Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="alt">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>altwiki</dbname>
    <base>https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аҥылу</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Шӱӱжӱ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Туружаачы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Туружаачыны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияти шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ӱлекер</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ӱлекерди шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болуш</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушты шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модульды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102</id>
    <revision>
      <id>49167</id>
      <parentid>48707</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T00:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52726" sha1="9is0dwr4v8j27g16rmzurksdc7zzkzo" xml:space="preserve">[[Файл:Coat of Arms of Altai Republic.svg|250px|right|thumb|Алтай Республиканыҥ кебедели]]
[[Файл:Flag of Altai Republic.svg|250px|thumb|right|Алтай Республиканыҥ маанызы]]
'''Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени''' ― [[Алтай Республика]] [[Россия]] Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. [[Тыва]], [[Хакас Республика]]ларла, [[Алтай кырай|Алтай кырайла]], [[Кемеров область]]ла, онойдо ок Кытатла ([[Китай|Китайла]]), Калкала ([[Монголия]]ла), [[Казахстан]]ла кыйулажат&lt;ref name=&quot;Конституция РА&quot;/&gt;. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Алтай Республика. Регионныҥ паспорты |url=https://www.altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803182303/https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archivedate=1628014983 |deadlink=yes |accessdate=1608149525 }}&lt;/ref&gt;.

== Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер ==
{|align=&quot;right&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;div style=&quot;position: relative; width: 300px; align: right;&quot;&gt;
[[Файл:Altai respublika.png|300px|border|right]]
{{Image label|x=0.21 |y=0.20 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|10px|right]] [[Улалу]]}}
{{Image label|x=0.55 |y=0.75 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Кош-Агаш аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.18 |y=0.24 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Майма аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.35 |y=0.52 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Оҥдой аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.51 |y=0.12 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Турачак аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.65 |y=0.51 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Улаган аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.02 |y=0.47 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Кан-Оозы аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.14 |y=0.65 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Кӧксу-Оозы аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.11 |y=0.40 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Шабалин аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.27 |y=0.36 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Чамал аймак]]&lt;/small&gt;}}
{{Image label|x=0.39 |y=0.29 |scale=300|text=&lt;small&gt;[[Чоо аймак]]&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;
|}
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет&lt;ref name=&quot;Конституция РА&quot;&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/6/#block_300000 Конституция Республики Алтай (Основной Закон)]&lt;/ref&gt;.
 
: Республикан учурлу кала:
:: тӧс кала [[Улалу]] ({{Lang-ru|Горно-Алтайск}})&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/473312697 Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»]&lt;/ref&gt;;
: Аймактар:
# [[Кош-Агаш аймак]];
# [[Майма аймак]];
# [[Оҥдой аймак]];
# [[Турачак аймак]];
# [[Улаган аймак]];
# [[Кан-Оозы аймак]];
# [[Кӧксу-Оозы аймак]];
# [[Шабалин аймак]];
# [[Чамал аймак]];
# [[Чоо аймак]].
«[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта [[Россия|Россияныҥ]] тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери&lt;ref name=&quot;АТД&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/895220971 Закон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай»]&lt;/ref&gt;.

== Муниципал бӧлӱк ==
Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102&lt;ref name=&quot;МТУ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt; муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:
* калада 1 округ;
* 10 аймак;
* 91 јурт јеезе .

== Аймактар ла кала ==

{| class=&quot;wikitable&quot; width=80% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! № !! Мааны !! Кебедел !! Алтайлап !! Орустап !! ОКАТО-ныҥ код !! Эл-јон,&lt;br&gt;кижи (2018)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]&lt;/ref&gt; !! Текши јери,&lt;br&gt;муҥ. км² !! Эл-јонныҥ ныктазы,&lt;br&gt;кижи/км² !! Администрациялык&lt;br&gt;тӧс јер
|- bgcolor=#F3DF67
| COLSPAN=&quot;10&quot; | '''Муниципал аймактар'''
|-
| 1 || [[Файл:Flag of Ust-Kansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ust-Kansky District.png|50px]] || [[Кан-Оозы аймак]] ||Усть-Канский район || 84235 || 14685 || 6,3 || 2,3 || [[Кан-Оозы]]
|-
| 2 || [[Файл:Flag of Ust-Koksinsky District.png|80px|border]] || [[File:Coat of Arms of Ust-Koksinsky District (2019).png|50px]] || [[Кӧксу-Оозы аймак]] || Усть-Коксинский район ||84240  ||16317 ||12,9 ||1,3 || [[Кӧксу-Оозы]] 
|-
| 3 || [[Файл:Flag of Kosh-Agachsky District.png|80px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png|50px]]|| [[Кош-Агаш аймак]]|| Кош-Агачский район ||84210  ||19188  || 20,0 ||0,9 ||[[Кош-Агаш]] 
|-
| 4 || [[Файл:Flag of Mayminsky District.png|80px|border]]|| [[Файл:Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg|50px]]||[[Майма аймак]]  ||Майминский район  || 84215 ||33939  ||1,4 ||20,6 || [[Майма]]
|-
| 5 ||[[Файл:Flag of Ongudaysky District.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ongudaysky District.svg|50px]] ||[[Оҥдой аймак|Оҥдой аймак || Онгудайский район]] ||84220  ||14312  ||11,7  || 1,3 ||[[Оҥдой]]
|-
| 6 ||[[Файл:Flag of Turochaksky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of arms of Turochaksky District.png|50px]] ||[[Турачак аймак]] || Турочакский район || 84225 ||12389 ||11,0 || 1,1 ||[[Турачак]] 
|-
| 7 ||[[Файл:Flag of Ulagansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ulagansky District.png|50px]] ||[[Улаган аймак]] || Улаганский район ||84230  ||11574 || 18,4 || 0,6 || [[Улаган]]
|-
| 8 ||[[Файл:Flag of Chemalsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png|50px]] || [[Чамал аймак]] || Чемальский район ||84243 ||10395 ||3,0 ||3,2 || [[Чамал]]
|-
| 9 ||[[Файл:Flag of Choysky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Choysky District (2019).jpg|50px]] || [[Чоо аймак]] || Чойский район ||84245 ||8315 ||4,5 ||1,9 || [[Чоо]] 
|-
| 10 ||[[Файл:Flag of Shebalinsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Shebalinsky District.png|50px]] ||[[Шабалин аймак]]  || Шебалинский район ||84250 ||13735 ||3,9 ||3,5 || [[Шабалин]]
|- bgcolor=#F3DF67
| COLSPAN=&quot;10&quot; | '''Кала'''
|-
| 11 || [[Файл:Flag of Gorno-Altaysk.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png|50px]] ||[[Улалу]] || Горно-Алтайск ||84401 ||64464 ||0,96 || || [[Улалу]]
|}

== Јурт јеезелер ==
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту,  тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет&lt;ref name=&quot;АТД&quot;/&gt;.

=== [[Кан-Оозы аймак]] ===
[[Файл:Location Ust-Kansky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Кан-Оозы аймак]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;&gt;{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1610839657 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1 || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Айты-Коол |'''Айты-Коол''' ]] • [[Јодралу]] • [[Кайрукун]] • [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]
|-
| 2 || [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] ||  [[Јабаган |'''Јабаган''' ]] • [[Јабаган-Бажы]] • [[Оро]]
|-
| 3 || [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Јалаҥай |'''Јалаҥай''']] • [[Јалаҥый-Бажы]]
|-
| 4 || [[Кан-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||  [[Кан-Оозы |'''Кан-Оозы''' ]]
|-
| 5 || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] ||  [[Кӧзӱл|'''Кӧзӱл''']] • [[Кайсын]] • [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак) |Кара-Суу ]]
|-
| 6 || [[Коргонныҥ јурт јеезези]] ||  [[Коргон |'''Коргон''']] • [[Шуҥмары]]
|-
| 7 || [[Кырлыктыҥ јурт јеезези]] ||  [[Кырлык |'''Кырлык''']]
|-
| 8 || [[Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези]] ||  [[Мӧндӱр-Соккон |'''Мӧндӱр-Соккон''' ]]
|-
| 9 || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||  [[Моты-Оозы |'''Моты-Оозы''' ]] • [[Моты-Бажы]] • [[Келей]]
|-
| 10 || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||  [[Чаргы-Оозы|'''Чаргы-Оозы''' ]] • [[Тураты]] • [[Кара-Коол]]
|-
| 11 || [[Экинурдыҥ јурт јеезези]] ||   [[Экинур|'''Экинур''' ]]
|}

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:

=== [[Кӧксу-Оозы аймак]] ===
[[Файл:Location Ust-Koksinsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Кӧксу-Оозы аймак.]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Амырдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|'''Амыр ''']] • [[Абай]] • [[Улужай]] • [[Јӱс Тыт]] • [[Красноярка]]
|-
| 2 || [[Карагайдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Карагай|'''Карагай ''']] • [[Курјум]] • [[Ак-Сас]]
|-
| 3 || [[Катандуныҥ јурт јеезези]] ||  [[Катанду |'''Катанду''' ]] • [[Кујурлу]] • [[Тӱҥӱр]]
|-
| 4 || [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Кӧксу-Оозы |'''Кӧксу-Оозы ''' ]] • [[Баштаҥул]] • [[Ылгаксы]] • [[Кастакту]] • [[Кӧк-Јар]] • [[Тӧгӧрик]] • [[Корымду]] • [[Кызыл-Јар]]
|-
| 5 || [[Корбо-Талдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Корбо-Тал |'''Корбо-Тал ''' ]] • [[Кеме-Кечӱ]] • [[Теректӱ]]
|-
| 6 || [[Сооруныҥ јурт јеезези]] ||  [[Соору |'''Соору ''' ]] • [[Кайтанак]] • [[Кайыҥду-Бел]] • [[Алтыгы-Кубее]] • [[Саксабай]]
|-
| 7 || [[Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак) |'''Талду ''' ]] • [[Сугаш]] • [[Суузар]]
|-
| 8 || [[Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези]] || [[Ӱстӱги Оймон |'''Ӱстӱги Оймон ''' ]] • [[Ары-Мыйту]] • [[Басты-Кем]] •  [[Мый Туу]] • [[Как-Арка]] • [[Маральник-1]]
|-
| 9 || [[Чендектиҥ јурт јеезези]] || [[Чендек|'''Чендек''']] • [[Ак-Кобы]] • [[Маргалу]] •  [[Алтыгы-Оймон]] • [[Ӱстӱги-Кӱбее]] • [[Маральник-2]]
|}
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

=== [[Кош-Агаш аймак]] ===
[[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Кош-Агаш аймак]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Белтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы Белтир |'''Јаҥы Белтир''' ]] • [[Белтир]]
|-
| 2 || [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]] || [[Бел-Ажу|'''Бел-Ажу''']] • [[Аркыт]]
|-
| 3 || [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы-Аул|'''Јаҥы-Аул''']] • [[Ак-Тал]]
|-
| 4 || [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези]] ||[[Кӧкӧрӱ|'''Кӧкӧрӱ''']]
|-
| 5 || [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]] || [[Кош-Агаш|'''Кош-Агаш''']]
|-
| 6 || [[Курайдыҥ јурт јеезези]] || [[Курай|'''Курай''']] • [[Кызыл-Таш]]
|-
| 7 || [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]] || [[Мукур-Тархаты|'''Мукур-Тархаты''']]
|-
| 8 || [[Ортолыктыҥ јурт јеезези]] || [[Ортолык|'''Ортолык''']]
|-
| 9 || [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]] || [[Тожоҥты|'''Тожоҥты''']]
|-
| 10 || [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]] || [[Тӧбӧлӧр|'''Тӧбӧлӧр''']]
|-
| 11 || [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]] || [[Телеҥит-Сары Токой|'''Телеҥит-Сары Токой''']]
|-
| 12 || [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]] || [[Чаган-Узун|'''Чаган-Узун''']]
|}

Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

=== [[Майма аймак]] ===
[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Майма аймак.]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]] || [[Билӱлӱ|'''Билӱлӱ''']] • [[Урлу-Аспак]] • [[Филиал]] • [[Эмери]]
|-
| 2 || [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]] ||  [[Кызыл-Ӧзӧк |'''Кызыл-Ӧзӧк''' ]] • [[Боочы-Арка]] • [[Ӱстӱги Сайдыс]] • [[Кара-Суу (Майма аймак) |Кара-Суу ]] • [[Орто Сайдыс]] • [[Улалушка]]
|-
| 3 || [[Майманыҥ јурт јеезези]] || [[Майма |'''Майма ''']] • [[Ай-Балык]] • [[Бабырган]] •  [[Карлу]] • [[Ӱстӱги Кара-Куш]] • [[Эрмендӱ]]
|-
| 4 || [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]] ||  [[Ман-Јӱрек|'''Ман-Јӱрек''']] • [[Кӧл-Јик]]
|-
| 5 || [[Сускуныҥ јурт јеезези]] || [[Суску |'''Суску ''' ]] • [[Калбалу]] • [[Турбаза «Юность»]]
|-
| 6 || [[Ыныныҥ јурт јеезези]] || [[Ыны |'''Ыны ''']] • [[Бараан-Коол]] • [[Карым]] •  [[Череттӱ]]
|}

Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

=== [[Оҥдой аймак]] ===
[[Файл:Location Ongudaysky District Altai Republic.svg|thumb|right|240px|Оҥдой аймак]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]] || [[Јоло|'''Јоло''']] • [[Кор-Кобы]] • [[Кайырлык]]
|-
| 2 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] || [[Ийин|'''Ийин''']] • [[Ак-Боом]] • [[Ийнеген]] • [[Јодро]] • [[Кичӱ Ийин]] • [[Кыҥыраар]] • [[Чуй-Оозы]]
|-
| 3 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] || [[Карагол|'''Карагол''']] • [[Бичиктӱ-Боом]] • [[Короты]]
|-
| 4 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]] || [[Кулады|'''Кулады''']] • [[Боочы]]
|-
| 5 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]] || [[Кӱпчеген|'''Кӱпчеген''']] • [[Јаан Јаламан]]
|-
| 6 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Алтыгы Талду|'''Алтыгы Талду''']]
|-
| 7 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]] || [[Оҥдой|'''Оҥдой''']]
|-
| 8 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] || [[Кеҥи|'''Кеҥи''']] • [[Туйакты]] • [[Шибее]] • [[Буландык]] • [[Талду (Оҥдой аймак)|Талду]] • [[Нефтебаза]] • [[Бархатово]]
|-
| 9 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱлегем|'''Ӱлегем''']] • [[Ӧлӧти]]
|-
| 10 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] || [[Шашыкман|'''Шашыкман''']] • [[Кайыҥчы]]
|}

Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет&lt;ref&gt;[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Онгудайский район»]&lt;/ref&gt;.

=== [[Турачак аймак]] ===
[[Файл:Location Turochaksky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Турачак аймак]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Артыбаштыҥ јурт јеезези]] ||  [[Артыбаш|'''Артыбаш''']] • [[Јайлу]] • [[Ново-Троицк]] •  [[Ыйык-Агаш]]
|-
| 2 || [[Бийдиҥ јурт јеезези]] ||  [[Бий|'''Бий''']] • [[Шуй]]
|-
| 3 || [[Салазанныҥ јурт јеезези]] || [[Салазан |'''Салазан''' ]] • [[Ала-Кайыҥ]] • [[Дайбово]]
|-
| 4 || [[Кебезенниҥ јурт јеезези]] ||  [[Кебезен |'''Кебезен''' ]] • [[Пыжы-Оозы]] • [[Сӱрӱ]] •  [[Толый]] • [[Эски Кебезен]]
|-
| 5 || [[Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези]] || [[Курмач-Байгол |'''Курмач-Байгол''' ]] • [[Ийт-Кӱч]] • [[Суранаш]]
|-
| 6 || [[Шоорноныҥ јурт јеезези]] ||  [[Шоорно |'''Шоорно''' ]] • [[Толоон]]
|-
| 7 || [[Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези]] ||  [[Кӱрей кӧл |'''Кӱрей кӧл''']] • [[Каначак]] • [[Шунарак]]
|-
| 8 || [[Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези]] || [[Тоҥ-Тош |'''Тоҥ-Тош''' ]] • [[Јар-Айыл]] • [[Тагда-Айыл]] • [[Усть-Бава]]
|-
| 9 || [[Турачактыҥ јурт јеезези]] || [[Турачак |'''Турачак''' ]] • [[Байгол]] • [[Кайашкан]] •  [[Куу-Оозы]] • [[Лебедский]] • [[Стретинка]]
|}

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

=== [[Улаган аймак]] ===
[[Файл:Location Ulagansky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Улаган аймак]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Акташтыҥ јурт јеезези]] || [[Акташ|'''Акташ''']]
|-
| 2 || [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Балыкту Јул |'''Балыкту Јул''' ]] • [[Паспарты]]
|-
| 3 || [[Саратанныҥ јурт јеезези]] || [[Саратан|'''Саратан''']] • [[Јазулу]]
|-
| 4 || [[Улаганныҥ јурт јеезези]] ||  [[Улаган|'''Улаган''']]
|-
| 5 || [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] || [[Балыкчы |'''Балыкчы''' ]] • [[Беле]] • [[Кӧк-Паш]] •  [[Кӧӧ]]
|-
| 6 || [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] || [[Чибилӱ|'''Чибилӱ''']] • [[Кара-Кујур]] • 
|-
| 7 || [[Чибиттиҥ јурт јеезези]] ||  [[Чибит|'''Чибит''']]
|}

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.

=== [[Чамал аймак]] ===
[[Файл:Location Chemalsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|Чамал аймак]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Бешпелтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Бешпелтир |'''Бешпелтир''']]
|-
| 2 || [[Куйустыҥ јурт јеезези]] || [[Куйус|'''Куйус''']] • [[Ороктой]] • [[Эјеган]]
|-
| 3 || [[Оностыҥ јурт јеезези]] || [[Онос |'''Онос''']] • [[Айулу]] • [[Ӱстӱги Онос]]
|-
| 4 || [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱзнези|'''Ӱзнези''']] • [[Аскат]] • [[Алтыгы Куйум]] •  [[Турбаза «Кадын»]] • [[Ӱстӱги Куйум]]
|-
| 5 || [[Чамалдыҥ јурт јеезези]] || [[Чамал|'''Чамал''']] • [[Јыланду]] • [[Толгойок]] • [[Уажан]]
|-
| 6 || [[Чопоштыҥ јурт јеезези]] || [[Чопош |'''Чопош''']] • [[Себи-Оозы]]
|-
| 7 || [[Эликманардыҥ јурт јеезези]] || [[Эликманар |'''Эликманар''']] • [[Каракол]] • [[Кемчик]]
|}

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

=== [[Чоо аймак]] ===
[[Файл:Location Choysky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Чоо аймак]]


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]] || [[Кара-Кӧкши |'''Кара-Кӧкши''' ]] • [[Сары-Кӧкши]] • [[Кузя]] • [[Большая Кузя]]
|-
| 2 || [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]] || [[Паспауул|'''Паспауул''']] • [[Кара-Торбок]] • [[Левинка]] • [[Салганду]] •  [[Сугул]]  • [[Соок-Карасуу]] • [[Тунјы]]
|-
| 3 || [[Соойдыҥ јурт јеезези]] || [[Соой|'''Соой''']]
|-
| 4 || [[Ӱйменниҥ јурт јеезези]] ||  [[Ӱймен|'''Ӱймен''']]
|-
| 5 || [[Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези]] || [[Ӱч-Кӧс|'''Ӱч-Кӧс''']]  
|-
| 6 || [[Чооныҥ јурт јеезези]] || [[Чоо|'''Чоо''']] • [[Гусевка]] • [[Кыска]] • [[Советский]] • [[Ыжы]]
|-
| 7 || [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]] || [[Ыныргы|'''Ыныргы''']] • [[Красносельск]]
|}

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

=== [[Шабалин аймак]] ===
[[Файл:Location Shebalinsky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Шабалин аймак]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт јеезези
!style=&quot;width:60%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
|-
| 1 || [[Акјулдыҥ јурт јеезези]] || [[Акјул|'''Акјул''']] • [[Камай]]
|-
| 2 || [[Апшыйактыныҥ јурт јеезези]] || [[Апшыйакты|'''Апшыйакты''']]
|-
| 3 || [[Барагаштыҥ јурт јеезези]] || [[Барагаш|'''Барагаш''']]
|-
| 4 || [[Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]] ||[[Беш-Ӧзӧк|'''Беш-Ӧзӧк''']]
|-
| 5 || [[Јекјийектиҥ јурт јеезези]] || [[Јекјийек|'''Јекјийек''']] • [[Арбайты]] • [[Кумалыр]] •  [[Топучий]]
|-
| 6 || [[Ильинканыҥ јурт јеезези]] || [[Ильинка|'''Ильинка''']] • [[Отогол]]
|-
| 7 || [[Камлактыҥ јурт јеезези]] || [[Камлак|'''Камлак''']]
|-
| 8 || [[Каспаныҥ јурт јеезези]] || [[Каспа|'''Каспа''']]
|-
| 9 || [[Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Чичке-Чаргы|'''Чичке-Чаргы''']] • [[Јаан Чаргы]]
|-
| 10 || [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Улус-Чаргы|'''Улус-Чаргы''']] • [[Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ]] • [[Могойты]] • [[Мукур-Чаргы]]
|-
| 11 || [[Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Чаргы|'''Чаргы''']] • [[Барлак]]
|-
| 12 || [[Шабалинниҥ јурт јеезези]] || [[Шабалин|'''Шабалин''']] • [[Мыйту]]
|-
| 13 || [[Шыргайтыныҥ јурт јеезези]] || [[Шыргайты|'''Шыргайты''']]
|}

Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

== Тӱӱкизи ==

=== 1922 јылга јетире ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јерлери 1917 јылга јетире [[Том-Тура]]ныҥ губерниязыныҥ [[Јаш-Тура]]да уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого [[Јаш-Тура]]ныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: [[Туулу Алтай]]ды [[Јаш-Тура]] уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ [[Јаш-Тура]]да уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: [[Абай]]дыҥ, Айдыҥ, [[Бешпелтир]]диҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, [[Эмери]]ниҥ, [[Ийин]]ниҥ, [[Катанду]]ныҥ, [[Кош-Агаш]]тыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, [[Чамал]]дыҥ, [[Чаргы]]ныҥ, [[Чибит]]тиҥ ле [[Шабалин]]ниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде  1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.

=== 1922—1924 јылдар ===
ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.

Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:

&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абайдыҥ]],
* [[Бешпелтир|Бешпелтирдиҥ]],
* [[Эмери|Эмериниҥ]],
* Салдамныҥ,
* [[Катанду|Катандуныҥ]],
* Кыргыстыҥ,
* [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]],
* Туулу-Оҥдойдыҥ,
* [[Паспауул|Паспауулдыҥ]],
* Песчаная,
* [[Туйакты|Туйактыныҥ]],
* [[Оймон|Оймонныҥ]],
* [[Улаган|Улаганныҥ]],
* [[Улалу|Улалуныҥ]],
* [[Кан-Оозы|Кан-Оозыныҥ]],
* [[Чамал|Чамалдыҥ]],
* [[Чаргы|Чаргыныҥ]],
* [[Чибит|Чибиттиҥ]],
* [[Чолушман|Чолушманныҥ]],
* [[Шабалин|Шабалинниҥ]].
&lt;/div&gt;
(алдында [[Јаш-Тура]] уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.

Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%&quot;
|-
!style=&quot;width:10%&quot;| волость
!style=&quot;width:10%&quot;| тӧс јери
!style=&quot;width:80%&quot;| волостько кирген јерлер
|-
| Туулу-Оҥдой || [[Оҥдой |Оҥдой јурт]] || Туулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ [[Чибит]] јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар
|-
| Кош-Агаш || [[Кош-Агаш]] јурт|| [[Кош-Агаш]] волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость
|-
| Лебедский || [[Кебезен]] јурт || [[Кӱрей кӧл]], Лебедский ле [[Алтын Кӧл]] волостьтор
|-
| Майма || [[Майма]] јурт ||  [[Майма]] волость, [[Эмери]] (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы [[Паспауул]] волость
|-
| Оймон || [[Катанду]] јурт || Оймон,[[Катанду]] волостьтор, [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абай]] волость [[Сугаш]], [[Суузар]], Татарка јурттар јокко
|-
| Улаган || [[Улаган]] јурт || Улаган волость
|-
| Успенский || [[Чоо]] јурт || Успенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко
|-
| Кан-Оозы|| [[Кан-Оозы]] јурт || Кан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ
|-
| Шабалин || [[Шабалин]] јурт || Шабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор
|-
| Чамал || [[Чамал]] јурт || Бешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ
|}

Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.

=== 1925—1936 јылдар ===
1925—1936 јылдар
[[Кӱӱк айдыҥ 25 кӱни|Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде]] 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. [[Кочкор айдыҥ 27 кӱни|Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде]] 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча [[Улалу]] каланыҥ статузын алган.
[[Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни|Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде]] 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;&quot;&gt;
* [[Кош-Агаш аймак]],
* Лебединский аймак,
* [[Оҥдой аймак]],
* Оймон аймак,
* [[Улаган аймак]],
* Улалу аймак,
* Успенский аймак,
* [[Кан-Оозы аймак]],
* [[Чамал аймак]],
* [[Шабалин аймак]].
&lt;/div&gt;

Ойрот автоном область 1930 јылда [[Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде]] јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймакка]] 1931 јылда [[Кӱӱк айдыҥ 10 кӱни|кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде]] Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. [[Улалу]] каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда [[Кандык айдыҥ 10 кӱни|кандык айдыҥ 10 кӱнинде]] кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак [[Турачак аймак]] болуп, Оймон аймак [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]] болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-[[Чоо аймак|Чоо]] болуп, [[Чамал]] – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).

=== 1937—1962 јылдар ===
1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла [[Алтай кырай]] болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%&quot;
|-
!style=&quot;width:10%&quot;| аймактар
!style=&quot;width:90%&quot;| јуртсоветтер
|-
| Ойрот-Тура кала ||
|-
| [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] || Джазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ
|-
| Ойрот-Турский || Эмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ
|-
| [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] || Јолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский
|-
| [[Турачак аймак|Турачак]] || Турачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ
|-
| [[Улаган аймак|Улаган]] || Балыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский
|-
| [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы]] || Јалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ
|-
| [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]]|| Абайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ
|-
| [[Чоо аймак|Чоо]] || Ашпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ
|-
| [[Шабалин]] || Акјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ
|-
| Эликманар || Оностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ
|}

1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак [[Майма аймак]] болуп солынган. 1952 јылда [[Кандык айдыҥ 16 кӱни|кандык айдыҥ 16 кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймактыҥ]] јурттарына [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде [[Чоо аймак]] јоголып, јерлери [[Майма аймак|Майма аймакка]] кожулган.

=== 1962—1991 јылдар ===
1962 јылда [[Тулаан айдыҥ 30 кӱни|тулаан айдыҥ 30 кӱнинд]]е [[Эликманар]] аймак [[Майма аймак|Майма аймакка]] кожулган.1963 јылда [[Кочкор айдыҥ 1 кӱни|кочкор айдыҥ 1 кӱнинде]] администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:
* Кош-Агаш район (тӧс јери — [[Кош-Агаш]] јурт);
* Майма район (тӧс јери — [[Майма]] јурт);
* Оҥдой район (тӧс јери — [[Оҥдой]]);
* Турачак район (тӧс јери — [[Турачак]]);
* Улаган район (тӧс јери — [[Улаган]]);
* Кан-Оозы район (тӧс јери — [[Кан-Оозы]]).

Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда [[Тулаан айдыҥ 4 кӱни|тулаан айдыҥ 4 кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозыныҥ]] јерлеринеҥ [[Кӧксу-Оозы аймак]] айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 13 кӱни|чаган айыныҥ 13 кӱнинде]] [[Оҥдой]] ло [[Майма аймак|Майма аймактардыҥ]] јеринеҥ айрып, [[Шабалин аймак]] тӧзӧлгӧн. 1980 јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде]] [[Чоо аймак]] [[Майма аймак|Майма аймактыҥ]] јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1 кӱнинде]] [[Туулу Алтай]] автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%&quot;
|-
!style=&quot;width:10%&quot;| аймактар
!style=&quot;width:90%&quot;| јуртсоветтер
|-
| [[Улалу]] кала ||
|-
| [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] || [[Белтир|Белтирдиҥ]], Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]], [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]], [[Курай|Курайдыҥ]], [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези|Мукур-Таркатыныҥ]], [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдиҥ]], [[Чаган-Узун|Чаган-Узунныҥ]]
|-
| [[Майма аймак|Майма]] || [[Билӱлӱ|Билӱлӱниҥ]], [[Кызыл-Ӧзӧк|Кызыл-Ӧзӧктиҥ]], [[Майма|Майманыҥ]], [[Ман-Јӱрек|Ман-Јӱректиҥ]], [[Ыны|Ыныныҥ]]
|-
| [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] || [[Јоло|Јолоныҥ]], [[Ийин|Ийинниҥ]], [[Карагол|Караголдыҥ]], [[Кулады|Куладыныҥ]], [[Кӱпчеген|Кӱпчегенниҥ]], [[Оҥдой|Оҥдойдыҥ]], [[Кеҥи|Кеҥиниҥ]], [[Ӱлегем|Ӱлегемниҥ]]
|-
| [[Турачак аймак|Турачак]] || [[Артыбаш|Артыбаштыҥ]], [[Бий|Бийдиҥ]], Дмитриевскийдиҥ, [[Кебезен|Кебезенниҥ]], [[Курмач-Байгол|Курмач-Байголдыҥ]], Майсктыҥ, [[Кӱрей кӧл|Кӱрей кӧлдиҥ]], [[Тоҥ-Тош|Тоҥ-Тоштыҥ]], [[Турачак|Турачактыҥ]]
|-
| [[Улаган аймак|Улаган]] || [[Балыкту Јул|Балыкту-Јулдыҥ]], [[Саратан|Саратанныҥ]], [[Улаган|Улаганныҥ]], Чолушманныҥ, [[Чибит|Чибиттиҥ]], [[Акташ|Акташтыҥ]] поссоведи
|-
| [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы]] || [[Јалаҥай|Јалаҥайдыҥ]], [[Кырлык|Кырлыктыҥ]], [[Отогол|Отоголдыҥ]], [[Мӧндӱр-Соккон|Мӧндӱр-Сокконныҥ]], Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, [[Кан-Оозы|Кан-Оозыныҥ]], [[Моты-Оозы|Моты-Оозыныҥ]], Черно-Ануйдыҥ, [[Јабаган|Јабаганныҥ]], [[Экинур|Экинурдыҥ]]
|-
| [[Кӧксу-Оозы|Кӧксуу-Оозы]]|| [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|Амырдыҥ]], [[Ӱстӱги Оймон|Ӱстӱги Оймонныҥ]], Горбуновоныҥ, [[Катанду|Катандуныҥ]], Огневканыҥ, [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талдуныҥ]], [[Кӧксу-Оозы|Кӧксуу-Оозыныҥ]], [[Чендек|Чендектиҥ]]
|-
| [[Чоо аймак|Чоо]] || [[Ӱстӱги Кара-Куш|Ӱстӱги Кара-Куштыҥ]], Верх-Пьянковсктыҥ, [[Кара-Кӧкши|Кара-Кӧкшиниҥ]]
, [[Паспауул|Паспауулдыҥ]], [[Чоо|Чооныҥ]], [[Ыныргы|Ыныргыныҥ]], Сейканыҥ поссоведи
|-
| [[Шабалин аймак|Шабалин]] || [[Онос|Оностыҥ]], [[Барагаш|Барагаштыҥ]], [[Беш-Ӧзӧк|Беш-Ӧзӧктиҥ]], [[Бешпелтир|Бешпелтирдиҥ]], [[Апшыйакты|Апшыйактуныҥ]], Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи
|}

1990 јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде]] Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.

=== 1991 јылдаҥ ала ===
1991 јылда [[Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде]] [[Туулу Алтай]] АССР [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ [[Туулу Алтай]] Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда [[Чамал аймак]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймактаҥ]] чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ Алтай Республиканыҥ окылу сайт]
* [https://web.archive.org/web/20210828002812/http://admin.gorny.ru/  Окылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»]
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Окылу сайт «Майма аймак»]
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
* [https://turochak-altai.ru/ Окылу сайт «Турачак аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20210625141138/http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/ Окылу сайт «Улаган аймак»]
* [http://www.chemal-altai.ru/ Окылу сайт «Чамал аймак»]
* [http://чойский-район.рф/ Окылу сайт «Чоо аймак»]
* [http://шебалино-алтай.рф/ Окылу сайт «Шабалин аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20160804030415/http://mkrf.ru/ais-egrkn/ Единый государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации]
* [https://web.archive.org/web/20210119045553/https://cgkipd.ru/science/names/reestry-gkgn.php Государственный каталог географических названий]
* [https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf Республика Алтай. Государственный каталог географических названий]
* [http://sun.tsu.ru/mminfo/000245182/ Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.]
* [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Altai Republic|Медиафайлдар Викискладта]]

{{Алтай Республика}}

[[Категория:Алтай Республика]]</text>
      <sha1>9is0dwr4v8j27g16rmzurksdc7zzkzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билӱлӱниҥ јурт јеезези</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157</id>
    <revision>
      <id>49168</id>
      <parentid>49040</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T02:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9859" sha1="n3b8bpzteb7vbo5m7vw2qvhsoa64vgt" xml:space="preserve">{{Администрациялык бӧлӱк
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Билӱлӱниҥ јурт јеезези
|Оригинальное название = {{lang-ru|Бирюлинское сельское поселение}}&lt;br&gt;[[Файл:Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (11).jpg|280px| Майма аймак]]
|Герб =
|Флаг =
|Страна = Россия
|Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}}
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да&lt;br&gt;[[Майма аймак]]}}
|Включает = 4 јурт
|Столица = [[Билӱлӱ]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава =
  |Название главы                 = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]]
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =орус, алтай
  |Население                      = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бирюлинское сельское поселение (Республика Алтай) | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бирюлинское сельское поселение (Республика Алтай) | г }}
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[орустар]], [[алтайлар]] ла о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt; 
  |Конфессиональный состав        = православныйлар ла о.ӧ.
|Площадь =
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота = 642&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Минимальная высота = 314&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Широта =
|Долгота =
|Карта =[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|мини|center| Алтай Республикада, Майма аймак]]&lt;br&gt;{{Сельские поселения Майминского района (карта изображений)|Бирюлинское сельское поселение.png|300|center|bottom-right|помехи=да|сдвиг=15}}&lt;br&gt;Майма аймак, Билӱлӱниҥ јурт јеезези
|ЧасовойПояс = [[MSK+7]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Почтовые индексы = 649107
|Телефонный код = +7 38844
|Код автомобильных номеров = 04
|Сайт = http://birula-adm.ru/
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Билӱлӱниҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Бирюлинское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] [[Майма аймак|Майма аймагыныҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — [[Билӱлӱ]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Билӱлӱниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган&lt;ref name=&quot;Закон № 10-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.


== Географиязы ==
Јурт јеезезиниҥ јерлери [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Чаптыган ла Бабырганныҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал&lt;ref&gt;&quot;Кучин флора и фауна&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001&lt;/ref&gt;.. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро&lt;ref&gt;&quot;Кучин флора и фауна&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001&lt;/ref&gt;. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.

Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. [[Чаган ай|Чаган айда]] тыҥ ла соок дегени −30..−38 °C , јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 314—642 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/region/765/3/mayminskiy-rayon.html Майминский район]&lt;/ref&gt;.

== Јурт јеезеге кирет ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы
|-
| 1 || [[Билӱлӱ]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Бирюля (Республика Алтай) | тс }} кижи
|-
| 2 || [[Урлу-Аспак]] || јурт || {{ Население | Урлу-Аспак | тс }} кижи
|-
| 3 || [[Эмери]] || јурт || {{ Население | Александровка (Республика Алтай) | тс }} кижи
|-
| 4 || [[Филиал]] || јурт || {{ Население | Филиал (посёлок) | тс }} кижи
|}

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Бирюлинское сельское поселение (Республика Алтай)|  Столбцов=15 }}
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Бирюлинское сельское поселение (Республика Алтай)| график}}

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1400 кижи болгон, олордыҥ [[орустар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.


== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ —2;
* Балдардыҥ туразы — 3;
* Культура байзыҥы — 3;
* Библиотека — 2;
* Стадион — 3;
* Почта — 2;
* Магазин — 4;
* Конор тура — 5;
* Турбаза — 5.
&lt;/div&gt;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Официальный сайт Майминского района]


{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]]</text>
      <sha1>n3b8bpzteb7vbo5m7vw2qvhsoa64vgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247</id>
    <revision>
      <id>49170</id>
      <parentid>49041</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9941" sha1="jm7rbqqz80sc7pnm5qpteircowcl2d6" xml:space="preserve">{{Администрациялык бӧлӱк
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
|Оригинальное название = {{lang-ru|Кызыл-Озёкское сельское поселение}}&lt;br&gt;[[Файл:Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (10).jpg|280px| Майма аймак]]
|Герб =
|Флаг =
|Страна = Россия
|Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}}
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да&lt;br&gt;[[Майма аймак]]}}
|Включает = 6 јурт
|Столица = [[Кызыл-Ӧзӧк]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава =
  |Название главы                 = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]]
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =орус, алтай
  |Население                      = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кызыл-Озёкское сельское поселение  | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кызыл-Озёкское сельское поселение  | г }}
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[орустар]], [[алтайлар]] ла о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt; 
  |Конфессиональный состав        = православныйлар ла о.ӧ.
|Площадь =
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота = 836&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Минимальная высота = 293&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Широта =
|Долгота =
|Карта =[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|мини|center| Алтай Республикада, Майма аймак]]&lt;br&gt;{{Сельские поселения Майминского района (карта изображений)|Кызыл-Озёкское сельское поселение.png|300|center|bottom-right|помехи=да|сдвиг=15}}&lt;br&gt;Майма аймак, Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
|ЧасовойПояс = [[MSK+7]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Почтовые индексы = 649112
|Телефонный код = +7 38842
|Код автомобильных номеров = 04
|Сайт = http://kizil-ozek.ru/
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Кызыл-Озёкское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Майма аймак|Майма аймагыныҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — [[Кызыл-Ӧзӧк]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.


== Географиязы ==
Јурт јеезезиниҥ јерлери [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бабырган ла Чаптыган сындардыҥ ортозында, [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро&lt;ref&gt;&quot;Кучин флора и фауна&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001&lt;/ref&gt;. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар : чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30°, −38°, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30°, +35°. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 293—836 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/region/765/3/mayminskiy-rayon.html Майминский район]&lt;/ref&gt;.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |  Кызыл-Озёкское сельское поселение|  Столбцов=15 }}
{{ Эл-јонныҥ тоозы |  Кызыл-Озёкское сельское поселение| график}}

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4376 кижи болгон, олордыҥ [[орустар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.

== Јурт јеезеге кирет ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы
|-
| 1 || [[Кызыл-Ӧзӧк]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Кызыл-Озёк | тс }} кижи
|-
| 2 || [[Боочы-Арка]] || јурт || {{ Население | Алфёрово (Республика Алтай)| тс }} кижи
|-
| 3 || [[Ӱстӱги Сайдыс]] || јурт || {{ Население | Верхний Сайдыс | тс }} кижи
|-
| 4 || [[Кара-Суу (Майма аймак)|Кара-Суу]] || јурт || {{ Население | Карасук (Республика Алтай)| тс }} кижи
|-
| 5 || [[Орто Сайдыс]] || јурт || {{ Население | Средний Сайдыс | тс }} кижи
|-
| 6 || [[Улалушка]] || јурт ||   {{ Население | Улалушка (посёлок) | тс }} кижи
|}

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 3;
* баштамы школ — 3;
* балдардыҥ туразы — 4;
* культура байзыҥы — 1, јурттыҥ клубы — 3;
* кӱӱлик сургал — 1;
* библиотека — 1;
* спортшкол — 1;
* спортзал — 4;
* почта — 2;
* магазин — 10;
* конор тура — 2;
* турбаза — 4;
* агашээлем — 1;
* пилорама — 2;
* тӱрме.
&lt;/div&gt;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Официальный сайт Майминского района]

{{Тыш тайантылар}}
{{Template:Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}
[[Категория:Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]]</text>
      <sha1>jm7rbqqz80sc7pnm5qpteircowcl2d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270</id>
    <revision>
      <id>49171</id>
      <parentid>48812</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24758" sha1="otfgomj9j5xy9336jhaypboxx1fx00o" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Майма
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Майма}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Building of the administration of Mayminsky District in Mayma.jpg
 | описание изображения    = Майма. Администрацияныҥ туразы
 | lat_deg                  = 52 | lat_min = 00 | lat_sec =
 | lon_deg                  = 85 | lon_min = 53 | lon_sec =
 | CoordScale               = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Майманыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Майманыҥ јурт јеезези{{!}}Майманыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 254&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майма | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майма | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 90 %&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt;
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Майма''' ({{Lang-ru|Майма}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Майманыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Майма {{Lang-ru|от родо-племенного названия: майман сӧӧк}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарадында [[Майма (суу)|Майма суула]] бириккенинде, канча јолдыҥ белтиринде: [[Майма]] — [[Артыбаш]], Майма — [[Тожоҥты]], Майма — [[Кӧксу-Оозы]], Майма — [[Барнаул]]. [[Алтай кырай]]ла кыйуда, кырларга курчаткан турат. Чаптыган, Бабырган, Талаҥзап деп кырлар, ырак ла јок боочылары Курттукӧл, Јуукјайлу, Карасууныҥ. [[Горно-Алтайск|Улалуга]] јуук, ортозы 9 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 254 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/5097/mayma.html Майма]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында климат эмеш јымжак, кышкыда кар јаан тӱжет, кезик јерде 1 метрге чыгара. [[Кадын|Кадынныҥ]] тожы [[Јаҥар ай|јаҥар айдыҥ]] учында туй тура берет. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] орто температуразы −20°, −17,8 °С, [[јаан изӱ ай]]дыйи +19 °С, +20 °С јылу болот, кейдиҥ чыгы јеткилинче 700—750 мм кире бар, салкынныҥ орто кеми 4,5 м/сек.

{{Климат города
|Город_род=Маймы
|Источник=[http://altai-meteo.ru/majma/pivot/temperature Метеостатистика Республики Алтай]
| Янв_ср=-14.1          | Янв_ср_осад=
| Фев_ср=-13.2          | Фев_ср_осад=
| Мар_ср=-8.0          | Мар_ср_осад=
| Апр_ср=1.6         | Апр_ср_осад=
| Май_ср=12.0          | Май_ср_осад=
| Июн_ср=16.7          | Июн_ср_осад=
| Июл_ср=19.3          | Июл_ср_осад=
| Авг_ср=17.1          | Авг_ср_осад=
| Сен_ср=10.5          | Сен_ср_осад=
| Окт_ср=3.0          | Окт_ср_осад=
| Ноя_ср=-6.7          | Ноя_ср_осад=
| Дек_ср=-12.3          | Дек_ср_осад=
| Год_ср=2.3          | Год_ср_осад=
| Янв_ср_мин=-18.0      | Янв_ср_макс=-10.4
| Фев_ср_мин=-17.6      | Фев_ср_макс=-8.4
| Мар_ср_мин=-13.3      | Мар_ср_макс=-3.0
| Апр_ср_мин=-3.2      | Апр_ср_макс=6.1
| Май_ср_мин=6.7     | Май_ср_макс=17.5
| Июн_ср_мин=11.0     | Июн_ср_макс=22.3
| Июл_ср_мин=13.9     | Июл_ср_макс=24.8
| Авг_ср_мин=11.9     | Авг_ср_макс=22.5
| Сен_ср_мин=6.0     | Сен_ср_макс=15.0
| Окт_ср_мин=-0.1     | Окт_ср_макс=6.6
| Ноя_ср_мин=-10.0      | Ноя_ср_макс=-3.1
| Дек_ср_мин=-16.0      | Дек_ср_макс=-8.8
| Год_ср_мин=-2.3     | Год_ср_макс=6.9
| Янв_а_макс=      | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=      | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=      | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=      | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=      | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=      | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=      | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=      | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=      | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=      | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=      | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=      | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=      | Год_а_мин=
|}}
* Кейдиҥ ортојылдык температуразы: +2,3 °C
* Салкынныҥ орто тӱргени: 4,5 м/с

=== Аҥ-куштары ===
Майманыҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал. кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥыскан&lt;ref name=&quot;Собанский звери&quot;&gt;''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.&lt;/ref&gt;.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Торбоков флора&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.&lt;/ref&gt;.Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат, карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 109 ором: Социалистический, Папардэ, Юбилейный, Јӧптиҥ, Јеҥӱниҥ 50 јылдыгы, Кырда, Јарда, Саддыҥ оромы ла о.ӧ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Майма јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Майма]]|| 0 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 0 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  9,5 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 94 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1811 јылда тӧзӧлгӧн. Јолдордыҥ белтири учун тӱрген јаанап ӧскӧн.
Аймактыҥ јеринде 100-теҥ артык башка-башка эпохаларга келижип турган археологиялык кереестер бар. Кӧп јурттардыҥ тӱӱкизи [[Чуйдыҥ трагы]]ла колбулу. Майма јуртта крестӱ алтайлар ла орустар јаткан. Јурттыҥ тӧзӧлгӧнин бого Колывано-Воскресенский заводтордо иштеген, Чаргазацкий заимкада јаткан крестьяндар Зяблицкийлер-карындаштар кӧчип келгениле колбойдылар. Мында Нижне-Кумандинский волостьтыҥ бир канча кӧчкӱн билелери келген, олордыҥ јааны кресттӱ Чендек деп кижи болгон. Чендектиҥ бала-барказы Алтайда православный миссияны таркадарга эрчимдӱ болушкан.
Архимандрит Макарий: «Мындагы климат јакшы, балык та кӧп, аш салар, мал азыраар јер телкем, одын-суу јуук, кӧп, адару тударга јакшы . Майма јурт [[Јаш-Тура|Јаш-Туранаҥ]] 80 беристе кире бар» — деп бичиген (27.11.1831) /Самаралар, 1905, с.244/. Ӱч ле јылдаҥ архимандрит самараларыныҥ бирӱзинде бичийт: «Миссия бойы ''станду'', Алтайдыҥ сыраҥай ла эжигинде, [[Кадын]]га кирген [[Майма (суу)|Майма сууныҥ]] оозында, Усть-Майминский деп адалган (08.11.1834)».
1810 јылда бу озо ло ''Чергачак'' болгон (Корчугановтор, Бедаревтер, Зяблицкийлер тӧзӧгӧн) [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] эски трактыныҥ јанында (бу бир версия, 1890 јылда тудулган кожевня), база версиялардыҥ бирӱзи ортолыкта {{lang-ru|«Старая деревня»}} эски Майманыҥ орды эмдиги 10-чы магазинниҥ јаны. Бу версия чын болгодый.
1817 јылда чаган айдыҥ 24-чи кӱнинде [[Том-Тура]] јаар ''[[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] земский исправниги'' бичиген: «Башка-башка волостьтордыҥ Быстрянский јуртта јаткандар, ол тоодо Алексей Сафронов нӧкӧрлӧриле Быстрянкадаҥ 25 беристе ӧрӧ, [[Кадын]]га кирген Найма ([[Майма (суу)|Майма суу]]) сууныҥ оозына кӧчӧргӧ јӧп сурап туру, ондо кыра салар, мал азыраар јерлер кӧп, Быстрянканыҥ јанында јерлер једишпейт…». Је качан 9 јасак тӧлӧӧр билелер [[Майма (суу)|Майманыҥ]] оозына кӧчӱп келерде, ондо
Алексей Заболоцкий баштагандар туралар тудуп салган, кыра салган эмтир (1885).
Кийнинде «Забокой» деп адаган, [[Бабырган]] јуртка суу кечире турган. [[Кадын]] ла [[Майма (суу)|Майма суу]] 1888 јылда кӧпчиирде, јоголгон бо кӧчӱрилген бе, (1896, 1925, 1969 јылдарда суулар база кӧпчиген).

Озодо Майма сууны јакалай майман сӧӧктӱ алтайлар јуртаган (Г. Д. Танкова, јурттыҥ карганыныҥ куучынынаҥ). Јурт керегинде баштап ла 1789 јылда бичилген. Алтайлар јайлуларлу, кыштуларлу, мал-ажын айдаган кӧчӱп јӱретен. Аҥдап, балыктап, којойымдарла садыжатан.
Алтай духовный миссияны архимандрит Макарий (тегинде Михаил Глухарев) 13 јыл 8 ай башкарган. 675 кижини креске тӱжӱрген, алтайларга болужып туратан. &quot;Алтайский историко-статистический сборникте &quot;, [[Том-Тура]], 1890 јылда миссияныҥ ачкан школдорыныҥ тоозы бичилген.
1845 јылда Маймада Михайл Шебалин деп 2-чи гильдияныҥ којойымы таш серикпе туткан. 1936 јылда серкпе јабылган, туразын клубка бергендер. 1994 јылда православный община тудулган. Јӱк ле 1996 јылда [[Москва|Москванаҥ]] јӧп келген, маймада серикпени орныктырзын деп&lt;ref&gt;Майма. История[http://maima-sp.ru/about/history.php.]&lt;/ref&gt;

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Майма| Столбцов=15}}
{{Эл-јонныҥ тоозы|Майма| график}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 15344 кижи болгон, олордыҥ 90 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ-1;
* орто ӱредӱлӱ школ-2;
* баштамы школ;
* балдардыҥ туразы «Олененок», «Дюймовочка», «Сказка»;
* аймактыҥ эмчилиги;
* культураныҥ байзыҥы;
* таштардыҥ музейи;
* аймактыҥ библиотеказы;
* кӱӱлик сургал;
* почта;
* спортшкол;
* бассейн;
* стадион;
* магазин;
* ашкана;
* пекарня;
* ашкана;
* конор тура;
* турбаза;
* агашээлем;
* пилорама;
* АЗС;
* СПТУ-28;
* СТО.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. Агашээлем ле агаш белетеери. Адару тудары. Мал азыраары, сарју-сыр эдери. Маала ажы ла садтар ӧскӱрери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (104). (1970 јылда тургузылган, Ленинниҥ оромы, 15 А)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;&gt;{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031374 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603987423 }}&lt;/ref&gt;
* «Алтай — Евразияныҥ ӧзӧги» эземниҥ-темдеги. [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарады.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (80,98)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
* Калбалуныҥ аржаны (49)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Бабырган туу (39)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Чаптыган кыр (46)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

== Јарлу улузы ==
* [[Чевалков, Михаил Васильевич|Чевалков М. В.]] (1817—1901) — баштапкы [[Алтай Республика|алтай]] бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи&lt;ref&gt;Писатель, переводчик, миссионер[https://www.zvezdaaltaya.ru/2016/05/pisatel-perevodchik-missioner/]&lt;/ref&gt;.
* [[Хохолков, Владимир Федорович|Хохолков В. Ф.]] (03.06.1938, Ойрот-Турада — 2008, Улалуда) — кӱӱчӱмдеечи, ӱредӱчи, фольклорист, журналист, кожоҥдордыҥ авторы, Алтайдыҥ ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады (1976), Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1996), А. В. Анохинниҥ сыйыныҥ лауреады (2002)&lt;ref name=&quot;Окылу сайт «Майма аймак»&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20210608154838/http://www.maima-altai.ru/rayon/ludi/izvludi.php Окылусайт,Майма аймак, јарлу улузы&lt;/ref&gt;.
* [[Немцев, Иван Трифонович|Немцев И. Т.]] (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (''высшей категории'') болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ ''Мастера спорта международного класса'', 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион ''«Легенда гиревого спорта»'', Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи-2014»), Майманыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, ''«За заслуги в развитии физической культуры и спорта»'', ''«Отличник физической культуры и спорта»'', орден ''«Крылатого Льва»'', спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу&lt;ref&gt;Немцев И. Т.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]&lt;/ref&gt;.
* [[Гайсина, Надежда Николаевна|Гайсина Н. Н.]] (05.07.1948) — журналист, ӱлгерчи, Уральский госуниверситет божоткон, доцент (1974), «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы (2000—2003), Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1981), РФ-ныҥ печатьиниҥ Министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан&lt;ref&gt;Майма. Литературная карта[https://web.archive.org/web/20220207111017/https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery perrow=3 widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;190px&quot;&gt;
Chuysky Trakt in Mayma.jpg|Майма. [[Чуйдыҥ трагы]]
House in Mayma.jpg|Майма. Улус јадар тура
Factory MZGBI.JPG | Майма. ЖБИ-ниҥ заводы
&lt;/gallery&gt;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>otfgomj9j5xy9336jhaypboxx1fx00o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майма аймак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271</id>
    <revision>
      <id>49172</id>
      <parentid>47562</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35805" sha1="1i0dfr3s5sg11b1xkq5kgyae90cewtu" xml:space="preserve">{|align=&quot;right&quot; class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | Муниципал тӧзӧлмӧзи
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Майма аймак'''&lt;br&gt;
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | {{lang-ru|Майминский район}}&lt;br&gt;
[[File:Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (15).jpg|300px| Майма аймак ]]
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN= &quot;center&quot;| 
[[File:Flag of Mayminsky District.png|170px|border |Маанызы]] [[File:Coat of Arms of Mayminsky District (2019).png|110px|Кебедели ]]
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | 52°01′00″ с. ш. 85°55′00″ в. д.   
|-
| Эл-тергее || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал тӧзӧлмӧзи || [[Майма аймак]]
|-
| Кирет || 6 јурт јеезе (25 јурт)
|-
| Тӧс јурт || [[Майма]]
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Тӱӱкизи ле географиязы'''
|-
| Дата образования || 1924 г.
|-
|Текши јери, км² || 1284,55 км²&lt;br&gt;(10-е место)
|-
| Высота:&lt;br&gt; максимальная &lt;br&gt;минимальная|| &lt;br&gt;  м &lt;br&gt; м
|-
| Ойдиҥ поязы || UTC+7:00 (MSK+4)
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Эл-јон'''
|-
| Эл-јонныҥ тоозы: || 34 582&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;&gt;{{Cite web |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502131349/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archivedate=1619961229 |deadlink=yes |accessdate=1621726607 }}&lt;/ref&gt; кижи (2021) &lt;br&gt;(15,65 %, 1-е место)
|-
| Эл-јонныҥ ныктазы,&lt;br&gt;кижи/км² || 26,92 кижи/км²
|-
| Ук-калыктар: ||алтайлар, орустар и др.
|-
| Кудай јаҥы: || христиан  јаҥ&lt;br&gt;кам јаҥ, ак јаҥ,
|-
| Окылу тил: || орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 &quot;О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай&quot; (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Тоолорлу идентификаторлор'''
|-
| Телефонныҥ коды  || +7 38844
|-
| Почтаныҥ индекси  || 6491ХХ
|-
| ОКАТО-ныҥ коды  || 
|-
| ОКТМО-ныҥ коды  ||
|-
|COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Окылу сайт «Майма аймак»]
|- 
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | &lt;div style=&quot;position: relative; width: 330px;&quot;&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|260px|Кӧксу-Оозы аймак]]
|-
|COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Mayminsky District|Медиафайлдар Викискладта]]
|}


'''Майма аймак''' ({{lang-ru|Майминский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери — [[Майма]] јурт.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Майма аймак [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде јадат. Оныҥ јерлери тӱндӱк јанынаҥ [[Алтай кырай|Алтай кырайла]] кыйулажат, тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар [[Чоо аймак|Чоо аймактыҥ]] јерлериле, тӱштӱк јанында [[Чамал аймак|Чамал]] ла [[Шабалин аймак|Шабалин]] аймактарла кыйулажат. Јаан суудардаҥ мында [[Майма (суу)|Майма]] ла [[Кадын]] суулар тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агып барат. Аймактыҥ јериле тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар федерал учурлу [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ]] кӧӧлик трагы Калканыҥ гран-кыйузына ууланат&lt;ref name=&quot;Алтай Республика, география&quot;&gt;[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]
&lt;/ref&gt;.

=== Гидрология ===
Майма аймактыҥ суулары&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Реки Майминского района |url=https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/majminskij-rajon/type/river |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522215621/https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/majminskij-rajon/type/river |archivedate=1621720581 |deadlink=yes |accessdate=1621720579 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/473312697 Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»]&lt;/ref&gt;.

# [[Майма (суу)|Майма]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru|Майма}}) 63 км; 
# [[Кадын]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru|Катунь}}) 760 км; 
# [[Кичу-Ыжы (суу)|Кичу-Ыжы]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru|Малая Иша}}) 58 км; 
# [[Ыны (суу)|Ыны]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru| Муны}}) 6 км; 
# [[Кара-Суу (суу)|Кара-Суу]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru| Карасук}}) 6 км; 
# [[Кичӱ Карасук (суу)|Кичӱ Карасук]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru| Малый Карасук}}) 5 км; 
# [[Кара-Куш (суу)|Кара-Куш]]&lt;ref name=&quot;перечень алтайских названий&quot;/&gt; ({{lang-ru| Карагужка}}) 3 км.

=== Климады ===
Майма аймактыҥ климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ, мында ай-кӱнниҥ сыркыны бир канчага јымжак. Кыш јаан карлу, соок ло деген кӱндерде 35..40 °С болзо, јайгы тыҥ ла деген изӱ +25..35 °С болот&lt;ref name=«Алтай Республика», география&quot;&gt;[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]&lt;/ref&gt;. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 3,0 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде 39 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -42 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 4 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 22,05/20,09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 120, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  490 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 3,0, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер —19,2&lt;ref name=&quot;Алтай Республика, география&quot;/&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Майма аймактыҥ јериниҥ текши кеми  1286 кв.км&lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймак, јери&quot;&gt;{{Cite web |title=Окылу сайт,Майма аймак, текши јери |url=http://www.maima-altai.ru/rayon/stat/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625073300/https://www.maima-altai.ru/rayon/stat/ |archivedate=1624606380 |deadlink=yes |accessdate=1623168080 }}&lt;/ref&gt;.
Аймактыҥ јерин кечире федерал учурлу [[Чуйдыҥ трагы]] деп кӧӧлик јол ӧдӧт, ого коштой айрылчык јолдор ӧдӧт: [[Артыбаш]] — [[Кызыл-Ӧзӧк]] — [[Улалу|Горно-Алтайск]], [[Новосибирск]] — [[Барнаул]] — [[Улалу|Горно-Алтайск]], [[Чамал]] — [[Майма]] — [[Улалу|Горно-Алтайск]].

== Экологиязы ==
08.08.2016 јылддыҥ 7 айыныҥ туркунына  Байконур космодромноҥ 8 катап  ракета-носитель учкан, ол тоодо ''гептил'' деп коронду топливоло иштеп турган  РН «Протон-М» деп ракета. 
Аймакта  санитарноэпидемиологический айалганы кӧрӧргӧ, ''экологиялык мониторинг'' ӧткӱрилген.
Испытательный лабораторный тӧс јер (ИЛЦ) шиҥжӱ иш ӧткӱрген: ичер сууныҥ чыҥдыйы, бастыра сууныҥ 11 пробазы шиҥделген, ончозында ичер сууныҥ чыҥдыйы бызылбаган, гигиен-норманаҥ ашпаган.
Кӱӱк айдаҥ ала Майма аймакта ФБУЗ «Центр гигиены и эпидемиологии в Республике Алтай» деп ӧмӧликтиҥ ишчилери шиҥдеген: агын сууныҥ 2 пробазы, јердиҥ кыртыжыныҥ — 3, дикорос ло маала ажынаҥ — 7. Бастыра кӧрӱлген пробалар гигиен-норманы ашпаган&lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймак,Щучинов&quot;&gt;{{Cite web |title=Окылу сайт,Майма аймак,Щучинов |url=http://www.maima-altai.ru/rayon/ekologia/%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210608175647/http://www.maima-altai.ru/rayon/ekologia/%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |archivedate=1623175007 |deadlink=yes |accessdate=1623175003 }}&lt;/ref&gt;

Майма аймактыҥ јеринде [[Ман-Јӱрек]] јурт јеезеде Кӧл-Јик деп јурттагы кӧлди арчыйдылар&lt;ref name=&quot;АР, СМИ&quot;&gt;[https://altai-republic.ru/Алтай Республика в СМИ]&lt;/ref&gt;
Бу кӧл ар-бӱткендик кереес деп статусту&lt;ref name=&quot;АР, СМИ&quot;/&gt;.
Ман-Јӱректиҥ кӧлинде јӱзӱн-башка бӱдӱм куштар јӱрет, олордыҥ кезиги Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.

== Тӱӱкизи ==
1923 јылдыҥ кӱӱк айында [[Улалу|Улалуда]] Ойрот автоном областьтыҥ волисполкомдорыныҥ башкараачыларыныҥ јууны ӧткӧн, ондо тургузылган сурактар: областьты администрациялык ла экономикалык јанынаҥ аймактарга бӧлиири&lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймактыҥ тӱӱкизи&quot;&gt;{{Cite web |title=Майма аймак,Окылу сайт, тӱӱкизи |url=http://www.maima-altai.ru/rayon/history/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625075619/https://www.maima-altai.ru/rayon/history/ |archivedate=1624607779 |deadlink=yes |accessdate=1623139919 }}&lt;/ref&gt;.
Бар волостьторды јаанадар деп јӧп чыгарган: Майма волостько Имеринская (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јогынаҥ), Паспауулдыҥ волостинеҥ Ӱстӱги-Ыжы јурт кожулган. Тӧс јер — Улалу јурт. Ойрот облисполкомныҥ президиумыныҥ  № 47 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде  № 47 темдектӱ јӧби аайынча ''волостьты'' јаҥынаҥ ''аймак'' (монгол сӧс) эдип адаган. Майманыҥ волости Майма аймак боло берген.

1925 јылда Майма аймакта 11940 кижи јуртаган, олордын 5865 кижи эр улус, ӱй улус — 6075 кижи, [[орустар]] — 7388, алтайлар — 4572 кижи. Аймакта 9 јуртсовет болгон. Аш салар кыралардыҥ кеми 3457 десятин, аймактыҥ текши јери 130052 га болгон. Јурт ээлемдерде јылкы малдыҥ тын тоозы  — 4861 тын, соок тумчукту мал — 6074 тын, койлор — 4510 тын, эчкилер — 86 тын, марал — 2, оок мал — 12315 тын. Аймактыҥ эл-јоны јер ижиле, мал ӧскӱрер иштер эткен.

1925 јылда Аймакта «Улалинское кредитное товарищество» болгон, ол 12 јуртты бириктирген. 1926 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ1-кы кӱнинде аймакта 11 кооператив (кредит ӧмӧлик — 1, јуртхоз ӧмӧлик — 1, машинный ӧмӧлик — 2, мал азыраар ӧмолик — 1, сарју эдер артель — 3, сыр эдер артель — 1, трудгужартель — 2).

Ойрот облисполкомныҥ президиумыныҥ  1925 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29-чы кӱнинде ӧткӧн јуунында эткен № 1 (163) темдектӱ јӧбинде айдылган:&lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймактыҥ тӱӱкизи&quot;/&gt; Урлу-Аспактыҥ ла Эмериниҥ јуртсоветтерин бириктиреле, тӧс јерин Эмериде эдер, Јаҥы-Улалинский ле Улалуныҥ јуртсоветтерин бириктиреле, тӧс јерин Улалуда эдер, «Республика Успенского аймака» (Чоо аймак) деп поселокты Майма аймактыҥ Кара-Сууда јуртсоведиле бириктирер.

Совет јаҥныҥ баштапкы јылдарында аймакта бир де школ јок болгон. Баштапкы коммунисттер Александр Егорович Миронов, Клара Васильевна Иванова, Александра Федоровна Ежулина, Раиса Петровна Трушкокова јаҥы јӱрӱмге баштап, ''ликбезтер'', школдор, ''изба –читальнялар'' ачкан. 1928 јылда аймакта 13 изба-читальня болгон. Рйполитпросветкомныҥ јетиргениле 1927 јылда аймакта 4 изба-читальня, 11 кызыл-толук (Красный угол), 11 тургун библиотека, 11 кӧчӱп јӱрер библиотека, 11 ''ликпункт'', 11 крестьян курстар, 4 малограмотныйлардыҥ школы, 4 ишмекчи-клуб, 1 кинопередвижка, 1стационар кино, 1дадиоустановка, 1 диапозитив фонарь. Аймакта просветительский ишле коштой коллективный ээлемдер ӧзӱп баштаган.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Майминский район |  Столбцов=12}}

{{ Эл-јонныҥ тоозы | Майминский район | график}}


Эл-јонныҥ тоозы [[Россия|Россияныҥ]] экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])&lt;ref&gt;[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]&lt;/ref&gt; мындый болор:
* [[2024 јыл|2024]] јылда — 40,75 муҥ. кижи.
* [[2035 јыл|2035]] јылда — 51,35 муҥ. кижи.

== Ук-калыктары ==
Майма аймакта [[орустар]], [[алтайлар]], телеҥиттер, тубалар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

== Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр ==
=== Јурт јеезелер ===
Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:30%&quot;| Јурт јеезези&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
!style=&quot;width:15%&quot;| Административный&lt;br&gt;тӧс јер&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
!style=&quot;width:30%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;&gt;{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1621729071 }}&lt;/ref&gt;
!style=&quot;width:5%&quot;| Кирет
!style=&quot;width:10%&quot;| Эл-јон, кижи &lt;br&gt;(2021)
!style=&quot;width:10%&quot;| Текши јери,км²
|-
| 1 || [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]] || [[Билӱлӱ|'''Билӱлӱ''']] || [[Урлу-Аспак]], [[Филиал]], [[Эмери]] || 4|| ↗1594&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt;|| 304,00&lt;ref name='84_8006001'&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[Кызыл-Озӧктиҥ јурт јеезези]] || [[Кызыл-Ӧзӧк |'''Кызыл-Ӧзӧк''' ]]||[[Боочы-Арка]], [[Ӱстӱги Сайдыс]], [[Кара-Суу (Майма аймак) |Кара-Суу ]], [[Орто Сайдыс]],[[Улалушка]]|| 6 || ↗7378&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt; || 420,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 3 || [[Майманыҥ јурт јеезези]] || [[Майма |'''Майма ''']]||[[Ай-Балык]], [[Бабырган]], [[Карлу]], [[Ӱстӱги Кара-Куш]], [[Эрмендӱ]] || 6 || ↘21 482&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt; || 159,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 4 || [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]] || [[Ман-Јӱрек|'''Ман-Јӱрек''']] || [[Кӧл-Јик]]|| 2 || ↗1957&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt; || 89,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 5 || [[Сускуныҥ јурт јеезези]] || [[Суску |'''Суску ''' ]] || [[Калбалу]], [[Турбаза «Юность»]]|| 3 || ↗1454&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt; || 39,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 6 || [[Ыныныҥ јурт јеезези]] || [[Ыны |'''Ыны ''']] || [[Бараан-Коол]], [[Карым]], [[Череттӱ]] || 4 || ↘717&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt; || 160,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|}

Майма аймактыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы  2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде 34 582 кижи&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;/&gt;.

=== Јурт јеезелерге кирет ===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; 
|-
! № 
! Јурт&lt;br&gt; алтайлап 
!Јурт&lt;br&gt; орустап
! Эл-јонныҥ тоозы,&lt;br&gt;кижи 
! Јурт јеезези
|-
| 1 
| [[Ай-Балык]] 
| Рыбалка 
|align=center|↗62 
| [[Майманыҥ јурт јеезези]]
|-
| 2 
| [[Бабырган]] 
| Подгорное 
|align=center|↗546 
| [[Майманыҥ јурт јеезези]]
|-
| 3 
| [[Бараан-Коол]] 
| Барангол 
|align=center|↗115 
| [[Ыныныҥ јурт јеезези]]
|-
| 4 
| [[Билӱлӱ]] 
| Бирюля 
|align=center| ↗727 
| [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]]
|-
| 5 
| [[Боочы-Арка]] 
| Алфёрово 
|align=center|↗1467
| [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]
|-
| 6 
| [[Калбалу]] 
| Черемшанка 
|align=center|↗96 
| [[Сускуныҥ јурт јеезези]]
|-
| 7 
| [[Кара-Суу (Майма аймак)|Кара-Суу]] 
| Карасук 
|align=center|↗331 
| [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]
|-
| 8 
| [[Карлу]] 
| Карлушка 
|align=center|↘442 
| [[Майманыҥ јурт јеезези]]
|-
| 9 
| [[Карым]] 
| Карым 
|align=center|↘81 
| [[Ыныныҥ јурт јеезези]]
|-
| 10 
| [[Кӧл-Јик]] 
| Озерное 
|align=center|↗167   
| [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]]   
|-
| 11 
| [[Кызыл-Ӧзӧк]] 
| Кызыл-Озёк) 
|align=center|↗4766  
| [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]
|-
| 12 
| [[Майма]] 
| Майма 
|align=center|↗17 824 
| [[Майманыҥ јурт јеезези]]  
|-
| 13 
| [[Ман-Јӱрек]] 
| Манжерок 
|align=center|↘1567  
| [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]]
|-
| 14 
| [[Орто Сайдыс]] 
| Средний Сайдыс 
|align=center|↗203 
| [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]
|-
| 15 
| [[Суску]] 
| Соузга 
|align=center|↗1267 
| [[Сускуныҥ јурт јеезези]]
|-
| 16 
| [[Турбаза «Юность»]] 
| Турбаза «Юность» 
|align=center|↘52 
| [[Сускуныҥ јурт јеезези]]
|-
| 17 
| [[Улалушка]] 
| Улалушка 
|align=center|→9 
| [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]
|-
| 18 
| [[Урлу-Аспак]] 
| Урлу-Аспак
|align=center|↗427  
| [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези ]]
|-
| 19 
| [[Ӱстӱги Кара-Куш]] 
| Верх-Карагуж  
|align=center|↘481 
| [[Майманыҥ јурт јеезези]]
|-
| 20 
| [[Ӱстӱги Сайдыс ]] 
| Верхний Сайдыс 
|align=center|↗3 
| [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези ]]  
|-
| 21 
| [[Филиал]] 
| Филиал 
|align=center|↗27 
| [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]]
|-
| 22 
| [[Череттӱ ]] 
| Известковый 
|align=center|↘46 
| [[Ыныныҥ јурт јеезези]]
|-
| 23 
| [[Ыны]] 
| Усть-Муны 
|align=center|↘445 
| [[Ыныныҥ јурт јеезези]]
|-
| 24 
| [[Эмери]] 
| Александровка 
|align=center|↘314
| [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]]
|-
| 25 
| [[Эрмендӱ]] 
| Дубровка 
|align=center|↗467
| [[Майманыҥ јурт јеезези]]
|}

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 8;
* Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 3;
* Баштамы школ — 10;
* Балдардыҥ туразы — 15;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Музей — 4;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 6;
* Культураныҥ байзыҥы — 15;
* Јурттыҥ клубы — 12;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 17;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
* Турбаза 35&lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймак,туризм&quot;&gt;{{Cite web |title=Окылу сайт,Майма аймак,туризм |url=http://www.maima-altai.ru/rayon/turizm/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625060913/https://www.maima-altai.ru/rayon/turizm/ |archivedate=1624601353 |deadlink=yes |accessdate=1623171569 }}&lt;/ref&gt;;
* «Јажыл туралар» (туристтерге) 115 &lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймак,туризм&quot;/&gt;;
* Магазин — 199;
* Калаш быжырар јер — 9;
* Ашкана — 9;
* Почта — 8;
* Агаш јарар эдим — 9;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 5;
* АЗС — 20.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Майма аймактыҥ јеринде 217 саду ӧткӱрер јер, олордыҥ тогузы јон азыраар јер, 9 — калаш быжырар пекарня, 20 — АЗС.
Аймактыҥ јери агашла бай, агаштаҥ эдимдер јазаары, мал, аҥ, куш, адару тудары, онойдо ок хмель, маала-ажын, сад ӧскӱрери јанынаҥ иш ӧдӧт. Аймакта черет, кумак, той балкаш, керамзит сырье, гранит (порфира, диорит) бар.

Аймактыҥ администрациязыныҥ јетиргениле 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт-ээлемде јылкы малдыҥ тоозы 1828, маралдыҥ тоозы 2660, соок тумчукткту малдыҥ тоозы 3900, кой-эчкиниҥ тоозы 1074, чочконыҥ 301, куштыҥ тоозы 9935 тын болгон&lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймак, статистика,малдыҥ тоозы&quot;&gt;{{Cite web |title=Окылу сайт,Майма аймак,малдыҥ тоозы |url=http://www.maima-altai.ru/rayon/stat/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625073300/https://www.maima-altai.ru/rayon/stat/ |archivedate=1624606380 |deadlink=yes |accessdate=1623168080 }}&lt;/ref&gt;.

== Ӱредӱлик ==
Майма аймакта 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде школдо ӱренип турган балдарыныҥ тоозы: 4170 ӱренчик, школго јеткелек Балдардыҥ туразына (д/с) јӱрӱп турганы: 2094 бала &lt;ref name=&quot;Окылу сайт,Майма аймак, статистика&quot;&gt;{{Cite web |title=Окылу сайт,Майма аймак, статистика |url=http://www.maima-altai.ru/rayon/stat/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625073300/https://www.maima-altai.ru/rayon/stat/ |archivedate=1624606380 |deadlink=yes |accessdate=1623168080 }}&lt;/ref&gt;.

== Мӱргӱӱр јер ==
* Христиан серкпелер — 4;
* Калбалуда аржан;
* Ман-Јӱректе аржан.

== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 7;
=== Археологиялык ===
=== Ар-бӱткендик ===
* Ман-Јӱректиҥ кӧли;
* Талдуныҥ куй таштары (Тавдинские пещеры);
* Аржан-Суу;
* Калбалуныҥ аржаны.

== Јарлу улузы ==
* [[Улагашев, Николай Улагашевич|Улагашев Н.У.]] (17 марта 1861 — 30 января 1946) — Туулу Алтайдыҥ эл кайчызы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1936).
* [[Чевалков, Михаил Васильевич|Чевалков М.В.]] (1817—1901) — баштапкы [[Алтай Республика|алтай]] бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи.
* [[Хохолков, Владимир Федорович|Хохолков В.Ф.]] (03.06.1938, Ойрот-Турада — 2008, Улалуда) — кӱӱчӱмдеечи, јредӱчи, фольклорист, журналист, кожоҥдордыҥ авторы, Алтайдыҥ ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады (1976), Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1996), А.В.Анохинниҥ сыйыныҥ лауреады (2002) &lt;ref name=&quot;Окылу сайт «Майма аймак»&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20210608154838/http://www.maima-altai.ru/rayon/ludi/izvludi.php Окылусайт,Майма аймак, јарлу улузы&lt;/ref&gt;.
* [[Эдоков, Иван Петрович|Эдоков  И.П.]] (10.10.1927—25.07.2006) — ӱредӱчи, тӱӱки билимдердиҥ кандидады (1973), Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944-1945), «За Победу над Японией» деп медальла кайралдаткан. Горно-Алтайский государственный педагогический институтта баш преподаватель, КПСС-тыҥ тӱӱкизиниҥ ле философияныҥ кафедразыныҥ доценти, 1978-1987 јј. Горно-Алтайский тӱӱкиниҥ, тил ле литератураныҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ директоры болгон (эмди – БНУ РА «С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱ институды»).
* [[Немцев, Иван Трифонович|Немцев И. Т.]] (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (''высшей категории'') болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ ''Мастера спорта международного класса'', 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион ''«Легенда гиревого спорта»'', Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи–2014»), ''«За заслуги в развитии физической культуры и спорта»'', ''«Отличник физической культуры и  спорта»'', орден ''«Крылатого Льва»'', спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу&lt;ref&gt;Немцев И.Т.[https://gosarhiv-ra.ru/wpcontent/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]&lt;/ref&gt;.
* [[Окулич-Казарина, Лидия Владиславовна|Окулич-Казарина Л. В.]] (01.03.1896 — 08.09.1959) — селекционер-билимчи,   кой ло эчкиниҥ угын јарандырар билим-шиҥжӱ ишти Ойротский опытный зональный станцияда ӧткӱрген (ЗОС) (1937—1941). РФ-ныҥ Тергеелик сыйыныҥ билим ле техникада лауреады, эчкилердиҥ јаҥы угын тапкан билим ижи ӱчӱн алтын медальла кайралдаткан ({{lang-ru|«Выведение и совершенствование горноалтайской породы пуховых коз»}}) . Кызыл-Ӧзӧктӧ бир ором оныҥ адыла адалган&lt;ref&gt;Окулич-Казарина Л.В.[https://web.archive.org/web/20220207102651/http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/yubilei/item/367-120-let-so-dnya-rozhdeniya-l-v-okulich-kazarinoj]&lt;/ref&gt;.
* [[Образцова, Мария Юрьевна|Образцова М. Ю.]] (15.02.1959) — ӱлгерчи, Россия бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (2002)&lt;ref&gt;Литературная карта[https://web.archive.org/web/20220207111017/https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]&lt;/ref&gt;.
* [[Гайсина, Надежда Николаевна|Гайсина Н.Н.]] (05.07.1948) — журналист, ӱлгерчи, Уральский госуниверситет божоткон, доцент (1974), «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы (2000-2003), Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1981), РФ-ныҥ печатьиниҥ Министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан&lt;ref&gt;Майма.Литературная карта[https://web.archive.org/web/20220207111017/https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery perrow=6 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Biriuzovaya Katun. Zero Mile. Нулевой километр, Майминский район республика Алтай - panoramio.jpg|Алтай Республиканыҥ, Майма аймак, Нулевой километр
Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (11).jpg| Кадынныҥ алтыгы агыны
Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (7).jpg| Кадын јайдыҥ бажында
Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (10).jpg| Суу кирӱ
Manzherok Altay Russia (158916371).jpeg|Ман-Јӱрек
&lt;/gallery&gt;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20201019204015/http://www.maima-altai.ru/admin/poselenia/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/index.php  Официальный сайт Майминского района]
{{Тыш тайантылар}}

{{Алтай Республика}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
{{Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}

[[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]]
[[Категория:Майма аймак]]</text>
      <sha1>1i0dfr3s5sg11b1xkq5kgyae90cewtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майманыҥ јурт јеезези</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273</id>
    <revision>
      <id>49174</id>
      <parentid>34553</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10116" sha1="o35mtfgnkafakn55szmc4jpmz94dt6w" xml:space="preserve">{{Администрациялык бӧлӱк
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Майманыҥ јурт јеезези
|Оригинальное название = {{lang-ru|Майминское сельское поселение}}&lt;br&gt;[[Файл:Chuysky Trakt in Mayma.jpg|280px| Майма јурт, Чуйдыҥ трагы]]
|Герб =
|Флаг =
|Страна = Россия
|Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}}
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да&lt;br&gt;[[Майма аймак]]}}
|Включает = 6 јурт
|Столица = [[Майма]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава =
  |Название главы                 = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]]
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =орус, алтай
  |Население                      = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майминское сельское поселение | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майминское сельское поселение | г }}
 | Процент от населения ={{ #expr: ( {{ Население | Майминское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Майминский район | ч }} round 2 ) }}
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[орустар]], [[алтайлар]] ла о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt; 
  |Конфессиональный состав        = православныйлар ла о.ӧ.
|Площадь =
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =467&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Средняя высота =
|Минимальная высота =254&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
 | lat_deg                          = 52
 | lon_deg                          = 85.8833333333333
|Карта =[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|мини|center| Алтай Республикада, Майма аймак]]&lt;br&gt;{{Сельские поселения Майминского района (карта изображений)|Майминское сельское поселение.png|300|center|bottom-right|помехи=да|сдвиг=15}}&lt;br&gt;Майма аймак, Майманыҥ јурт јеезези
|ЧасовойПояс = [[MSK+7]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Почтовые индексы = 649100
|Телефонный код = +7 38844
|Код автомобильных номеров = 04
|Сайт = http://www.maima-altai.ru Официальный сайт Майминского района
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}

'''Майманыҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Майминское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Майма аймак|Майма аймагыныҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер – [[Майма]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Майманыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.

==Географиязы ==
Јурт јеезезиниҥ јерлери [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын]] сууныҥ јарадында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагында]], [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген : аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар&lt;ref&gt;&quot;Кучин флора и фауна&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001&lt;/ref&gt;.. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм. 
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700-750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени -30..-38 °C, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 254—467 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/region/765/3/mayminskiy-rayon.html Майминский район]&lt;/ref&gt;.

== Јурт јеезеге кирет ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы
|-
| 1 || [[Майма]] || јурт, административный тӧс јер ||{{ Население | Майма | тс }} кижи
|-
| 2 || [[Ай-Балык]] || јурт || {{ Население | Рыбалка (посёлок) | тс }} кижи
|-
| 3 || [[Бабырган]] || јурт || {{ Население | Подгорное (Республика Алтай) | тс }} кижи
|-
| 4 || [[Карлу]] || јурт || {{ Население | Карлушка | тс }} кижи
|-
| 5 || [[Ӱстӱги Кара-Куш]] || јурт || {{ Население | Верх-Карагуж | тс }} кижи
|-
| 6 || [[Эрмендӱ]] || јурт || {{ Население | Дубровка (Республика Алтай) | тс }} кижи
|}

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Майминское сельское поселение | Столбцов=15}}
{{Эл-јонныҥ тоозы|Майминское сельское поселение| график}}
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 16630 кижи болгон, олордыҥ [[орустар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.


== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ админстрациялары;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 4;
* Балдардыҥ туразы — 9;
* Культура байзыҥы — 5;
* Библиотека — 4;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 6;
* Почта — 4;
* Магазин — 15;
* Калаш быжырар јер — 4;
* Конор тура — 6;
* Турбаза — 10;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 5;
* АЗС.
&lt;/div&gt;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Официальный сайт Майминского района]

{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]]</text>
      <sha1>o35mtfgnkafakn55szmc4jpmz94dt6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ман-Јӱрек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276</id>
    <revision>
      <id>49175</id>
      <parentid>46709</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17868" sha1="3w9dj92wg94ne1bh0fl8x28wcse3rof" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ман-Јӱрек
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Манжерок}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Манжерок видовой.jpg 
 | описание изображения    = Ман-Јӱрек 
| lat_deg = 51
| lat_min = 49
| lat_sec = 49
| lon_deg = 85
| lon_min = 46
| lon_sec = 30
| CoordAddon = 
| CoordScale = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези{{!}}Ман-Јӱректиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 302&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Манжерок (село) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Манжерок (село)| г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 95 %&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt;
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ман-Јӱрек''' ({{Lang-ru| Манжерок }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Ман-Јӱрек {{Lang-ru|вместилище для сердца}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

Ман-Јӱрек {{Lang-ru|сторожевая сопка, туманная сопка}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;/&gt;.

== Физико-георафиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кайыр ла каскак кырлардыҥ ортозында, Чаҥкыр, Сӱӱри ле Тас кырга деп кырларга курчадат. Кырлары чыт эдип карагай ла јойгонго бастырган. Ырак јокто кӧл бар, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 469,5 километринде турат. Јол тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар улалат. Кадын дезе тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 302 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/35038/manzherok.html Манжерок (Ман-Јӱрек)]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш мында ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире болот. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)&lt;ref&gt;Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
&lt;/ref&gt;.

=== Аҥ-куштары ===
Майма аймактыҥ тайгалары ла одоштой турган тууларда азулу јаан аҥдар јок. Оок аҥдардаҥ койон, кӧрӱк, тийиҥ, сарас, јоонмойын, јараа, кӱжӱл бар. Барынтычы куштар кезем астаган, кускун ла тейлегеннеҥ јаандары јок. Кӱӱле, боро кушкаш, кӧктӧш, томуртка, каргаа, саҥыскан, тарал, кызылтӧш, јелечи, јалбагай аралда, кырда туштайт&lt;ref name=&quot;Торбоков звери&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020&lt;/ref&gt;. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Јуртты айландыра кырлардаҥ ала ӧзӧккӧ тӱжӱре карагай ла јойгон ӧзӧт. Аралда суујакалай тал, ыргай, каргана, беле, јодро, эрмен агаштар јайылган. Ӧлӧҥ-чӧби бийик болуп, јайрада ла ӧзӱп ӱадар јер. Кыска да болзо јайда јӱзӱн чечек јайылат: кӱнкаајы, отчечек, марал чечек, кандык, кӱӱктаман, саргай, таҥдалай, чийне ле оноҥ до ӧскӧ&lt;ref name=&quot;Торбоков флора&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.&lt;/ref&gt;. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Торбоков флора&quot;/&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 42 ором: Јараттай, Суујандай, Тоҥмок суулу, Најылыктыҥ, Карагайлу кош ором, Заповедниктиҥ кош оромы, Пионердиҥ, Јарык кош ором ло о.ӧ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Ман-Јӱрек јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ман-Јӱрек]]|| 0 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 32 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  37 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 120 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 469,5 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1856 јылда крестьян-кӧчкӱндер тӧзӧлгӧн деп бичилген, је тургун алтайлар креске тӱжӱп, колый билелер тӧзӧп баштаган. 1875 јылда јаан јурттардыҥ бирӱзи боло берген. Ефим Чендеков деп којойым (мал мадаачы) серикпе туткан, адын агару Евфимийдиҥ серикпези деп адаган. 1883 јылда церковно-приходской школ ачылган.
1890-чы јылдарда Ман-Јӱректе 35 айыл болгон, олордыҥ 7 биле орустардыҥ болгон. 1910 јылдарда јуртта орустардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. 1917 јылда мында 60—70 биле орустар болгон.
Революциядаҥ озо кӧп јандай мында мал азыраары иш болгон. Јерле иштерди ас ла улус башкаратан: сула, просо, гречиха, картошко отургызатан. Черет ӧртӧп, тӧгӧт эдип, агаш кезип чӧлдӧн садатан.
1932 јылда мында амыраар јерлерди облисполком тутурткан. 1941 јылда бу лагерьлерди пионер балдарга берген. 1963
јылда В. И. Ленинниҥ адыла адалган лагерь ачылган.
1966 јылда монгол-совет најылыктыҥ фестивалинде Эдита Пьеха «Манжерок» деп кожоҥды баштапкы катап кожоҥдогон. Кожоҥ јарлу боло берген Совет ичинде&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Что такое Манжерок? |url=http://www.mangerok.info/index.php/2-uncategorised/154-chto-takoe-manzherok |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120920041146/http://mangerok.info/index.php/2-uncategorised/154-chto-takoe-manzherok |archivedate=1348114306 |deadlink=yes |accessdate=1635589097 }}&lt;/ref&gt;.
Бу јуртта «Живёт такой парень» ле «Ваш сын и брат» деп кинолордыҥ натурный съёмкалары кӧп катап болгон.
1970-чи јылдарда мында мебельный фабрика, јаан эмес обозостроительный завод иштеген.


== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Манжерок (село)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1455 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы «Тийиҥеш»;
* «Дом ребёнка» БУЗ;
* эмчилик;
* тӱрген болуш јетирери (МЧС);
* культураныҥ байзыҥы;
* кӱӱлик сургал;
* библиотека;
* стадион;
* агаш эдимдер (мебель) таҥынаҥ аргачы;
* ашкана;
* конор тура;
* турбаза «Бирюзовая Катунь»;
* информациялык тӧс јер (айылчыларга);
* магазин;
* калаш быжырар јер;
* СТО;
* АЗС.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ла сад ӧскӱрери. Адару тудары. Сувенир эдип садары. Јылкы мал, эчки азыраары. Туризм.

== Мӱргӱӱл ӧткӱрер јер ==
* Јаҥы серкпе, 2000 јылдарда прихожандардыҥ акчазына тудулган.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (115).(1977 јылда тургузылган, Најылыктыҥ оромы, 42 тураныҥ јаны)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;&gt;{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031433 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603985395 }}&lt;/ref&gt;.
* В. Я. Шишков . Барельеф постаментте (1973 јылда [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 468 км тургузылган).&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;/&gt;.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (99,10,101)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу Чаҥкыр (42)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јарлу улузы ==
* [[Воробьев, Николай Меркульевич|Воробьев Н. М.]] (1947) — ӱлгерчи, краевед, ӱредӱчи&lt;ref&gt;Воробьев Н. М.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/prezentatciyu-svoej-novoj-knigi/62024200/]&lt;/ref&gt;.
* [[Капустина, Нина Георгиевна|Капустина Н. Г.]] (09.09.1948) — ӱлгерчи, библиотекарь&lt;ref&gt;Литературная карта[https://web.archive.org/web/20220207111017/https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]&lt;/ref&gt;.
* [[Образцова, Мария Юрьевна|Образцова М. Ю.]] (15.02.1959) — ӱлгерчи, Россия бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (2002)&lt;ref&gt;Литературная карта[https://web.archive.org/web/20220207111017/https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=5 widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;110px&quot;&gt;
Файл:Chuysky Trakt in Manzherok.jpg | [[Чуйдыҥ трагы]] Ман-Јӱректе
Файл:Manzherok Altay Russia (158916371).jpeg |Ман-Јӱрек
Файл:Sberbank building in Manzherok.jpg |  Ман-Јӱрек. Сбербанк
Файл:Мениҥ јерим.jpg | Ман-Јӱрек
Файл:Памятник В.Я. Шишкову на Чуйском тракте.jpg |  В.Я. Шишковтыҥ памятниги [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагында]]
Файл:Парк-отель Манжерок.jpg | Парк-отель Ман-Јӱрек
Файл:Перевертыш - panoramio.jpg | Аҥтара тура
Файл:Manzherok settlement.jpg|Ман-Јӱрек
&lt;/gallery&gt;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>3w9dj92wg94ne1bh0fl8x28wcse3rof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277</id>
    <revision>
      <id>49176</id>
      <parentid>49043</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10086" sha1="q29l27m0x4w4zzyar1h93vqdp0mgooi" xml:space="preserve">{{Администрациялык бӧлӱк
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези
|Оригинальное название = {{lang-ru|Манжерокское сельское поселение}}&lt;br&gt;[[Файл:Манжерок видовой.jpg|280px| Ман-Јӱрек јурт]]
|Герб =
|Флаг =
|Страна = Россия
|Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}}
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да&lt;br&gt;[[Майма аймак]]}}
|Включает = 2 јурт
|Столица = [[Ман-Јӱрек]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава =
  |Название главы                 = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]]
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =орус, алтай
  |Население                      = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Манжерокское сельское поселение  | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Манжерокское сельское поселение  | г }}
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[орустар]], [[алтайлар]] ла о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt; 
  |Конфессиональный состав        = православныйлар ла о.ӧ.
|Площадь =
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота = 1012 (гора Синюха)
|Средняя высота = 375&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Минимальная высота = 
|Широта =
|Долгота =
|Карта =[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|мини|center| Алтай Республикада, Майма аймак]]&lt;br&gt;{{Сельские поселения Майминского района (карта изображений)|Манжерокское сельское поселение.png|300|center|bottom-right|помехи=да|сдвиг=15}}&lt;br&gt;Майма аймак, Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези
|ЧасовойПояс = [[MSK+7]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Почтовые индексы = 649113
|Телефонный код = +7 38844
|Код автомобильных номеров = 04
|Сайт = https://манжерокское.рф/
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Манжерокское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] [[Майма аймак|Майма аймагыныҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер – [[Ман-Јӱрек]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган&lt;ref name=&quot;Закон № 10-РЗ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.

== Географиязы ==
Јурт јеезезиниҥ јерлери [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын |Кадын сууныҥ]] јарадында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагында]], [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро&lt;ref&gt;&quot;Кучин флора и фауна&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001&lt;/ref&gt;.. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30..−38 °C, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30°..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 374 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/region/765/3/mayminskiy-rayon.html Майминский район]&lt;/ref&gt;. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ Чаҥкыр кырдыҥ бийиги 1012 м.

== Јурт јеезеге кирет ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы
|-
| 1 || [[Ман-Јӱрек]] ||јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Манжерок (село) | тс }} кижи
|-
| 2 || [[Кӧл-Јик]] || јурт || {{ Население | Озёрное (Майминский район) | тс }} кижи
|}

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |  Манжерокское сельское поселение|  Столбцов=15 }}
{{ Эл-јонныҥ тоозы |  Манжерокское сельское поселение| график}}

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1611 кижи болгон, олордыҥ [[орустар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.


== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* Кеендиктиҥ сургалы — 1;
* &quot;Тийиҥеш&quot; балдардыҥ туразы — 1;
* Эмчилик — 1;
* Серкпе — 1;
* Информациялык тӧс јер — 1;
* МБУ Дом ребенка — 1;
* Библиотека — 1;
* Стадион — 2;
* Магазин — 10;
* Саду ӧткӱрер јер (рынок) — 2;
* Ашкана — 4;
* СТО;
* АЗС;
* Пилорама  —3.
&lt;/div&gt;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=5 widths=&quot;130px&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
File:Manzherok Altay Russia (158916371).jpeg |Ман-Јӱрек
File:Мениҥ јерим.jpg | Ман-Јӱректиҥ јаказы
File:Памятник В.Я. Шишкову на Чуйском тракте.jpg |  В.Я. Шишковтыҥ кереези [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагында]]
File:Manzherok settlement.jpg|Ман-Јӱрек
File:Манжерок панорама.jpg|Ман-Јӱрек панорама
File:Манжерок вид.jpg|Ман-Јӱрек 
&lt;/gallery&gt;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Официальный сайт Майминского района]

{{Тыш тайантылар}}
{{Template:Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}
[[Категория:Майма аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]]</text>
      <sha1>q29l27m0x4w4zzyar1h93vqdp0mgooi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кочкор айдыҥ 15 кӱни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2395</id>
    <revision>
      <id>49169</id>
      <parentid>49080</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T07:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20144" sha1="6cof6nh5wo0o8b8bumw0i383p5kec2c" xml:space="preserve">{{Кочкор ай}}
'''Кочкор айдыҥ 15 кӱни''' ({{lang-ru|15 февраля}}) — [[григориан кӱнтизӱ]]де јылдыҥ 46 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 319 кӱн арткан (високосный јылда 320 кӱн).

Кочкор айдыҥ 15 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча [[1582 јыл]]дыҥ [[Ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱни|ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине]] јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кочкор айдыҥ 15 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда [[юлиан кӱнтизӱ]]ле [[кочкор айдыҥ 2 кӱни]] болгон&lt;ref&gt;XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу [https://web.archive.org/web/20210521104114/http://direct-time.ru/index.php?id=12 конвертер датла] тузаланарга јараар.&lt;/ref&gt;.

== Байрамдар ==
* [[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] Ракла оору балдардыҥ телекейлик кӱни.

=== Калыктардыҥ ===
* {{Афганистанныҥ маанызы}} [[Афганистан]] — Јайымдалганыныҥ кӱни.
* {{Вануатуныҥ маанызы}} [[Вануату]]— Джон Фрумныҥ кӱни.
* {{Канаданыҥ маанызы}} [[Канада]] — Мааныныҥ кӱни.
* {{Россияныҥ маанызы}} [[Россия]], {{Белоруссияныҥ маанызы}} [[Белоруссия]] — Јуучыл-интернационалисттердиҥ кӱни;
* {{Украинаныҥ маанызы}} [[Украина]] — «Ӧскӧ тергеелердиҥ јеринде јуулажып тургандардыҥ кӱни».
* {{Сербияныҥ маанызы}} [[Сербия]] — Калыктыҥ кӱни (Баштапкы серб тӱймеенниҥ кӱни).
* {{Сингапурдыҥ маанызы}} [[Сингапур]] — Текши коруланыштыҥ кӱни.

=== Кудайлык ===

==== [[Файл:Dharma Wheel.svg|12px]] Буддизм Махаяны ====
* Паринирвананыҥ кӱни.

==== [[Файл:Christian cross.svg|12px]] Католицизм ====
* Клод де ла Коломбьердиҥ эземи;
* братьев Фаустин ле Иовиттиҥ эземи;
* агару Кенанныҥ эземи;
* Зигфрид Шведскийдиҥ эземи.

==== [[Файл:OrthodoxCross(black,contoured).svg|12px]] Православие&lt;ref&gt;Православный церковный календарь с тропарями и кондаками, 2010. — М.: Изд-во [[Московская патриархия|Московской Патриархии]], 2009. — С. 173.&lt;/ref&gt; ====
* Сретение Господне
* {{iw|Всемирный день православной молодёжи||pl|Światowy Dzień Młodzieży Prawosławnej}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.syndesmos.org/content/en/events/other_events/wdoy/ |title=World Day Of Orthodox Youth |accessdate=2013-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315045746/http://www.syndesmos.org/content/en/events/other_events/wdoy/ |archivedate=2013-03-15 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
* священномученик Василий (Залесский), протоиерейдиҥ эземи.
* преподобный Шио Мгвимскийдиҥ эземи (VI ч.) {{Јыл|2018}} ј.

=== Бу кӱнде чыккандарга ат ===
* Католический: [[Зигфрид (значения)|Зигфрид]], Клод, Иовит, Кенан, Фаустин.
* Православный: [[Василий]].

== Керектер ==

=== Алтай Республика ===
=== Калыктар ортодо ===
=== XIX чактаҥ озо ===
* {{Јыл|438}} — ''Кодекс Феодосия'', Римский империяныҥ јасактарыныҥ баштапкы јуунтызы.
* [[1045 јыл|1045]] — Софийский соборды (Новгород) тудуп баштаган. Соборды князь Владимир Ярославич Владычный двордо {{Јыл|1050}} јылга јетире туткан.
* {{Јыл|1565}} — [[Иван Грозный|Ивана IV Грозный]] Александровский слободанаҥ[[Москва]]га кӧчкӧн. Опричнинаны кийдирген.
* {{Јыл|1717}} — [[Санкт-Петербург]]та баштапкы катап «Юности честное зерцало, или Показание к житейскому обхождению» деп Россияда «воспитующий» бичик чыккан, ол[[Пётр I|Петрдыҥ]] ӱредӱликте политиказы јиит дворян ӱйеге баштангану болгон. Епископ Рязанский ле Муромский Гавриил (Бужинский) оны тургускан деп бодоштыру бар. Бичикти јазаарында Петрдыҥ нӧкӧри [[Брюс, Яков Вилимович|Яков Брюс]] эрчимдӱ турушкан.

=== XIX чак ===
* [[1895 јыл|1895]] — [[Москва]]да сыйындар Гнесиндердиҥ баштаҥкайыла Арасей империяда балдарга баштапкы музыкальный школ ачылган.
* [[1897 јыл|1897]] — Фердинанд Браун осциллографтыҥ ӱлекерин јарлаган.
* [[1899 јыл|1899]] — императорский манифест Арасей империяныҥ јасактары финлянд јасактаҥ озо турар эткен. Русификация Финляндии, [[Бобриков, Николай Иванович|Н. Бобриков]] башкарган.

=== XX чак ===
* {{Јыл|1902}} — Берлинский метрополитен ачылган, Штралауэр Тор ло Зоологический садты бириктирген, јаан эмес айрызы Потсдам тесеҥге јеткен.
* {{Јыл|1910}} — француз аэроклубта авиатордыҥ дипломын [[Ефимов, Михаил Никифорович|Михаил Никифорович Ефимов]], алган, Россияда дипломду баштапкы авиатор болгон.
* {{Јыл|1918}} — [[Латвия]] ла [[Литва]] григориан кӱнтизӱге кӧчкӧн.
* [[1919 јыл|1919]] — [[Большой драматический театр имени Г. А. Товстоногова|Большой Драматический Театр]] ачылган.
* {{Јыл|1922}}
** [[Гаага|Гаагда]] Международного суд иштеп баштаган.
* {{Јыл|1932}} — [[Лейк-Плэсид]]те ([[США]]) Кышкы Олимпий ойындар III јабылган.
* [[1943 јыл|1943]] — обергруппенфюрер СС Пауль Хауссер Гитлердиҥ јакарузын бызып, бойы башкарган 2-чи танковый корпусты эвакуировать этсин деп јакарган, [[Харьков]].
* [[1946 јыл|1946]]
** Цифровой компьютер ЭНИАК-тыҥ ижи кӧргӱзилген.
** Американ винтовой авиалайнер «Douglas DC-6» учкан.
* [[1947 јыл|1947]] — СССР-дыҥ граждандары ӧскӧ ороондордыҥ улузыла бирикпес деп јасак чыккан.
* [[1963 јыл|1963]] — [[Институт физики твёрдого тела РАН]] ачылган.
* [[1973 јыл|1973]] — «Прогноз-3» деп спутник учкан, кӱнди шиҥдеер иш ӧткӱрерге.
* {{Јыл|1976}} — [[Инсбрук]]та Кышкы Олимпий ойындар XII јабылган.
* [[1995 јыл|1995]] — США-да хакер Кевин Митник тутурткан, Минобороны США, Пентагонныҥ компьютерный сетьтерине кирген.

=== XXI чак ===
* [[2010 јыл|2010]] — Халле деп јерде Бельгияда темирјолдо јаан катастрофа болгон.
* [[2013 јыл|2013]] — Уралда метеорит тӱшкен, [[Челябинск]] калага јуук.

== Бу кӱнде чыккандар ==
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[1564 јыл|1564]] — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилей]] ([[1642 јыл|1642]] ј.бож.), итальян билимчи,  телескоп эткен, экспериментальный физиканы тӧзӧгӧн&lt;ref&gt;[https://biographe.ru/uchenie/galileo-galiley/ Галилей. Биограф.ру]&lt;/ref&gt;.
* [[1748 јыл|1748]] — Иеремия Бентам ([[1832]] ј.бож.), англий философ, экономист ле  правоныҥ теоретиги.
* [[1751 јыл|1751]] — Иоганн Генрих Вильгельм Тишбейн [[1829 јыл|1829]] ј.бож.), немец јурукчы классицизм ӧйиниҥ, портреттиҥ узы.
* [[1797 јыл|1797]] — Генрих Штайнвег (Стейнвей) ([[1871 јыл|1871]] ј.бож.), австрий-американ фортепиано эдер ус, Steinway &amp; Sons фирма тӧзӧгӧн.
* [[1798 јыл|1798]] — [[Нарышкин, Михаил Михайлович|Михаил Нарышкин]] ([[1863 јыл|1863]] ј.бож.), орус офицер, декабрист.

=== XIX чак ===
* [[1809 јыл|1809]] — [[Базили, Константин Михайлович|Константин Базили]] ([[1884 јыл|1884]] ј.бож.), россий востоковед, јорыкчы ла дипломат.
* [[1812 јыл|1812]] — Чарльз Льюис Тиффани ([[1902 јыл|1902]] ј.бож.), американ ювелир, Tiffany &amp; Co компанияны тӧзӧгӧн .
* [[1826 јыл|1826]] — Джордж Стони ([[1911]] ј.бож.), ирланд физик ле математик; билимге ''электрон'' деп термин кийдирген.
* [[1845 јыл|1845]] — Элиу Рут ([[1937 јыл|1937]] ј.бож.), американ юрист, политик, тергеелик ишчи, Нобельдиҥ амыр-энчӱниҥ сыйыныҥ лауреады ({{Јыл|1912}}).
* [[1861 јыл|1861]]
** Шарль Эдуар Гийом ([[1938 јыл|1938]] ј.бож.), француз физик, Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады ({{Јыл|1920}}).
** Альфред Уайтхед ([[1947 јыл|1947]] ј.бож.), англий математик, философ ло логик.
* [[1862 јыл|1862]] — [[Морозов, Савва Тимофеевич|Савва Морозов]] ([[1905 јыл|1905]] ј.бож.), россий промышленник ле меценат.
* [[1866 јыл|1866]] — [[Трубецкой, Павел Петрович|Павел Трубецкой]] ([[1938 јыл|1938]] ј.бож.), орус скульптор ло јурукчы.
* [[1873 јыл|1873]] — |Модест Альтшулер ([[1963 јыл|1963]] ј.бож.), виолончелист ле дирижёр, Орус симфонический оркестртӧзӧгӧн Нью-Йоркто.
* [[1874 јыл|1874]] — [[Шеклтон, Эрнест|Эрнест Шеклтон]] ([[1922 јыл|1922]] ј.бож.), англо-ирланд полярник, Антарктиданыҥ шиҥжӱчизи.

=== XX чак ===
* [[1906 јыл|1906]] — [[Джалиль, Муса Мустафович|Муса Джалиль]] (казнён в [[1944 јыл|1944]] ј.кыйнадып ӧлтӱрткен), татар совет ӱлгерчи, журналист, Советский Союзтыҥ Геройы&lt;ref&gt;[https://biographe.ru/znamenitosti/musa-dzhalil/ М.Джалиль. Биограф.ру]&lt;/ref&gt;.
* [[1909 јыл|1909]]
** [[Рыленков, Николай Иванович|Николай Рыленков]] ([[1969 јыл|1969]] ј.бож.), орус совет бичиичи.
* [[1923 јыл|1923]] — [[Боннэр, Елена Георгиевна|Елена Боннэр]] (чын ады ''Лусик Алиханова''; [[2011 јыл|2011]] ј.бож.), совет ле россий публицист, элјондык ишчи, правозащитник, академик [[Сахаров, Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаровтыҥ]] эжи.
* [[1931 јыл|1931]]
** [[Осипьян, Юрий Андреевич|Юрий Осипьян]] ([[2008 јыл|2008]] ј.бож.), совет россий физик,  АН СССР ла РАН-ныҥ академиги.
** [[Решетин, Марк Степанович|Марк Решетин]] ([[2001 јыл|2001]] ј.бож.), оперный кожоҥчы (бас), РСФСР-дыҥ эл артисти.
* [[1944 јыл|1944]]
** [[Серебров, Александр Александрович|Александр Серебров]] ([[2013 јыл|2013]] ј.бож.), совет космонавт, Советский Союзтыҥ Геройы.
* [[1949 јыл|1949]] — [[Лагутин, Юрий Васильевич|Юрий Лагутин]] ([[1978 јыл|1978]] ј.бож.), совет гандболист, олимпий чемпион ({{Јыл|1976}}).
* [[1952 јыл|1952]]
** [[Муратов, Александр Александрович (режиссёр)|Александр Муратов]], совет ле арасей кинорежиссёр, сценарист.
** [[Сорокин, Николай Евгеньевич|Николай Сорокин]] ([[2013 јыл|2013]] ј.бож.), совет ле россий актёр театр ла киноныҥ, режиссёр, таскадаачы, РФ-ныҥ эл артисти.
* [[1953 јыл|1953]] — [[Абайдулов, Гали Мягазович|Гали Абайдулов]], совет россий артист балеттиҥ, актёр, режиссёр, балетмейстер.
* {{Јыл|1959}} — [[Образцова, Мария Юрьевна|Образцова М. Ю.]] — ӱлгерчи, Россия бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы ({{Јыл|2002}})&lt;ref&gt;Литературная карта[https://web.archive.org/web/20220207111017/https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]&lt;/ref&gt;.
* [[1963 јыл|1963]] — [[Кураев, Андрей Вячеславович|Андрей Кураев]], россий богослов, православный миссионер, публицист.

== Бу кӱнде божогондор ==
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[1145 јыл|1145]] — Луций II, папа римский.
* [[1549 јыл|1549]] — Содома ([[1477 јыл|1477]] ј.чык.), итальян јурукчы.
* [[1621 јыл|1621]] — Михаэль Преториус ([[1571 јыл|1571]] ј.чык.), немец композитор, музыканыҥ теоретиги, органист.
* [[1761 јыл|1761]] — Карло Чечере ([[1706 јыл|1706]] ј.чык.), итальян композитор.
[[Файл:Gotthold Ephraim Lessing.jpg|thumb|100px|''Лессинг'']]
* [[1781 јыл|1781]] — Готхольд Эфраим Лессинг ([[1729 јыл|1729]] ј.чык.), немец драматург, искусствоныҥ теоретиги литературный критик.

=== XIX чак ===
* [[1833 јыл|1833]] — [[Гнедич, Николай Иванович|Николай Гнедич]] ([[1784 јыл|1784]] ј.чык.), орус ӱлгерчи, кӧчӱреечи.
* [[1846 јыл|1846]] — Отто Коцебу ([[1787 јыл|1787]] ј.чык.), орус мореплаватель.
* [[1857 јыл|1857]] — [[Глинка, Михаил Иванович|Михаил Иванович Глинка]] ([[1804 јыл|1804]] ј.чык.), орус композитор&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Глинка М.И. БРЭ |url=https://bigenc.ru/c/glinka-mikhail-ivanovich-e26431 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111130958/https://bigenc.ru/c/glinka-mikhail-ivanovich-e26431 |archivedate=1699708198 |deadlink=yes |accessdate=1696911860 }}&lt;/ref&gt;.
* [[1875 јыл|1875]] — Бертольд Дамке ([[1812 јыл|1812]] ј.чык.), немец пианист, дирижёр, композитор, музыкальный критик.

=== XX чак ===
* [[1921 јыл|1921]] — [[Николай Николаевич Ланге]] ([[1857 јыл|1857]] ј.чык.), орус психолог, философ, экспериментальный психологияныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи.
* [[1959 јыл|1959]] — Оуэн Уилланс Ричардсон ([[1879 јыл|1879]] ј.чык.), англий физик,  Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады ({{Јыл|1928}}).
* [[1975 јыл|1975]] — [[Попенченко, Валерий Владимирович|Валерий Попенченко]] ([[1937 јыл|1937]] ј.чык.), совет боксёр,  олимпий чемпион&lt;ref&gt;[https://infosport.ru/person/2868 Попенченко В. Спортивная Россия]&lt;/ref&gt;.
* [[1984 јыл|1984]] — [[Захаров, Ростислав Владимирович|Ростислав Захаров]] ([[1907 јыл|1907]] ј.чык.), совет балетмейстер, режиссёр ло таскадаачы, СССР-дыҥ эл артисти.
* [[1987 јыл|1987]] — [[Некрасов, Андрей Сергеевич|Андрей Некрасов]] ([[1907 јыл|1907]] ј.чык.), орус совет бичиичи.
* [[1988 јыл|1988]] — Ричард Филлипс Фейнман ([[1918 јыл|1918]] ј.чык.), американ физик, Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады ({{Јыл|1965}}).
* [[1992 јыл|1992]] — [[Шуман, Уильям|Уильям Шуман]] ([[1910 јыл|1910]] ј.чык.), американ композитор.
* [[2000 јыл|2000]] — [[Уткин, Владимир Фёдорович|Владимир Уткин]] ([[1923 јыл|1923]] ј.чык.), совет билимчи ракетно-космический техника, академик.

=== XXI чак ===
* [[2006 јыл|2006]]
** [[Петров, Андрей Павлович|Андрей Петров]] ([[1930 јыл|1930]] ј.чык.), композитор, СССР-дыҥ эл артисти.
** [[Марли, Анна Юрьевна|Анна Марли]] ([[1917 јыл|1917]] ј.чык.), француз кожоҥчы орус укту.
* [[2007 јыл|2007]] — Роберт Адлер ([[1913 јыл|1913]] ј.чык.), австрий-американ изобретатель.
* [[2012 јыл|2012]] — [[Ташков, Евгений Иванович|Евгений Ташков]] ([[1926 јыл|1926]] ј.чык.), совет ле россий режиссёр, сценарист, актёр.
* [[2018 јыл|2018]] — [[Нижникова, Тамара Николаевна|Тамара Нижникова]] ([[1925 јыл|1925]] ј.чык.), белорус оперный кожоҥчы (колоратурный [[сопрано]]), СССР-дыҥ эл артисти.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

{{Айлар ла јылдыҥ кӱндери}}

[[Категория:Кочкор ай]]
[[Категория:Кочкор айдыҥ 15 кӱни]]</text>
      <sha1>6cof6nh5wo0o8b8bumw0i383p5kec2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майма аймактыҥ маанызы ла кебедели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4635</id>
    <revision>
      <id>49173</id>
      <parentid>47889</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>49173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12528" sha1="4pqmg2iokmo3ucp2sril77xzhlg28u8" xml:space="preserve">[[Майма аймак|Майма аймактыҥ]] ''маанызы ла кебедели'' аймактыҥ Депутаттарыныҥ Соведиле № 14-51 [[2019 јыл]]да [[јаҥар айдыҥ 26 кӱни]]нде јӧптӧлгӧн&lt;ref name=&quot;Майма&quot;&gt;[http://www.heraldicum.ru/russia/texts/2019_maimin.pdf  Решение Майминского районного Совета депутатов от 26.12.2019 № 14−15 &quot;Об утверждении Положения о гербе и флаге муниципального образования Майминский район]&lt;/ref&gt;.
Кебедели ''Российский Федерацияныҥ тергеелик геральдический регистрында'' № 12846 темдектӱ бичилген&lt;ref name=&quot;Герб&quot;&gt;[https://geraldika.ru/s/37513 Герб Майминского района ]&lt;/ref&gt;. Маанызы ''Российский Федерацияныҥ тергеелик геральдический регистрында'' № 12847 темдектӱ бичилген&lt;ref name=&quot;Флаг&quot;&gt;[https://geraldika.ru/s/37514 Флаг Майминского района]&lt;/ref&gt;.

«Майма аймак» деп муниципал тӧзӧлмӧниҥ ''кебедели'' «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ окылу символдорын тузаланары аайынча методикалык рекомендацияларыла» тургузылган (2-чи бӧлӱк, VIII-чи бажалык, п.п. 45-46)&lt;ref name=&quot;Рекомендации&quot;&gt;[https://geraldika.ru/files/heraldic_guidelines.pdf  Методические рекомендации по разработке и использованию официальных символов муниципальных образований (утверждены Геральдическим советом при Президенте Российской Федерации 28 июня 2006 года (с последующими дополнениями, по состоянию на 01.01.2022 г.)]&lt;/ref&gt;, Российский Федерацияныҥ Президентини Геральдический соведиле јӧптӧлгӧн 28.06.2006, јарадылган статусный коронала тузаланар аргалу&lt;ref name=&quot;Рекомендации&quot;/&gt;.
Муниципал аймактарга јараар ''Муниципал корона'' јарадылган образецте — беш айры алтын учтарлу.
Кебедел толо версияла (толо кебедел муниципал короналу), онойдо ок кыскартылган версияла (кебедел куйагы корона јок) болор аргалу; кебеделдиҥ эки версиязы тӱҥей статусту болуп јат&lt;ref name=&quot;Герб Майма&quot;&gt;[https://geraldika.ru/s/3136 Герб Майминского района / Алтай ]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (15).jpg|500px|мини|справа|Алтай Республика, Майма аймак]]

== Тӱӱкизи == 
=== Майма аймактыҥ кебедели 2019 јылдаҥ ала ===
==== Кебеделди јартаганы ====

[[Файл:Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg|250px|мини|справа|Майма аймактыҥ кебедели]]
«Лазоревый элбекте мӧҥӱн ле лазурь кыйкаган мӧҥӱн ойыктыҥ учында јемдиктӱ, бӱктелген јажыл сӱӱриде — мӧҥӱн ӱкӱ, алтын кӧстӧрлӱ, канаттарын јайып алган, кийни јанынаҥ алтын безант кӧрӱнет&lt;ref group=&quot;к.&quot;&gt;Беза́нт ({{lang-fr|Besant}}) — кебеделдиҥ тегин фигурзы, тегелик (шар) ошкош, алтындап салган, акча-манаттыҥ символы, ар-бӱткенниҥ байлыгы (недр), јылу, сӱӱнчи, једимди керелейт&lt;/ref&gt;, кажы ла канадыныҥ алдында алтындаган чичке буулар; ӱкӱниҥ тамажында алтын тӱлкӱӱр»&lt;ref name=&quot;Герб&quot;/&gt;.

=== Символиканы јартаганы ===
Кебеделдиҥ композициязы&lt;ref name=&quot;Герб&quot;/&gt; Майма аймактыҥ тӱӱкилик, ар-бӱткендик, географиялык ла экономикалык аҥылузын кӧргӱзет. Кебеделдиҥ композициязыныҥ тӧзӧгӧзин [[2003 јылда]] [[Јаҥар айдыҥ 23 кӱни|јаҥар айдыҥ 23 кӱнинде]] Майма аймактыҥ депутаттарыныҥ Соведи јӧптӧгӧн.

Кебеделде куйактыҥ алты јанында башталып, горизонт јаар ууланган јол (бажы кезилген учкур) [[Чуйдыҥ трагын]] темдектейт, јажыл ӧҥ дезе, аймактыҥ ар-бӱткениниҥ байлыгын керелеп, јериниҥ тӱжӱмдӱзин темдектейт.

Ӱкӱ ле мечиртке (Алтайда, Майма аймакта ''совообразныйлардыҥ'' отрядынаҥ ӱкӱ ле мечиртке  кӧп туштайт, символикалык тӱлкӱӱрлӱ куш коручыл учурлу.

Алтын тӱлкӱӱр [[Майма аймак]] Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында кыйуда, республиканы Россияла бириктирген тӧс јолдо Туулу Алтай башталган эжиктиҥ географиялык символы болуп јат.

Туу (кебеделде эки кырдыҥ бириккен эдеги) кырлу-туулу ландшафтты керелейт. Чаҥкыр ӧҥ  Алтайдыҥ кырларыныҥ арузын керелейт.

Ак-лазоревый кыйу [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыла]] коштой аккан [[Кадын]] сууны темдектейт.

Кебеделдиҥ ӱсти јанында кӱнниҥ тегелиги јарыкты, јылуны, мӧҥкӱликти керелейт.

Кебеделде кӧп саба ӧҥ — ак ла кӧк, бу ӧҥдӧр Алтай Республиканыҥ маанызында, Майма аймак республиканыҥ качан да айрылбас бӧлӱги. 

Кебеделде тузаланган ӧҥдӧр геральдикада мындый учурлу:
Ак ӧҥ (мӧҥӱн) — бӱдӱмјиниҥ, кееркемелдиҥ ле ӱргӱлјиктиҥ символы.

Сары ӧҥ (алтын) байлыктыҥ, чындыктыҥ, тоомјыныҥ, јакшылыктыҥ символы.

Кӧк, чаҥкыр ӧҥ (лазурь) ачык-јарыктыҥ, бийик амадулардыҥ, јалакайдыҥ символдоры; онойдо ок бу ӧҥдӧр айас теҥери ле ару сууларды темдектейт.

Јажыл ӧҥ (ӧзӱм) — јастыҥ, сӱӱнчиниҥ, ижемјиниҥ, јӱрӱмниҥ, су-кадыктыҥ, база ар-бӱткенниҥ символы&lt;ref name=&quot;Герб&quot;/&gt;.
[[Файл:Coat of Arms of Mayminsky District.jpg|500px|мини|справа|Майма аймактыҥ кебедели. 2003 јыл]]

=== Авторлоры ===
Идеязы — Майма аймактыҥ [[2003 јыл|2003 јылда]] јаҥар айдыҥ 23 кӱнинде јӧптӧлгӧн кебеделине тӱҥейлеп јазаган;

Компьютерный дизайны А. Карпов ([[Барнаул]]) ло Ю. Росичтиҥ ([[Москва]]);

Кебеделди јетире јазап, символиказыныҥ јартамалын Ю. Росич эткен ([[Москва]])&lt;ref name=&quot;Герб&quot;/&gt;.

== Майма аймактыҥ кебедели 2019 јылдаҥ озо ==
[[2003 јыл|2003 јылда]] [[Јаҥар айдыҥ 23 кӱни|јаҥар айдыҥ 23 кӱнинде]] (№ 16-23 «Об утверждении положения о Гербе муниципального образования „Майминский район“») Майма аймактыҥ депутаттарыныҥ Соведиле јӧптӧлгӧн.

=== Јартамалы ===
Кебеделдиҥ ортозында куйакта куш алтын-сары тӱлкӱӱр тееп алган. Кебеделдиҥ ӱсти јанында фондо ак-чаҥкыр тилимдер, ондо кӧк туу, оныҥ ӱстинде кӱнниҥ алтын-сары тегелиги. Куйактыҥ ортозыла тыйрык чийӱ кечет. Куйактыҥ алты јанында јажыл фондо чаҥкыр ӧҥдӱ тӱп-тӱс јол горизонтко ууланган&lt;ref name=&quot;Герб&quot;/&gt;.

=== Символиканы јартаганы === 
Аймактыҥ кебеделинде куйакта јуралган јол — [[Чуйдыҥ трагы]] (чаҥкыр ӧҥдӱ), кырлардыҥ, јалаҥдардыҥ ӧҥиниҥ ӧткӱнин керелейт. 
Ӱкӱ деп куш (тӱлкӱӱр тееп алган) (Туулу Алтайда, Майма аймакта кӧп туштайт) коручылдыҥ символы, тӱлкӱӱрдиҥ ээзин темдектейт. Тӱлкӱӱрдиҥ ӧҥи алтын сары — Туулу Алтай, Алтай Республика, Майма аймак башталганы, каалгазы болгон символ.

Кебеделдиҥ ӱсти јанында кыр чаҥкыр ӧҥдӱ — туулардыҥ арузыныҥ, кырларлу ландшафттыҥ темдеги.

Кебеделдиҥ куйагыныҥ ортозында ак чийӱ [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагын]] кыйкай аккан [[Кадын]] сууны керелейт.
Кебеделдиҥ ортозында јажыл јалаҥдар аймактыҥ тӱжӱмдӱ јерлериниҥ символы. 

Кебеделдиҥ ӱсти јанында кӱнниҥ тегелиги ӱргӱлјикти, јылуны, јарыкты темдектейт.

Кебеделдиҥ фонында ак-чаҥкыр чийӱлер Алтай Республиканыҥ маанызыныҥ ӧҥдӧри, Майма аймак республиканыҥ јажына айрылбас јерлери&lt;ref name=&quot;Герб&quot;/&gt;.

== Ајарулар ==
{{ајарулар|group=к.}}
{{ајарулар|refs=}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20130508210335/http://elkurultay.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5&amp;Itemid=24#IX Конституция Республики Алтай]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ Официальный сайт Республики Алтай]
* [https://elkurultay.ru/ Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт]{{ref-ru}}
* [https://geraldika.ru/files/heraldic_guidelines.pdf  Методические рекомендации по разработке и использованию официальных символов муниципальных образований (утверждены Геральдическим советом при Президенте Российской Федерации 28 июня 2006 года (с последующими дополнениями, по состоянию на 01.01.2022 г.)]
* [https://web.archive.org/web/20150905100656/http://maima-altai.ru/ Официальный сайт «Майминский район»]
* [https://gosarhiv-ra.ru/images/izdaniya/2014/geraldika.pdf Государственная символика Республики Алтай. История создания в архивных документах. Сборник архивных документов.- Барнаул, 2014. — 160 с.]

{{Символика Республики Алтай}}
[[Категория:Алтай Республиканыҥ маанылары|Алтай]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ кебеделдери]]</text>
      <sha1>4pqmg2iokmo3ucp2sril77xzhlg28u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-07-28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7658</id>
    <revision>
      <id>49166</id>
      <timestamp>2026-07-27T16:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Ergaki, Buiba Valley, Western Sayan Mountains, Krasnoyarsk Krai, Russia.jpg&quot;</comment>
      <origin>49166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="9702n7zj0e532pa3u71fdegtoaijztt" xml:space="preserve">Ergaki, Buiba Valley, Western Sayan Mountains, Krasnoyarsk Krai, Russia.jpg</text>
      <sha1>9702n7zj0e532pa3u71fdegtoaijztt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>