìsch mìt’ra Füassgangerzoona duurazooga, wo 1,2 km làng un 250 m brait ìsch. Doo fìndet m’r d’ Sìtza vu vììla Bànka, Versìcherunga un [[Konzern|Konzärna]]. ’S sìnn àui vììla g’wàltiga Gebäijer, wia d’ Grande Arche, era modärna Wàrianta vum [[Arc de Triomphe de l’Étoile|Pàriiser Triumpfabooga]],&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://blog.thal.art/the-architects-arch-in-paris-la-defense-france/|titel=The Grande Arche in Paris, sky’s window|datum=2025-08-11|abruf=2026-10-03|werk=Architecture photographer’s blog|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260706143825/https://blog.thal.art/the-architects-arch-in-paris-la-defense-france/|archiv-datum=2026-07-06}} Àui uff Frànzeesch: {{Internetquelle|sprache=fr|url=https://blog.thal.art/fr/la-grande-arche-paris-la-defense/|titel=La Grande Arche, coupeuse de Tête Défense|werk=Pérégrinations de photographe d’architecture|datum=2025-11-03|abruf=2026-10-03|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260421063038/https://blog.thal.art/fr/la-grande-arche-paris-la-defense/|archiv-datum=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=en-au|url=https://thenightly.com.au/culture/film/the-great-arch-the-origin-story-of-pariss-overlooked-architectural-monument-c-22942159|titel=The Great Arch: The origin story of Paris’s overlooked architectural monument|autor=Wenlei Ma|datum=2026-09-29|abruf=2026-10-03|werk=The Nightly|archiv-url=https://web.archive.org/web/20261003053154/https://thenightly.com.au/culture/film/the-great-arch-the-origin-story-of-pariss-overlooked-architectural-monument-c-22942159|archiv-datum=2026-10-03}}&lt;/ref&gt; so wia dr Tour First, dr Tour Majunga, dr Tour CB21, dr Tour Total Coupole, dr Tour T1, dr Tour Granite, dr Tour D2, dr Tour Chassagne et Alicante, dr Cœur Défense, dr Tour Carpe Diem un d’ Mässahàlla CNIT, wo hìtt tailwiis àls Hotel, tailwiis àls G’schafts- un Kongrasszäntrum diant. Ànna 2025 sìnn z’ La Défense äbba {{formatnum:2800}} Konzärna mìt ìnsg’sàmt äbba {{formatnum:200000}} gsìì, {{formatnum:75000}} Schtüdanta un {{formatnum:50000}} Iiwoohner gsìì — àlles dàs ìn 61 Hoochhiiser, wo hìtt d’ Pàriiser Làndschàft prääga.&lt;ref&gt;Fallon, Hart 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Key figures&quot;&gt;{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://parisladefense.com/en/territory-strategy/key-figures |titel=Key figures |werk=ParisLaDefense.com |abruf=2026-10-03|archiv-url=https://web.archive.org/web/20240318102523/https://parisladefense.com/en/territory-strategy/key-figures|archiv-datum=2024-03-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VilleCourbevoie&quot;&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|titel=La Défense, Tout sur ce quartier d'exception |url=https://www.ville-courbevoie.fr/1469/la-defense-le-1er-quartier-d-affaire-europeen.htm |hrsg=Schtàdtverwàltung Courbevoie |abruf=2026-09-28|archiv-url=https://web.archive.org/web/20231204150811/https://www.ville-courbevoie.fr/1469/la-defense-le-1er-quartier-d-affaire-europeen.htm|archiv-datum=2023-12-04}}&lt;/ref&gt;

La Défense ìsch ainer vu da wìschtigschta Verkehrsknootapunkta ìn dr Pàriiser Regioon. ’S wìrd vu säcks Bààhnliinia (RER A, RER E, Liinia 1 vum Metro, Liinia L un U vum Transilien un T2 vum Tramway), so wia vu zààhlriicha Büss- un Raisabüssliinia.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.ratp.fr/visiter-paris/lieux/la-defense|titel=Comment aller à La Défense ?|datum=2025-04-14|abruf=2026-10-03|hrsg=RATP|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250713180623/https://www.ratp.fr/visiter-paris/lieux/la-defense|archiv-datum=2025-07-13}}&lt;/ref&gt; Kìnftig wìrd’s vermüatlig dur d’ Liinia 18 mìt’m Fluughààfa Pàriis-Orly, em Wìssaschàftspàrk Pàriis-Saclay so wia mìt’m Hoochschüal [[École des hautes études commerciales de Paris|HEC Pàriis]] un dr [[École polytechnique|Polytäcknischa Schüal]] verbunda waara.&lt;ref name=&quot;Les Echos&quot;&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|datum=2024-04-05 |titel=Grand Paris Express : la ligne 18 devrait se prolonger jusqu'à Nanterre |url=https://www.lesechos.fr/pme-regions/ile-de-france/grand-paris-express-la-ligne-18-devrait-se-prolonger-jusqua-nanterre-2087077 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240613140748/https://www.lesechos.fr/pme-regions/ile-de-france/grand-paris-express-la-ligne-18-devrait-se-prolonger-jusqua-nanterre-2087077 |archiv-datum=2024-06-13 |abruf=2026-06-23 |werk=Les Échos}}&lt;/ref&gt;

== a pààr Bìlder üss’m Viartel ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Panorama La Défense.jpg|dr Viartel La Défense z’nàchts
La Défense depuis le pont de Levallois Novembre 2022.jpg|La Défense vu dr Brucka vu Levallois haar g’sah
Parvis de la Défense.jpg|uff’m „Vorplàtz“ ''({{lang|fr|parvis}})'' vu La Défense
Parvis de la Defense. October 31, 2011.jpg|uff’m Vorplàtz vu La Défense z’nàchts
La Défense from the top of the Grande Arche to the east - 2022-08-13.jpg|wämm’r vum Groossa Booga haar ìn Rìchtung vum Triumpfabooga schàuijt — doo sììht m’r dr Tour Cœur Défense (lìnks) un dr Tour Légende (rachts)
Parijs in Mei 2018 44.jpg|vor’m Tour Séquoïa
Grayish morning (36350965000).jpg|vor’m Turm Cœur Défense
La Défense (92) 296.jpg|vor’m Turm Cœur Défense, wämm’r uff dr Grossa Booga schàuijt
Carousel in La Défense (38274661814).jpg|s’ Kìnderkarrussäll
Esplanade du Général de Gaulle - Puteaux.jpg|uff’m Esplanade du Général de Gaulle vor’m Groossa Booga
View from La Grande Arche to Arc de Triomphe (24125797507).jpg|wämm’r vum Groossa Booga haar uff dr Schtarna-Triumpfabooga schàuijt
Trinity tower building site in La Défense - 2018-06-23.jpg|a Verkehrstunnel vor’m Tour Areva, wumm’r dr Tour Trinity hàt düa bàuija
La Défense September 2013 001.jpg|s’ Füassgangerbrìckla z’ La Défense ìm Septamber 2013
La Défense la passerelle (4410806001).jpg|uff’m Füassgangerbrìckla ànna 2010
La Défense 15, June 2010.jpg|ànna 2010
Tramway pres de la Défense, 2013.jpg|dr Pàriiser Tramway vor’m Tour Areva un Tour T1
Boulevard circulaire La Défense Juillet 2022.jpg|uff’m Boulevard Patrick-Devedjian, wo La Défense umkraist
&lt;/gallery&gt;

== Lìteràtüür zem Ort ==
; uff Hoochdiitsch
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Robert Schediwy|Titel=Städtebilder. Reflexionen zum Wandel in Architektur und Urbanistik|Auflage=2|Verlag=Lit|Ort=Wien|Jahr=2005|ISBN=3825877558|Online={{Google Buch|BuchID=C09X0UmOKuYC}}|Seiten=169 ff.}}
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Ernst Seidl|Titel=La Grande Arche in Paris. Form – Macht – Sinn|Reihe=Schriften zur Kulturwissenschaft|BandReihe=17|Verlag=Kovač|Ort=Hamburg|Jahr=1998|ISBN=3860647024|Online={{Google Buch|BuchID=qpKUAAAACAAJ}}|Kommentar=’s ìsch ürschprìnglig ànna 1994 àls Dokteràrweit bii dr Üniwärsiteet z’ [[Frankfurt am Main|Frànkfurt àm Main]] ärschììna}}
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Gertrud Vogler, mìt Biitraag ìwwer Àrkitäcktüür un Politik vu Ernst Seidl|Titel=La Défense: „Métro, boulot, dodo“|Verlag=Disadorno Edition|Ort=Berliin|Jahr=2013|ISBN=9783941959040|Online={{Google Buch|BuchID=hoj-ngEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=de|Autor=Wolf Jöckel|Titel=La Défense. Die Skulptur, die dem Geschäftsviertel ihren Namen gab.|Jahr=2022|Online=https://paris-blog.org/2022/10/14/la-defense-die-skulptur-die-dem-geschaftsviertel-von-paris-ihren-namen-gab/|Abruf=2026-09-27}}

; uff Frànzeesch
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=P. Chabard, V. Picon-Lefebvre|Titel=La Défense, architecture et politique, dictionnaire, histoire et territoire, atlas|Ort=Marseille|Verlag=Éditions Parenthèses|Jahr=2013}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Virginie Lefebvre|Titel=Paris, ville moderne, Maine-Montparnasse et la Défense, 1950-1975|Ort=Pàriis|Verlag=Éditions Norma|Jahr=2003}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Gérard de Senneville|Titel=La Défense, le Pouvoir et l’Argent|Verlag=Albin Michel|Jahr=1992}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Gérard de Senneville|Titel=La Défense, expression des arts urbains du XX&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;|Verlag=Albin Michel|Jahr=1992}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Raymond Depardon|Hrsg=Établissement public pour l’aménagement de la région dite de la Défense|Titel=La Défense|Umfang=30|Jahr=1982|Online={{Google Buch|BuchID=9X2QOXtZCeQC}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Félix Torrest|Hrsg=Comité français pour l’expansion et le rayonnement international de Paris-La Défense|Titel=Paris-La Défense : métropole européenne des affaires|Jahr=1987|ISBN=9782281151008|Umfang=158|Verlag=Éditions du Moniteur|Online={{Google Buch|BuchID=3PpnQgAACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Établissement public pour l’aménagement de la région dite de La Défense|Autor=Patrick Demeyer|Titel=Guide de l’architecture Paris-La Défense|Jahr=1996|Umfang=44|Online={{Google Buch|BuchID=NoVmMwEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Comité français pour l’expansion et le rayonnement international de Paris-La Défense|Titel=Atlas économique de Paris-La Défense|Jahr=1990|Online={{Google Buch|BuchID=5FsDzQEACAAJ}}|Umfang=96|Verlag=COFER}}

; uff Anglisch
*{{Literatur|Sprache=en-GB|Autor=Andrew Ayers|Titel=The Architecture of Paris. An Architectural Guide|Ort=Stuttgart/London|Verlag=Edition Axel Menges|Jahr=2004|Seiten=308|Online={{Google Buch|BuchID=0eJxj9Xos_UC}}|Umfang=405|ISBN=9783930698967}}
*{{Literatur|Sprache=en-AU|Autor=Steve Fallon, Annabel Hart|Jahr=2006|Titel=Paris|Ort=Footscray (Victoria)|Verlag=Lonely Planet|Seiten=155|ISBN=1740598490|Online={{Google Buch|BuchID=vmjFwAEACAAJ}}|Umfang=450}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Johannes Schaugg|Titel=High-Rise Buildings, La Défense|Verlag=Books on Demand|Jahr=2009|ISBN=9783839145234|Online={{Google Buch|BuchID=doz1wAEACAAJ}}}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Hrsg=Comité français pour l’expansion et le rayonnement international de Paris-La Défense|Titel=Paris-La Défense: The Paris Business Skyline|Verlag=COFER|Umfang=32|Jahr=1987|Online={{Google Buch|BuchID=a12LQwAACAAJ}}}}

== Weblìnks ==
{{commonscat}}
* [https://www.parisladefense.com/fr d’ offiziälla Websitta vu Pàriis La Défense] (frànzeesch)
* [https://structurae.net/en/structures/paris-la-defense La Défense] bii ''Structurae'' (anglisch)
*{{YouTube|user=@ParisLaDéfense}}

== Ainzelnoohwiisa ==
&lt;references responsive /&gt;

[[Kategorie:Ort (Île-de-France)]]</text>
      <sha1>tn0xjb3hrolmh2qt8kfc27pynreq4io</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>