Шымкент

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="alt">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>altwiki</dbname>
    <base>https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аҥылу</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Шӱӱжӱ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Туружаачы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Туружаачыны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияти шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ӱлекер</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ӱлекерди шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болуш</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушты шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модульды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шымкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7653</id>
    <revision>
      <id>49157</id>
      <timestamp>2026-07-25T15:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;{{ЈЈЈ+Россия  | статус                   = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы  | русское название         = [[Шымкент]]  | оригинальное название    = {{lang-kk|Шымкент}}  | изображение              = Aerial View of Shymkent.jpg  | описание изображения     = Шымкенттиҥ теҥеридеҥ кӧрӱнижи...&quot;</comment>
      <origin>49157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42781" sha1="7qu2vwb0gl9d9x5b1dj94ppq28fuqtw" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 | статус                   = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | русское название         = [[Шымкент]]
 | оригинальное название    = {{lang-kk|Шымкент}}
 | изображение              = Aerial View of Shymkent.jpg
 | описание изображения     = Шымкенттиҥ теҥеридеҥ кӧрӱнижи
 | герб                     = Shymkent logo.svg
 | флаг                     = Shymkent flag.svg
 | lat_deg                  = 42
 | lat_min                  = 19
 | lat_sec                  = 00
 | lon_deg                  = 69
 | lon_min                  = 36
 | lon_sec                  = 00
 | CoordScale               = 20000
 | страна                   = [[Казахстан]]
 | страна в таблице         = Казахстан
 | подчинение               = [[Республикалык учурлу кала]]
 | регион                   = Шымкент
 | регион в таблице         = Шымкент
 | вид района               =
 | район                    =
 | район в таблице          =
 | A в страну               = нет
 | B в регион               = нет
 | C в регион               = нет
 | C в район                = нет
 | внутреннее деление       = 5 администрациялык аймак
 | вид главы                = [[Аким]]
 | башкараачы               = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
 | дата основания           = б. э. ч. III—II чактар
 | баштапкы ады чыккан јыл  = [[1365 јыл|1365]]—[[1366 јыл]]дар
 | прежние имена            = Чимкент, Черняев
 | статус 1                 = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | статус 1 с               = [[2018 јыл]]дыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала
 | площадь                  = 1163
 | высота центра НП         = 506
 | климат                   = континентал
 | официальный язык         = [[казак тил]]
 | население                = 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
 | год переписи             = 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱни
 | плотность                = 1125
 | агломерация              = [[Шымкент агломерациязы]]
 | население агломерации    =
 | национальный состав      = [[казактар]], [[ӧзбектер]], [[орустар]] ла ӧскӧлӧри
 | конфессиональный состав  = [[ислам|мусульмандар]], [[христиан јаҥ|христиандар]] ла ӧскӧлӧри
 | этнохороним              = шымкенттик, шымкенттиктер
 | почтовые индексы         = 160000
 | телефонный код           = +7 7252
 | цифровой идентификатор   = 511010000
 | сайт                     = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent
 | add1n                    = Кӧӧликтиҥ коды
 | add1                     = 17
 | add2n                    = Ӧйдиҥ поязы
 | add2                     = UTC+5
}}

'''Шымкент''' (казактап: {{lang|kk|Шымкент}}; 1992 јылга јетире орус тилде кӧп сабазында '''Чимкент''' деп бичилген) — [[Казахстан]]ныҥ тӱштӱк келтейинде турган кала. Ол [[Астана]] ла [[Алматы]]ла кожо ороонныҥ республикалык учурлу ӱч калазыныҥ бирӱзи. Администрациялык аайынча Шымкент оны эбире турган Тӱркстан областька кирбейт.

2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине калада 1 308 120 кижи јуртаган. Эл-јонныҥ тоозыла Шымкент Алматы ла Астананыҥ кийнинде Казахстанда ӱчинчи јерде турат.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Каланыҥ јериниҥ кеми 1163 км² кире.&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|title=План развития города Шымкента|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ промышленность, садыш, транспорт, билим ле культура тӧс јерлериниҥ бирӱзи. Кала Орто Азия, Казахстанныҥ тӱштӱги ле Евразияныҥ чӧл-јалаҥдары ортозындагы јебрен јолдордо турат. Эмдиги экономиказы нефть айрыырына, эм-дом, аш-курсак ла јеҥил промышленностько, машиналар эдерине, тудуш материалдарды чыгарарына, садышка ла услугаларга тайанат.

Археологиялык табылгалар эмдиги Шымкенттиҥ јеринде эҥ ле азы 2200 јыл озо кала тӱркӱмдӱ јурт болгон деп кӧргӱзет. Каланыҥ ады бичилген тайантыларда баштапкы катап 1365—1366 јылдардагы учурларга колбулу, Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' деп тӱӱкилик бичимелинде учурайт.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|title=Древнее городище Шымкент|publisher=Шымкент каланыҥ туризм, тыш колбулар ла креатив промышленность башкарузы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиязы ==

Каланыҥ ады эки јебрен бӧлӱктеҥ бӱткен деп јартадылар. Баштапкызы — иран эмезе согд тилиндеги ''чим'', ''чем'' не ''чаман'' деп сӧс, ол кыртыш, ӧлӧҥ, јалаҥ эмезе чечектӱ јер деген учурлу болгон. Экинчи бӧлӱги — ''-кент'', оныҥ учуры «кала» эмезе «јурт». Бу јартамал аайынча Шымкенттиҥ ады «јажыл кала», «јалаҥдар ортозындагы кала» эмезе «чечектӱ кала» деп билдирер аргалу.

''-Кент'' деп бӧлӱк Орто Азияныҥ ла Казахстан тӱштӱгиниҥ кӧп тӱӱкилик кала аттарында учурайт: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент ле ӧскӧлӧри.

XIX—XX чактардагы орус тилдӱ тайантыларда '''Чимкент''' деп ат кӧп тузаланылган. 1914 јылда орус генерал Михаил Черняевтиҥ кӱндӱзине калага '''Черняев''' деп ат берилген. 1924 јылда тӱӱкилик ады ойто јандырылган. 1992 јылда орус тилдеги окылу ады казак айдыжына јуук '''Шымкент''' деп солынган.

== Тӱӱкизи ==

=== Јебрен ӧй лӧ Орто чактар ===

Эмдиги Шымкенттиҥ јери јебрен ӧйдӧҥ ала эл-јонду болгон. Каланыҥ тӱӱкилик тӧс бӧлӱгинде археологтор бир канча метр калын культуралык катап тапкан. Эҥ тӧмӧнги катаптардагы тойбалкаш эдимдер б. э. ч. III—II чактарга кирет. Оныҥ учун бу јерде 2200 јылдаҥ озо јурт болгон деп айдарга јараар.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Јурттыҥ ӧзӱми [[Теҥери-Туу]]ныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги тӱжӱмдӱ ӧзӧктӧ, [[Мавераннахр]]дыҥ оазистери, [[Сырдарыя]] ӧзӧги ле чӧл-јалаҥ јерлер ортозындагы јолдордо турганыла колбулу болгон. Јуугында Орто чактагы тайантыларда Испиджаб деп адалган, [[Улу Торко јолы]]ныҥ учурлу тӧс јери болгон Сайрам калазы турган.

Шымкенттиҥ ады баштапкы катап эмир [[Темир]]диҥ јорықтарына колбулу бичилген. Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' бичимелинде 1365—1366 јылдардагы учурларды јартаарда каланыҥ ады учурайт.

Кала ла оныҥ эбирези ар-бӱткен ӧйлӧрдӧ Орто Азияныҥ башка-башка тергеелерине кирген. XIII чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде бу јерди монголдор алган. Орто чактардыҥ учында Шымкент Моголистанныҥ, Темир уулдарыныҥ тергеезиниҥ ле јербойы башчылардыҥ башкаруында болгон. XVI чактаҥ ала оныҥ тӱӱкизи Казак хандыгыла колбулу.

XVII—XVIII чактарда Казахстанныҥ тӱштӱги казактар ла ойрот-јоҥгорлор ортозындагы јуулардыҥ талазы кӧп катап болгон. XVIII чактыҥ учында ла XIX чактыҥ баштапкы јарымында бу регионныҥ калаларын башкарганы учун Коканд хандыгы ла Бухара эмираты тартышкан.

=== Коканд хандыгы ла Арасей империя ===

XIX чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде Шымкент Коканд хандыгыныҥ башкаруына ӧткӧн. 1810 јыл киреде кала бек-тура эттирилген. Коканд бек-туразы тӱӱкилик тӧс бӧлӱктеги дӧҥдӧ туруп, Ташкент, Тӱркстан ла туу эдегиндеги јерлер ортозындагы јолдорды башкарган.

1864 јылдыҥ сентябрь айында каланы орус черӱ алган. Арасей империяга кирген кийнинде Чимкент Сырдарыя областьтыҥ уезд калазы болуп, Тӱркстан генерал-губернаторствозына кирген.

Каланыҥ экономиказы садышка, устардыҥ ижине ле айыл чарбаныҥ сырьёзын иштеерине тайанган. XIX чактыҥ учында Чимкентте баштапкы јаан промышленность предприятиелер табылган. 1880-чи јылдарда ''Artemisia cina'' ӧзӱмдеҥ сантонин чыгарар завод тудулган. Бу завод эмдиги каланыҥ эм-дом промышленнозыныҥ баштамызы болгон.

1897 јылдагы Арасей империяныҥ баштапкы текши эл-јон тоолош аайынча Чимкент ол тушта кичинек кала болгон, андый да болзо, садыш ла устардыҥ ижиниҥ тӧс јери болуп тӱрген ӧскӧн.

=== Совет ӧй ===

Совет јаҥы тургузылган кийнинде кала баштапкыда [[Тӱркстан Автоном Совет Социалистический Республика]]га, оноҥ [[Казак Автоном Совет Социалистический Республика]]га ла [[Казак Совет Социалистический Республика]]га кирген. 1924 јылда Чимкент деп ады ойто јандырылган.

1932 јылда кала јаҥы тӧзӧлгӧн Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ администрациялык тӧс јери болгон. Индустриализация ӧйдӧ тӱстӱ металлургия, эм-дом, аш-курсак, май, јеҥил ле текстиль промышленность заводтор тудулган эмезе јаанадылган. Чимкенттиҥ коргош заводы ла химия-фармацевтика заводы энчилӱ учурлу болгон.

[[Экинчи телекейлик јуу]] тушта Совет Союзтыҥ кӱнбадыш региондорынаҥ заводтор, учреждениелер ле эл-јон Чимкентке кӧчӱрилген. Кала тылдагы учурлу промышленность тӧс јерлердиҥ бирӱзи болгон. Заводтор коргош, эмдер, техника, бӧстӧр лӧ аш-курсак чыгарган.

Јууныҥ кийниндеги ӧйдӧ Чимкент тӱрген ӧскӧн. Јаҥы јуртаар кварталдар, машина эдер ле тудуш материалдар чыгарар заводтор, школдор, эмчилик учреждениелер ле культура тӧс јерлер тудулган. 1980-чи јылдарда Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы иштеп баштаган.

=== Бойы јаҥду Казахстан ===

Казахстан бойы јаҥду болгон кийнинде кала ороонныҥ тӱштӱгиндеги тӧс экономика јер болуп арткан. 1992 јылда орус тилдеги ады Чимкенттеҥ Шымкентке солынган.

2014 јылда калага јуук аймактардыҥ кӧп јурттары ла јерлери кожулып, оныҥ кыйулары билдире јаанадылган. Шымкенттиҥ јериниҥ кеми ӱч катап кире јаанап, эл-јонныҥ тоозы да кӧптӧгӧн.

2018 јылдыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱни Казахстан Президентиниҥ указыла Шымкент республикалык учурлу кала статузын алган. Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ тӧс јери [[Тӱркстан]]га кӧчӱрилген, область дезе [[Тӱркстан область]] деп адалган.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан|date=2018-06-19|publisher=Казахстан Республикасыныҥ Президентиниҥ окылу сайты|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикалык статус алган кийнинде туралар тудары, инженерлик тармактарды, јолдорды, промышленность зоналарды ла јон тузаланар јерлерди ӧскӱрери тӱргендеген.

== Физико-географикалык темдектери ==

=== Географиялык јери ===

Шымкент Казахстанныҥ тӱштӱгинде, Теҥери-Тууныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги јалаҥда, [[Ӧзбекстан]]ла кыйуныҥ јуугында турат. Каланыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ талай кеминеҥ орто бийиги 506 метр кире.

Кала Оренбург—Ташкент ле Тӱркстан—Сибирь деп јебрен ле эмдиги транспорт јолдор бириккен јерде турат. Оны Ташкент, Тараз, Алматы, Тӱркстан ла [[Самара]]ла колбоштырган автомобиль јолдор Шымкент ажыра ӧдӧт.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Каланыҥ бастыра јери 116 300 гектар кире, ол 1163 км² болот.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Суулар ла табигый јерлер ===

Кала ажыра Бадам ла Кошкарата суулар агат. Кошкарата системазы Кара-Суула ла булактардыҥ, каналдардыҥ тармагыла колбулу. Шымкенттиҥ ичинде текши 91 километр узундукту тогус тӧс канал бар.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Јажыл бӱркек ле тергеелик агаш фондтыҥ јерлери 5300 гектар кире. Јажыл јерлердиҥ тӧс сабына Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк, Абай паркы, Бойы јаҥду паркы, Жайлаукӧл паркы ла ӧскӧ парк, скверлер кирет.

=== Климады ===

Шымкенттиҥ климады континентал, эптеп изӱ ле кургак, је Казахстанныҥ тӱндӱк ле орто региондорыныҥ кӧбизине кӧрӧ јымжак. Кыш кӧп сабазында кыска, изӱлеп, кар эрип турар ӧйлӧрлӱ. Јай узак, тыҥ изӱ ле кургак.

Январь айыныҥ орто температуразы −0,7 °C кире, июль айыныҥ дезе +26,3 °C кире. Ортојылдык температура +13 °C кире. Јылына 570—580 мм кире јаҥмыр-кар тӱжет. Оныҥ кӧп сабы кышта ла јаскыда тӱжет.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm|title=Климат Шымкента|publisher=Погода и климат|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Калада кӱн кӧп јарыктайт. Јаскы-кӱски ӧйдӧ кургак салкындар ла тӱште ле тӱнде температураныҥ јаан башкалыгы кӧп учурайт.

== Башкару ==

Шымкент — баштапкы баскыштыҥ энчилӱ администрациялык-территориялык бӧлӱги. Каланыҥ представительлик органы — маслихат, аткару органы — акимат. Каланы Казахстанныҥ закондоры аайынча адалган аким башкарат.

2023 јылдыҥ сентябрь айынаҥ ала Шымкенттиҥ акими — Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848|title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Кала беш администрациялык аймакка бӧлӱнет:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймак
! Каладагы јери ле темдектери
|-
| '''[[Абай аймак (Шымкент)|Абай]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш бӧлӱги; јаан јуртаар зоналар ла промышленность јерлер кирет.
|-
| '''[[Ал-Фараби аймак (Шымкент)|Ал-Фараби]]'''
| Шымкенттиҥ тӧс, тӱӱкилик, администрациялык ла садыш бӧлӱги.
|-
| '''[[Еҥбекши аймак (Шымкент)|Еҥбекши]]'''
| Каланыҥ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш бӧлӱги; јаан промышленность ла јуртаар зоналар кирет.
|-
| '''[[Каратау аймак (Шымкент)|Каратау]]'''
| Каланыҥ тӱндӱк бӧлӱги ле кыйулар јаанадылганда кожулган јерлер.
|-
| '''[[Туран аймак (Шымкент)|Туран]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш бӧлӱктериндеги јаҥы јуртаар кварталдар.
|}

== Эл-јон ==

Шымкент — Казахстанныҥ эҥ тӱрген ӧзӱп турган калаларыныҥ бирӱзи. Эл-јонныҥ кӧптӧӧни табынду ӧзӱмге, ороон ичиндеги кӧчӱп-јӱрӱге, экономиканыҥ ӧзӱмине ле администрациялык кыйулардыҥ јаанада бергенине колбулу.

2018 јылдыҥ июнь айында калада миллион кижи бар деп окылу јарлалган. 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине Шымкентте 1 308 120 кижи јуртаган.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—май айларында эл-јонныҥ табынду ӧзӱми 8287 кижи болгон: 10 261 бала чыккан, 1974 кижи ӧлгӧн. Кӧчӱп-јӱрӱдиҥ сальдозы плюс болуп, 5783 кижиге јеткен.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Эл-јонныҥ тыгыздыгы 1 км²-ге 1125 кижи кире. Эл-јон каланыҥ бастыра јеринде тӱҥей эмес јайылган. Тӧс аймактар ла јаан јуртаар кварталдар эҥ тыгыз эл-јонду. Кийин кожулган кыйу јерлерде айыл-кала бӱдӱмдӱ, пастак тураларлу јурттар арткан.

=== Ук-калык бӱдӱми ===

Шымкент — кӧп ук-калык кала. Эл-јонныҥ кӧп сабы казактар. Ӧзбектер јебреннеҥ бери турган јаан ӧмӧлик тӧзӧйт. Калада орустар, азербайджандар, татарлар, корейлер, тӱрктер, украиндер, тажиктер, курдтар ла ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де јуртайт.

2023 јылдыҥ баштапкы ӧйиндеги окылу статистика аайынча эҥ јаан ук-калык бӧлӱктер мындый болгон:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/|title=Динамические таблицы по населению города Шымкента|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ук-калык
! Эл-јонныҥ ӱлӱзи, %
|-
| Казактар
| 70,90
|-
| Ӧзбектер
| 15,88
|-
| Орустар
| 6,31
|-
| Азербайджандар
| 1,87
|-
| Татарлар
| 0,96
|-
| Ӧскӧлӧри
| 4,08
|}

Тергеениҥ тили — [[казак тил]]. Казахстанныҥ Конституциязы аайынча тергеелик учреждениелерде ле јербойы башкару органдарында орус тил казак тилле кожо окылу тузаланылат. Кӱн сайынгы эрмекте [[ӧзбек тил]] де кеҥ тузаланылат.

== Экономиказы ==

Шымкент — Казахстанныҥ тӧс промышленность ла садыш калаларыныҥ бирӱзи. Каланыҥ экономиказына иштеп чыгарар промышленность, тудуш, ички садыш, транспорт ло услугалар јаан учурлу.

2026 јылдыҥ январь—март айларында каланыҥ валовой региональный продукты 1,352 триллион тенге кире болгон. Озогы јылдыҥ ондый ок ӧйиле тӱҥдештиргенде чын ӧзӱм 8,9 % болгон. Услугалар регион продуктыныҥ 61,6 %-ин, товар чыгарары 30,1 %-ин тӧзӧгӧн.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—июнь айларында:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* промышленность продукты 817,5 миллиард тенгеге јеткен ле 11 % ӧскӧн;
* иштеп чыгарар промышленность 9,6 % ӧскӧн;
* тудуш иштердиҥ кеми 136,3 миллиард тенге болгон;
* 558,6 муҥ м² јуртаар тура тузаланарга берилген;
* розничный садыш 628,5 миллиард тенгеге јеткен;
* опто садыш 1,35 триллион тенгедеҥ ашкан;
* кала јериндеги айыл чарба продукты 29,1 миллиард тенге болгон.

=== Промышленнозы ===

Тӧс промышленность бӧлӱктери:

* нефть айрыыры ла нефтехимия;
* эм-дом промышленность;
* аш-курсак ла май промышленнозы;
* суусындар чыгарары;
* јеҥил ле текстиль промышленность;
* машиналар эдери ле металл иштеери;
* цемент, шил ле ӧскӧ тудуш материалдар чыгарары.

Эҥ јаан предприятиелердиҥ бирӱзи — «PetroKazakhstan Oil Products» компания башкарган Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы. Ол Казахстандагы нефть айрыыр тӧс ӱч заводтыҥ бирӱзи.

Эм-дом промышленность «Химфарм» — SANTO - Member of Polpharma Group заводло кӧргӱзилген. Предприятиениҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ учында тӧзӧлгӧн сантонин заводынаҥ башталат.

Калада «Оҥтӱстик» энчилӱ экономика зона, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жулдыз» ла ӧскӧ промышленность зоналар иштейт. Ички садышка ла Орто Азияныҥ тергеелериле садышка бачымдалган транспорт-логистика тӧс јери де ӧзӱп јат.

=== Ишкерлик ле садыш ===

Шымкент јебреннеҥ бери Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс садыш јерлериниҥ бирӱзи болгон. Калада базарлар, садыш туралар, јаан садыш ла амыраар тӧс јерлер, опто базалар, ресторандар ла аштанар ӧскӧ предприятиелер бар.

2026 јылдыҥ июль айыныҥ 1-чи кӱнине калада 29 муҥнаҥ кӧп юридический кижи регистрацияланган, олордыҥ 25 муҥ кирези иштеп турган. Кӧп сабы — кичинек предприятиелер.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент — Казахстанныҥ учурлу транспорт кӱрмелдериниҥ бирӱзи. Кала ажыра Казахстанды Ӧзбекстан, [[Кыргызстан]], [[Россия]] ла регионныҥ ӧскӧ тергеелериле колбоштырган автомобиль ла темирјолдор ӧдӧт.

=== Кӧӧлик транспорт ===

Шымкент ажыра мындый јолдор ӧдӧт:

* Ташкент—Шымкент—Тараз—Алматы;
* Ташкент—Шымкент—Тӱркстан—Кызылорда—Самара;
* Шымкент—Сарыагаш;
* Шымкент—Ленгер;
* Шымкент—Сайрам.

Каланыҥ јол тармагы јаҥы јуртаар кварталдарла кожо тӱрген јаанап јат. Јондык транспорттыҥ тӧс бӧлӱги — автобустар. Јол акчаны транспорт карталарла ла электрон тӧлӧмниҥ ӧскӧ эп-сӱмелериле тӧлӧп болор.

=== Темирјол ===

Шымкент темирјол бекети Ташкент, Арыс, Тараз ла Алматыны колбоштырган јолдо турат. Кала ажыра ыраак јӱрер пассажир ле јӱк поездтер ӧдӧт.

Арыс I темирјол кӱрмели Шымкенттеҥ кӱнбадышта болуп, Тӱркстан, Кызылорда ла Казахстанныҥ тӱндӱк региондоры јанына јолдорды колбоштырат.

=== Теҥериде јол ===

Шымкенттиҥ јондор ортодогы аэропорты ороон ичиндеги ле тыш ороондорго рейстерди тоскыйт. Турумкай рейстер каланы Астана, Алматы, Актау, Атырау ла Казахстанныҥ ӧскӧ калаларыла, оноҥ до кӧп тыш ороондогы јерлерле колбоштырат.

Шымкент — Казахстанныҥ SCAT Airlines авиакомпаниязыныҥ тӧс базазы.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.scat.kz/ru/contacts/|title=Контакты авиакомпании SCAT|publisher=SCAT Airlines|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Билим ле наука ==

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс билим јерлериниҥ бирӱзи. Калада тергеелик ле энчилӱ школдор, колледжтер, профессионал ӱредӱ тӧс јерлер ле бийик ӱредӱ учреждениелер иштейт.

Тӧс университеттер:

* М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети;
* Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы;
* «Мирас» университет;
* Шымкент университет;
* Орто Азия инновациялык университети.

М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети инженерлик, химия технологиязы, тудуш, айыл чарба, экономика, информация технологиялары, гуманитар ла педагогика билимдериле специалисттер белетейт.

Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы эмчилерди, фармацевттерди ле эмчилик системаныҥ ӧскӧ ишчилерин белетеерине бачымдалган.

Калада шинјӱ организациялар, проект институттар, промышленность предприятиелердиҥ лабораториялары ла Национал экспертиза тӧс јериниҥ бӧлӱктери иштейт.

== Эмчилик ==

Шымкенттиҥ эмчилик системазына муниципал больницалар ла клиникалар, перинатал ла диагноз тӧс јерлер, балдардыҥ эмчилик учреждениелери, онкология, кардиология ла инфекция тӧс јерлери, тез эм берер бекеттер кирет.

Кала Казахстан тӱштӱгиниҥ эл-јонына јаан эмчилик тӧс јер болуп јат. Тергеелик организацияларла кожо кӧп энчилӱ клиникалар, тиш эмдеер тӧс јерлер ле эмчилик лабораториялар иштейт.

Каланыҥ эм-дом бачымы заводтор, университеттер ле фармацевтика ишчилерин белетеер системала јӧмӧлтӧлӧт.

== Культура ла кеендик ==

Шымкент — казак ла кӧп ук-калык культураныҥ учурлу тӧс јери. Калада театрлар, музейлер, библиотекалар, галереялар, концерт залдар ла кеендик биригӱлер бар.

Тӧс театр учреждениелери:

* Жумат Шанинниҥ адыла адалган Казак академиялык драма театры;
* Орус драма театры;
* Опера ла балет театры;
* Куурчак ла јииттердиҥ кала театры;
* Ӧзбек драма театры.

Музейлердиҥ ортозында:

* Тӱӱки ле этнография музейи;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндериниҥ музейи;
* Кеендик ӱредӱлер музейи;
* Јаҥдар ла церемониялар музейи;
* «Шымкала» археологиялык комплекстиҥ музейи.

2020 јылда Шымкент Бойы јаҥду тергеелердиҥ Ӧмӧлигиниҥ культура тӧс калазы статузын алган.

== Кӧрӱмјилӱ јерлер ле туризм ==

Тӧс кӧрӱмјилӱ јерлердиҥ бирӱзи — јебрен јурттыҥ ла Коканд бек-туразыныҥ јеринде тӧзӧлгӧн «Шымкала» тӱӱкилик-культуралык комплекси. Комплекске ойто тудулган бек-туралар, археологиялык казындылар, музей јерлер ле калага ӧрӧдӧҥ кӧрӧр тепсеҥдер кирет.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Ӧскӧ танымал јерлер:

* Ордабасы тепсеҥ;
* «Жер-Ана» кереес;
* Бойы јаҥду паркы;
* Байдибек бийге кереес;
* Абай паркы;
* Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк;
* Шымкент зоопаркы;
* Мак-табыш аллеязы;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндерине мемориал;
* Кошкарата сууныҥ јарадындагы булактар ла амыраар јерлер;
* Мечеттер, православ храмдар ла тӱӱкилик туралар.

Шымкенттеҥ Сайрамга, Сайрам-Ӱгем национал паркына, Аксу-Жабаглы корузына, Тӱркстанга, Отырарга ла Казахстан тӱштӱгиниҥ ӧскӧ тӱӱкилик ле табигый јерлерине экскурсиялар башталат.

Калада турист информация тӧс јери ле окылу турист порталы иштейт.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://visit-shymkent.com/|title=Официальный туристический портал Шымкента|publisher=Visit Shymkent турист информация тӧс јери|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Архитектура ла каланы пландаары ==

Шымкенттиҥ тудуш бӱдӱми тӱӱкилик кала планын, совет ӧйдӧги јуртаар кварталдарды ла јаҥы бийик тураларлу кварталдарды бириктирет. Тӱӱкилик тӧс бӧлӱк бек-тураныҥ, јебрен базардыҥ, Кошкарата ла Кара-Сууныҥ эбирезинде бӱткен.

Совет ӧйдӧ јаан промышленность аймактар, кӧп катту тураларлу микроаймактар, администрациялык туралар, театрлар ла культура ордолор тудулган.

2014 јылда каланыҥ кыйулары јаанада берген кийнинде туралар тудары тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанга кеҥиген. Туран аймак, Shymcity, Бозарык, Тассай ла ӧскӧ микроаймактарда јаҥы администрациялык, садыш ла јуртаар зоналар бӱдӱп јат.

Каланы пландаар тӧс амадулар — јолдорды, јондык транспортты, инженерлик тармактарды, суула јеткилдеер ле канализация системаларын, јажыл јерлерди ле социал инфраструктураны ӧскӱрери.

== Физкультура ла спорт ==

Эҥ таркаган спорттор — футбол, бокс, кӱреш, оор атлетика, гимнастика, велосипед, теннис ле сууда јӱзери.

Каланыҥ тӧс футбол клубы — Казахстанныҥ Премьер-лигазында ойнойтон «Ордабасы». 2023 јылда клуб баштапкы катап Казахстанныҥ чемпионы болгон.

«БИИК-Шымкент» эпшилер футбол клубы Казахстанныҥ чемпионатын кӧп катап јенген ле Европада клубтар ортодогы мӧрӧйлӧрдӧ ороонды кӧргӱскен.

Тӧс спорт тӧзӧлмӧлӧр:

* Кажымукан Мунайтпасовтыҥ адыла адалган стадион;
* јеҥил атлетика комплекси;
* спорт ордозы;
* теннис тӧс јери;
* сууда јӱзер бассейндер;
* энчилӱ спорт школдор ла белетенер базалар.

Шымкент — бокс, оор атлетика, кӱреш ле ӧскӧ спорттордо Олимпиада, телекей ле Азия чемпиондорыныҥ туулган ла белетенген јери.

== СМИ ==

Калада казак, орус ла ӧзбек тилдерде регион телекӧрӱлте, радио каналдар, газеталар ла электрон СМИ иштейт.

Јербойы СМИ кала башкарузыныҥ ижи, экономика, јонныҥ јӱрӱми, культура ла спорт керегинде билдирет. Интернет-бичимелдер, информация агентстволор ла кала учреждениелериниҥ окылу цифралык ресурстары ӧзӱп јат.

== Экологиялык каршулар ==

Тӧс экологиялык каршулар — кӧӧлӱктер ле заводтор учун кейдиҥ кирленери, суу јӧӧжӧлӧрине басым, бок-чӧп јуулаары ла тыҥ тудуш учун јажыл јерлердиҥ азайары.

Экологияны јарандырары учун энчилӱ секторды газла јеткилдеери, промышленность предприятиелерди јаҥыртары, јондык транспортты солыыры, каналдар ла суулардыҥ арындарын ойто эдери, суу тазалар тӧзӧлмӧлӧр тудары, агаштар отургызып, јажыл бӱркекти јаанадары ӧткӱрилет.

Кошкарата ла Кара-Сууныҥ булактар системазын корыыры, дендрологиялык паркка камааны јетирери ле кала аймактары ортозында ӱзӱги јок јажыл коридорлорды ӧскӱрери энчилӱ учурлу.

== Кӧрӧр до ==

* [[Казахстан]]
* [[Казахстанныҥ калалары]]
* [[Казахстанныҥ тӱӱкизи]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайанган литература ==

* Бартольд В. В. ''Сочинения. Том III: Работы по исторической географии''. — Москва: Наука, 1965.
* ''История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Средневековые города Казахстана на Великом Шёлковом пути''. — Алматы.
* ''Материалы археологических исследований городища Шымкент''. — Шымкент.

== Тыш тайантылар ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент каланыҥ акиматыныҥ окылу сайты]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкенттиҥ окылу статистиказы]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent окылу турист порталы]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкенттиҥ инвестиция порталы]

[[Категория:Казахстанныҥ калалары]]
[[Категория:Миллион кижидеҥ кӧп эл-јонду калалар]]
[[Категория:Улу Торко јолыныҥ калалары]]</text>
      <sha1>7qu2vwb0gl9d9x5b1dj94ppq28fuqtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49158</id>
      <parentid>49157</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ук-калык бӱдӱми */</comment>
      <origin>49158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42781" sha1="6ykqr6hdkptjd51irc4m3swz34iu0ni" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 | статус                   = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | русское название         = [[Шымкент]]
 | оригинальное название    = {{lang-kk|Шымкент}}
 | изображение              = Aerial View of Shymkent.jpg
 | описание изображения     = Шымкенттиҥ теҥеридеҥ кӧрӱнижи
 | герб                     = Shymkent logo.svg
 | флаг                     = Shymkent flag.svg
 | lat_deg                  = 42
 | lat_min                  = 19
 | lat_sec                  = 00
 | lon_deg                  = 69
 | lon_min                  = 36
 | lon_sec                  = 00
 | CoordScale               = 20000
 | страна                   = [[Казахстан]]
 | страна в таблице         = Казахстан
 | подчинение               = [[Республикалык учурлу кала]]
 | регион                   = Шымкент
 | регион в таблице         = Шымкент
 | вид района               =
 | район                    =
 | район в таблице          =
 | A в страну               = нет
 | B в регион               = нет
 | C в регион               = нет
 | C в район                = нет
 | внутреннее деление       = 5 администрациялык аймак
 | вид главы                = [[Аким]]
 | башкараачы               = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
 | дата основания           = б. э. ч. III—II чактар
 | баштапкы ады чыккан јыл  = [[1365 јыл|1365]]—[[1366 јыл]]дар
 | прежние имена            = Чимкент, Черняев
 | статус 1                 = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | статус 1 с               = [[2018 јыл]]дыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала
 | площадь                  = 1163
 | высота центра НП         = 506
 | климат                   = континентал
 | официальный язык         = [[казак тил]]
 | население                = 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
 | год переписи             = 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱни
 | плотность                = 1125
 | агломерация              = [[Шымкент агломерациязы]]
 | население агломерации    =
 | национальный состав      = [[казактар]], [[ӧзбектер]], [[орустар]] ла ӧскӧлӧри
 | конфессиональный состав  = [[ислам|мусульмандар]], [[христиан јаҥ|христиандар]] ла ӧскӧлӧри
 | этнохороним              = шымкенттик, шымкенттиктер
 | почтовые индексы         = 160000
 | телефонный код           = +7 7252
 | цифровой идентификатор   = 511010000
 | сайт                     = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent
 | add1n                    = Кӧӧликтиҥ коды
 | add1                     = 17
 | add2n                    = Ӧйдиҥ поязы
 | add2                     = UTC+5
}}

'''Шымкент''' (казактап: {{lang|kk|Шымкент}}; 1992 јылга јетире орус тилде кӧп сабазында '''Чимкент''' деп бичилген) — [[Казахстан]]ныҥ тӱштӱк келтейинде турган кала. Ол [[Астана]] ла [[Алматы]]ла кожо ороонныҥ республикалык учурлу ӱч калазыныҥ бирӱзи. Администрациялык аайынча Шымкент оны эбире турган Тӱркстан областька кирбейт.

2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине калада 1 308 120 кижи јуртаган. Эл-јонныҥ тоозыла Шымкент Алматы ла Астананыҥ кийнинде Казахстанда ӱчинчи јерде турат.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Каланыҥ јериниҥ кеми 1163 км² кире.&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|title=План развития города Шымкента|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ промышленность, садыш, транспорт, билим ле культура тӧс јерлериниҥ бирӱзи. Кала Орто Азия, Казахстанныҥ тӱштӱги ле Евразияныҥ чӧл-јалаҥдары ортозындагы јебрен јолдордо турат. Эмдиги экономиказы нефть айрыырына, эм-дом, аш-курсак ла јеҥил промышленностько, машиналар эдерине, тудуш материалдарды чыгарарына, садышка ла услугаларга тайанат.

Археологиялык табылгалар эмдиги Шымкенттиҥ јеринде эҥ ле азы 2200 јыл озо кала тӱркӱмдӱ јурт болгон деп кӧргӱзет. Каланыҥ ады бичилген тайантыларда баштапкы катап 1365—1366 јылдардагы учурларга колбулу, Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' деп тӱӱкилик бичимелинде учурайт.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|title=Древнее городище Шымкент|publisher=Шымкент каланыҥ туризм, тыш колбулар ла креатив промышленность башкарузы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиязы ==

Каланыҥ ады эки јебрен бӧлӱктеҥ бӱткен деп јартадылар. Баштапкызы — иран эмезе согд тилиндеги ''чим'', ''чем'' не ''чаман'' деп сӧс, ол кыртыш, ӧлӧҥ, јалаҥ эмезе чечектӱ јер деген учурлу болгон. Экинчи бӧлӱги — ''-кент'', оныҥ учуры «кала» эмезе «јурт». Бу јартамал аайынча Шымкенттиҥ ады «јажыл кала», «јалаҥдар ортозындагы кала» эмезе «чечектӱ кала» деп билдирер аргалу.

''-Кент'' деп бӧлӱк Орто Азияныҥ ла Казахстан тӱштӱгиниҥ кӧп тӱӱкилик кала аттарында учурайт: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент ле ӧскӧлӧри.

XIX—XX чактардагы орус тилдӱ тайантыларда '''Чимкент''' деп ат кӧп тузаланылган. 1914 јылда орус генерал Михаил Черняевтиҥ кӱндӱзине калага '''Черняев''' деп ат берилген. 1924 јылда тӱӱкилик ады ойто јандырылган. 1992 јылда орус тилдеги окылу ады казак айдыжына јуук '''Шымкент''' деп солынган.

== Тӱӱкизи ==

=== Јебрен ӧй лӧ Орто чактар ===

Эмдиги Шымкенттиҥ јери јебрен ӧйдӧҥ ала эл-јонду болгон. Каланыҥ тӱӱкилик тӧс бӧлӱгинде археологтор бир канча метр калын культуралык катап тапкан. Эҥ тӧмӧнги катаптардагы тойбалкаш эдимдер б. э. ч. III—II чактарга кирет. Оныҥ учун бу јерде 2200 јылдаҥ озо јурт болгон деп айдарга јараар.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Јурттыҥ ӧзӱми [[Теҥери-Туу]]ныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги тӱжӱмдӱ ӧзӧктӧ, [[Мавераннахр]]дыҥ оазистери, [[Сырдарыя]] ӧзӧги ле чӧл-јалаҥ јерлер ортозындагы јолдордо турганыла колбулу болгон. Јуугында Орто чактагы тайантыларда Испиджаб деп адалган, [[Улу Торко јолы]]ныҥ учурлу тӧс јери болгон Сайрам калазы турган.

Шымкенттиҥ ады баштапкы катап эмир [[Темир]]диҥ јорықтарына колбулу бичилген. Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' бичимелинде 1365—1366 јылдардагы учурларды јартаарда каланыҥ ады учурайт.

Кала ла оныҥ эбирези ар-бӱткен ӧйлӧрдӧ Орто Азияныҥ башка-башка тергеелерине кирген. XIII чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде бу јерди монголдор алган. Орто чактардыҥ учында Шымкент Моголистанныҥ, Темир уулдарыныҥ тергеезиниҥ ле јербойы башчылардыҥ башкаруында болгон. XVI чактаҥ ала оныҥ тӱӱкизи Казак хандыгыла колбулу.

XVII—XVIII чактарда Казахстанныҥ тӱштӱги казактар ла ойрот-јоҥгорлор ортозындагы јуулардыҥ талазы кӧп катап болгон. XVIII чактыҥ учында ла XIX чактыҥ баштапкы јарымында бу регионныҥ калаларын башкарганы учун Коканд хандыгы ла Бухара эмираты тартышкан.

=== Коканд хандыгы ла Арасей империя ===

XIX чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде Шымкент Коканд хандыгыныҥ башкаруына ӧткӧн. 1810 јыл киреде кала бек-тура эттирилген. Коканд бек-туразы тӱӱкилик тӧс бӧлӱктеги дӧҥдӧ туруп, Ташкент, Тӱркстан ла туу эдегиндеги јерлер ортозындагы јолдорды башкарган.

1864 јылдыҥ сентябрь айында каланы орус черӱ алган. Арасей империяга кирген кийнинде Чимкент Сырдарыя областьтыҥ уезд калазы болуп, Тӱркстан генерал-губернаторствозына кирген.

Каланыҥ экономиказы садышка, устардыҥ ижине ле айыл чарбаныҥ сырьёзын иштеерине тайанган. XIX чактыҥ учында Чимкентте баштапкы јаан промышленность предприятиелер табылган. 1880-чи јылдарда ''Artemisia cina'' ӧзӱмдеҥ сантонин чыгарар завод тудулган. Бу завод эмдиги каланыҥ эм-дом промышленнозыныҥ баштамызы болгон.

1897 јылдагы Арасей империяныҥ баштапкы текши эл-јон тоолош аайынча Чимкент ол тушта кичинек кала болгон, андый да болзо, садыш ла устардыҥ ижиниҥ тӧс јери болуп тӱрген ӧскӧн.

=== Совет ӧй ===

Совет јаҥы тургузылган кийнинде кала баштапкыда [[Тӱркстан Автоном Совет Социалистический Республика]]га, оноҥ [[Казак Автоном Совет Социалистический Республика]]га ла [[Казак Совет Социалистический Республика]]га кирген. 1924 јылда Чимкент деп ады ойто јандырылган.

1932 јылда кала јаҥы тӧзӧлгӧн Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ администрациялык тӧс јери болгон. Индустриализация ӧйдӧ тӱстӱ металлургия, эм-дом, аш-курсак, май, јеҥил ле текстиль промышленность заводтор тудулган эмезе јаанадылган. Чимкенттиҥ коргош заводы ла химия-фармацевтика заводы энчилӱ учурлу болгон.

[[Экинчи телекейлик јуу]] тушта Совет Союзтыҥ кӱнбадыш региондорынаҥ заводтор, учреждениелер ле эл-јон Чимкентке кӧчӱрилген. Кала тылдагы учурлу промышленность тӧс јерлердиҥ бирӱзи болгон. Заводтор коргош, эмдер, техника, бӧстӧр лӧ аш-курсак чыгарган.

Јууныҥ кийниндеги ӧйдӧ Чимкент тӱрген ӧскӧн. Јаҥы јуртаар кварталдар, машина эдер ле тудуш материалдар чыгарар заводтор, школдор, эмчилик учреждениелер ле культура тӧс јерлер тудулган. 1980-чи јылдарда Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы иштеп баштаган.

=== Бойы јаҥду Казахстан ===

Казахстан бойы јаҥду болгон кийнинде кала ороонныҥ тӱштӱгиндеги тӧс экономика јер болуп арткан. 1992 јылда орус тилдеги ады Чимкенттеҥ Шымкентке солынган.

2014 јылда калага јуук аймактардыҥ кӧп јурттары ла јерлери кожулып, оныҥ кыйулары билдире јаанадылган. Шымкенттиҥ јериниҥ кеми ӱч катап кире јаанап, эл-јонныҥ тоозы да кӧптӧгӧн.

2018 јылдыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱни Казахстан Президентиниҥ указыла Шымкент республикалык учурлу кала статузын алган. Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ тӧс јери [[Тӱркстан]]га кӧчӱрилген, область дезе [[Тӱркстан область]] деп адалган.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан|date=2018-06-19|publisher=Казахстан Республикасыныҥ Президентиниҥ окылу сайты|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикалык статус алган кийнинде туралар тудары, инженерлик тармактарды, јолдорды, промышленность зоналарды ла јон тузаланар јерлерди ӧскӱрери тӱргендеген.

== Физико-географикалык темдектери ==

=== Географиялык јери ===

Шымкент Казахстанныҥ тӱштӱгинде, Теҥери-Тууныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги јалаҥда, [[Ӧзбекстан]]ла кыйуныҥ јуугында турат. Каланыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ талай кеминеҥ орто бийиги 506 метр кире.

Кала Оренбург—Ташкент ле Тӱркстан—Сибирь деп јебрен ле эмдиги транспорт јолдор бириккен јерде турат. Оны Ташкент, Тараз, Алматы, Тӱркстан ла [[Самара]]ла колбоштырган автомобиль јолдор Шымкент ажыра ӧдӧт.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Каланыҥ бастыра јери 116 300 гектар кире, ол 1163 км² болот.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Суулар ла табигый јерлер ===

Кала ажыра Бадам ла Кошкарата суулар агат. Кошкарата системазы Кара-Суула ла булактардыҥ, каналдардыҥ тармагыла колбулу. Шымкенттиҥ ичинде текши 91 километр узундукту тогус тӧс канал бар.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Јажыл бӱркек ле тергеелик агаш фондтыҥ јерлери 5300 гектар кире. Јажыл јерлердиҥ тӧс сабына Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк, Абай паркы, Бойы јаҥду паркы, Жайлаукӧл паркы ла ӧскӧ парк, скверлер кирет.

=== Климады ===

Шымкенттиҥ климады континентал, эптеп изӱ ле кургак, је Казахстанныҥ тӱндӱк ле орто региондорыныҥ кӧбизине кӧрӧ јымжак. Кыш кӧп сабазында кыска, изӱлеп, кар эрип турар ӧйлӧрлӱ. Јай узак, тыҥ изӱ ле кургак.

Январь айыныҥ орто температуразы −0,7 °C кире, июль айыныҥ дезе +26,3 °C кире. Ортојылдык температура +13 °C кире. Јылына 570—580 мм кире јаҥмыр-кар тӱжет. Оныҥ кӧп сабы кышта ла јаскыда тӱжет.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm|title=Климат Шымкента|publisher=Погода и климат|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Калада кӱн кӧп јарыктайт. Јаскы-кӱски ӧйдӧ кургак салкындар ла тӱште ле тӱнде температураныҥ јаан башкалыгы кӧп учурайт.

== Башкару ==

Шымкент — баштапкы баскыштыҥ энчилӱ администрациялык-территориялык бӧлӱги. Каланыҥ представительлик органы — маслихат, аткару органы — акимат. Каланы Казахстанныҥ закондоры аайынча адалган аким башкарат.

2023 јылдыҥ сентябрь айынаҥ ала Шымкенттиҥ акими — Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848|title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Кала беш администрациялык аймакка бӧлӱнет:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймак
! Каладагы јери ле темдектери
|-
| '''[[Абай аймак (Шымкент)|Абай]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш бӧлӱги; јаан јуртаар зоналар ла промышленность јерлер кирет.
|-
| '''[[Ал-Фараби аймак (Шымкент)|Ал-Фараби]]'''
| Шымкенттиҥ тӧс, тӱӱкилик, администрациялык ла садыш бӧлӱги.
|-
| '''[[Еҥбекши аймак (Шымкент)|Еҥбекши]]'''
| Каланыҥ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш бӧлӱги; јаан промышленность ла јуртаар зоналар кирет.
|-
| '''[[Каратау аймак (Шымкент)|Каратау]]'''
| Каланыҥ тӱндӱк бӧлӱги ле кыйулар јаанадылганда кожулган јерлер.
|-
| '''[[Туран аймак (Шымкент)|Туран]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш бӧлӱктериндеги јаҥы јуртаар кварталдар.
|}

== Эл-јон ==

Шымкент — Казахстанныҥ эҥ тӱрген ӧзӱп турган калаларыныҥ бирӱзи. Эл-јонныҥ кӧптӧӧни табынду ӧзӱмге, ороон ичиндеги кӧчӱп-јӱрӱге, экономиканыҥ ӧзӱмине ле администрациялык кыйулардыҥ јаанада бергенине колбулу.

2018 јылдыҥ июнь айында калада миллион кижи бар деп окылу јарлалган. 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине Шымкентте 1 308 120 кижи јуртаган.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—май айларында эл-јонныҥ табынду ӧзӱми 8287 кижи болгон: 10 261 бала чыккан, 1974 кижи ӧлгӧн. Кӧчӱп-јӱрӱдиҥ сальдозы плюс болуп, 5783 кижиге јеткен.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Эл-јонныҥ тыгыздыгы 1 км²-ге 1125 кижи кире. Эл-јон каланыҥ бастыра јеринде тӱҥей эмес јайылган. Тӧс аймактар ла јаан јуртаар кварталдар эҥ тыгыз эл-јонду. Кийин кожулган кыйу јерлерде айыл-кала бӱдӱмдӱ, пастак тураларлу јурттар арткан.

=== Ук-калык бӱдӱми ===

Шымкент — кӧп ук-калык кала. Эл-јонныҥ кӧп сабы казактар. Ӧзбектер јебреннеҥ бери турган јаан ӧмӧлик тӧзӧйт. Калада орустар, азербайджандар, татарлар, корейлер, тӱрктер, украиндер, тажиктер, курдтар ла ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де јуртайт.

2023 јылдыҥ баштапкы ӧйиндеги окылу статистика аайынча эҥ јаан ук-калык бӧлӱктер мындый болгон:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/|title=Динамические таблицы по населению города Шымкента|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ук-калык
! Эл-јонныҥ ӱлӱзи, %
|-
| Казактар
| 70,90
|-
| Ӧзбектер
| 15,88
|-
| Орустар
| 6,31
|-
| Азербайджандар
| 1,87
|-
| Татарлар
| 0,96
|-
| Ӧскӧлӧри
| 4,08
|}

Тергеениҥ тили — [[казах тил]]. Казахстанныҥ Конституциязы аайынча тергеелик учреждениелерде ле јербойы башкару органдарында орус тил казак тилле кожо окылу тузаланылат. Кӱн сайынгы эрмекте [[ӧзбек тил]] де кеҥ тузаланылат.

== Экономиказы ==

Шымкент — Казахстанныҥ тӧс промышленность ла садыш калаларыныҥ бирӱзи. Каланыҥ экономиказына иштеп чыгарар промышленность, тудуш, ички садыш, транспорт ло услугалар јаан учурлу.

2026 јылдыҥ январь—март айларында каланыҥ валовой региональный продукты 1,352 триллион тенге кире болгон. Озогы јылдыҥ ондый ок ӧйиле тӱҥдештиргенде чын ӧзӱм 8,9 % болгон. Услугалар регион продуктыныҥ 61,6 %-ин, товар чыгарары 30,1 %-ин тӧзӧгӧн.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—июнь айларында:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* промышленность продукты 817,5 миллиард тенгеге јеткен ле 11 % ӧскӧн;
* иштеп чыгарар промышленность 9,6 % ӧскӧн;
* тудуш иштердиҥ кеми 136,3 миллиард тенге болгон;
* 558,6 муҥ м² јуртаар тура тузаланарга берилген;
* розничный садыш 628,5 миллиард тенгеге јеткен;
* опто садыш 1,35 триллион тенгедеҥ ашкан;
* кала јериндеги айыл чарба продукты 29,1 миллиард тенге болгон.

=== Промышленнозы ===

Тӧс промышленность бӧлӱктери:

* нефть айрыыры ла нефтехимия;
* эм-дом промышленность;
* аш-курсак ла май промышленнозы;
* суусындар чыгарары;
* јеҥил ле текстиль промышленность;
* машиналар эдери ле металл иштеери;
* цемент, шил ле ӧскӧ тудуш материалдар чыгарары.

Эҥ јаан предприятиелердиҥ бирӱзи — «PetroKazakhstan Oil Products» компания башкарган Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы. Ол Казахстандагы нефть айрыыр тӧс ӱч заводтыҥ бирӱзи.

Эм-дом промышленность «Химфарм» — SANTO - Member of Polpharma Group заводло кӧргӱзилген. Предприятиениҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ учында тӧзӧлгӧн сантонин заводынаҥ башталат.

Калада «Оҥтӱстик» энчилӱ экономика зона, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жулдыз» ла ӧскӧ промышленность зоналар иштейт. Ички садышка ла Орто Азияныҥ тергеелериле садышка бачымдалган транспорт-логистика тӧс јери де ӧзӱп јат.

=== Ишкерлик ле садыш ===

Шымкент јебреннеҥ бери Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс садыш јерлериниҥ бирӱзи болгон. Калада базарлар, садыш туралар, јаан садыш ла амыраар тӧс јерлер, опто базалар, ресторандар ла аштанар ӧскӧ предприятиелер бар.

2026 јылдыҥ июль айыныҥ 1-чи кӱнине калада 29 муҥнаҥ кӧп юридический кижи регистрацияланган, олордыҥ 25 муҥ кирези иштеп турган. Кӧп сабы — кичинек предприятиелер.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент — Казахстанныҥ учурлу транспорт кӱрмелдериниҥ бирӱзи. Кала ажыра Казахстанды Ӧзбекстан, [[Кыргызстан]], [[Россия]] ла регионныҥ ӧскӧ тергеелериле колбоштырган автомобиль ла темирјолдор ӧдӧт.

=== Кӧӧлик транспорт ===

Шымкент ажыра мындый јолдор ӧдӧт:

* Ташкент—Шымкент—Тараз—Алматы;
* Ташкент—Шымкент—Тӱркстан—Кызылорда—Самара;
* Шымкент—Сарыагаш;
* Шымкент—Ленгер;
* Шымкент—Сайрам.

Каланыҥ јол тармагы јаҥы јуртаар кварталдарла кожо тӱрген јаанап јат. Јондык транспорттыҥ тӧс бӧлӱги — автобустар. Јол акчаны транспорт карталарла ла электрон тӧлӧмниҥ ӧскӧ эп-сӱмелериле тӧлӧп болор.

=== Темирјол ===

Шымкент темирјол бекети Ташкент, Арыс, Тараз ла Алматыны колбоштырган јолдо турат. Кала ажыра ыраак јӱрер пассажир ле јӱк поездтер ӧдӧт.

Арыс I темирјол кӱрмели Шымкенттеҥ кӱнбадышта болуп, Тӱркстан, Кызылорда ла Казахстанныҥ тӱндӱк региондоры јанына јолдорды колбоштырат.

=== Теҥериде јол ===

Шымкенттиҥ јондор ортодогы аэропорты ороон ичиндеги ле тыш ороондорго рейстерди тоскыйт. Турумкай рейстер каланы Астана, Алматы, Актау, Атырау ла Казахстанныҥ ӧскӧ калаларыла, оноҥ до кӧп тыш ороондогы јерлерле колбоштырат.

Шымкент — Казахстанныҥ SCAT Airlines авиакомпаниязыныҥ тӧс базазы.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.scat.kz/ru/contacts/|title=Контакты авиакомпании SCAT|publisher=SCAT Airlines|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Билим ле наука ==

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс билим јерлериниҥ бирӱзи. Калада тергеелик ле энчилӱ школдор, колледжтер, профессионал ӱредӱ тӧс јерлер ле бийик ӱредӱ учреждениелер иштейт.

Тӧс университеттер:

* М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети;
* Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы;
* «Мирас» университет;
* Шымкент университет;
* Орто Азия инновациялык университети.

М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети инженерлик, химия технологиязы, тудуш, айыл чарба, экономика, информация технологиялары, гуманитар ла педагогика билимдериле специалисттер белетейт.

Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы эмчилерди, фармацевттерди ле эмчилик системаныҥ ӧскӧ ишчилерин белетеерине бачымдалган.

Калада шинјӱ организациялар, проект институттар, промышленность предприятиелердиҥ лабораториялары ла Национал экспертиза тӧс јериниҥ бӧлӱктери иштейт.

== Эмчилик ==

Шымкенттиҥ эмчилик системазына муниципал больницалар ла клиникалар, перинатал ла диагноз тӧс јерлер, балдардыҥ эмчилик учреждениелери, онкология, кардиология ла инфекция тӧс јерлери, тез эм берер бекеттер кирет.

Кала Казахстан тӱштӱгиниҥ эл-јонына јаан эмчилик тӧс јер болуп јат. Тергеелик организацияларла кожо кӧп энчилӱ клиникалар, тиш эмдеер тӧс јерлер ле эмчилик лабораториялар иштейт.

Каланыҥ эм-дом бачымы заводтор, университеттер ле фармацевтика ишчилерин белетеер системала јӧмӧлтӧлӧт.

== Культура ла кеендик ==

Шымкент — казак ла кӧп ук-калык культураныҥ учурлу тӧс јери. Калада театрлар, музейлер, библиотекалар, галереялар, концерт залдар ла кеендик биригӱлер бар.

Тӧс театр учреждениелери:

* Жумат Шанинниҥ адыла адалган Казак академиялык драма театры;
* Орус драма театры;
* Опера ла балет театры;
* Куурчак ла јииттердиҥ кала театры;
* Ӧзбек драма театры.

Музейлердиҥ ортозында:

* Тӱӱки ле этнография музейи;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндериниҥ музейи;
* Кеендик ӱредӱлер музейи;
* Јаҥдар ла церемониялар музейи;
* «Шымкала» археологиялык комплекстиҥ музейи.

2020 јылда Шымкент Бойы јаҥду тергеелердиҥ Ӧмӧлигиниҥ культура тӧс калазы статузын алган.

== Кӧрӱмјилӱ јерлер ле туризм ==

Тӧс кӧрӱмјилӱ јерлердиҥ бирӱзи — јебрен јурттыҥ ла Коканд бек-туразыныҥ јеринде тӧзӧлгӧн «Шымкала» тӱӱкилик-культуралык комплекси. Комплекске ойто тудулган бек-туралар, археологиялык казындылар, музей јерлер ле калага ӧрӧдӧҥ кӧрӧр тепсеҥдер кирет.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Ӧскӧ танымал јерлер:

* Ордабасы тепсеҥ;
* «Жер-Ана» кереес;
* Бойы јаҥду паркы;
* Байдибек бийге кереес;
* Абай паркы;
* Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк;
* Шымкент зоопаркы;
* Мак-табыш аллеязы;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндерине мемориал;
* Кошкарата сууныҥ јарадындагы булактар ла амыраар јерлер;
* Мечеттер, православ храмдар ла тӱӱкилик туралар.

Шымкенттеҥ Сайрамга, Сайрам-Ӱгем национал паркына, Аксу-Жабаглы корузына, Тӱркстанга, Отырарга ла Казахстан тӱштӱгиниҥ ӧскӧ тӱӱкилик ле табигый јерлерине экскурсиялар башталат.

Калада турист информация тӧс јери ле окылу турист порталы иштейт.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://visit-shymkent.com/|title=Официальный туристический портал Шымкента|publisher=Visit Shymkent турист информация тӧс јери|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Архитектура ла каланы пландаары ==

Шымкенттиҥ тудуш бӱдӱми тӱӱкилик кала планын, совет ӧйдӧги јуртаар кварталдарды ла јаҥы бийик тураларлу кварталдарды бириктирет. Тӱӱкилик тӧс бӧлӱк бек-тураныҥ, јебрен базардыҥ, Кошкарата ла Кара-Сууныҥ эбирезинде бӱткен.

Совет ӧйдӧ јаан промышленность аймактар, кӧп катту тураларлу микроаймактар, администрациялык туралар, театрлар ла культура ордолор тудулган.

2014 јылда каланыҥ кыйулары јаанада берген кийнинде туралар тудары тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанга кеҥиген. Туран аймак, Shymcity, Бозарык, Тассай ла ӧскӧ микроаймактарда јаҥы администрациялык, садыш ла јуртаар зоналар бӱдӱп јат.

Каланы пландаар тӧс амадулар — јолдорды, јондык транспортты, инженерлик тармактарды, суула јеткилдеер ле канализация системаларын, јажыл јерлерди ле социал инфраструктураны ӧскӱрери.

== Физкультура ла спорт ==

Эҥ таркаган спорттор — футбол, бокс, кӱреш, оор атлетика, гимнастика, велосипед, теннис ле сууда јӱзери.

Каланыҥ тӧс футбол клубы — Казахстанныҥ Премьер-лигазында ойнойтон «Ордабасы». 2023 јылда клуб баштапкы катап Казахстанныҥ чемпионы болгон.

«БИИК-Шымкент» эпшилер футбол клубы Казахстанныҥ чемпионатын кӧп катап јенген ле Европада клубтар ортодогы мӧрӧйлӧрдӧ ороонды кӧргӱскен.

Тӧс спорт тӧзӧлмӧлӧр:

* Кажымукан Мунайтпасовтыҥ адыла адалган стадион;
* јеҥил атлетика комплекси;
* спорт ордозы;
* теннис тӧс јери;
* сууда јӱзер бассейндер;
* энчилӱ спорт школдор ла белетенер базалар.

Шымкент — бокс, оор атлетика, кӱреш ле ӧскӧ спорттордо Олимпиада, телекей ле Азия чемпиондорыныҥ туулган ла белетенген јери.

== СМИ ==

Калада казак, орус ла ӧзбек тилдерде регион телекӧрӱлте, радио каналдар, газеталар ла электрон СМИ иштейт.

Јербойы СМИ кала башкарузыныҥ ижи, экономика, јонныҥ јӱрӱми, культура ла спорт керегинде билдирет. Интернет-бичимелдер, информация агентстволор ла кала учреждениелериниҥ окылу цифралык ресурстары ӧзӱп јат.

== Экологиялык каршулар ==

Тӧс экологиялык каршулар — кӧӧлӱктер ле заводтор учун кейдиҥ кирленери, суу јӧӧжӧлӧрине басым, бок-чӧп јуулаары ла тыҥ тудуш учун јажыл јерлердиҥ азайары.

Экологияны јарандырары учун энчилӱ секторды газла јеткилдеери, промышленность предприятиелерди јаҥыртары, јондык транспортты солыыры, каналдар ла суулардыҥ арындарын ойто эдери, суу тазалар тӧзӧлмӧлӧр тудары, агаштар отургызып, јажыл бӱркекти јаанадары ӧткӱрилет.

Кошкарата ла Кара-Сууныҥ булактар системазын корыыры, дендрологиялык паркка камааны јетирери ле кала аймактары ортозында ӱзӱги јок јажыл коридорлорды ӧскӱрери энчилӱ учурлу.

== Кӧрӧр до ==

* [[Казахстан]]
* [[Казахстанныҥ калалары]]
* [[Казахстанныҥ тӱӱкизи]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайанган литература ==

* Бартольд В. В. ''Сочинения. Том III: Работы по исторической географии''. — Москва: Наука, 1965.
* ''История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Средневековые города Казахстана на Великом Шёлковом пути''. — Алматы.
* ''Материалы археологических исследований городища Шымкент''. — Шымкент.

== Тыш тайантылар ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент каланыҥ акиматыныҥ окылу сайты]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкенттиҥ окылу статистиказы]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent окылу турист порталы]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкенттиҥ инвестиция порталы]

[[Категория:Казахстанныҥ калалары]]
[[Категория:Миллион кижидеҥ кӧп эл-јонду калалар]]
[[Категория:Улу Торко јолыныҥ калалары]]</text>
      <sha1>6ykqr6hdkptjd51irc4m3swz34iu0ni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49159</id>
      <parentid>49158</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T16:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <origin>49159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42781" sha1="5vsatdstb83oe434nv4bnefvxmwt0am" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 | статус                   = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | русское название         = [[Шымкент]]
 | оригинальное название    = {{lang-kk|Шымкент}}
 | изображение              = Aerial View of Shymkent.jpg
 | описание изображения     = Шымкенттиҥ теҥеридеҥ кӧрӱнижи
 | герб                     = Shymkent logo.svg
 | флаг                     = Shymkent flag.svg
 | lat_deg                  = 42
 | lat_min                  = 19
 | lat_sec                  = 00
 | lon_deg                  = 69
 | lon_min                  = 36
 | lon_sec                  = 00
 | CoordScale               = 20000
 | страна                   = [[Казахстан]]
 | страна в таблице         = Казахстан
 | подчинение               = [[Республикалык учурлу кала]]
 | регион                   = Шымкент
 | регион в таблице         = Шымкент
 | вид района               =
 | район                    =
 | район в таблице          =
 | A в страну               = нет
 | B в регион               = нет
 | C в регион               = нет
 | C в район                = нет
 | внутреннее деление       = 5 администрациялык аймак
 | вид главы                = [[Аким]]
 | башкараачы               = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
 | дата основания           = б. э. ч. III—II чактар
 | баштапкы ады чыккан јыл  = [[1365 јыл|1365]]—[[1366 јыл]]дар
 | прежние имена            = Чимкент, Черняев
 | статус 1                 = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | статус 1 с               = [[2018 јыл]]дыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала
 | площадь                  = 1163
 | высота центра НП         = 506
 | климат                   = континентал
 | официальный язык         = [[казак тил]]
 | население                = 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
 | год переписи             = 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱни
 | плотность                = 1125
 | агломерация              = [[Шымкент агломерациязы]]
 | население агломерации    =
 | национальный состав      = [[казахтар]], [[ӧзбектер]], [[орустар]] ла ӧскӧлӧри
 | конфессиональный состав  = [[ислам|мусульмандар]], [[христиан јаҥ|христиандар]] ла ӧскӧлӧри
 | этнохороним              = шымкенттик, шымкенттиктер
 | почтовые индексы         = 160000
 | телефонный код           = +7 7252
 | цифровой идентификатор   = 511010000
 | сайт                     = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent
 | add1n                    = Кӧӧликтиҥ коды
 | add1                     = 17
 | add2n                    = Ӧйдиҥ поязы
 | add2                     = UTC+5
}}

'''Шымкент''' (казахтап: {{lang|kk|Шымкент}}; 1992 јылга јетире орус тилде кӧп сабазында '''Чимкент''' деп бичилген) — [[Казахстан]]ныҥ тӱштӱк келтейинде турган кала. Ол [[Астана]] ла [[Алматы]]ла кожо ороонныҥ республикалык учурлу ӱч калазыныҥ бирӱзи. Администрациялык аайынча Шымкент оны эбире турган Тӱркстан областька кирбейт.

2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине калада 1 308 120 кижи јуртаган. Эл-јонныҥ тоозыла Шымкент Алматы ла Астананыҥ кийнинде Казахстанда ӱчинчи јерде турат.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Каланыҥ јериниҥ кеми 1163 км² кире.&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|title=План развития города Шымкента|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ промышленность, садыш, транспорт, билим ле культура тӧс јерлериниҥ бирӱзи. Кала Орто Азия, Казахстанныҥ тӱштӱги ле Евразияныҥ чӧл-јалаҥдары ортозындагы јебрен јолдордо турат. Эмдиги экономиказы нефть айрыырына, эм-дом, аш-курсак ла јеҥил промышленностько, машиналар эдерине, тудуш материалдарды чыгарарына, садышка ла услугаларга тайанат.

Археологиялык табылгалар эмдиги Шымкенттиҥ јеринде эҥ ле азы 2200 јыл озо кала тӱркӱмдӱ јурт болгон деп кӧргӱзет. Каланыҥ ады бичилген тайантыларда баштапкы катап 1365—1366 јылдардагы учурларга колбулу, Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' деп тӱӱкилик бичимелинде учурайт.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|title=Древнее городище Шымкент|publisher=Шымкент каланыҥ туризм, тыш колбулар ла креатив промышленность башкарузы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиязы ==

Каланыҥ ады эки јебрен бӧлӱктеҥ бӱткен деп јартадылар. Баштапкызы — иран эмезе согд тилиндеги ''чим'', ''чем'' не ''чаман'' деп сӧс, ол кыртыш, ӧлӧҥ, јалаҥ эмезе чечектӱ јер деген учурлу болгон. Экинчи бӧлӱги — ''-кент'', оныҥ учуры «кала» эмезе «јурт». Бу јартамал аайынча Шымкенттиҥ ады «јажыл кала», «јалаҥдар ортозындагы кала» эмезе «чечектӱ кала» деп билдирер аргалу.

''-Кент'' деп бӧлӱк Орто Азияныҥ ла Казахстан тӱштӱгиниҥ кӧп тӱӱкилик кала аттарында учурайт: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент ле ӧскӧлӧри.

XIX—XX чактардагы орус тилдӱ тайантыларда '''Чимкент''' деп ат кӧп тузаланылган. 1914 јылда орус генерал Михаил Черняевтиҥ кӱндӱзине калага '''Черняев''' деп ат берилген. 1924 јылда тӱӱкилик ады ойто јандырылган. 1992 јылда орус тилдеги окылу ады казак айдыжына јуук '''Шымкент''' деп солынган.

== Тӱӱкизи ==

=== Јебрен ӧй лӧ Орто чактар ===

Эмдиги Шымкенттиҥ јери јебрен ӧйдӧҥ ала эл-јонду болгон. Каланыҥ тӱӱкилик тӧс бӧлӱгинде археологтор бир канча метр калын культуралык катап тапкан. Эҥ тӧмӧнги катаптардагы тойбалкаш эдимдер б. э. ч. III—II чактарга кирет. Оныҥ учун бу јерде 2200 јылдаҥ озо јурт болгон деп айдарга јараар.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Јурттыҥ ӧзӱми [[Теҥери-Туу]]ныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги тӱжӱмдӱ ӧзӧктӧ, [[Мавераннахр]]дыҥ оазистери, [[Сырдарыя]] ӧзӧги ле чӧл-јалаҥ јерлер ортозындагы јолдордо турганыла колбулу болгон. Јуугында Орто чактагы тайантыларда Испиджаб деп адалган, [[Улу Торко јолы]]ныҥ учурлу тӧс јери болгон Сайрам калазы турган.

Шымкенттиҥ ады баштапкы катап эмир [[Темир]]диҥ јорықтарына колбулу бичилген. Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' бичимелинде 1365—1366 јылдардагы учурларды јартаарда каланыҥ ады учурайт.

Кала ла оныҥ эбирези ар-бӱткен ӧйлӧрдӧ Орто Азияныҥ башка-башка тергеелерине кирген. XIII чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде бу јерди монголдор алган. Орто чактардыҥ учында Шымкент Моголистанныҥ, Темир уулдарыныҥ тергеезиниҥ ле јербойы башчылардыҥ башкаруында болгон. XVI чактаҥ ала оныҥ тӱӱкизи Казак хандыгыла колбулу.

XVII—XVIII чактарда Казахстанныҥ тӱштӱги казактар ла ойрот-јоҥгорлор ортозындагы јуулардыҥ талазы кӧп катап болгон. XVIII чактыҥ учында ла XIX чактыҥ баштапкы јарымында бу регионныҥ калаларын башкарганы учун Коканд хандыгы ла Бухара эмираты тартышкан.

=== Коканд хандыгы ла Арасей империя ===

XIX чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде Шымкент Коканд хандыгыныҥ башкаруына ӧткӧн. 1810 јыл киреде кала бек-тура эттирилген. Коканд бек-туразы тӱӱкилик тӧс бӧлӱктеги дӧҥдӧ туруп, Ташкент, Тӱркстан ла туу эдегиндеги јерлер ортозындагы јолдорды башкарган.

1864 јылдыҥ сентябрь айында каланы орус черӱ алган. Арасей империяга кирген кийнинде Чимкент Сырдарыя областьтыҥ уезд калазы болуп, Тӱркстан генерал-губернаторствозына кирген.

Каланыҥ экономиказы садышка, устардыҥ ижине ле айыл чарбаныҥ сырьёзын иштеерине тайанган. XIX чактыҥ учында Чимкентте баштапкы јаан промышленность предприятиелер табылган. 1880-чи јылдарда ''Artemisia cina'' ӧзӱмдеҥ сантонин чыгарар завод тудулган. Бу завод эмдиги каланыҥ эм-дом промышленнозыныҥ баштамызы болгон.

1897 јылдагы Арасей империяныҥ баштапкы текши эл-јон тоолош аайынча Чимкент ол тушта кичинек кала болгон, андый да болзо, садыш ла устардыҥ ижиниҥ тӧс јери болуп тӱрген ӧскӧн.

=== Совет ӧй ===

Совет јаҥы тургузылган кийнинде кала баштапкыда [[Тӱркстан Автоном Совет Социалистический Республика]]га, оноҥ [[Казак Автоном Совет Социалистический Республика]]га ла [[Казак Совет Социалистический Республика]]га кирген. 1924 јылда Чимкент деп ады ойто јандырылган.

1932 јылда кала јаҥы тӧзӧлгӧн Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ администрациялык тӧс јери болгон. Индустриализация ӧйдӧ тӱстӱ металлургия, эм-дом, аш-курсак, май, јеҥил ле текстиль промышленность заводтор тудулган эмезе јаанадылган. Чимкенттиҥ коргош заводы ла химия-фармацевтика заводы энчилӱ учурлу болгон.

[[Экинчи телекейлик јуу]] тушта Совет Союзтыҥ кӱнбадыш региондорынаҥ заводтор, учреждениелер ле эл-јон Чимкентке кӧчӱрилген. Кала тылдагы учурлу промышленность тӧс јерлердиҥ бирӱзи болгон. Заводтор коргош, эмдер, техника, бӧстӧр лӧ аш-курсак чыгарган.

Јууныҥ кийниндеги ӧйдӧ Чимкент тӱрген ӧскӧн. Јаҥы јуртаар кварталдар, машина эдер ле тудуш материалдар чыгарар заводтор, школдор, эмчилик учреждениелер ле культура тӧс јерлер тудулган. 1980-чи јылдарда Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы иштеп баштаган.

=== Бойы јаҥду Казахстан ===

Казахстан бойы јаҥду болгон кийнинде кала ороонныҥ тӱштӱгиндеги тӧс экономика јер болуп арткан. 1992 јылда орус тилдеги ады Чимкенттеҥ Шымкентке солынган.

2014 јылда калага јуук аймактардыҥ кӧп јурттары ла јерлери кожулып, оныҥ кыйулары билдире јаанадылган. Шымкенттиҥ јериниҥ кеми ӱч катап кире јаанап, эл-јонныҥ тоозы да кӧптӧгӧн.

2018 јылдыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱни Казахстан Президентиниҥ указыла Шымкент республикалык учурлу кала статузын алган. Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ тӧс јери [[Тӱркстан]]га кӧчӱрилген, область дезе [[Тӱркстан область]] деп адалган.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан|date=2018-06-19|publisher=Казахстан Республикасыныҥ Президентиниҥ окылу сайты|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикалык статус алган кийнинде туралар тудары, инженерлик тармактарды, јолдорды, промышленность зоналарды ла јон тузаланар јерлерди ӧскӱрери тӱргендеген.

== Физико-географикалык темдектери ==

=== Географиялык јери ===

Шымкент Казахстанныҥ тӱштӱгинде, Теҥери-Тууныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги јалаҥда, [[Ӧзбекстан]]ла кыйуныҥ јуугында турат. Каланыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ талай кеминеҥ орто бийиги 506 метр кире.

Кала Оренбург—Ташкент ле Тӱркстан—Сибирь деп јебрен ле эмдиги транспорт јолдор бириккен јерде турат. Оны Ташкент, Тараз, Алматы, Тӱркстан ла [[Самара]]ла колбоштырган автомобиль јолдор Шымкент ажыра ӧдӧт.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Каланыҥ бастыра јери 116 300 гектар кире, ол 1163 км² болот.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Суулар ла табигый јерлер ===

Кала ажыра Бадам ла Кошкарата суулар агат. Кошкарата системазы Кара-Суула ла булактардыҥ, каналдардыҥ тармагыла колбулу. Шымкенттиҥ ичинде текши 91 километр узундукту тогус тӧс канал бар.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Јажыл бӱркек ле тергеелик агаш фондтыҥ јерлери 5300 гектар кире. Јажыл јерлердиҥ тӧс сабына Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк, Абай паркы, Бойы јаҥду паркы, Жайлаукӧл паркы ла ӧскӧ парк, скверлер кирет.

=== Климады ===

Шымкенттиҥ климады континентал, эптеп изӱ ле кургак, је Казахстанныҥ тӱндӱк ле орто региондорыныҥ кӧбизине кӧрӧ јымжак. Кыш кӧп сабазында кыска, изӱлеп, кар эрип турар ӧйлӧрлӱ. Јай узак, тыҥ изӱ ле кургак.

Январь айыныҥ орто температуразы −0,7 °C кире, июль айыныҥ дезе +26,3 °C кире. Ортојылдык температура +13 °C кире. Јылына 570—580 мм кире јаҥмыр-кар тӱжет. Оныҥ кӧп сабы кышта ла јаскыда тӱжет.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm|title=Климат Шымкента|publisher=Погода и климат|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Калада кӱн кӧп јарыктайт. Јаскы-кӱски ӧйдӧ кургак салкындар ла тӱште ле тӱнде температураныҥ јаан башкалыгы кӧп учурайт.

== Башкару ==

Шымкент — баштапкы баскыштыҥ энчилӱ администрациялык-территориялык бӧлӱги. Каланыҥ представительлик органы — маслихат, аткару органы — акимат. Каланы Казахстанныҥ закондоры аайынча адалган аким башкарат.

2023 јылдыҥ сентябрь айынаҥ ала Шымкенттиҥ акими — Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848|title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Кала беш администрациялык аймакка бӧлӱнет:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймак
! Каладагы јери ле темдектери
|-
| '''[[Абай аймак (Шымкент)|Абай]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш бӧлӱги; јаан јуртаар зоналар ла промышленность јерлер кирет.
|-
| '''[[Ал-Фараби аймак (Шымкент)|Ал-Фараби]]'''
| Шымкенттиҥ тӧс, тӱӱкилик, администрациялык ла садыш бӧлӱги.
|-
| '''[[Еҥбекши аймак (Шымкент)|Еҥбекши]]'''
| Каланыҥ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш бӧлӱги; јаан промышленность ла јуртаар зоналар кирет.
|-
| '''[[Каратау аймак (Шымкент)|Каратау]]'''
| Каланыҥ тӱндӱк бӧлӱги ле кыйулар јаанадылганда кожулган јерлер.
|-
| '''[[Туран аймак (Шымкент)|Туран]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш бӧлӱктериндеги јаҥы јуртаар кварталдар.
|}

== Эл-јон ==

Шымкент — Казахстанныҥ эҥ тӱрген ӧзӱп турган калаларыныҥ бирӱзи. Эл-јонныҥ кӧптӧӧни табынду ӧзӱмге, ороон ичиндеги кӧчӱп-јӱрӱге, экономиканыҥ ӧзӱмине ле администрациялык кыйулардыҥ јаанада бергенине колбулу.

2018 јылдыҥ июнь айында калада миллион кижи бар деп окылу јарлалган. 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине Шымкентте 1 308 120 кижи јуртаган.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—май айларында эл-јонныҥ табынду ӧзӱми 8287 кижи болгон: 10 261 бала чыккан, 1974 кижи ӧлгӧн. Кӧчӱп-јӱрӱдиҥ сальдозы плюс болуп, 5783 кижиге јеткен.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Эл-јонныҥ тыгыздыгы 1 км²-ге 1125 кижи кире. Эл-јон каланыҥ бастыра јеринде тӱҥей эмес јайылган. Тӧс аймактар ла јаан јуртаар кварталдар эҥ тыгыз эл-јонду. Кийин кожулган кыйу јерлерде айыл-кала бӱдӱмдӱ, пастак тураларлу јурттар арткан.

=== Ук-калык бӱдӱми ===

Шымкент — кӧп ук-калык кала. Эл-јонныҥ кӧп сабы казактар. Ӧзбектер јебреннеҥ бери турган јаан ӧмӧлик тӧзӧйт. Калада орустар, азербайджандар, татарлар, корейлер, тӱрктер, украиндер, тажиктер, курдтар ла ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де јуртайт.

2023 јылдыҥ баштапкы ӧйиндеги окылу статистика аайынча эҥ јаан ук-калык бӧлӱктер мындый болгон:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/|title=Динамические таблицы по населению города Шымкента|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ук-калык
! Эл-јонныҥ ӱлӱзи, %
|-
| Казактар
| 70,90
|-
| Ӧзбектер
| 15,88
|-
| Орустар
| 6,31
|-
| Азербайджандар
| 1,87
|-
| Татарлар
| 0,96
|-
| Ӧскӧлӧри
| 4,08
|}

Тергеениҥ тили — [[казах тил]]. Казахстанныҥ Конституциязы аайынча тергеелик учреждениелерде ле јербойы башкару органдарында орус тил казак тилле кожо окылу тузаланылат. Кӱн сайынгы эрмекте [[ӧзбек тил]] де кеҥ тузаланылат.

== Экономиказы ==

Шымкент — Казахстанныҥ тӧс промышленность ла садыш калаларыныҥ бирӱзи. Каланыҥ экономиказына иштеп чыгарар промышленность, тудуш, ички садыш, транспорт ло услугалар јаан учурлу.

2026 јылдыҥ январь—март айларында каланыҥ валовой региональный продукты 1,352 триллион тенге кире болгон. Озогы јылдыҥ ондый ок ӧйиле тӱҥдештиргенде чын ӧзӱм 8,9 % болгон. Услугалар регион продуктыныҥ 61,6 %-ин, товар чыгарары 30,1 %-ин тӧзӧгӧн.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—июнь айларында:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* промышленность продукты 817,5 миллиард тенгеге јеткен ле 11 % ӧскӧн;
* иштеп чыгарар промышленность 9,6 % ӧскӧн;
* тудуш иштердиҥ кеми 136,3 миллиард тенге болгон;
* 558,6 муҥ м² јуртаар тура тузаланарга берилген;
* розничный садыш 628,5 миллиард тенгеге јеткен;
* опто садыш 1,35 триллион тенгедеҥ ашкан;
* кала јериндеги айыл чарба продукты 29,1 миллиард тенге болгон.

=== Промышленнозы ===

Тӧс промышленность бӧлӱктери:

* нефть айрыыры ла нефтехимия;
* эм-дом промышленность;
* аш-курсак ла май промышленнозы;
* суусындар чыгарары;
* јеҥил ле текстиль промышленность;
* машиналар эдери ле металл иштеери;
* цемент, шил ле ӧскӧ тудуш материалдар чыгарары.

Эҥ јаан предприятиелердиҥ бирӱзи — «PetroKazakhstan Oil Products» компания башкарган Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы. Ол Казахстандагы нефть айрыыр тӧс ӱч заводтыҥ бирӱзи.

Эм-дом промышленность «Химфарм» — SANTO - Member of Polpharma Group заводло кӧргӱзилген. Предприятиениҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ учында тӧзӧлгӧн сантонин заводынаҥ башталат.

Калада «Оҥтӱстик» энчилӱ экономика зона, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жулдыз» ла ӧскӧ промышленность зоналар иштейт. Ички садышка ла Орто Азияныҥ тергеелериле садышка бачымдалган транспорт-логистика тӧс јери де ӧзӱп јат.

=== Ишкерлик ле садыш ===

Шымкент јебреннеҥ бери Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс садыш јерлериниҥ бирӱзи болгон. Калада базарлар, садыш туралар, јаан садыш ла амыраар тӧс јерлер, опто базалар, ресторандар ла аштанар ӧскӧ предприятиелер бар.

2026 јылдыҥ июль айыныҥ 1-чи кӱнине калада 29 муҥнаҥ кӧп юридический кижи регистрацияланган, олордыҥ 25 муҥ кирези иштеп турган. Кӧп сабы — кичинек предприятиелер.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент — Казахстанныҥ учурлу транспорт кӱрмелдериниҥ бирӱзи. Кала ажыра Казахстанды Ӧзбекстан, [[Кыргызстан]], [[Россия]] ла регионныҥ ӧскӧ тергеелериле колбоштырган автомобиль ла темирјолдор ӧдӧт.

=== Кӧӧлик транспорт ===

Шымкент ажыра мындый јолдор ӧдӧт:

* Ташкент—Шымкент—Тараз—Алматы;
* Ташкент—Шымкент—Тӱркстан—Кызылорда—Самара;
* Шымкент—Сарыагаш;
* Шымкент—Ленгер;
* Шымкент—Сайрам.

Каланыҥ јол тармагы јаҥы јуртаар кварталдарла кожо тӱрген јаанап јат. Јондык транспорттыҥ тӧс бӧлӱги — автобустар. Јол акчаны транспорт карталарла ла электрон тӧлӧмниҥ ӧскӧ эп-сӱмелериле тӧлӧп болор.

=== Темирјол ===

Шымкент темирјол бекети Ташкент, Арыс, Тараз ла Алматыны колбоштырган јолдо турат. Кала ажыра ыраак јӱрер пассажир ле јӱк поездтер ӧдӧт.

Арыс I темирјол кӱрмели Шымкенттеҥ кӱнбадышта болуп, Тӱркстан, Кызылорда ла Казахстанныҥ тӱндӱк региондоры јанына јолдорды колбоштырат.

=== Теҥериде јол ===

Шымкенттиҥ јондор ортодогы аэропорты ороон ичиндеги ле тыш ороондорго рейстерди тоскыйт. Турумкай рейстер каланы Астана, Алматы, Актау, Атырау ла Казахстанныҥ ӧскӧ калаларыла, оноҥ до кӧп тыш ороондогы јерлерле колбоштырат.

Шымкент — Казахстанныҥ SCAT Airlines авиакомпаниязыныҥ тӧс базазы.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.scat.kz/ru/contacts/|title=Контакты авиакомпании SCAT|publisher=SCAT Airlines|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Билим ле наука ==

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс билим јерлериниҥ бирӱзи. Калада тергеелик ле энчилӱ школдор, колледжтер, профессионал ӱредӱ тӧс јерлер ле бийик ӱредӱ учреждениелер иштейт.

Тӧс университеттер:

* М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети;
* Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы;
* «Мирас» университет;
* Шымкент университет;
* Орто Азия инновациялык университети.

М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети инженерлик, химия технологиязы, тудуш, айыл чарба, экономика, информация технологиялары, гуманитар ла педагогика билимдериле специалисттер белетейт.

Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы эмчилерди, фармацевттерди ле эмчилик системаныҥ ӧскӧ ишчилерин белетеерине бачымдалган.

Калада шинјӱ организациялар, проект институттар, промышленность предприятиелердиҥ лабораториялары ла Национал экспертиза тӧс јериниҥ бӧлӱктери иштейт.

== Эмчилик ==

Шымкенттиҥ эмчилик системазына муниципал больницалар ла клиникалар, перинатал ла диагноз тӧс јерлер, балдардыҥ эмчилик учреждениелери, онкология, кардиология ла инфекция тӧс јерлери, тез эм берер бекеттер кирет.

Кала Казахстан тӱштӱгиниҥ эл-јонына јаан эмчилик тӧс јер болуп јат. Тергеелик организацияларла кожо кӧп энчилӱ клиникалар, тиш эмдеер тӧс јерлер ле эмчилик лабораториялар иштейт.

Каланыҥ эм-дом бачымы заводтор, университеттер ле фармацевтика ишчилерин белетеер системала јӧмӧлтӧлӧт.

== Культура ла кеендик ==

Шымкент — казак ла кӧп ук-калык культураныҥ учурлу тӧс јери. Калада театрлар, музейлер, библиотекалар, галереялар, концерт залдар ла кеендик биригӱлер бар.

Тӧс театр учреждениелери:

* Жумат Шанинниҥ адыла адалган Казак академиялык драма театры;
* Орус драма театры;
* Опера ла балет театры;
* Куурчак ла јииттердиҥ кала театры;
* Ӧзбек драма театры.

Музейлердиҥ ортозында:

* Тӱӱки ле этнография музейи;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндериниҥ музейи;
* Кеендик ӱредӱлер музейи;
* Јаҥдар ла церемониялар музейи;
* «Шымкала» археологиялык комплекстиҥ музейи.

2020 јылда Шымкент Бойы јаҥду тергеелердиҥ Ӧмӧлигиниҥ культура тӧс калазы статузын алган.

== Кӧрӱмјилӱ јерлер ле туризм ==

Тӧс кӧрӱмјилӱ јерлердиҥ бирӱзи — јебрен јурттыҥ ла Коканд бек-туразыныҥ јеринде тӧзӧлгӧн «Шымкала» тӱӱкилик-культуралык комплекси. Комплекске ойто тудулган бек-туралар, археологиялык казындылар, музей јерлер ле калага ӧрӧдӧҥ кӧрӧр тепсеҥдер кирет.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Ӧскӧ танымал јерлер:

* Ордабасы тепсеҥ;
* «Жер-Ана» кереес;
* Бойы јаҥду паркы;
* Байдибек бийге кереес;
* Абай паркы;
* Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк;
* Шымкент зоопаркы;
* Мак-табыш аллеязы;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндерине мемориал;
* Кошкарата сууныҥ јарадындагы булактар ла амыраар јерлер;
* Мечеттер, православ храмдар ла тӱӱкилик туралар.

Шымкенттеҥ Сайрамга, Сайрам-Ӱгем национал паркына, Аксу-Жабаглы корузына, Тӱркстанга, Отырарга ла Казахстан тӱштӱгиниҥ ӧскӧ тӱӱкилик ле табигый јерлерине экскурсиялар башталат.

Калада турист информация тӧс јери ле окылу турист порталы иштейт.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://visit-shymkent.com/|title=Официальный туристический портал Шымкента|publisher=Visit Shymkent турист информация тӧс јери|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Архитектура ла каланы пландаары ==

Шымкенттиҥ тудуш бӱдӱми тӱӱкилик кала планын, совет ӧйдӧги јуртаар кварталдарды ла јаҥы бийик тураларлу кварталдарды бириктирет. Тӱӱкилик тӧс бӧлӱк бек-тураныҥ, јебрен базардыҥ, Кошкарата ла Кара-Сууныҥ эбирезинде бӱткен.

Совет ӧйдӧ јаан промышленность аймактар, кӧп катту тураларлу микроаймактар, администрациялык туралар, театрлар ла культура ордолор тудулган.

2014 јылда каланыҥ кыйулары јаанада берген кийнинде туралар тудары тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанга кеҥиген. Туран аймак, Shymcity, Бозарык, Тассай ла ӧскӧ микроаймактарда јаҥы администрациялык, садыш ла јуртаар зоналар бӱдӱп јат.

Каланы пландаар тӧс амадулар — јолдорды, јондык транспортты, инженерлик тармактарды, суула јеткилдеер ле канализация системаларын, јажыл јерлерди ле социал инфраструктураны ӧскӱрери.

== Физкультура ла спорт ==

Эҥ таркаган спорттор — футбол, бокс, кӱреш, оор атлетика, гимнастика, велосипед, теннис ле сууда јӱзери.

Каланыҥ тӧс футбол клубы — Казахстанныҥ Премьер-лигазында ойнойтон «Ордабасы». 2023 јылда клуб баштапкы катап Казахстанныҥ чемпионы болгон.

«БИИК-Шымкент» эпшилер футбол клубы Казахстанныҥ чемпионатын кӧп катап јенген ле Европада клубтар ортодогы мӧрӧйлӧрдӧ ороонды кӧргӱскен.

Тӧс спорт тӧзӧлмӧлӧр:

* Кажымукан Мунайтпасовтыҥ адыла адалган стадион;
* јеҥил атлетика комплекси;
* спорт ордозы;
* теннис тӧс јери;
* сууда јӱзер бассейндер;
* энчилӱ спорт школдор ла белетенер базалар.

Шымкент — бокс, оор атлетика, кӱреш ле ӧскӧ спорттордо Олимпиада, телекей ле Азия чемпиондорыныҥ туулган ла белетенген јери.

== СМИ ==

Калада казак, орус ла ӧзбек тилдерде регион телекӧрӱлте, радио каналдар, газеталар ла электрон СМИ иштейт.

Јербойы СМИ кала башкарузыныҥ ижи, экономика, јонныҥ јӱрӱми, культура ла спорт керегинде билдирет. Интернет-бичимелдер, информация агентстволор ла кала учреждениелериниҥ окылу цифралык ресурстары ӧзӱп јат.

== Экологиялык каршулар ==

Тӧс экологиялык каршулар — кӧӧлӱктер ле заводтор учун кейдиҥ кирленери, суу јӧӧжӧлӧрине басым, бок-чӧп јуулаары ла тыҥ тудуш учун јажыл јерлердиҥ азайары.

Экологияны јарандырары учун энчилӱ секторды газла јеткилдеери, промышленность предприятиелерди јаҥыртары, јондык транспортты солыыры, каналдар ла суулардыҥ арындарын ойто эдери, суу тазалар тӧзӧлмӧлӧр тудары, агаштар отургызып, јажыл бӱркекти јаанадары ӧткӱрилет.

Кошкарата ла Кара-Сууныҥ булактар системазын корыыры, дендрологиялык паркка камааны јетирери ле кала аймактары ортозында ӱзӱги јок јажыл коридорлорды ӧскӱрери энчилӱ учурлу.

== Кӧрӧр до ==

* [[Казахстан]]
* [[Казахстанныҥ калалары]]
* [[Казахстанныҥ тӱӱкизи]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайанган литература ==

* Бартольд В. В. ''Сочинения. Том III: Работы по исторической географии''. — Москва: Наука, 1965.
* ''История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Средневековые города Казахстана на Великом Шёлковом пути''. — Алматы.
* ''Материалы археологических исследований городища Шымкент''. — Шымкент.

== Тыш тайантылар ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент каланыҥ акиматыныҥ окылу сайты]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкенттиҥ окылу статистиказы]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent окылу турист порталы]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкенттиҥ инвестиция порталы]

[[Категория:Казахстанныҥ калалары]]
[[Категория:Миллион кижидеҥ кӧп эл-јонду калалар]]
[[Категория:Улу Торко јолыныҥ калалары]]</text>
      <sha1>5vsatdstb83oe434nv4bnefvxmwt0am</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49162</id>
      <parentid>49159</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <origin>49162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42644" sha1="h392o9my12n90yzy98794crrqywu4v0" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ
 | статус                   = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | русское название         = [[Шымкент]]
 | оригинальное название    = {{lang-kk|Шымкент}}
 | изображение              = Aerial View of Shymkent.jpg
 | описание изображения     = Шымкенттиҥ теҥеридеҥ кӧрӱнижи
 | герб                     = Shymkent logo.svg
 | флаг                     = Shymkent flag.svg
 | lat_deg                  = 42
 | lat_min                  = 19
 | lat_sec                  = 00
 | lon_deg                  = 69
 | lon_min                  = 36
 | lon_sec                  = 00
 | CoordScale               = 20000
 | страна                   = [[Казахстан]]
 | страна в таблице         = Казахстан
 | подчинение               = [[Республикалык учурлу кала]]
 | регион                   = Шымкент
 | регион в таблице         = Шымкент
 | вид района               =
 | район                    =
 | район в таблице          =
 | A в страну               = нет
 | B в регион               = нет
 | C в регион               = нет
 | C в район                = нет
 | внутреннее деление       = 5 администрациялык аймак
 | вид главы                = Аким
 | башкараачы               = Сыздыкбеков Габит Абдимажитович
 | дата основания           = б. э. ч. III—II чактар
 | баштапкы ады чыккан јыл  = [[1365 јыл|1365]]—[[1366 јыл]]дар
 | прежние имена            = Чимкент, Черняев
 | статус 1                 = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | статус 1 с               = [[2018 јыл]]дыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала
 | площадь                  = 1163
 | высота центра НП         = 506
 | климат                   = континентал
 | официальный язык         = казах тил
 | население                = 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
 | год переписи             = 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱни
 | плотность                = 1125
 | агломерация              = Шымкент агломерациязы
 | население агломерации    =
 | национальный состав      = [[казахтар]], [[ӧзбектер]], [[орустар]] ла ӧскӧлӧри
 | конфессиональный состав  = [[ислам|мусульмандар]], [[христиан јаҥ|христиандар]] ла ӧскӧлӧри
 | этнохороним              = шымкенттик, шымкенттиктер
 | почтовые индексы         = 160000
 | телефонный код           = +7 7252
 | сайт                     = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent
 | add1n                    = Кӧӧликтиҥ коды
 | add1                     = 17
 | add2n                    = Ӧйдиҥ поязы
 | add2                     = UTC+5
}}

'''Шымкент''' (казахтап: {{lang|kk|Шымкент}}; 1992 јылга јетире орус тилде кӧп сабазында '''Чимкент''' деп бичилген) — [[Казахстан]]ныҥ тӱштӱк келтейинде турган кала. Ол [[Астана]] ла [[Алматы]]ла кожо ороонныҥ республикалык учурлу ӱч калазыныҥ бирӱзи. Администрациялык аайынча Шымкент оны эбире турган Тӱркстан областька кирбейт.

2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине калада 1 308 120 кижи јуртаган. Эл-јонныҥ тоозыла Шымкент Алматы ла Астананыҥ кийнинде Казахстанда ӱчинчи јерде турат.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Каланыҥ јериниҥ кеми 1163 км² кире.&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|title=План развития города Шымкента|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ промышленность, садыш, транспорт, билим ле культура тӧс јерлериниҥ бирӱзи. Кала Орто Азия, Казахстанныҥ тӱштӱги ле Евразияныҥ чӧл-јалаҥдары ортозындагы јебрен јолдордо турат. Эмдиги экономиказы нефть айрыырына, эм-дом, аш-курсак ла јеҥил промышленностько, машиналар эдерине, тудуш материалдарды чыгарарына, садышка ла услугаларга тайанат.

Археологиялык табылгалар эмдиги Шымкенттиҥ јеринде эҥ ле азы 2200 јыл озо кала тӱркӱмдӱ јурт болгон деп кӧргӱзет. Каланыҥ ады бичилген тайантыларда баштапкы катап 1365—1366 јылдардагы учурларга колбулу, Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' деп тӱӱкилик бичимелинде учурайт.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|title=Древнее городище Шымкент|publisher=Шымкент каланыҥ туризм, тыш колбулар ла креатив промышленность башкарузы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиязы ==

Каланыҥ ады эки јебрен бӧлӱктеҥ бӱткен деп јартадылар. Баштапкызы — иран эмезе согд тилиндеги ''чим'', ''чем'' не ''чаман'' деп сӧс, ол кыртыш, ӧлӧҥ, јалаҥ эмезе чечектӱ јер деген учурлу болгон. Экинчи бӧлӱги — ''-кент'', оныҥ учуры «кала» эмезе «јурт». Бу јартамал аайынча Шымкенттиҥ ады «јажыл кала», «јалаҥдар ортозындагы кала» эмезе «чечектӱ кала» деп билдирер аргалу.

''-Кент'' деп бӧлӱк Орто Азияныҥ ла Казахстан тӱштӱгиниҥ кӧп тӱӱкилик кала аттарында учурайт: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент ле ӧскӧлӧри.

XIX—XX чактардагы орус тилдӱ тайантыларда '''Чимкент''' деп ат кӧп тузаланылган. 1914 јылда орус генерал Михаил Черняевтиҥ кӱндӱзине калага '''Черняев''' деп ат берилген. 1924 јылда тӱӱкилик ады ойто јандырылган. 1992 јылда орус тилдеги окылу ады казак айдыжына јуук '''Шымкент''' деп солынган.

== Тӱӱкизи ==

=== Јебрен ӧй лӧ Орто чактар ===

Эмдиги Шымкенттиҥ јери јебрен ӧйдӧҥ ала эл-јонду болгон. Каланыҥ тӱӱкилик тӧс бӧлӱгинде археологтор бир канча метр калын культуралык катап тапкан. Эҥ тӧмӧнги катаптардагы тойбалкаш эдимдер б. э. ч. III—II чактарга кирет. Оныҥ учун бу јерде 2200 јылдаҥ озо јурт болгон деп айдарга јараар.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Јурттыҥ ӧзӱми [[Теҥери-Туу]]ныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги тӱжӱмдӱ ӧзӧктӧ, [[Мавераннахр]]дыҥ оазистери, [[Сырдарыя]] ӧзӧги ле чӧл-јалаҥ јерлер ортозындагы јолдордо турганыла колбулу болгон. Јуугында Орто чактагы тайантыларда Испиджаб деп адалган, [[Улу Торко јолы]]ныҥ учурлу тӧс јери болгон Сайрам калазы турган.

Шымкенттиҥ ады баштапкы катап эмир [[Темир]]диҥ јорықтарына колбулу бичилген. Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' бичимелинде 1365—1366 јылдардагы учурларды јартаарда каланыҥ ады учурайт.

Кала ла оныҥ эбирези ар-бӱткен ӧйлӧрдӧ Орто Азияныҥ башка-башка тергеелерине кирген. XIII чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде бу јерди монголдор алган. Орто чактардыҥ учында Шымкент Моголистанныҥ, Темир уулдарыныҥ тергеезиниҥ ле јербойы башчылардыҥ башкаруында болгон. XVI чактаҥ ала оныҥ тӱӱкизи Казак хандыгыла колбулу.

XVII—XVIII чактарда Казахстанныҥ тӱштӱги казактар ла ойрот-јоҥгорлор ортозындагы јуулардыҥ талазы кӧп катап болгон. XVIII чактыҥ учында ла XIX чактыҥ баштапкы јарымында бу регионныҥ калаларын башкарганы учун Коканд хандыгы ла Бухара эмираты тартышкан.

=== Коканд хандыгы ла Арасей империя ===

XIX чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде Шымкент Коканд хандыгыныҥ башкаруына ӧткӧн. 1810 јыл киреде кала бек-тура эттирилген. Коканд бек-туразы тӱӱкилик тӧс бӧлӱктеги дӧҥдӧ туруп, Ташкент, Тӱркстан ла туу эдегиндеги јерлер ортозындагы јолдорды башкарган.

1864 јылдыҥ сентябрь айында каланы орус черӱ алган. Арасей империяга кирген кийнинде Чимкент Сырдарыя областьтыҥ уезд калазы болуп, Тӱркстан генерал-губернаторствозына кирген.

Каланыҥ экономиказы садышка, устардыҥ ижине ле айыл чарбаныҥ сырьёзын иштеерине тайанган. XIX чактыҥ учында Чимкентте баштапкы јаан промышленность предприятиелер табылган. 1880-чи јылдарда ''Artemisia cina'' ӧзӱмдеҥ сантонин чыгарар завод тудулган. Бу завод эмдиги каланыҥ эм-дом промышленнозыныҥ баштамызы болгон.

1897 јылдагы Арасей империяныҥ баштапкы текши эл-јон тоолош аайынча Чимкент ол тушта кичинек кала болгон, андый да болзо, садыш ла устардыҥ ижиниҥ тӧс јери болуп тӱрген ӧскӧн.

=== Совет ӧй ===

Совет јаҥы тургузылган кийнинде кала баштапкыда Тӱркстан Автоном Совет Социалистический Республикага, оноҥ Казак Автоном Совет Социалистический Республикага ла Казак Совет Социалистический Республикага кирген. 1924 јылда Чимкент деп ады ойто јандырылган.

1932 јылда кала јаҥы тӧзӧлгӧн Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ администрациялык тӧс јери болгон. Индустриализация ӧйдӧ тӱстӱ металлургия, эм-дом, аш-курсак, май, јеҥил ле текстиль промышленность заводтор тудулган эмезе јаанадылган. Чимкенттиҥ коргош заводы ла химия-фармацевтика заводы энчилӱ учурлу болгон.

[[Экинчи телекейлик јуу]] тушта Совет Союзтыҥ кӱнбадыш региондорынаҥ заводтор, учреждениелер ле эл-јон Чимкентке кӧчӱрилген. Кала тылдагы учурлу промышленность тӧс јерлердиҥ бирӱзи болгон. Заводтор коргош, эмдер, техника, бӧстӧр лӧ аш-курсак чыгарган.

Јууныҥ кийниндеги ӧйдӧ Чимкент тӱрген ӧскӧн. Јаҥы јуртаар кварталдар, машина эдер ле тудуш материалдар чыгарар заводтор, школдор, эмчилик учреждениелер ле культура тӧс јерлер тудулган. 1980-чи јылдарда Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы иштеп баштаган.

=== Бойы јаҥду Казахстан ===

Казахстан бойы јаҥду болгон кийнинде кала ороонныҥ тӱштӱгиндеги тӧс экономика јер болуп арткан. 1992 јылда орус тилдеги ады Чимкенттеҥ Шымкентке солынган.

2014 јылда калага јуук аймактардыҥ кӧп јурттары ла јерлери кожулып, оныҥ кыйулары билдире јаанадылган. Шымкенттиҥ јериниҥ кеми ӱч катап кире јаанап, эл-јонныҥ тоозы да кӧптӧгӧн.

2018 јылдыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱни Казахстан Президентиниҥ указыла Шымкент республикалык учурлу кала статузын алган. Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ тӧс јери [[Тӱркстан]]га кӧчӱрилген, область дезе [[Тӱркстан область]] деп адалган.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан|date=2018-06-19|publisher=Казахстан Республикасыныҥ Президентиниҥ окылу сайты|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикалык статус алган кийнинде туралар тудары, инженерлик тармактарды, јолдорды, промышленность зоналарды ла јон тузаланар јерлерди ӧскӱрери тӱргендеген.

== Физико-географикалык темдектери ==

=== Географиялык јери ===

Шымкент Казахстанныҥ тӱштӱгинде, Теҥери-Тууныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги јалаҥда, [[Ӧзбекстан]]ла кыйуныҥ јуугында турат. Каланыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ талай кеминеҥ орто бийиги 506 метр кире.

Кала Оренбург—Ташкент ле Тӱркстан—Сибирь деп јебрен ле эмдиги транспорт јолдор бириккен јерде турат. Оны Ташкент, Тараз, Алматы, Тӱркстан ла [[Самара]]ла колбоштырган автомобиль јолдор Шымкент ажыра ӧдӧт.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Каланыҥ бастыра јери 116 300 гектар кире, ол 1163 км² болот.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Суулар ла табигый јерлер ===

Кала ажыра Бадам ла Кошкарата суулар агат. Кошкарата системазы Кара-Суула ла булактардыҥ, каналдардыҥ тармагыла колбулу. Шымкенттиҥ ичинде текши 91 километр узундукту тогус тӧс канал бар.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Јажыл бӱркек ле тергеелик агаш фондтыҥ јерлери 5300 гектар кире. Јажыл јерлердиҥ тӧс сабына Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк, Абай паркы, Бойы јаҥду паркы, Жайлаукӧл паркы ла ӧскӧ парк, скверлер кирет.

=== Климады ===

Шымкенттиҥ климады континентал, эптеп изӱ ле кургак, је Казахстанныҥ тӱндӱк ле орто региондорыныҥ кӧбизине кӧрӧ јымжак. Кыш кӧп сабазында кыска, изӱлеп, кар эрип турар ӧйлӧрлӱ. Јай узак, тыҥ изӱ ле кургак.

Январь айыныҥ орто температуразы −0,7 °C кире, июль айыныҥ дезе +26,3 °C кире. Ортојылдык температура +13 °C кире. Јылына 570—580 мм кире јаҥмыр-кар тӱжет. Оныҥ кӧп сабы кышта ла јаскыда тӱжет.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm|title=Климат Шымкента|publisher=Погода и климат|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Калада кӱн кӧп јарыктайт. Јаскы-кӱски ӧйдӧ кургак салкындар ла тӱште ле тӱнде температураныҥ јаан башкалыгы кӧп учурайт.

== Башкару ==

Шымкент — баштапкы баскыштыҥ энчилӱ администрациялык-территориялык бӧлӱги. Каланыҥ представительлик органы — маслихат, аткару органы — акимат. Каланы Казахстанныҥ закондоры аайынча адалган аким башкарат.

2023 јылдыҥ сентябрь айынаҥ ала Шымкенттиҥ акими — Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848|title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Кала беш администрациялык аймакка бӧлӱнет:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймак
! Каладагы јери ле темдектери
|-
| '''[[Абай аймак (Шымкент)|Абай]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш бӧлӱги; јаан јуртаар зоналар ла промышленность јерлер кирет.
|-
| '''[[Ал-Фараби аймак (Шымкент)|Ал-Фараби]]'''
| Шымкенттиҥ тӧс, тӱӱкилик, администрациялык ла садыш бӧлӱги.
|-
| '''[[Еҥбекши аймак (Шымкент)|Еҥбекши]]'''
| Каланыҥ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш бӧлӱги; јаан промышленность ла јуртаар зоналар кирет.
|-
| '''[[Каратау аймак (Шымкент)|Каратау]]'''
| Каланыҥ тӱндӱк бӧлӱги ле кыйулар јаанадылганда кожулган јерлер.
|-
| '''[[Туран аймак (Шымкент)|Туран]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш бӧлӱктериндеги јаҥы јуртаар кварталдар.
|}

== Эл-јон ==

Шымкент — Казахстанныҥ эҥ тӱрген ӧзӱп турган калаларыныҥ бирӱзи. Эл-јонныҥ кӧптӧӧни табынду ӧзӱмге, ороон ичиндеги кӧчӱп-јӱрӱге, экономиканыҥ ӧзӱмине ле администрациялык кыйулардыҥ јаанада бергенине колбулу.

2018 јылдыҥ июнь айында калада миллион кижи бар деп окылу јарлалган. 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине Шымкентте 1 308 120 кижи јуртаган.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—май айларында эл-јонныҥ табынду ӧзӱми 8287 кижи болгон: 10 261 бала чыккан, 1974 кижи ӧлгӧн. Кӧчӱп-јӱрӱдиҥ сальдозы плюс болуп, 5783 кижиге јеткен.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Эл-јонныҥ тыгыздыгы 1 км²-ге 1125 кижи кире. Эл-јон каланыҥ бастыра јеринде тӱҥей эмес јайылган. Тӧс аймактар ла јаан јуртаар кварталдар эҥ тыгыз эл-јонду. Кийин кожулган кыйу јерлерде айыл-кала бӱдӱмдӱ, пастак тураларлу јурттар арткан.

=== Ук-калык бӱдӱми ===

Шымкент — кӧп ук-калык кала. Эл-јонныҥ кӧп сабы казактар. Ӧзбектер јебреннеҥ бери турган јаан ӧмӧлик тӧзӧйт. Калада орустар, азербайджандар, татарлар, корейлер, тӱрктер, украиндер, тажиктер, курдтар ла ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де јуртайт.

2023 јылдыҥ баштапкы ӧйиндеги окылу статистика аайынча эҥ јаан ук-калык бӧлӱктер мындый болгон:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/|title=Динамические таблицы по населению города Шымкента|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ук-калык
! Эл-јонныҥ ӱлӱзи, %
|-
| Казактар
| 70,90
|-
| Ӧзбектер
| 15,88
|-
| Орустар
| 6,31
|-
| Азербайджандар
| 1,87
|-
| Татарлар
| 0,96
|-
| Ӧскӧлӧри
| 4,08
|}

Тергеениҥ тили — [[казах тил]]. Казахстанныҥ Конституциязы аайынча тергеелик учреждениелерде ле јербойы башкару органдарында орус тил казак тилле кожо окылу тузаланылат. Кӱн сайынгы эрмекте [[ӧзбек тил]] де кеҥ тузаланылат.

== Экономиказы ==

Шымкент — Казахстанныҥ тӧс промышленность ла садыш калаларыныҥ бирӱзи. Каланыҥ экономиказына иштеп чыгарар промышленность, тудуш, ички садыш, транспорт ло услугалар јаан учурлу.

2026 јылдыҥ январь—март айларында каланыҥ валовой региональный продукты 1,352 триллион тенге кире болгон. Озогы јылдыҥ ондый ок ӧйиле тӱҥдештиргенде чын ӧзӱм 8,9 % болгон. Услугалар регион продуктыныҥ 61,6 %-ин, товар чыгарары 30,1 %-ин тӧзӧгӧн.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—июнь айларында:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* промышленность продукты 817,5 миллиард тенгеге јеткен ле 11 % ӧскӧн;
* иштеп чыгарар промышленность 9,6 % ӧскӧн;
* тудуш иштердиҥ кеми 136,3 миллиард тенге болгон;
* 558,6 муҥ м² јуртаар тура тузаланарга берилген;
* розничный садыш 628,5 миллиард тенгеге јеткен;
* опто садыш 1,35 триллион тенгедеҥ ашкан;
* кала јериндеги айыл чарба продукты 29,1 миллиард тенге болгон.

=== Промышленнозы ===

Тӧс промышленность бӧлӱктери:

* нефть айрыыры ла нефтехимия;
* эм-дом промышленность;
* аш-курсак ла май промышленнозы;
* суусындар чыгарары;
* јеҥил ле текстиль промышленность;
* машиналар эдери ле металл иштеери;
* цемент, шил ле ӧскӧ тудуш материалдар чыгарары.

Эҥ јаан предприятиелердиҥ бирӱзи — «PetroKazakhstan Oil Products» компания башкарган Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы. Ол Казахстандагы нефть айрыыр тӧс ӱч заводтыҥ бирӱзи.

Эм-дом промышленность «Химфарм» — SANTO - Member of Polpharma Group заводло кӧргӱзилген. Предприятиениҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ учында тӧзӧлгӧн сантонин заводынаҥ башталат.

Калада «Оҥтӱстик» энчилӱ экономика зона, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жулдыз» ла ӧскӧ промышленность зоналар иштейт. Ички садышка ла Орто Азияныҥ тергеелериле садышка бачымдалган транспорт-логистика тӧс јери де ӧзӱп јат.

=== Ишкерлик ле садыш ===

Шымкент јебреннеҥ бери Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс садыш јерлериниҥ бирӱзи болгон. Калада базарлар, садыш туралар, јаан садыш ла амыраар тӧс јерлер, опто базалар, ресторандар ла аштанар ӧскӧ предприятиелер бар.

2026 јылдыҥ июль айыныҥ 1-чи кӱнине калада 29 муҥнаҥ кӧп юридический кижи регистрацияланган, олордыҥ 25 муҥ кирези иштеп турган. Кӧп сабы — кичинек предприятиелер.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент — Казахстанныҥ учурлу транспорт кӱрмелдериниҥ бирӱзи. Кала ажыра Казахстанды Ӧзбекстан, [[Кыргызстан]], [[Россия]] ла регионныҥ ӧскӧ тергеелериле колбоштырган автомобиль ла темирјолдор ӧдӧт.

=== Кӧӧлик транспорт ===

Шымкент ажыра мындый јолдор ӧдӧт:

* Ташкент—Шымкент—Тараз—Алматы;
* Ташкент—Шымкент—Тӱркстан—Кызылорда—Самара;
* Шымкент—Сарыагаш;
* Шымкент—Ленгер;
* Шымкент—Сайрам.

Каланыҥ јол тармагы јаҥы јуртаар кварталдарла кожо тӱрген јаанап јат. Јондык транспорттыҥ тӧс бӧлӱги — автобустар. Јол акчаны транспорт карталарла ла электрон тӧлӧмниҥ ӧскӧ эп-сӱмелериле тӧлӧп болор.

=== Темирјол ===

Шымкент темирјол бекети Ташкент, Арыс, Тараз ла Алматыны колбоштырган јолдо турат. Кала ажыра ыраак јӱрер пассажир ле јӱк поездтер ӧдӧт.

Арыс I темирјол кӱрмели Шымкенттеҥ кӱнбадышта болуп, Тӱркстан, Кызылорда ла Казахстанныҥ тӱндӱк региондоры јанына јолдорды колбоштырат.

=== Теҥериде јол ===

Шымкенттиҥ јондор ортодогы аэропорты ороон ичиндеги ле тыш ороондорго рейстерди тоскыйт. Турумкай рейстер каланы Астана, Алматы, Актау, Атырау ла Казахстанныҥ ӧскӧ калаларыла, оноҥ до кӧп тыш ороондогы јерлерле колбоштырат.

Шымкент — Казахстанныҥ SCAT Airlines авиакомпаниязыныҥ тӧс базазы.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.scat.kz/ru/contacts/|title=Контакты авиакомпании SCAT|publisher=SCAT Airlines|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Билим ле наука ==

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс билим јерлериниҥ бирӱзи. Калада тергеелик ле энчилӱ школдор, колледжтер, профессионал ӱредӱ тӧс јерлер ле бийик ӱредӱ учреждениелер иштейт.

Тӧс университеттер:

* М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети;
* Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы;
* «Мирас» университет;
* Шымкент университет;
* Орто Азия инновациялык университети.

М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети инженерлик, химия технологиязы, тудуш, айыл чарба, экономика, информация технологиялары, гуманитар ла педагогика билимдериле специалисттер белетейт.

Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы эмчилерди, фармацевттерди ле эмчилик системаныҥ ӧскӧ ишчилерин белетеерине бачымдалган.

Калада шинјӱ организациялар, проект институттар, промышленность предприятиелердиҥ лабораториялары ла Национал экспертиза тӧс јериниҥ бӧлӱктери иштейт.

== Эмчилик ==

Шымкенттиҥ эмчилик системазына муниципал больницалар ла клиникалар, перинатал ла диагноз тӧс јерлер, балдардыҥ эмчилик учреждениелери, онкология, кардиология ла инфекция тӧс јерлери, тез эм берер бекеттер кирет.

Кала Казахстан тӱштӱгиниҥ эл-јонына јаан эмчилик тӧс јер болуп јат. Тергеелик организацияларла кожо кӧп энчилӱ клиникалар, тиш эмдеер тӧс јерлер ле эмчилик лабораториялар иштейт.

Каланыҥ эм-дом бачымы заводтор, университеттер ле фармацевтика ишчилерин белетеер системала јӧмӧлтӧлӧт.

== Культура ла кеендик ==

Шымкент — казак ла кӧп ук-калык культураныҥ учурлу тӧс јери. Калада театрлар, музейлер, библиотекалар, галереялар, концерт залдар ла кеендик биригӱлер бар.

Тӧс театр учреждениелери:

* Жумат Шанинниҥ адыла адалган Казак академиялык драма театры;
* Орус драма театры;
* Опера ла балет театры;
* Куурчак ла јииттердиҥ кала театры;
* Ӧзбек драма театры.

Музейлердиҥ ортозында:

* Тӱӱки ле этнография музейи;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндериниҥ музейи;
* Кеендик ӱредӱлер музейи;
* Јаҥдар ла церемониялар музейи;
* «Шымкала» археологиялык комплекстиҥ музейи.

2020 јылда Шымкент Бойы јаҥду тергеелердиҥ Ӧмӧлигиниҥ культура тӧс калазы статузын алган.

== Кӧрӱмјилӱ јерлер ле туризм ==

Тӧс кӧрӱмјилӱ јерлердиҥ бирӱзи — јебрен јурттыҥ ла Коканд бек-туразыныҥ јеринде тӧзӧлгӧн «Шымкала» тӱӱкилик-культуралык комплекси. Комплекске ойто тудулган бек-туралар, археологиялык казындылар, музей јерлер ле калага ӧрӧдӧҥ кӧрӧр тепсеҥдер кирет.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Ӧскӧ танымал јерлер:

* Ордабасы тепсеҥ;
* «Жер-Ана» кереес;
* Бойы јаҥду паркы;
* Байдибек бийге кереес;
* Абай паркы;
* Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк;
* Шымкент зоопаркы;
* Мак-табыш аллеязы;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндерине мемориал;
* Кошкарата сууныҥ јарадындагы булактар ла амыраар јерлер;
* Мечеттер, православ храмдар ла тӱӱкилик туралар.

Шымкенттеҥ Сайрамга, Сайрам-Ӱгем национал паркына, Аксу-Жабаглы корузына, Тӱркстанга, Отырарга ла Казахстан тӱштӱгиниҥ ӧскӧ тӱӱкилик ле табигый јерлерине экскурсиялар башталат.

Калада турист информация тӧс јери ле окылу турист порталы иштейт.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://visit-shymkent.com/|title=Официальный туристический портал Шымкента|publisher=Visit Shymkent турист информация тӧс јери|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Архитектура ла каланы пландаары ==

Шымкенттиҥ тудуш бӱдӱми тӱӱкилик кала планын, совет ӧйдӧги јуртаар кварталдарды ла јаҥы бийик тураларлу кварталдарды бириктирет. Тӱӱкилик тӧс бӧлӱк бек-тураныҥ, јебрен базардыҥ, Кошкарата ла Кара-Сууныҥ эбирезинде бӱткен.

Совет ӧйдӧ јаан промышленность аймактар, кӧп катту тураларлу микроаймактар, администрациялык туралар, театрлар ла культура ордолор тудулган.

2014 јылда каланыҥ кыйулары јаанада берген кийнинде туралар тудары тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанга кеҥиген. Туран аймак, Shymcity, Бозарык, Тассай ла ӧскӧ микроаймактарда јаҥы администрациялык, садыш ла јуртаар зоналар бӱдӱп јат.

Каланы пландаар тӧс амадулар — јолдорды, јондык транспортты, инженерлик тармактарды, суула јеткилдеер ле канализация системаларын, јажыл јерлерди ле социал инфраструктураны ӧскӱрери.

== Физкультура ла спорт ==

Эҥ таркаган спорттор — футбол, бокс, кӱреш, оор атлетика, гимнастика, велосипед, теннис ле сууда јӱзери.

Каланыҥ тӧс футбол клубы — Казахстанныҥ Премьер-лигазында ойнойтон «Ордабасы». 2023 јылда клуб баштапкы катап Казахстанныҥ чемпионы болгон.

«БИИК-Шымкент» эпшилер футбол клубы Казахстанныҥ чемпионатын кӧп катап јенген ле Европада клубтар ортодогы мӧрӧйлӧрдӧ ороонды кӧргӱскен.

Тӧс спорт тӧзӧлмӧлӧр:

* Кажымукан Мунайтпасовтыҥ адыла адалган стадион;
* јеҥил атлетика комплекси;
* спорт ордозы;
* теннис тӧс јери;
* сууда јӱзер бассейндер;
* энчилӱ спорт школдор ла белетенер базалар.

Шымкент — бокс, оор атлетика, кӱреш ле ӧскӧ спорттордо Олимпиада, телекей ле Азия чемпиондорыныҥ туулган ла белетенген јери.

== СМИ ==

Калада казак, орус ла ӧзбек тилдерде регион телекӧрӱлте, радио каналдар, газеталар ла электрон СМИ иштейт.

Јербойы СМИ кала башкарузыныҥ ижи, экономика, јонныҥ јӱрӱми, культура ла спорт керегинде билдирет. Интернет-бичимелдер, информация агентстволор ла кала учреждениелериниҥ окылу цифралык ресурстары ӧзӱп јат.

== Экологиялык каршулар ==

Тӧс экологиялык каршулар — кӧӧлӱктер ле заводтор учун кейдиҥ кирленери, суу јӧӧжӧлӧрине басым, бок-чӧп јуулаары ла тыҥ тудуш учун јажыл јерлердиҥ азайары.

Экологияны јарандырары учун энчилӱ секторды газла јеткилдеери, промышленность предприятиелерди јаҥыртары, јондык транспортты солыыры, каналдар ла суулардыҥ арындарын ойто эдери, суу тазалар тӧзӧлмӧлӧр тудары, агаштар отургызып, јажыл бӱркекти јаанадары ӧткӱрилет.

Кошкарата ла Кара-Сууныҥ булактар системазын корыыры, дендрологиялык паркка камааны јетирери ле кала аймактары ортозында ӱзӱги јок јажыл коридорлорды ӧскӱрери энчилӱ учурлу.

== Кӧрӧр до ==

* [[Казахстан]]
* [[Казахстанныҥ калалары]]
* [[Казахстанныҥ тӱӱкизи]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайанган литература ==

* Бартольд В. В. ''Сочинения. Том III: Работы по исторической географии''. — Москва: Наука, 1965.
* ''История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Средневековые города Казахстана на Великом Шёлковом пути''. — Алматы.
* ''Материалы археологических исследований городища Шымкент''. — Шымкент.

== Тыш тайантылар ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент каланыҥ акиматыныҥ окылу сайты]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкенттиҥ окылу статистиказы]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent окылу турист порталы]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкенттиҥ инвестиция порталы]

[[Категория:Казахстанныҥ калалары]]
[[Категория:Миллион кижидеҥ кӧп эл-јонду калалар]]
[[Категория:Улу Торко јолыныҥ калалары]]</text>
      <sha1>h392o9my12n90yzy98794crrqywu4v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49163</id>
      <parentid>49162</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <origin>49163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42636" sha1="qtehovkwitf0fggu7vzsa9dmhogmg28" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ
 | статус                   = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | русское название         = [[Шымкент]]
 | оригинальное название    = {{lang-kk|Шымкент}}
 | изображение              = Aerial View of Shymkent.jpg
 | описание изображения     = Шымкенттиҥ теҥеридеҥ кӧрӱнижи
 | герб                     = Shymkent logo.svg
 | флаг                     = Shymkent flag.svg
 | lat_deg                  = 42
 | lat_min                  = 19
 | lat_sec                  = 00
 | lon_deg                  = 69
 | lon_min                  = 36
 | lon_sec                  = 00
 | CoordScale               = 20000
 | страна                   = Казахстан
 | страна в таблице         = Казахстан
 | подчинение               = Республикалык учурлу кала
 | регион                   = Шымкент
 | регион в таблице         = Шымкент
 | вид района               =
 | район                    =
 | район в таблице          =
 | A в страну               = нет
 | B в регион               = нет
 | C в регион               = нет
 | C в район                = нет
 | внутреннее деление       = 5 администрациялык аймак
 | вид главы                = Аким
 | башкараачы               = Сыздыкбеков Габит Абдимажитович
 | дата основания           = б. э. ч. III—II чактар
 | баштапкы ады чыккан јыл  = [[1365 јыл|1365]]—[[1366 јыл]]дар
 | прежние имена            = Чимкент, Черняев
 | статус 1                 = [[Казахстан|Казахстанныҥ]] республикалык учурлу калазы
 | статус 1 с               = [[2018 јыл]]дыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала
 | площадь                  = 1163
 | высота центра НП         = 506
 | климат                   = континентал
 | официальный язык         = казах тил
 | население                = 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
 | год переписи             = 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱни
 | плотность                = 1125
 | агломерация              = Шымкент агломерациязы
 | население агломерации    =
 | национальный состав      = [[казахтар]], [[ӧзбектер]], [[орустар]] ла ӧскӧлӧри
 | конфессиональный состав  = [[ислам|мусульмандар]], [[христиан јаҥ|христиандар]] ла ӧскӧлӧри
 | этнохороним              = шымкенттик, шымкенттиктер
 | почтовые индексы         = 160000
 | телефонный код           = +7 7252
 | сайт                     = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent
 | add1n                    = Кӧӧликтиҥ коды
 | add1                     = 17
 | add2n                    = Ӧйдиҥ поязы
 | add2                     = UTC+5
}}

'''Шымкент''' (казахтап: {{lang|kk|Шымкент}}; 1992 јылга јетире орус тилде кӧп сабазында '''Чимкент''' деп бичилген) — [[Казахстан]]ныҥ тӱштӱк келтейинде турган кала. Ол [[Астана]] ла [[Алматы]]ла кожо ороонныҥ республикалык учурлу ӱч калазыныҥ бирӱзи. Администрациялык аайынча Шымкент оны эбире турган Тӱркстан областька кирбейт.

2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине калада 1 308 120 кижи јуртаган. Эл-јонныҥ тоозыла Шымкент Алматы ла Астананыҥ кийнинде Казахстанда ӱчинчи јерде турат.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Каланыҥ јериниҥ кеми 1163 км² кире.&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|title=План развития города Шымкента|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ промышленность, садыш, транспорт, билим ле культура тӧс јерлериниҥ бирӱзи. Кала Орто Азия, Казахстанныҥ тӱштӱги ле Евразияныҥ чӧл-јалаҥдары ортозындагы јебрен јолдордо турат. Эмдиги экономиказы нефть айрыырына, эм-дом, аш-курсак ла јеҥил промышленностько, машиналар эдерине, тудуш материалдарды чыгарарына, садышка ла услугаларга тайанат.

Археологиялык табылгалар эмдиги Шымкенттиҥ јеринде эҥ ле азы 2200 јыл озо кала тӱркӱмдӱ јурт болгон деп кӧргӱзет. Каланыҥ ады бичилген тайантыларда баштапкы катап 1365—1366 јылдардагы учурларга колбулу, Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' деп тӱӱкилик бичимелинде учурайт.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|title=Древнее городище Шымкент|publisher=Шымкент каланыҥ туризм, тыш колбулар ла креатив промышленность башкарузы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиязы ==

Каланыҥ ады эки јебрен бӧлӱктеҥ бӱткен деп јартадылар. Баштапкызы — иран эмезе согд тилиндеги ''чим'', ''чем'' не ''чаман'' деп сӧс, ол кыртыш, ӧлӧҥ, јалаҥ эмезе чечектӱ јер деген учурлу болгон. Экинчи бӧлӱги — ''-кент'', оныҥ учуры «кала» эмезе «јурт». Бу јартамал аайынча Шымкенттиҥ ады «јажыл кала», «јалаҥдар ортозындагы кала» эмезе «чечектӱ кала» деп билдирер аргалу.

''-Кент'' деп бӧлӱк Орто Азияныҥ ла Казахстан тӱштӱгиниҥ кӧп тӱӱкилик кала аттарында учурайт: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент ле ӧскӧлӧри.

XIX—XX чактардагы орус тилдӱ тайантыларда '''Чимкент''' деп ат кӧп тузаланылган. 1914 јылда орус генерал Михаил Черняевтиҥ кӱндӱзине калага '''Черняев''' деп ат берилген. 1924 јылда тӱӱкилик ады ойто јандырылган. 1992 јылда орус тилдеги окылу ады казак айдыжына јуук '''Шымкент''' деп солынган.

== Тӱӱкизи ==

=== Јебрен ӧй лӧ Орто чактар ===

Эмдиги Шымкенттиҥ јери јебрен ӧйдӧҥ ала эл-јонду болгон. Каланыҥ тӱӱкилик тӧс бӧлӱгинде археологтор бир канча метр калын культуралык катап тапкан. Эҥ тӧмӧнги катаптардагы тойбалкаш эдимдер б. э. ч. III—II чактарга кирет. Оныҥ учун бу јерде 2200 јылдаҥ озо јурт болгон деп айдарга јараар.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Јурттыҥ ӧзӱми [[Теҥери-Туу]]ныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги тӱжӱмдӱ ӧзӧктӧ, [[Мавераннахр]]дыҥ оазистери, [[Сырдарыя]] ӧзӧги ле чӧл-јалаҥ јерлер ортозындагы јолдордо турганыла колбулу болгон. Јуугында Орто чактагы тайантыларда Испиджаб деп адалган, [[Улу Торко јолы]]ныҥ учурлу тӧс јери болгон Сайрам калазы турган.

Шымкенттиҥ ады баштапкы катап эмир [[Темир]]диҥ јорықтарына колбулу бичилген. Шараф ад-Дин Али Яздиниҥ ''Зафар-наме'' бичимелинде 1365—1366 јылдардагы учурларды јартаарда каланыҥ ады учурайт.

Кала ла оныҥ эбирези ар-бӱткен ӧйлӧрдӧ Орто Азияныҥ башка-башка тергеелерине кирген. XIII чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде бу јерди монголдор алган. Орто чактардыҥ учында Шымкент Моголистанныҥ, Темир уулдарыныҥ тергеезиниҥ ле јербойы башчылардыҥ башкаруында болгон. XVI чактаҥ ала оныҥ тӱӱкизи Казак хандыгыла колбулу.

XVII—XVIII чактарда Казахстанныҥ тӱштӱги казактар ла ойрот-јоҥгорлор ортозындагы јуулардыҥ талазы кӧп катап болгон. XVIII чактыҥ учында ла XIX чактыҥ баштапкы јарымында бу регионныҥ калаларын башкарганы учун Коканд хандыгы ла Бухара эмираты тартышкан.

=== Коканд хандыгы ла Арасей империя ===

XIX чактыҥ баштапкы бӧлӱгинде Шымкент Коканд хандыгыныҥ башкаруына ӧткӧн. 1810 јыл киреде кала бек-тура эттирилген. Коканд бек-туразы тӱӱкилик тӧс бӧлӱктеги дӧҥдӧ туруп, Ташкент, Тӱркстан ла туу эдегиндеги јерлер ортозындагы јолдорды башкарган.

1864 јылдыҥ сентябрь айында каланы орус черӱ алган. Арасей империяга кирген кийнинде Чимкент Сырдарыя областьтыҥ уезд калазы болуп, Тӱркстан генерал-губернаторствозына кирген.

Каланыҥ экономиказы садышка, устардыҥ ижине ле айыл чарбаныҥ сырьёзын иштеерине тайанган. XIX чактыҥ учында Чимкентте баштапкы јаан промышленность предприятиелер табылган. 1880-чи јылдарда ''Artemisia cina'' ӧзӱмдеҥ сантонин чыгарар завод тудулган. Бу завод эмдиги каланыҥ эм-дом промышленнозыныҥ баштамызы болгон.

1897 јылдагы Арасей империяныҥ баштапкы текши эл-јон тоолош аайынча Чимкент ол тушта кичинек кала болгон, андый да болзо, садыш ла устардыҥ ижиниҥ тӧс јери болуп тӱрген ӧскӧн.

=== Совет ӧй ===

Совет јаҥы тургузылган кийнинде кала баштапкыда Тӱркстан Автоном Совет Социалистический Республикага, оноҥ Казак Автоном Совет Социалистический Республикага ла Казак Совет Социалистический Республикага кирген. 1924 јылда Чимкент деп ады ойто јандырылган.

1932 јылда кала јаҥы тӧзӧлгӧн Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ администрациялык тӧс јери болгон. Индустриализация ӧйдӧ тӱстӱ металлургия, эм-дом, аш-курсак, май, јеҥил ле текстиль промышленность заводтор тудулган эмезе јаанадылган. Чимкенттиҥ коргош заводы ла химия-фармацевтика заводы энчилӱ учурлу болгон.

[[Экинчи телекейлик јуу]] тушта Совет Союзтыҥ кӱнбадыш региондорынаҥ заводтор, учреждениелер ле эл-јон Чимкентке кӧчӱрилген. Кала тылдагы учурлу промышленность тӧс јерлердиҥ бирӱзи болгон. Заводтор коргош, эмдер, техника, бӧстӧр лӧ аш-курсак чыгарган.

Јууныҥ кийниндеги ӧйдӧ Чимкент тӱрген ӧскӧн. Јаҥы јуртаар кварталдар, машина эдер ле тудуш материалдар чыгарар заводтор, школдор, эмчилик учреждениелер ле культура тӧс јерлер тудулган. 1980-чи јылдарда Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы иштеп баштаган.

=== Бойы јаҥду Казахстан ===

Казахстан бойы јаҥду болгон кийнинде кала ороонныҥ тӱштӱгиндеги тӧс экономика јер болуп арткан. 1992 јылда орус тилдеги ады Чимкенттеҥ Шымкентке солынган.

2014 јылда калага јуук аймактардыҥ кӧп јурттары ла јерлери кожулып, оныҥ кыйулары билдире јаанадылган. Шымкенттиҥ јериниҥ кеми ӱч катап кире јаанап, эл-јонныҥ тоозы да кӧптӧгӧн.

2018 јылдыҥ июнь айыныҥ 19-чы кӱни Казахстан Президентиниҥ указыла Шымкент республикалык учурлу кала статузын алган. Тӱштӱк Казахстан областьтыҥ тӧс јери [[Тӱркстан]]га кӧчӱрилген, область дезе [[Тӱркстан область]] деп адалган.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан|date=2018-06-19|publisher=Казахстан Республикасыныҥ Президентиниҥ окылу сайты|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикалык статус алган кийнинде туралар тудары, инженерлик тармактарды, јолдорды, промышленность зоналарды ла јон тузаланар јерлерди ӧскӱрери тӱргендеген.

== Физико-географикалык темдектери ==

=== Географиялык јери ===

Шымкент Казахстанныҥ тӱштӱгинде, Теҥери-Тууныҥ кӱнбадыш бӧлӱгиниҥ эдегиндеги јалаҥда, [[Ӧзбекстан]]ла кыйуныҥ јуугында турат. Каланыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ талай кеминеҥ орто бийиги 506 метр кире.

Кала Оренбург—Ташкент ле Тӱркстан—Сибирь деп јебрен ле эмдиги транспорт јолдор бириккен јерде турат. Оны Ташкент, Тараз, Алматы, Тӱркстан ла [[Самара]]ла колбоштырган автомобиль јолдор Шымкент ажыра ӧдӧт.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Каланыҥ бастыра јери 116 300 гектар кире, ол 1163 км² болот.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Суулар ла табигый јерлер ===

Кала ажыра Бадам ла Кошкарата суулар агат. Кошкарата системазы Кара-Суула ла булактардыҥ, каналдардыҥ тармагыла колбулу. Шымкенттиҥ ичинде текши 91 километр узундукту тогус тӧс канал бар.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Јажыл бӱркек ле тергеелик агаш фондтыҥ јерлери 5300 гектар кире. Јажыл јерлердиҥ тӧс сабына Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк, Абай паркы, Бойы јаҥду паркы, Жайлаукӧл паркы ла ӧскӧ парк, скверлер кирет.

=== Климады ===

Шымкенттиҥ климады континентал, эптеп изӱ ле кургак, је Казахстанныҥ тӱндӱк ле орто региондорыныҥ кӧбизине кӧрӧ јымжак. Кыш кӧп сабазында кыска, изӱлеп, кар эрип турар ӧйлӧрлӱ. Јай узак, тыҥ изӱ ле кургак.

Январь айыныҥ орто температуразы −0,7 °C кире, июль айыныҥ дезе +26,3 °C кире. Ортојылдык температура +13 °C кире. Јылына 570—580 мм кире јаҥмыр-кар тӱжет. Оныҥ кӧп сабы кышта ла јаскыда тӱжет.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm|title=Климат Шымкента|publisher=Погода и климат|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Калада кӱн кӧп јарыктайт. Јаскы-кӱски ӧйдӧ кургак салкындар ла тӱште ле тӱнде температураныҥ јаан башкалыгы кӧп учурайт.

== Башкару ==

Шымкент — баштапкы баскыштыҥ энчилӱ администрациялык-территориялык бӧлӱги. Каланыҥ представительлик органы — маслихат, аткару органы — акимат. Каланы Казахстанныҥ закондоры аайынча адалган аким башкарат.

2023 јылдыҥ сентябрь айынаҥ ала Шымкенттиҥ акими — Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848|title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович|publisher=Шымкент каланыҥ акиматы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Кала беш администрациялык аймакка бӧлӱнет:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймак
! Каладагы јери ле темдектери
|-
| '''[[Абай аймак (Шымкент)|Абай]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш бӧлӱги; јаан јуртаар зоналар ла промышленность јерлер кирет.
|-
| '''[[Ал-Фараби аймак (Шымкент)|Ал-Фараби]]'''
| Шымкенттиҥ тӧс, тӱӱкилик, администрациялык ла садыш бӧлӱги.
|-
| '''[[Еҥбекши аймак (Шымкент)|Еҥбекши]]'''
| Каланыҥ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш бӧлӱги; јаан промышленность ла јуртаар зоналар кирет.
|-
| '''[[Каратау аймак (Шымкент)|Каратау]]'''
| Каланыҥ тӱндӱк бӧлӱги ле кыйулар јаанадылганда кожулган јерлер.
|-
| '''[[Туран аймак (Шымкент)|Туран]]'''
| Каланыҥ кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш бӧлӱктериндеги јаҥы јуртаар кварталдар.
|}

== Эл-јон ==

Шымкент — Казахстанныҥ эҥ тӱрген ӧзӱп турган калаларыныҥ бирӱзи. Эл-јонныҥ кӧптӧӧни табынду ӧзӱмге, ороон ичиндеги кӧчӱп-јӱрӱге, экономиканыҥ ӧзӱмине ле администрациялык кыйулардыҥ јаанада бергенине колбулу.

2018 јылдыҥ июнь айында калада миллион кижи бар деп окылу јарлалган. 2026 јылдыҥ июнь айыныҥ 1-чи кӱнине Шымкентте 1 308 120 кижи јуртаган.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—май айларында эл-јонныҥ табынду ӧзӱми 8287 кижи болгон: 10 261 бала чыккан, 1974 кижи ӧлгӧн. Кӧчӱп-јӱрӱдиҥ сальдозы плюс болуп, 5783 кижиге јеткен.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Эл-јонныҥ тыгыздыгы 1 км²-ге 1125 кижи кире. Эл-јон каланыҥ бастыра јеринде тӱҥей эмес јайылган. Тӧс аймактар ла јаан јуртаар кварталдар эҥ тыгыз эл-јонду. Кийин кожулган кыйу јерлерде айыл-кала бӱдӱмдӱ, пастак тураларлу јурттар арткан.

=== Ук-калык бӱдӱми ===

Шымкент — кӧп ук-калык кала. Эл-јонныҥ кӧп сабы казактар. Ӧзбектер јебреннеҥ бери турган јаан ӧмӧлик тӧзӧйт. Калада орустар, азербайджандар, татарлар, корейлер, тӱрктер, украиндер, тажиктер, курдтар ла ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де јуртайт.

2023 јылдыҥ баштапкы ӧйиндеги окылу статистика аайынча эҥ јаан ук-калык бӧлӱктер мындый болгон:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/|title=Динамические таблицы по населению города Шымкента|publisher=Казахстан Республиканыҥ Стратегиялык пландаш ла реформалар агентствозыныҥ Национал статистика бюрозы|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ук-калык
! Эл-јонныҥ ӱлӱзи, %
|-
| Казактар
| 70,90
|-
| Ӧзбектер
| 15,88
|-
| Орустар
| 6,31
|-
| Азербайджандар
| 1,87
|-
| Татарлар
| 0,96
|-
| Ӧскӧлӧри
| 4,08
|}

Тергеениҥ тили — [[казах тил]]. Казахстанныҥ Конституциязы аайынча тергеелик учреждениелерде ле јербойы башкару органдарында орус тил казак тилле кожо окылу тузаланылат. Кӱн сайынгы эрмекте [[ӧзбек тил]] де кеҥ тузаланылат.

== Экономиказы ==

Шымкент — Казахстанныҥ тӧс промышленность ла садыш калаларыныҥ бирӱзи. Каланыҥ экономиказына иштеп чыгарар промышленность, тудуш, ички садыш, транспорт ло услугалар јаан учурлу.

2026 јылдыҥ январь—март айларында каланыҥ валовой региональный продукты 1,352 триллион тенге кире болгон. Озогы јылдыҥ ондый ок ӧйиле тӱҥдештиргенде чын ӧзӱм 8,9 % болгон. Услугалар регион продуктыныҥ 61,6 %-ин, товар чыгарары 30,1 %-ин тӧзӧгӧн.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 јылдыҥ январь—июнь айларында:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* промышленность продукты 817,5 миллиард тенгеге јеткен ле 11 % ӧскӧн;
* иштеп чыгарар промышленность 9,6 % ӧскӧн;
* тудуш иштердиҥ кеми 136,3 миллиард тенге болгон;
* 558,6 муҥ м² јуртаар тура тузаланарга берилген;
* розничный садыш 628,5 миллиард тенгеге јеткен;
* опто садыш 1,35 триллион тенгедеҥ ашкан;
* кала јериндеги айыл чарба продукты 29,1 миллиард тенге болгон.

=== Промышленнозы ===

Тӧс промышленность бӧлӱктери:

* нефть айрыыры ла нефтехимия;
* эм-дом промышленность;
* аш-курсак ла май промышленнозы;
* суусындар чыгарары;
* јеҥил ле текстиль промышленность;
* машиналар эдери ле металл иштеери;
* цемент, шил ле ӧскӧ тудуш материалдар чыгарары.

Эҥ јаан предприятиелердиҥ бирӱзи — «PetroKazakhstan Oil Products» компания башкарган Шымкенттиҥ нефть айрыыр заводы. Ол Казахстандагы нефть айрыыр тӧс ӱч заводтыҥ бирӱзи.

Эм-дом промышленность «Химфарм» — SANTO - Member of Polpharma Group заводло кӧргӱзилген. Предприятиениҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ учында тӧзӧлгӧн сантонин заводынаҥ башталат.

Калада «Оҥтӱстик» энчилӱ экономика зона, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жулдыз» ла ӧскӧ промышленность зоналар иштейт. Ички садышка ла Орто Азияныҥ тергеелериле садышка бачымдалган транспорт-логистика тӧс јери де ӧзӱп јат.

=== Ишкерлик ле садыш ===

Шымкент јебреннеҥ бери Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс садыш јерлериниҥ бирӱзи болгон. Калада базарлар, садыш туралар, јаан садыш ла амыраар тӧс јерлер, опто базалар, ресторандар ла аштанар ӧскӧ предприятиелер бар.

2026 јылдыҥ июль айыныҥ 1-чи кӱнине калада 29 муҥнаҥ кӧп юридический кижи регистрацияланган, олордыҥ 25 муҥ кирези иштеп турган. Кӧп сабы — кичинек предприятиелер.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент — Казахстанныҥ учурлу транспорт кӱрмелдериниҥ бирӱзи. Кала ажыра Казахстанды Ӧзбекстан, [[Кыргызстан]], [[Россия]] ла регионныҥ ӧскӧ тергеелериле колбоштырган автомобиль ла темирјолдор ӧдӧт.

=== Кӧӧлик транспорт ===

Шымкент ажыра мындый јолдор ӧдӧт:

* Ташкент—Шымкент—Тараз—Алматы;
* Ташкент—Шымкент—Тӱркстан—Кызылорда—Самара;
* Шымкент—Сарыагаш;
* Шымкент—Ленгер;
* Шымкент—Сайрам.

Каланыҥ јол тармагы јаҥы јуртаар кварталдарла кожо тӱрген јаанап јат. Јондык транспорттыҥ тӧс бӧлӱги — автобустар. Јол акчаны транспорт карталарла ла электрон тӧлӧмниҥ ӧскӧ эп-сӱмелериле тӧлӧп болор.

=== Темирјол ===

Шымкент темирјол бекети Ташкент, Арыс, Тараз ла Алматыны колбоштырган јолдо турат. Кала ажыра ыраак јӱрер пассажир ле јӱк поездтер ӧдӧт.

Арыс I темирјол кӱрмели Шымкенттеҥ кӱнбадышта болуп, Тӱркстан, Кызылорда ла Казахстанныҥ тӱндӱк региондоры јанына јолдорды колбоштырат.

=== Теҥериде јол ===

Шымкенттиҥ јондор ортодогы аэропорты ороон ичиндеги ле тыш ороондорго рейстерди тоскыйт. Турумкай рейстер каланы Астана, Алматы, Актау, Атырау ла Казахстанныҥ ӧскӧ калаларыла, оноҥ до кӧп тыш ороондогы јерлерле колбоштырат.

Шымкент — Казахстанныҥ SCAT Airlines авиакомпаниязыныҥ тӧс базазы.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.scat.kz/ru/contacts/|title=Контакты авиакомпании SCAT|publisher=SCAT Airlines|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Билим ле наука ==

Шымкент — Казахстан тӱштӱгиниҥ тӧс билим јерлериниҥ бирӱзи. Калада тергеелик ле энчилӱ школдор, колледжтер, профессионал ӱредӱ тӧс јерлер ле бийик ӱредӱ учреждениелер иштейт.

Тӧс университеттер:

* М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети;
* Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы;
* «Мирас» университет;
* Шымкент университет;
* Орто Азия инновациялык университети.

М. О. Ауэзовтыҥ адыла адалган Тӱштӱк Казахстан университети инженерлик, химия технологиязы, тудуш, айыл чарба, экономика, информация технологиялары, гуманитар ла педагогика билимдериле специалисттер белетейт.

Тӱштӱк Казахстан эмчилик академиязы эмчилерди, фармацевттерди ле эмчилик системаныҥ ӧскӧ ишчилерин белетеерине бачымдалган.

Калада шинјӱ организациялар, проект институттар, промышленность предприятиелердиҥ лабораториялары ла Национал экспертиза тӧс јериниҥ бӧлӱктери иштейт.

== Эмчилик ==

Шымкенттиҥ эмчилик системазына муниципал больницалар ла клиникалар, перинатал ла диагноз тӧс јерлер, балдардыҥ эмчилик учреждениелери, онкология, кардиология ла инфекция тӧс јерлери, тез эм берер бекеттер кирет.

Кала Казахстан тӱштӱгиниҥ эл-јонына јаан эмчилик тӧс јер болуп јат. Тергеелик организацияларла кожо кӧп энчилӱ клиникалар, тиш эмдеер тӧс јерлер ле эмчилик лабораториялар иштейт.

Каланыҥ эм-дом бачымы заводтор, университеттер ле фармацевтика ишчилерин белетеер системала јӧмӧлтӧлӧт.

== Культура ла кеендик ==

Шымкент — казак ла кӧп ук-калык культураныҥ учурлу тӧс јери. Калада театрлар, музейлер, библиотекалар, галереялар, концерт залдар ла кеендик биригӱлер бар.

Тӧс театр учреждениелери:

* Жумат Шанинниҥ адыла адалган Казак академиялык драма театры;
* Орус драма театры;
* Опера ла балет театры;
* Куурчак ла јииттердиҥ кала театры;
* Ӧзбек драма театры.

Музейлердиҥ ортозында:

* Тӱӱки ле этнография музейи;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндериниҥ музейи;
* Кеендик ӱредӱлер музейи;
* Јаҥдар ла церемониялар музейи;
* «Шымкала» археологиялык комплекстиҥ музейи.

2020 јылда Шымкент Бойы јаҥду тергеелердиҥ Ӧмӧлигиниҥ культура тӧс калазы статузын алган.

== Кӧрӱмјилӱ јерлер ле туризм ==

Тӧс кӧрӱмјилӱ јерлердиҥ бирӱзи — јебрен јурттыҥ ла Коканд бек-туразыныҥ јеринде тӧзӧлгӧн «Шымкала» тӱӱкилик-культуралык комплекси. Комплекске ойто тудулган бек-туралар, археологиялык казындылар, музей јерлер ле калага ӧрӧдӧҥ кӧрӧр тепсеҥдер кирет.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Ӧскӧ танымал јерлер:

* Ордабасы тепсеҥ;
* «Жер-Ана» кереес;
* Бойы јаҥду паркы;
* Байдибек бийге кереес;
* Абай паркы;
* Асанбай Аскаровтыҥ адыла адалган дендрологиялык парк;
* Шымкент зоопаркы;
* Мак-табыш аллеязы;
* Политика репрессиялардыҥ јӧткӱндерине мемориал;
* Кошкарата сууныҥ јарадындагы булактар ла амыраар јерлер;
* Мечеттер, православ храмдар ла тӱӱкилик туралар.

Шымкенттеҥ Сайрамга, Сайрам-Ӱгем национал паркына, Аксу-Жабаглы корузына, Тӱркстанга, Отырарга ла Казахстан тӱштӱгиниҥ ӧскӧ тӱӱкилик ле табигый јерлерине экскурсиялар башталат.

Калада турист информация тӧс јери ле окылу турист порталы иштейт.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://visit-shymkent.com/|title=Официальный туристический портал Шымкента|publisher=Visit Shymkent турист информация тӧс јери|lang=ru|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Архитектура ла каланы пландаары ==

Шымкенттиҥ тудуш бӱдӱми тӱӱкилик кала планын, совет ӧйдӧги јуртаар кварталдарды ла јаҥы бийик тураларлу кварталдарды бириктирет. Тӱӱкилик тӧс бӧлӱк бек-тураныҥ, јебрен базардыҥ, Кошкарата ла Кара-Сууныҥ эбирезинде бӱткен.

Совет ӧйдӧ јаан промышленность аймактар, кӧп катту тураларлу микроаймактар, администрациялык туралар, театрлар ла культура ордолор тудулган.

2014 јылда каланыҥ кыйулары јаанада берген кийнинде туралар тудары тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанга кеҥиген. Туран аймак, Shymcity, Бозарык, Тассай ла ӧскӧ микроаймактарда јаҥы администрациялык, садыш ла јуртаар зоналар бӱдӱп јат.

Каланы пландаар тӧс амадулар — јолдорды, јондык транспортты, инженерлик тармактарды, суула јеткилдеер ле канализация системаларын, јажыл јерлерди ле социал инфраструктураны ӧскӱрери.

== Физкультура ла спорт ==

Эҥ таркаган спорттор — футбол, бокс, кӱреш, оор атлетика, гимнастика, велосипед, теннис ле сууда јӱзери.

Каланыҥ тӧс футбол клубы — Казахстанныҥ Премьер-лигазында ойнойтон «Ордабасы». 2023 јылда клуб баштапкы катап Казахстанныҥ чемпионы болгон.

«БИИК-Шымкент» эпшилер футбол клубы Казахстанныҥ чемпионатын кӧп катап јенген ле Европада клубтар ортодогы мӧрӧйлӧрдӧ ороонды кӧргӱскен.

Тӧс спорт тӧзӧлмӧлӧр:

* Кажымукан Мунайтпасовтыҥ адыла адалган стадион;
* јеҥил атлетика комплекси;
* спорт ордозы;
* теннис тӧс јери;
* сууда јӱзер бассейндер;
* энчилӱ спорт школдор ла белетенер базалар.

Шымкент — бокс, оор атлетика, кӱреш ле ӧскӧ спорттордо Олимпиада, телекей ле Азия чемпиондорыныҥ туулган ла белетенген јери.

== СМИ ==

Калада казак, орус ла ӧзбек тилдерде регион телекӧрӱлте, радио каналдар, газеталар ла электрон СМИ иштейт.

Јербойы СМИ кала башкарузыныҥ ижи, экономика, јонныҥ јӱрӱми, культура ла спорт керегинде билдирет. Интернет-бичимелдер, информация агентстволор ла кала учреждениелериниҥ окылу цифралык ресурстары ӧзӱп јат.

== Экологиялык каршулар ==

Тӧс экологиялык каршулар — кӧӧлӱктер ле заводтор учун кейдиҥ кирленери, суу јӧӧжӧлӧрине басым, бок-чӧп јуулаары ла тыҥ тудуш учун јажыл јерлердиҥ азайары.

Экологияны јарандырары учун энчилӱ секторды газла јеткилдеери, промышленность предприятиелерди јаҥыртары, јондык транспортты солыыры, каналдар ла суулардыҥ арындарын ойто эдери, суу тазалар тӧзӧлмӧлӧр тудары, агаштар отургызып, јажыл бӱркекти јаанадары ӧткӱрилет.

Кошкарата ла Кара-Сууныҥ булактар системазын корыыры, дендрологиялык паркка камааны јетирери ле кала аймактары ортозында ӱзӱги јок јажыл коридорлорды ӧскӱрери энчилӱ учурлу.

== Кӧрӧр до ==

* [[Казахстан]]
* [[Казахстанныҥ калалары]]
* [[Казахстанныҥ тӱӱкизи]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайанган литература ==

* Бартольд В. В. ''Сочинения. Том III: Работы по исторической географии''. — Москва: Наука, 1965.
* ''История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Средневековые города Казахстана на Великом Шёлковом пути''. — Алматы.
* ''Материалы археологических исследований городища Шымкент''. — Шымкент.

== Тыш тайантылар ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент каланыҥ акиматыныҥ окылу сайты]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкенттиҥ окылу статистиказы]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent окылу турист порталы]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкенттиҥ инвестиция порталы]

[[Категория:Казахстанныҥ калалары]]
[[Категория:Миллион кижидеҥ кӧп эл-јонду калалар]]
[[Категория:Улу Торко јолыныҥ калалары]]</text>
      <sha1>qtehovkwitf0fggu7vzsa9dmhogmg28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казах тил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7654</id>
    <revision>
      <id>49160</id>
      <timestamp>2026-07-25T17:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;[[Файл:Kazakh.svg|мини|Казах тил кириллица, латин ле араб бичиктериле]]  '''Казах тил''' (бойыныҥ адалыжы: {{lang|kk|қазақ тілі}}, {{lang|kk|қазақша}}; араб бичикле — {{lang|kk-Arab|قازاق ٴتىلى}}) — [[Казахтар|казах калыктыҥ]] тили, [[Тӱрк тилдер|тӱрк тилдердиҥ]] Кыпчак тилдер|кыпчак айырын...&quot;</comment>
      <origin>49160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43908" sha1="gcsyta9dwakt8dj4zct3x7ui16lmntw" xml:space="preserve">[[Файл:Kazakh.svg|мини|Казах тил кириллица, латин ле араб бичиктериле]]

'''Казах тил''' (бойыныҥ адалыжы: {{lang|kk|қазақ тілі}}, {{lang|kk|қазақша}}; араб бичикле — {{lang|kk-Arab|قازاق ٴتىلى}}) — [[Казахтар|казах калыктыҥ]] тили, [[Тӱрк тилдер|тӱрк тилдердиҥ]] [[Кыпчак тилдер|кыпчак айырына]] кирет. [[Казахстан]]ныҥ [[Тергеелик тил|тергеелик тили]]. Казах тилле анайда ок [[Китай]], [[Россия]], [[Монголия]], [[Ӧзбекстан]], [[Кыргызстан]], [[Тӱркменстан]] ла база ӧскӧ ороондордогы казахтар куучындайт.&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;&gt;{{cite web |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/kaza1248 |title=Kazakh |work=Glottolog 5.3 |lang=en |accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Тӱрк тилдердиҥ јебрен классификациязында казах тил [[Каракалпак тил|каракалпак]] ла [[Ногай тил|ногай]] тилдериле кожо кыпчак-ногай бӧлӱгине кирет. Је тургуза ӧйдӧги тил шиҥжӱчилер кыпчак тилдердиҥ ич бӧлӱктерин башка-башка аайла бӧлӱп јат. Оныҥ учун «кыпчак-ногай», «тӱштӱк кыпчак» ла оноҥ до ӧскӧ адалгалар кажы ла классификацияда тӱҥей учурлу эмес.&lt;ref name=&quot;Kaydarov&quot;&gt;{{книга |автор=Кайдаров А. Т. |заглавие=Казахский язык |ответственный=Языки мира: Тюркские языки |место=М. |издательство=Индрик |год=1997 |страницы=242—254 |isbn=5-85759-061-2 |язык=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;/&gt;

Казах тил бӱдӱмиле агглютинативный тил: сӧстиҥ тӧзӧгӧзине грамматикалык учурлу кожулталар кезектеп кожулат. Тилде [[Сингармонизм|сингармонизм]], тоолу падежтер, глаголдыҥ кӧп формалары ла эрмектиҥ тӧс аайы «ээ — толтыраачы — сказуемое» (SOV) бар. Јарталгыш сӧстӧр јарталып турган сӧстиҥ алдында турат, предлогтордыҥ ордына падежтер ле послелогтор тузаланылат.&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;&gt;{{книга |автор=Muhamedowa, Raihan |заглавие=Kazakh: A Comprehensive Grammar |место=London; New York |издательство=Routledge |год=2015 |страниц=323 |isbn=978-1-317-57307-4 |язык=en}}&lt;/ref&gt;

== Ады ==

Тилдиҥ тӧс бойы адалганы — {{lang|kk|қазақ тілі}}. Мында {{lang|kk|қазақ}} «казах», {{lang|kk|тіл}} «тил» деген учурлу. {{lang|kk|қазақша}} деген форма «казахтап», «казах тилле» деген учурлу, куучын тилде ол тилдиҥ кыска адалганы болуп та тузаланылат.

Латин бичикле бойы адалганы ''qazaq tili'', ''qazaq tılı'', ''qazaqşa'' ла оноҥ до ӧскӧ аайла бичилип јат. Бичилер аайлардыҥ башка болгондоры — транслитерацияныҥ бир канча системазы бар болгоныла ла Казахстанда јаҥы латин орфографиязы толо окылу аайла кирбегенииле колбулу.&lt;ref name=&quot;Latin2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://egov.kz/cms/kk/articles/for_citizen/Alfavit-kazahskogo-yazyka-na-latinice |title=Қазақ әліпбиінің латын графикасына кезең-кезеңмен көшуі |work=Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі |date=2025-11-20 |lang=kk |accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Орус тилдиҥ революцияга јетире бичиктеринде казахтарды ла казах тилди «киргиз», «киргиз-кайсак», «киргиз-казак» деп адаган учурлар болгон. Бу адалгалар тӱӱкилик болуп калган, тургуза ӧйдӧ казах тилге учурлаштыра наукада ла окылу документтерде тузаланылбайт.

== Классификациязы ==

Казах тил тӱрк тилдердиҥ билезине кирет. Оныҥ јебрен классификациядагы јери:

* [[Тӱрк тилдер]];
** текши тӱрк тилдер;
*** [[Кыпчак тилдер]];
**** кыпчак-ногай бӧлӱги:
***** казах тил;
***** каракалпак тил;
***** ногай тил.

Каракалпак ла ногай тилдер казах тилге тӧс сӧс курыла, фонетиказыла ла грамматикалык бӱдӱмиле эҥ јуук тилдер болуп јат. Је бу тилдердиҥ кажызыныҥ бойыныҥ литературный нормазы, бичиги ле тилдиҥ аҥылу солынтылары бар. Тилдер јуук болгоны — олор бастыра учурларда бир-бирин толо оҥдоп јат деген учурлу эмес.&lt;ref name=&quot;LDC&quot;&gt;{{cite web |url=https://catalog.ldc.upenn.edu/docs/LDC2018S13/LSP_302_final.pdf |title=Language Specific Peculiarities Document for Kazakh as Spoken in Kazakhstan |work=Linguistic Data Consortium, University of Pennsylvania |date=2018 |pages=1—3 |lang=en |accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Кыпчак тилдердиҥ ич классификациязы тургуза да шиҥжӱниҥ сурагы болуп јат. Тил шиҥжӱчилер фонологияныҥ, грамматиканыҥ, лексиканыҥ ла статистиканыҥ башка-башка темдектерин тузаланып, тилдердиҥ колбуларын башка аайла јартайт.&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;/&gt;

== Таркаганы ла куучындап тургандардыҥ тоозы ==

=== Казахстанда ===

Казахстандагы тилдерди билери керегинде эҥ толо јетирӱ 2021 јылдыҥ эл-јонды тооалыжында јуулган. Тооалышта бойын казах деп кӧргӱскен 13 497 891 кижиниҥ 13 380 107-зи бойыныҥ калыгыныҥ тилин тӧрӧл тили деп темдектеген.

Беш јаштаҥ улу Казахстанныҥ бастыра эл-јоныныҥ ортозында 13 768 406 кижи тергеелик тилди билерин, 8 472 661 кижи оны кӱнӱҥ сайынгы јӱрӱмде тузаланып турганын айткан. Бу тоолор тӱҥей јаштагы эл-јонныҥ 80,1% ла 49,3% болгон.&lt;ref name=&quot;Census2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/cee/3rsfg8ps3xo19orb284esg4rx27ihqf7/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |title=National composition, religion and language proficiency in the Republic of Kazakhstan: Results of the National Population Census of 2021 |publisher=Bureau of National Statistics of the Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan |lang=en |accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Тооалыштагы «тӧрӧл тил», «тилди билери» ле «кӱнӱҥ сайын тузаланары» деген темдектер башка-башка сурактарды јартап јат. Олорды бириктирип санап болбос. Бу темдектер этникалык казахтардыҥ тоозыла да тӱҥей эмес: казах тилди ӧскӧ калыктардыҥ ӧкӱлдери де билер, кезик казахтардыҥ дезе баштапкы тили ӧскӧ тил болор аргалу.

2021 јылдыҥ тооалыжыла тергеелик тилди калалардыҥ беш јаштаҥ улу эл-јоныныҥ 76,4%-ы, јурт јердиҥ 85,8%-ы билген. Кӱнӱҥ сайын тузаланганы калаларда 43,3%, јурт јерде 58,6% болгон.&lt;ref name=&quot;Census2021&quot;/&gt;

=== Казахстанныҥ тыштында ===

Казах тилле куучындап турган јаан ӧмӧликтер [[Кытай|Кытайдыҥ]] [[Синьцзян-Уйгур автономный район|Синьцзян-Уйгур автономный районында]], Монголияныҥ кӱнбадышында, Россияныҥ Казахстанла јуук региондорында ла јаан калаларында, анайда ок Ӧзбекстанда, Кыргызстанда ла Тӱркменстанда јуртайт.

Казахтардыҥ ас тоолу ӧмӧликтери [[Турция]], [[Иран]], [[Афганистан]], Европа ла Тӱндӱк Америка ороондорында бар.&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;/&gt;

Казах тилди билер улустыҥ телекейлик тӱҥей тоозы јок. Ороондордыҥ тооалыштарында сурактар ла статистикалык темдектер башка-башка. Кезик јетирӱлер тӧрӧл тилди ле баштапкы тилди, ӧскӧлӧри тилди экинчи тил эдип билген улусты санап јат. Оныҥ учун тооны јылыла, јерииле ле санаган аайыла кожо кӧргӱзери чын.

== Окылу турумы ла тузаланылары ==

Казахстан Республиказыныҥ Конституциязыныҥ 9-чы статьязыла казах тил ороонныҥ тергеелик тили болуп јат. Тергеелик организацияларда ла јербойындагы бой-башкару органдарында казах тилле кожо орус тил окылу аайла тузаланылат. Терге калыктыҥ тилдерин ӱренерине ле ӧскӱрерине айалга эдер учурлу.&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite web |url=https://node1.akorda.kz/ru/konstituciya-respubliki-kazahstan-3053339 |title=Конституция Республики Казахстан |work=Официальный сайт Президента Республики Казахстан |date=2026 |lang=ru |accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Казах тил закондордо, терге башкарарында, јербойындагы башкаруда, школго јетире ӱредӱде, школдордо, колледжтерде, университеттерде, телекейлик јетирӱ јепселдеринде, культурада, бичик чыгаруда, динге колбулу ла электронный билижӱде тузаланылат.

Тилди талдап тузаланары регионго, јуртаган јерге, кижиниҥ јажына, ӱредӱзине ле куучындажып турган айалгага кӧрӧ башка болуп јат. Казахстанда казах-орус эки тилдӱликтиҥ кӧп аайлары бар. Ого коштой казах-ӧзбек, казах-уйгур, казах-кытай, казах-монгол ла оноҥ до ӧскӧ тил колбулары кезигет.

Телекейлик классификацияларда казах тил — тергеелик ле ӱредӱ-культуралык институттарда толо тузаланылып турган национальный тил. Ол јоголып бараатан тилдердиҥ тоозына кирбейт. Је оны балдарга ӱредип ӧткӱрери, кӱнӱҥ сайын тузаланары ла јӱрӱмниҥ бастыра бӧлӱктеринде иштейтен кеми ороонго ло регионго кӧрӧ башка.&lt;ref name=&quot;Glottolog&quot;/&gt;

== Диалекттери ле литературный тил ==

Казах диалектологиязыныҥ јебрен бӧлӱжинде ӱч јаан территориальный бӧлӱк бар:

* тӱндӱк-кӱнчыгыш диалекттер;
* тӱштӱк диалекттер;
* кӱнбадыш диалекттер.

Бу бӧлӱш тил шиҥжӱчи Сарсен Аманжоловтыҥ иштериле колбулу. Ӧскӧ шиҥжӱчилер диалект бӧлӱктериниҥ тоозын башка кӧргӱскен, ортолык говорлорды бӧлгӧн эмезе диалекттердиҥ аразы анчада ла кату эмес деп айткан.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;{{книга |автор=Аманжолов С. А. |заглавие=Вопросы диалектологии и истории казахского языка |часть=Часть 1 |место=Алма-Ата |издательство=Казахский государственный учебно-педагогический издательский кабинет |год=1959 |язык=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LDC&quot;/&gt;

Кижилердиҥ кӧчӱп јӱргени, калалар ӧскӧни, текши ӱредӱ ле телекейлик јетирӱ јепселдери јербойындагы аҥылу темдектерди аралаштырып, азайтып јат.

Диалекттердиҥ аҥылузы кӧп саба сӧстӧрди айдарында, кезик грамматикалык формаларда ла лексикада кӧрӱнет. Тӱштӱк говорлор ӧзбек ле кыргыз тилдерле, кӱнбадыш говорлор ногай, татар ла тӱркмен тилдерле, тӱндӱк-кӱнчыгыш говорлор Сибирьдиҥ тӱрк тилдериле ле орус тилле узак ӧйдиҥ туркунына колбуда болгон.

Тургуза ӧйдӧги литературный казах тил кӧп саба тӱндӱк-кӱнчыгыш говорлордыҥ тӧзӧгӧзинде тӱзӱлген деп чоттолот. Је оныҥ нормазында бастыра казах калыкка текши болгон сӧстӧр лӧ формалар бар. Литературный тилди тӧзӧп ӧскӱреринде [[Абай Кунанбаев]]тыҥ, [[Ибрай Алтынсарин]]ниҥ, XIX чактыҥ учындагы ла XX чактыҥ башталындагы казах периодический бичиктердиҥ ле тилди наука аайынча нормалаштырган иштиҥ учурлу јери бар.&lt;ref name=&quot;Kaydarov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;

== Тӱӱкизи ==

=== Тил тӱзӱлгени ===

Казах тил [[Дешт-и-Кыпчак]]тыҥ кӱнчыгыш бӧлӱгиндеги кыпчак тилдердиҥ улайжында тӱзӱлген. Оныҥ тӱӱкилик тӧзӧгӧзин кыпчак говорлор тӧзӧгӧн. Олор карлук, огуз ла ӧскӧ тӱрк тилдериле, анайда ок монгол ло иран тилдериле колбуда болгон.

Казах тилди аҥылу этникалык тил эдип тӱзӱлгенин кӧп шиҥжӱчилер орто чактыҥ калганчы ӧйинде казах уктар бириккенииле ле [[Казах хандык]] тӧзӧлгӧнииле колбоштырат. Је фонетикалык темдектерди, этнонимди, бичик салымын эмезе тергеелик тӱӱкини тӧс эдип алганынаҥ кӧрӧ так јылы башка јарталат.&lt;ref name=&quot;Kenesbaev&quot;&gt;{{книга |автор=Кенесбаев С. К., Карашева Н. Б. |заглавие=Казахский язык |ответственный=Языки народов СССР. Т. 2: Тюркские языки |место=М. |издательство=Наука |год=1966 |страницы=320—339 |язык=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kaydarov&quot;/&gt;

Тургуза ӧйдӧги литературный норма тӱзӱлерге јетире ӱредӱлӱ улустыҥ бичик билижӱзи Орто Азияныҥ «тӱрки» эмезе «чагатай тил» деп адалган текши бичик салымына тайанган. Бу бичик тили куучын казах тилди јаҥыс ла бичип салганы болбогон.

Оныла кожо казах калыктыҥ бай оос јайалтазы ӧскӧн: баатырлык ла тӱӱкилик эпостор, жыраулардыҥ поэзиязы, [[Айтыш|айтыш]], кеп сӧстӧр, чечен куучындар.

== Јаҥы литературный норма ==

XIX чакта тирӱ казах тилле бичилген тексттер кӧптӧгӧн. Абай Кунанбаевтыҥ јайалталарында калыктыҥ куучын-поэзия тили, кӱнчыгыш бичик салымы ла јаҥы литературный жанрлар бириккен. Ибрай Алтынсаринниҥ ӱредӱ бичиктери ле кӧчӱрилген јайалталар светский проза ла школдыҥ терминдери ӧскӧнине болужын берген.

XIX чактыҥ учында ла XX чактыҥ башталында газеттер, журналдар, ӱредӱ бичиктер ле јурт-терге керегинде публицистика грамматикалык ла лексикалык нормалар тӱзӱлерин тӱргендеткен.

[[Ахмет Байтурсынулы]] казах тилдиҥ фонетиказына келиштирген араб графиканы тӱзеткен, букварь ла грамматикалык иштер бичиген, казах тилдеги наука терминдериниҥ тӧзӧгӧзин салган. Оныҥ алфавиты 1911—1912 јылдарда тӱзӱлип, ӱредӱде ле бичик чыгаруда тузаланылган.&lt;ref name=&quot;Baitursynuly&quot;&gt;{{cite web |url=https://emle.kz/kz/article?id=159 |title=Ахмет Байтұрсынұлы еңбектеріндегі қазақ әліпбиінің мәселелері |work=Emle.kz, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты |lang=kk |accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;

Совет ӧйдӧ орфография ла терминология нормалаштырылган, академический грамматикалар ла сӧзликтер эдилген, казах тилле ӱредӱ кеҥиген. Оныла кожо орус тилле узак ла тыҥ колбу казах тилдиҥ лексиказына, стилистиказына ла куучын аайына јаан салтарын јетирген.

1991 јылдаҥ ала казах тил тузаланатан бӧлӱктер кеҥиген. Тил политиказы терминологияны јаҥыртарын, казах тилдӱ ӱредӱни ӧскӱрерин ле бичикти латин графикага кӧчӱрер проектти ичине алган.

== Бичиги ==

Казах тилдиҥ тӱӱкизинде бир канча бичик системазы тузаланылган.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ӧйи ле јери
! Тӧс графиказы
! Јартамалы
|-
|1929 јылга јетире
|[[Араб бичик]]
|Текши тӱрк-мусульман бичик салымы тузаланылган. XX чактыҥ башталында [[Ахмет Байтурсынулы]] араб графиканы казах тилдиҥ табыштарына келиштирген.
|-
|1929—1940 јылдар, [[СССР]]
|[[Латин бичик]]
|Казах бичиги СССР-деги латинизация иштиҥ туркунына бирлик латин тӧзӧгӧ кӧчӱрилген.
|-
|1940 јылдаҥ ала [[Казах ССР]]-де ле [[Казахстан]]да
|[[Кириллица]]
|Тургуза ӧйдӧги кирилл алфавитте 42 буква бар: орус алфавиттиҥ 33 буквазы ла тогус коштоҥ буква — Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І.
|-
|[[Кытай]]дагы ла кезик ӧскӧ ороондордогы казахтарда
|[[Араб бичик|Араб графика]]
|Казах тилге келиштирилген араб бичик тузаланылат. Оны '''төте жазу''' деп адаары бар.
|-
|Казахстандагы проект
|[[Латин бичик|Латин графика]]
|Јаҥы алфавит ле орфография ээжилери иштелип јат. Оны толо јӱргӱзерге киргизери окылу бек јӧптӧлгӧнииле колбулу.
|}

Кириллицадагы казах орфографиязы толо фонемалык эмес. Темдектезе, {{lang|kk|и}} ле {{lang|kk|у}} буквалар тӧс казах сӧстӧринде ӱндӱ табышла јарым ӱндӱ табыштыҥ биригӱзин темдектеп болор. Орус алфавиттиҥ кезик буквалары кӧп саба кирме сӧстӧрдӧ тузаланылат. Оныҥ учун буква сайын механический транслитерация сӧстиҥ морфемалык бӧлӱктерин ле чын айдыларын кажы ла тушта кӧргӱспейт.&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LDC&quot;/&gt;

2017 јылда Казахстанда латин графикага кӧчӧр тергеелик проект башталган. Сунулган алфавиттер бир канча катап тӱзедилген.

2025 јылдыҥ 20 карача айындагы окылу јетирӱле, тийиштӱ терге органы ла Ахмет Байтурсынулыныҥ адыла адалган Тил билиминиҥ институды алфавиттиҥ ле орфография ээжилериниҥ проектин иштеп турган. Оныҥ чын јӱргӱзерге кирери алфавит ле ээжилер нормативный актла јӧптӧлгӧн кийнинде башталар учурлу.&lt;ref name=&quot;Latin2025&quot;/&gt;

Проектте ''ä, ö, ü, ū, ğ, ş, ñ'' темдектер тузаланат. Је бу система кириллицаны толо солыган, бастыра јерде јӱрӱп турган окылу бичик боло бербеген.

== Тилдиҥ бӱдӱми ==

=== Фонетика ла фонология ===

==== Ӱндӱ табыштар ====

Казах тилдиҥ ӱндӱ табыштары алды-кыдыра ла кийни-кыдыра табыштар болуп аҥыланып, сингармонизмге кирет. Фонемалардыҥ так тоозы наука иштеринде башка-башка кӧргӱзилет. Бу {{lang|kk|и}} ле {{lang|kk|у}} букваларла темдектелген табыштарды, дифтонгко јуук биригӱлерди ле кирме сӧстӧрдӧги ӱндӱ табыштарды башка аайла јартаганыла колбулу.&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;

Тӧс казах лексиказына алды-кыдыра ла кийни-кыдыра ӱндӱлердиҥ мындый парлары учурлу:

* {{lang|kk|а — ә}};
* {{lang|kk|о — ө}};
* {{lang|kk|ұ — ү}};
* {{lang|kk|ы — і}}.

Тегерик ӱндӱ табыштардыҥ гармониязы тургуза литературный тилде алды-кыдыра ла кийни-кыдыра гармониядан јабыс кӧрӱнет. Куучын тилде тегериктелиш кийинки слогторго орфография кӧргӱскенинеҥ кеҥ таркап болор.

==== Согласный табыштар ====

Тӧс казах сӧстӧринде {{lang|kk|к, г}} табыштар кӧп саба алды-кыдыра ӱндӱлӱ сӧстӧрдӧ, {{lang|kk|қ, ғ}} дезе кийни-кыдыра ӱндӱлӱ сӧстӧрдӧ турат. Тилде {{lang|kk|ң}} мурын табыш ла аффрикаттар бар.

Морфемалардыҥ ортозында табыштар ӱндӱлӱ-ӱн јок болгоныла ла тӱзӱлген јерииле келишкилейт. Бу кожултаныҥ баштапкы табыжы талдаларында кӧрӱнет:

* {{lang|kk|бала-лар}} — «балдар»;
* {{lang|kk|жол-дар}} — «јолдор»;
* {{lang|kk|кітап-тар}} — «бичиктер».

==== Сингармонизм ====

Кӧп кожулталардыҥ бир канча фонетикалык варианты бар. Кожултаныҥ ӱндӱ табыжы сӧстиҥ алды-кыдыра эмезе кийни-кыдыра айтылганыла, баштапкы согласныйы сӧстиҥ учындагы табышла келишкилеп јат.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Учуры
! Тӧс варианттары
! Темдектер
|-
|Кӧп тоо
|'''-лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер'''
|'''қала-лар''' — «калалар»; '''үй-лер''' — «туралар»; '''кітап-тар''' — «бичиктер»
|-
|Берер падеж
|'''-ға/-ге, -қа/-ке'''
|'''ауыл-ға''' — «јуртка»; '''мектеп-ке''' — «школго»
|-
|Глаголдыҥ јок учурлу формазы
|'''-ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе'''
|'''бар-ма-ды''' — «барбады»; '''кел-ме-ді''' — «келбеди»
|}

Кирме сӧстӧр сингармонизмниҥ текши ээжизине кирбейтен учурлар бар. Андый сӧстӧ кожулта айдылганына, калганчы слогына, морфологиялык нормага эмезе сӧзликте бек јӧптӧлгӧн формага кӧрӧ кожулат.

==== Слог ло басым ====

Тӧс казах сӧстӧринде слогтыҥ бӱдӱми кӧп саба јӱк. Сӧстиҥ башталында бир канча согласный тизиле турары кирме сӧстӧргӧ учурлу.

Јебрен јартамалда сӧстиҥ басымы кӧп саба калганчы слогко тӱжет. Је кезик кожулталар ла болушчы бӧлӱктер басым албайт. Куучынныҥ агынында эрмектиҥ басымы ла интонациязы јаан учурлу. Оныҥ учун «басым јаантайын калганчы слогто» деген ээжини толо кату ээжиге бодоп болбос.&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;

=== Морфологиязы ===

Казах сӧзи кӧп саба тӧзӧк лӧ биринин кийнинеҥ бири кожулган кожулталардаҥ турат. Морфемалар бек аайла тизилет.

Темдектезе, {{lang|kk|үй-лер-іміз-де}} — «бистиҥ тураларыста» деген учурлу:

* {{lang|kk|үй}} — «тура»;
* {{lang|kk|-лер}} — кӧп тоо;
* {{lang|kk|-іміз}} — 1-чи кижиниҥ кӧп тоодогы энчилӱ кожултазы;
* {{lang|kk|-де}} — јерлик падеж.

==== Адалгыш ====

Казах адалгыштарында грамматикалык эр-уй аҥыланыжы ла артикль јок. Адалгыштар тоого, падежке ле энчилӱликке кӧрӧ кубулат.

Тоо адалгыштыҥ алдында турза, адалгыш кӧп саба јаҥыс тоодо болот:

* {{lang|kk|бес кітап}} — «беш бичик»;
**{{lang|kk|бес кітаптар}} деген форма текши нормада тузаланылбайт.

Школдыҥ ла кӧп наука грамматикаларында јети падеж бӧлӱнет:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Падеж
! Тӧс кожулталары
! '''үй''' «тура» сӧстӧҥ темдек
! Тӧс учурлары
|-
|Адалгы
|Кожулта јок
|'''үй'''
|Эрмектиҥ ээзи; сӧзлик форма
|-
|Энчилӱ
|'''-ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің'''
|'''үйдің'''
|Энчилӱлик; бир немениҥ ӧскӧ немеге колбузы
|-
|Берер
|'''-ға/-ге, -қа/-ке'''
|'''үйге'''
|Барар јер; кемге эмезе неге берилгени
|-
|Тӱзӱ
|'''-ны/-ні, -ды/-ді, -ты/-ті'''
|'''үйді'''
|Јарт, белгилӱ тӱзӱ объект
|-
|Јерлик
|'''-да/-де, -та/-те'''
|'''үйде'''
|Јери эмезе ӧйи
|-
|Чыгыш
|'''-дан/-ден, -тан/-тен'''
|'''үйден'''
|Кайдаҥ чыкканы; башталган јер; тӱҥдештирери
|-
|Кожо-јепсел
|'''-мен/-бен/-пен'''
|'''үймен'''
|Кемле эмезе немеле кожо; нениҥ болужыла
|}

Падеж кожултазы јок тӱзӱ объект кӧп саба јарт эмес эмезе текши учурлу болот. Тӱзӱ падежтеги объект дезе белгилӱ, јарт немени кӧргӱзет:

* {{lang|kk|кітап оқыдым}} — «бичик кычырдым»;
* {{lang|kk|кітапты оқыдым}} — «ол белгилӱ бичикти кычырдым».

Бу аҥыланыш контекстле, сӧстӧрдиҥ аайыла ла куучында нени бӧктӧп айтканыла да колбулу.&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;

Энчилӱлик кижиниҥ кожултала кӧргӱзилет:

* {{lang|kk|үйім}} — «мениҥ турам»;
* {{lang|kk|үйің}} — «сениҥ тураҥ»;
* {{lang|kk|үйі}} — «оныҥ туразы».

Энчилӱ кижи эмезе неме ачык адалза, энчилӱ падеж ле энчилӱ кожулта кожо тузаланат: {{lang|kk-Cyrl|оқушының кітабы}} — «ӱренчиктиҥ бичиги».

==== Јарталгыш ла тоолук ====

Јарталгыш адалгыштыҥ алдында тура, оныла тоого ло падежке келишпейт:

* {{lang|kk|үлкен үй}} — «јаан тура»;
* {{lang|kk|үлкен үйлерде}} — «јаан тураларда».

Тоолуктар адалгыштыҥ алдында турат. Казах тилде тоо, аай, јуу, ӱлежер, јуук ла бӧлӱк тоолуктар бар.

Аай тоолуктар {{lang|kk|-ыншы/-інші}} ле оныҥ варианттарыла тӱзӱлет:

* {{lang|kk|бірінші}} — «биринчи»;
* {{lang|kk|алтыншы}} — «алтынчы».

==== Солыма ====

Кижи солымалары ӱч кижини, јаҥыс ла кӧп тооны кӧргӱзет. Экинчи кижиде јуук ла сыйлу формалар бар:

* {{lang|kk|сен}} — «сен»;
* {{lang|kk|сіз}} — «слер».

Кезик солымалардыҥ кыйыш падежтердеги тӧзӧгӧзи аҥылу:

* {{lang|kk|мен}} — «мен», {{lang|kk|маған}} — «меге»;
* {{lang|kk|сен}} — «сен», {{lang|kk|саған}} — «сеге».

==== Глагол ====

Глагол кижини ле тооны, ӧйди, иштиҥ ӧдӱмин, кӧӧрди, залогты ла јок учурды кӧргӱзет. Грамматикалык учурлар кожулталарла, причастие эмезе деепричастие формалары болушчы глаголдорло бириккениле ле частицаларла берилет.

Јок учурлу кожулта тӧзӧктиҥ кийнинде, ӧйдиҥ ле кижиниҥ кӧп темдектериниҥ алдында турат:

:{{lang|kk|бар-ма-ды-м}} — «мен барбадым».

Мында:

* {{lang|kk|бар-}} — «барар»;
* {{lang|kk|-ма-}} — јок учур;
* {{lang|kk|-ды-}} — ӧткӧн ӧй;
* {{lang|kk|-м}} — 1-чи кижи.

Кезик аналитический конструкцияларда јок учур {{lang|kk|емес}} «эмес» сӧслӧ эмезе јок учурлу болушчы глаголло берилет.

Казах тилде причастиелер, деепричастиелер ле глаголдоҥ тӱзӱлген адалгыштар кӧп тузаланылат:

* {{lang|kk|келген адам}} — «келген кижи»;
* {{lang|kk|кітапты оқып, ол жазба жасады}} — «бичикти кычырып, ол бичимел этти».

Уланып турган иш деепричастие ле {{lang|kk|отыр}}, {{lang|kk|тұр}}, {lang|kk|жүр}}, {{lang|kk|жатыр}} болушчы глаголдорло берилет:

* {{lang|kk|оқып отырмын}} — «эмди кычырып отурым»;
* {{lang|kk|оқып жүрмін}} — «кезик ӧйдиҥ туркунына кычырып јӱрӱм».

Бу болушчы глаголдор иштиҥ туркунын, катапталатанын эмезе тургуза ӧйдӧ ӧдӱп турганын кӧргӱзет.&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;

=== Синтаксизи ===

Эрмектиҥ текши сӧс аайы — SOV:

:{{lang|kk||Мен кітапты оқыдым.}}
:«Мен бичикти кычырдым».

Сӧстӧрдиҥ аайы куучынныҥ темазына, бӧктӧп айдатан немеге ле контекстке кӧрӧ солынып болор. Је сказуемое эрмектиҥ учында турарга тырмыш.

Глаголдыҥ формазынаҥ кижи јарт болзо, эрмектиҥ ээзи айтылбай да калар аргалу.

Јарталгыштар, тоолуктар, энчилӱ группалар ла причастный конструкциялар адалгыштыҥ алдында турат:

:{{lang|kk|мен кеше көрген адам}}
:«мен тӱнӱгӱн кӧргӧн кижи».

Предлогтордыҥ ордына падеж формалары ла послелогтор тузаланат:

* {{lang|kk|үйдің алдында}} — «тураныҥ алдында»;
* {{lang|kk|досыммен бірге}} — «нӧкӧримле кожо».

Текши сурак {{lang|kk|ма/ме, ба/бе, па/пе}} частицала эдилет. Частица аҥылу бичилет:

:{{lang|kk|Сіз қазақша сөйлейсіз бе?}}
:«Слер казахтап куучындайтаныгар ба?»

Сурак сӧс кӧп саба сурак јок эрмектеги тийиштӱ сӧс турар јерде турат.

=== Лексиказы ===

Казах тилдиҥ сӧс курын текши тӱрк ле кыпчак тӧзӧктӱ сӧстӧр тӧзӧйт. Тӱӱкилик тил колбулары кирме сӧстӧрдиҥ бир канча бӧлӱгин јайаган:

* иран тилдериниҥ, кӧп саба перс тилдиҥ сӧстӧри;
* динге, ӱредӱге, наукага ла бичик культурага колбулу араб сӧстӧр;
* тӱӱкилик, башкару ла мал ӧскӱрер культурага колбулу монгол сӧстӧр;
* XIX—XX чактарда орус тилдеҥ ле орус тил ажыра кирген телекейлик сӧстӧр;
* Кытайда, Монголияда ла Орто Азияда јуртаган казахтардыҥ говорлорындагы кытай, монгол, ӧзбек, уйгур ла ӧскӧ тилдердиҥ сӧстӧри.

Эрте кирген сӧстӧр казах тилдиҥ сингармонизмине ле морфологиязына кӧп саба толо келишкен. Јаҥы кирме сӧстӧр дезе тӧс казах сӧстӧринде јок табыш биригӱлерин ле бичилер аҥылу аайларды сактап болор.&lt;ref name=&quot;Kaydarov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muhamedowa&quot;/&gt;

Тургуза ӧйдӧги терминология тӱрк тӧзӧктӱ сӧстӧрди тузаланып јаҥы сӧс тӱзӱле, сӧстиҥ учурын кеҥиделе, калькаларла ла телекейлик терминдерди киргизеле ӧзӱп јат. Кезик терминдерде бир канча вариант тӱҥей тузаланылат.

== Грамматикалык анализке темдек ==

Мындый эрмекти кӧрӧли:

:{{lang|kk|Мен кітапты оқып отырмын.}}
:«Мен эмди бичик кычырып отурым».

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Форма
! Морфемалык анализ
! Учуры
|-
|{{lang|kk|мен}}
|Бӧлӱнбейт
|«Мен»
|-
|{{lang|kk|кітап-ты}}
|Бичик + тӱзӱ падеж
|Белгилӱ объект — «бичикти»
|-
|{{lang|kk|оқы-п}}
|Кычырар + деепричастие
|Тӧс иш
|-
|{{lang|kk|отыр-мын}}
|Отурар/болушчы глагол + 1-чи кижи
|Эмди улалып турган иш ле кижи
|}

Бу темдекте сказуемое эрмектиҥ учында турганы, белгилӱ объект падежле темдектелгени ле иштиҥ улалып турганы аналитический формада берилгени кӧрӱнет.

== Казах тилди шиҥдегени ле нормалаштырганы ==

Казах тилдиҥ фонетиказы ла грамматиказы керегинде орус ла Европа тилдериндеги баштапкы системный иштер XIX чакта миссионерлер, кӱнчыгышты шиҥдеген улустар ла тюркологторло эдилген.

XX чактыҥ башталында Ахмет Байтурсынулы грамматикалык учуралдарды казах тилле јартаган системаны ла терминдерди тӧзӧгӧн. Оныҥ иштери школдыҥ ла наука грамматиказына јаан салтарын јетирген.

Совет ле оноҥ кийнинде ӧткӧн ӧйдӧ казах тилди шиҥдеерине Кудайберген Жубанов, Сарсен Аманжолов, Маулен Балакаев, Сарсен Кенесбаев, Ныгмет Сауранбаев, Шора Сарыбаев, Рабига Сыздыкова, Абдуали Кайдар ла кӧп ӧскӧ шиҥжӱчилер јаан болуш берген.

Академический грамматикалар, јартамал, орфографический, фразеологический, диалектологический ле эки тилдӱ сӧзликтер эдилген.

Казахстанда тилди шиҥдеер, орфографияны ла терминологияны нормалаштырар иштердиҥ бир бӧлӱгин Ахмет Байтурсынулыныҥ адыла адалган Тил билиминиҥ институды ӧткӱрет. Электронный орфографический ле терминологический ресурстар кепке базылган сӧзликтерди толтырат. Је тилдиҥ нормазын јартаарда окылу јӧптӧлгӧн ээжилерди, наука проекттерди ле јӧптӧмӧл материалдарды бир-биринеҥ аҥылаар керек.

== Анайда ок кӧригер ==

* [[Кыпчак тилдер]]
* [[Казахтар]]
* [[Казахстан]]

== Ајарулар ==
{{ајарулар}}

== Бичиктер ==

* {{книга |автор=Аманжолов С. А. |заглавие=Вопросы диалектологии и истории казахского языка |часть=Часть 1 |место=Алма-Ата |издательство=Казахский государственный учебно-педагогический издательский кабинет |год=1959 |язык=ru}}
* {{книга |автор=Балакаев М. Б., Жанпейсов Е., Томанов М., Манасбаев Б. |заглавие=Современный казахский язык |место=Алма-Ата |издательство=Мектеп |год=1962 |язык=ru}}
* {{книга |автор=Кайдаров А. Т. |заглавие=Казахский язык |ответственный=Языки мира: Тюркские языки |место=М. |издательство=Индрик |год=1997 |страницы=242—254 |isbn=5-85759-061-2 |язык=ru}}
* {{книга |автор=Кенесбаев С. К., Карашева Н. Б. |заглавие=Казахский язык |ответственный=Языки народов СССР. Т. 2: Тюркские языки |место=М. |издательство=Наука |год=1966 |страницы=320—339 |язык=ru}}
* {{книга |заглавие=Қазақ тілі. Энциклопедия |место=Алматы |год=1998 |страниц=509 |isbn=5-7667-2616-3 |язык=kk}}
* {{книга |автор=Muhamedowa, Raihan |заглавие=Kazakh: A Comprehensive Grammar |место=London; New York |издательство=Routledge |год=2015 |страниц=323 |isbn=978-1-317-57307-4 |язык=en}}
* {{книга |ответственный=Johanson, Lars; Csató, Éva Á. (eds.) |заглавие=The Turkic Languages |издание=2nd ed. |место=London; New York |издательство=Routledge |год=2022 |страниц=488 |isbn=978-1-032-15370-4 |язык=en}}

== Тайантылар ==
* {{cite web |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/kaza1248 |title=Kazakh |work=Glottolog |lang=en}}
* {{cite web |url=https://iso639-3.sil.org/code/kaz |title=Kazakh — ISO 639-3: kaz |work=ISO 639-3 |lang=en}}
* {{cite web |url=https://emle.kz/ |title=Қазақ тілінің орфографиялық электрондық базасы |work=Emle.kz |lang=kk}}
* {{cite web |url=https://tilqural.kz/ |title=Tilqural.kz — қазақ тілін үйренуге арналған құрал |lang=kk}}

[[Категория:Тӱрк тилдер]]
[[Категория:Казахстан]]</text>
      <sha1>gcsyta9dwakt8dj4zct3x7ui16lmntw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Казахстан</title>
    <ns>14</ns>
    <id>7655</id>
    <revision>
      <id>49161</id>
      <timestamp>2026-07-25T17:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>3307</id>
      </contributor>
      <comment>Куру бӱк тӧзӧлди</comment>
      <origin>49161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-07-26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7656</id>
    <revision>
      <id>49164</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Stage 20 Tour de France 2024 Col de la Couillole 40.jpg&quot;</comment>
      <origin>49164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="em8llz9m4098wm4yga4lsi0y4sqs595" xml:space="preserve">Stage 20 Tour de France 2024 Col de la Couillole 40.jpg</text>
      <sha1>em8llz9m4098wm4yga4lsi0y4sqs595</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-07-27</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7657</id>
    <revision>
      <id>49165</id>
      <timestamp>2026-07-26T11:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Haigerloch - Altstadt - Schloss - Ansicht von SSW (2).jpg&quot;</comment>
      <origin>49165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="9emqlog2ahmwikiol5u0e1hnrplwit1" xml:space="preserve">Haigerloch - Altstadt - Schloss - Ansicht von SSW (2).jpg</text>
      <sha1>9emqlog2ahmwikiol5u0e1hnrplwit1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>