Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 59 49284 48459 2026-08-26T22:48:48Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49284 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия | статус = јурт | русское название = Јаан Јаламан | оригинальное название = {{lang-ru|Большой Яломан}} | lat_deg = 50.4886935 | lon_deg = 86.417423 | CoordScale = 20000 | регион = Алтай Республика | район = Оҥдой аймак | район в таблице = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой | вид поселения =Јурт јеезе | поселение = Кӱпчегенниҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Кӱпчегенниҥ јурт јеезези{{!}}Кӱпчегенниҥ | дата основания = | первое упоминание = 1626 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 905 | климат = орто-континентал | официальный язык = орус, алтай{{ъъ}}<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>, | население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Большой Яломан (село) | тс }} | год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Большой Яломан (село) | г }} | плотность = | национальный состав = [[алтайлар]] (100%) | конфессиональный состав = | этнохороним = }} '''Јаан Јаламан''' ({{Lang-ru|Большой Яломан}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Јаан Јаламан: јаан {{Lang-ru|большой}}; јалама {{Lang-ru|узкая полоса материи, ленты, которые повязывают на ветки деревьев}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Алама {{Lang-ru|яблоко}}<ref name="Топонимика"/>. Јал {{Lang-ru|грива коня}}<ref name="Топонимика"/>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тал ортозында, Теректиниҥ сыныныҥ тӱндӱк — кӱнчыгыш јанында, Кадынга Јаламанныҥ суузы киргенинде турат. Кырлары сӱрекей кайыр, каскак, јолдоры кату, Кыдынныҥ јанында кызык јерде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, [[Ӱлегем (суу)|Ӱлегемниҥ]], [[Јайлугуш (суу)|Јайлугуштыҥ]], [[Ийин (суу)|Ийинниҥ]] суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 905 метрге бийик<ref>[https://foto-planeta.com/np/35096/bolshoy-yaloman.html Большой Яломан]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476020 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Тооргы астаган учун<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 3 оромду: Јараттай, Меесте, Тӧс. Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 42 км. Јууктагы јурттар: [[Кыҥыраар]] (Кичӱ Јаламан), [[Ийин]]. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јаан Јаламан јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Кӱпчеген]]|| 31 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 68 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 270 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 360 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 694,0 км-деҥ ||11 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Мында јаткан улус јебреннеҥ бери мал азырап, кыра салатан, озогы субактар оны керелейт. Совет јаҥнаҥ озо алтайла кобы-јик сайын ӧзӧктиҥ ичиле чачыҥы јаткан. 1922 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Јаламанныҥ мӧҥкӱлери ажыра Теректиниҥ сындарын Иван Долгих ажып, [[Катанду]]да Александр Кайгородовтыҥ отрядын јоголткон. 1925 јылда јуртээлем артель «Кызыл-Мечин» тӧзӧлгӧн, кийнинде ол колхоз-миллионер боло берген. 1929 јылда јаҥы школ тудулган. 1934 јылда областьтыҥ Советтериниҥ VIII-чи съездинде колхоз «Кызыл-Мечин» мал азыраарыныҥ ӱстӱги бажы деп темдектелген. Колхоз бийик једимдерлӱ болгон. Јыгалаш Бабаева ла Тарал Ептеева Оҥдой аймактыҥ талдама койчылары болгон. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Большой Яломан (село)| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 246 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * эмчилик; * культураныҥ байзыҥы; * стадион; * библиотека; * почта. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Мӧҥкӱсалгыш (780,1168,1233,1241)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ташта јурамалдар (1233)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен тӱрк бичиктер (781)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Темир кыр. Байлу (825)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (890)Јаан Јаламан јурттыҥ кӱнбадыш јанында 25 км ыраакта, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2010 метрге бийикте Аржан суу бар ({{Lang-ru|источник, ключ}}). Ол республикан учурлу обьект<ref name="Ойношев свод"/>; Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јарлу улузы == == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20150905020805/http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Оҥдой аймактыҥ јурттары}} [[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] k6pakyi703ru5llrf6g1mvfnra1nyf3 0 7693 49282 49280 2026-08-26T15:17:36Z Radmir Far 339 tbd 49282 wikitext text/x-wiki {{delete|Алтай тилде эмес (не на алтайском языке)}} {{ЈЈЈ+Россия|Потеряевка|посёлок|lat_deg=52|lat_min=59|lat_sec=37.8|lon_deg=81|lon_min=51|lon_sec=41.7|CoordScale=5000|регион=Алтайский край|район=Мамонтовский район{{!}}Мамонтовский|вид поселения=Сельское поселение|поселение=Корчинский сельсовет|поселение в таблице=Корчинский сельсовет{{!}}Корчинский|дата основания=[[1818]]|первое упоминание=|прежние имена=''Потеряевский''|статус с=|площадь=|высота центра НП=|население={{ Население | Потеряевка (Мамонтовский район) | тс }}|год переписи={{ Население | Потеряевка (Мамонтовский район) | г }}|плотность=|агломерация=|национальный состав=|конфессиональный состав=|этнохороним=|почтовые индексы=658551, 658571|телефонный код=38537|цифровой идентификатор=|сайт=|язык сайта=}} = Потеряевка = '''Потеряевка''' — Россияныҥ Алтай крайында, Мамонтовский аймакта турган поселок. Корчинский сельсоветтиҥ курамына кирет. == География == Поселокто бир ле улица бар — Мария Лапкинадыҥ улицазы. == Топонимика == Потеряевка деп поселокко келип турар болгон туулардыҥ бириниҥ фамилиязына, Потеряевтарга, аталып калган.[2] == История == 1818 чылда тургузылган. 1928 чылда Потеряевский поселок 81 хозяйстводон турган, ондо башкызы русьтер болгон. Административный отношениеде Сибирский крайдыҥ Каменский округыныҥ Куликовский аймагыныҥ Уральский сельсоветтиҥ курамында болгон.[3] 1991 чылдыҥ 14 майында протоиерей Иоаким Лапкин Потеряевканы кайра тургузарга келген эмеш, биринчи палатканы тургузуп койгон. 1991 чылдыҥ 18 майында Виталий Устинов келген. 1992 чылдыҥ 23 мартында № 47 чечимле Потеряевка поселогы кайрадан поселок статусын алган. Аны кайра тургузар туралы чечимди Алтай крайыныҥ мурдагы губернаторы А. А. Суриков кол койгон. 1995 чылдыҥ 21 июлинде Алтай крайыныҥ Юстиция башкарузы № 117 каттооло Потеряевка поселогында Никомидияныҥ священномучениги Анфимниҥ атынан православный общинаны каттаган. 1995 чылдыҥ 1 декабринде № 622 каттооло общественный организация — Потеряевка поселогыныҥ айылдык общиназы — катталган.[4] 1996 чылдыҥ 5 апрелинде № 139 каттооло ыйык мученик Климент Анкирскийдиҥ атынан балдардыҥ эмгек православный лагерь-станы катталган.[5] 2016 чылда лагерь көп санныҥ бузулууларынан улам жабылган.[6][7] Лагерь турган жерде «кедей лагерлердиҥ музей-комплекси» тургузылган.[8][9] Лагерь өзү башка формада иштеп турар: балдар ата-энелери-биле айылдагы үйлерде жашайт, муну закон тыюу салбайт.[10][11] Лагерь жөнүндө «Златоуст из Потеряевки»[12] эмеш «Предчувствие»[13] фильмдери тартылган. == Эл == {| class="wikitable" !Чыл ! align="right" |Эл саны |- |1926 | align="right" |345 |- |1997 | align="right" |36 |- |1998 | align="right" |39 |- |1999 | align="right" |38 |- |2000 | align="right" |45 |- |2001 | align="right" |33 |- |2002 | align="right" |47 |- |2003 | align="right" |50 |- |2004 | align="right" |47 |- |2005 | align="right" |50 |- |2006 | align="right" |36 |- |2007 | align="right" |39 |- |2008 | align="right" |38 |- |2009 | align="right" |45 |- |2010 | align="right" |33 |- |2011 | align="right" |47 |- |2012 | align="right" |50 |- |2013 | align="right" |53 |} === Национальный состав === 2002 чылдыҥ Бүткүл Россияныҥ эл санаазыныҥ результаттарына келиштире, элдиҥ национальный составында русьтер 98 % болгон.[17] == Инфраструктура == Потеряевка поселогында церковь, школа (Корчинский орто общеобразовательный школаныҥ филиалы), фельдшерский пункт бар. 16 үй, 12 мончо, 12 колодец тургузылган, электр жарыгы киргизилген. Поселокто таксофон бар (№ 1 үйдиҥ жанында, абоненттиҥ номери 3858329498). 658551 номерли почта бөлүгү Корчино айылында орналаскан. 2022 чылдыҥ март айына келиштире, Потеряевкада 18 үйди тейлейт. 658571 номерли бөлүк Буканское айылында орналаскан эмеш, 3 үйди тейлейт.[18] Чындыкта айыл бир православный община болуп, аны бир туугандар — протоиерей Иоаким Лапкин эмеш мирянин Игнатий Лапкин — башкарып турат.[19] Игнатий Лапкин YouTube-та активный канал алып барат. == Транспорт == Потеряевка Барнаулдан 200 километр алыста орналаскан. А-321 «Барнаул — Кулунда» автожолунан айыл жакка бурулуш бар. Корчинотон Потеряевкага талаа жолу барат. Аба ырайы начар болгондо, бу жолдо жүрүүгө болбой калат. Кышкы мезгилде айылдын тургундары автомобильдерин Корчинодо калтырып, андан ары башка транспорт-биле барышат. Поселоктон 3 километр алыста Подстепный темир жол станциязы бар. Ондо шаарлар аразына жүрер поезддер токтойт. == Белгилүүлүгү == Поселок Игнатий Тихонович Лапкинниҥ, оныҥ YouTube-каналы эмеш өзү жарыялаган миссионерлик иштери арқазында белгилүү болгон.[20] [[Категория:Алфавит аайынча јурттардыҥ аттары]] l0eqgnalbr2ww0pdz2xm77ydvibh8rf 10 7695 49283 2026-08-26T17:57:25Z Frhdkazan 290 Јаҥы бӱк: "Lago Coldai 6.jpg" 49283 wikitext text/x-wiki Lago Coldai 6.jpg lk4kk7b22fwbsdxubi1bprxm9l35qyl