Википедия
altwiki
https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Медиа
Аҥылу
Шӱӱжӱ
Туружаачы
Туружаачыны шӱӱжери
Википедия
Википедияти шӱӱжери
Файл
Файлды шӱӱжери
MediaWiki
MediaWiki-ни шӱӱжери
Ӱлекер
Ӱлекерди шӱӱжери
Болуш
Болушты шӱӱжери
Категория
Категорияны шӱӱжери
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модульды шӱӱжери
Event
Event talk
Балыкту Јул
0
137
49344
48989
2026-09-13T22:39:01Z
DLysenko97
4542
49344
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
|статус = Јурт
|русское название = Балыкту Јул
|оригинальное название = {{lang-ru|Балыктуюль}}
|герб =
|флаг =
| изображение =Балыктуюль.jpg
| описание изображения = Балыкту Јул
| lat_deg = 50 |lat_min =45 |lat_sec =21
| lon_deg = 88 |lon_min =2 |lon_sec =22
| CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
| CoordScale = 30000
|страна = Россия
|регион = Алтай Республика
|район = Улаган аймак
|район в таблице = Улаган аймак{{!}} Улаган
|вид поселения = Јурт јеезе
|поселение = Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези
|поселение в таблице = Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези{{!}}Балыкту Јулдыҥ
|внутреннее деление =
|вид главы =
|глава =
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена =
|статус с =
|площадь =
|вид высоты =
|высота центра НП = 1407<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат = кезем-континентал
|население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Балыктуюль | тс }}
|год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Балыктуюль | г }}
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = [[алтайлар]] 71 %, <br>[[телеҥиттер]] 28 %(2002)<ref name="Коряков"/>
|конфессиональный состав =
|часовой пояс =
|телефонный код = 38845
|почтовый индекс =
|почтовые индексы =
|автомобильный код =
|цифровой идентификатор =
|цифровой идентификатор 2 =
|категория в Commons =
|сайт =
}}
'''Балыкту Јул''' ({{Lang-ru|Балыктуюль}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
== Этимологиязы ==
Балыкту Јул {{Lang-ru|рыбный омут}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, Улаганныҥ тайгаларыныҥ ортозында, [[Тужар (суу)|Тужар]] ла [[Кызылташ (суу)|Кызыл-Таштыҥ]] сууларыныҥ јанында, [[Улаган|Улаганнаҥ]] 15 км тӱндӱктей, [[Кату-Јарыктыҥ боочызы]] јаар јолдо турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1407 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35117/balyktuyul.html Балыктуюль (Балыкту Јул])</ref>.
=== Климады ===
Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот.
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген.
Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ.
=== Аҥ-куштары ===
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат: пелядь, чараган ла форель.
=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырлар кайыр, каскак, тыт, чиби ле мӧш агашла бӱркелген, тӱштӱктей јаны тас, агаштары ондо мында ла јик сайын. Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга растения РА 2017"/>.
=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 23 ором: Курганду кош ором, Кызыл-Таш деп кош ором, Пазырыкск деп кош ором, Тужар деп кош ором, Бак-балык ла о.ӧ.
«[[Балыкту Јул]] — [[Акташ]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу — Улаганныҥ трагы.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Балыкту Јул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Балыкту Јул]]|| 0 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] || 16 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||430 км / 340 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||520 км / 430 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||71 км
|}
== Тӱӱкизи ==
Јурт 1899 јылда тӧзӧлгӧн. Бу ла јылда мында Агару Пантелеймонныҥ серкпези тудулган. 1929 јылда серкпе кезиктей бызылган, јабылган. 1999 јылда серкпе ойто орныктырылып јадала, кӱйген, ачылбаган. 2006 јылда јазаган кийнинде ачылала, эмди иштеп јат.
== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Балыктуюль|Столбцов=18}}
== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1409 кижи болгон, олордыҥ 71 % [[алтайлар]], 28 % [[телеҥиттер]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.
Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* АЗС;
* стадион;
* культураныҥ байзыҥы;
* музей;
* почта;
* магазин;
* турбаза.
</div>
== Экономиказы ==
Туризм. Јылкы, ийнектер ле оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (1677) (1985 ј., Јеҥӱниҥ оромы, д.9)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610033971 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605289879 }}</ref>.
=== Археологиялык ===
* Эпонимдӱ кереес (Пазырыкта скифтердиҥ культуразы)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јуруктар (петроглифтер) (1584)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен кургандар (1579,1582,1583)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куртту Кӧл , Адыкайлардыҥ јебрен јурты<ref name="Ойношев свод"/>;
* Колбажы јебрен корум (1609)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыштар (1585,1586,1609,1738)<ref name="Ойношев свод"/>.
=== Ар-бӱткендик ===
* Јалбак-Кайа туу (1610)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тужар суу (1639), Кызыл-Таш суу(1633)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу. Кулузын (1617) Балыкту јул ла Балыкчыныҥ ортозында<ref name="Ойношев свод"/>;
* Балыкту Јулдыҥ боочызы (1696)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px">
File:Balyktuyul 013 6393.jpg|Балыкту Јул јурт
File:Пазырыкские курганы 04.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Pazyryk barrows.jpg | Пазырыктыҥ курганы
File:Пазырыкский курган.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Пазырыкские курганы 01.jpg|Пазырыктыҥ курганы
File:Пазырыкские курганы 02.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
</gallery>
== Јарлу улузы ==
* [[Ортонулов, Игнат Иванович]] (15.03.1933 ч.j.) — Алтайдыҥ јурукчызы, график, Арасей јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ турчызы ла нерелӱ јурукчызы.
* [[Санина, Наталья Николаевна]] (28.01.1961 ч.j.) — прозаик, Арасей бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, Арасей журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы.
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
* [http://galt-auto.ru/publ/89-1-0-850 Улаган.]
* [https://web.archive.org/web/20231111083233/https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/439-s-ulagan. Улаган. Алтай туристский.]
* {{книга
|автор = Т. В. Вдовина, Т. И. Злобина, М. В. Танакова
|часть =
|заглавие = Алтай. Путешествие по Чуйскому тракту
|оригинал =
|ссылка =
|издание =
|место = Барнаул
|издательство = Пять плюс
|год = 2006
|том =
|страницы = 106—107
|страниц = 238
|isbn = 5-9900731-1-9
}}
{{Тыш тайантылар}}
{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
5clyt8qcvobr2sg4tzdsi1xzer9434q
Кайсын
0
181
49346
45753
2026-09-13T23:15:00Z
DLysenko97
4542
49346
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
|статус = Јурт
|русское название = Кайсын
|оригинальное название = {{lang-ru|Кайсын}}
|герб =
|флаг =
| изображение =
| описание изображения =
|lat_deg = 50.951200
|lon_deg = 84.592751
|CoordScale =
|страна = Россия
|регион = Алтай Республика
|район = Кан-Оозы аймак
|район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
|вид поселения = Јурт јеезе
|поселение = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
|поселение в таблице = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӧзӱлдиҥ
|внутреннее деление =
|вид главы =
|глава =
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена =
|статус с =
|площадь =
|вид высоты =
|высота центра НП = 951 <ref name="geonames"/>
|климат = орто-континентал
|население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кайсын |тс}}
|год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кайсын |г}}
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = [[алтайлар]] 95 %<ref name="Коряков"/>
|конфессиональный состав =
|часовой пояс =
|телефонный код = 38841
|почтовый индекс =
|почтовые индексы =
|автомобильный код =
|цифровой идентификатор =
|категория в Commons =
|сайт =
}}
'''Кайсын''' ({{Lang-ru|Кайсын}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.
== Этимологиязы ==
Кайсын {{Lang-ru|граница}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарышка]] [[Ортулак (суу)|Ортулак]] ла [[Кичӱ-Кайсын (суу)|Кичӱ-Кайсынныҥ]] суулары киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 951—1190 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1504097/kaysyn.html|title=Kaysyn|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref>
<ref>[https://foto-planeta.com/np/35137/kaysyn.html Кайсын.]</ref>.
=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ башталып, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире болот. [[Чаган айда]] тыҥыда соок −35..-40 °C једет. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] ала [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет. Ортоайлык температура +19..+20 °C кире бар. Кейдиҥ чыгыныҥ ортојылдык кеми 700—750 мм, салкынныҥ тӱргени 4,5 м/с.
=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.
=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларда кӧп јарымы тыт, чиби ле мӧш агаштар ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Суујакалай кайыҥ, тал, каргана ла јыраалар, беле, тайалар бар. Ак-јалаҥда башка-башка ӧлӧҥдӧр: балузын, ийт-таман, кабый, кымыскайак ла самын-ӧлӧҥ ӧзӱп јат. Јӱзӱн-јӱӱр чечектер јайла кожо јайылат: калаш-чечек, кӧкпаш, кӱн-келди, буланат, бастый, аркада јердиҥ јиилегинеҥ: бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат таркаган.<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.
=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 89,17 га. Кайсын јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 682 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 137 м. Јуртта 3 ором: Олјондо, В. И. Тишкишевтиҥ, Тӧс.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 7,635 км.
«[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдоҥ сол јанындӧӧн туура чыгат. Кайсынга јетире јолдыҥ идентификациялык темдеги 84К-058<ref>[https://wikimapia.org/street/18664834/ru/84К-58 Региональная трасса 84К-058]</ref>, узуны 0,48 км) јолдо турат<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.
«[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп (идентификационный темдеги 84К-109<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.017636&lon=84.395256&z=14&m=w&search=84К-109/ Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,055 км) регионал учурлу кӧӧлик јолго кирет.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кайсын јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кӧзӱл]] || 10 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 13 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 220 км, 290 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 280 км 310 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||140 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 110 км
|}
== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кайсын }}
Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет.
== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 245 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* магазин.
</div>
== Экономиказы ==
Јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1364—1369)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.
=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..);
* Тоҥмок суу(..);
* Боочы (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.
== Јарлу улузы ==
* [[Тишкишев, Василий Ижеевич|Тишкишев В. И.]] (14.05.1963—) — артист, ӱредӱчи, Горно-Алтайский педучилищени божоткон (1979), Сугаш јуртка школдо ӱредӱчи болуп иштеп барган. 1991 јылдаҥ ала «Алтай» деп бије ансамбльда иштеген. Горно-Алтайсктыҥ госфилармониязыныҥ башкараачызы болгон (2000). Василий Ижеевич ус колду, агаш-таштаҥ эдимдер эдетен кижи болгон<ref>Тишкишев В. И.[https://web.archive.org/web/20231111114439/http://ww25.exponat.online/exhibit/10543974/?subid1=20231111-2244-395a-9de0-7af73dbd055b]</ref>.
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]
{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
hvij47emqfgvppo9p5k5lsva0nywfns
Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)
0
200
49347
45574
2026-09-13T23:15:32Z
DLysenko97
4542
49347
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
|статус = Јурт
|русское название = Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)
|оригинальное название = {{lang-ru|Озёрное (Усть-Канский район)}}
|герб =
|флаг =
| изображение =
| описание изображения =
|lat_deg = 50.998132
|lon_deg = 84.764330
|CoordScale =
|страна = Россия
|регион = Алтай Республика
|район = Кан-Оозы аймак
|район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
|вид поселения = Јурт јеезе
|поселение = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
|поселение в таблице = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӧзӱлдиҥ
|внутреннее деление =
|вид главы =
|глава =
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена =
|статус с =
|площадь =
|вид высоты =
|высота центра НП = 1088<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат = орто-континентал
|население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Озёрное (Усть-Канский район) |тс}}
|год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Озёрное (Усть-Канский район) |г}}
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = алтайлар 100%<ref name="Коряков"/>
|конфессиональный состав =
|часовой пояс =
|телефонный код = 38841
|почтовый индекс = 649450
|почтовые индексы =
|автомобильный код =
|цифровой идентификатор =
|категория в Commons =
|сайт =
}}
'''Кара-Суу''' ({{Lang-ru|Озерное}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.
== Этимологиязы ==
Кара-Суу {{Lang-ru|незамерзающий источник}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш јанында, Канныҥ сазыныҥ јаказында, кӧлдӧҥ ыраак јокто турат. Кара-Сууныҥ кӧли тыҥ ла јаан эмес, балык јок. Айландыра ачык чӧл јалаҥ јерлер.
Кӧлди айландыра састып калган. Ырак јокто Алмысту-Боом, [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ]] јарадында. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1088 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35139/ozernoe.html Озерное (Усть-Канский район).]</ref>.
=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—500 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.
=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларды, аркаларды кӧп сабада тыт агаш бӱркейт, бийиктей мӧш, суујараттай тал, чиби ле кайыҥ, каргана ӧзӧт. Меесте тегенек, маҥыр, јонјолой, кылбыш, кӧжнӧ.
Ачык јалаҥ јерде јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, јыраа бар: адарткы, ай-каајы, айу-сырга, алаҥуш, балтырган, баргаа, буланат, бастый ла о.ӧ. Састу јерде кыйгак ӧлӧҥ, јеҥес, кулузын, ийттырмак, кылганак таркаган<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru| маральник}}), алтын-тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.
=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 58,8 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 27,5 га, јонго керектӱ тудумдар 0,81 га, ээлемдӱ јерлер 0,47 га, окылу јерлер 11,99 га, аҥыланган 13,13 га, ӧскӧ јерлер, текши јерле кожо 4,9 га<ref name="Генплан Козульское СП"/>.
Кара-Суу јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 700 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 936 м<ref>[https://al.2rus.org/ozernoe_ust-kanskiy_rayon/karta/ Карта села Озерное.]</ref>. Јуртта 3 ором: Казаковтыҥ, Кыдрашевтиҥ, Јаҥы<ref>[https://mapdata.ru/altay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,43 км<ref name="Генплан Козульское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Козульское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610084610 }}</ref>.
Кара-Суу јуртка једетен «[[Кӧзӱл]] — [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]]»(19 км) деп јол ло регионал учурлу «[[Кан-Оозы]] — [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]]» деп јолдор бар (идентификационный темдеги 84К-110<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.966520&lon=84.773946&z=14&m=w&search=84К-110/ Региональная трасса 84К-110]</ref>, узуны 8 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кара-Суу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кӧзӱл]] || 19 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 9 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 210 км, 280 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||270 км, 300 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||130 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 120 км
|}
== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Озёрное (Усть-Канский район)}}
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.
== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 162 кижи болгон, олордыҥ 100 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин.
</div>
== Экономиказы ==
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (1431)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум, Сары-Кобы деп јерде (1446)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.
=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу;
* Тоҥмок суу;
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=7 widths="245px" heights="200px">
Файл:Jурттыҥ бажы.jpg|Jурттыҥ кирер алдына соктырткан jурук
Файл:Jурттыҥ бажы1.jpg|Кееркедип эткен jурттыҥ ады
Файл:Казаков Т. Т. адыла адалган ороомныҥ кöргÿзÿзи.jpg|Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ ат-нерелÿ туружаачызыныҥ Казаков Т. Т. адыла адалган ороом
Файл:Jурттыҥ клубы.jpg|Jурттыҥ клубы
Файл:Пилорама.jpg|Агашла иштеер ээлем
Файл:Уй-малаштыҥ ээлеми.jpg|Уй-малаштыҥ ээлеми
</gallery>
== Јарлу улузы ==
* [[Кыдрашев, Чот Кыдрашевич|Кыдрашев Ч. К.]] (05.01.1914—23.02.1997) — Совет ӧйдӧ политик, Горно-Алтайскта облисполкомдо иштеген (1944—1948)<ref>Кыдрашев Ч. К.[https://nbra.ru/images/news/2021/05/kydrashev-chet-kydrashevich.pdf]</ref>.
* [[Темеев,Сергей Сарыевич|Сергей Темеев]] (07.03.1957) — журналист, ''Восточно-Сибирский институт культуры'' божоткон (1981,Улан-Удэ), ИТАРТАСС-тыҥ корреспонденти (20 јыл, 90-чы јылдар, Москва), Эл Курултайдыҥ пресссекретари (1993—1997), Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ журналисти (2007)<ref>Темеев С. С.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]</ref>.
* [[Немцев, Иван Трифонович|Немцев И. Т.]] (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (''высшей категории'') болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ ''Мастера спорта международного класса'', 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион ''«Легенда гиревого спорта»'', Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи-2014»), ''«За заслуги в развитии физической культуры и спорта»'', ''«Отличник физической культуры и спорта»'', орден ''«Крылатого Льва»'', спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу<ref>Немцев И. Т.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]</ref>.
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]
{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
h0h01zkxuw2j2c3xzyh6idc5bdcnbbd
Кӧзӱл
0
254
49345
48425
2026-09-13T23:12:55Z
DLysenko97
4542
/* Этимологиязы */
49345
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
|статус = Јурт
|русское название = Кӧзӱл
|оригинальное название = {{lang-ru|Козуль}}
|герб =
|флаг =
| изображение =
| описание изображения =
|lat_deg =
|lon_deg =
|CoordScale =
|страна = Россия
|регион = Алтай Республика
|район = Кан-Оозы аймак
|район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
|вид поселения = Јурт јеезе
|поселение = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
|поселение в таблице = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӧзӱлдиҥ
|внутреннее деление =
|вид главы =
|глава =
|дата основания =
|первое упоминание =
|прежние имена =
|статус с =
|площадь =
|вид высоты =
|высота центра НП = 968 <ref name="geonames"/>
|климат = орто-континентал
|население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Козуль (Республика Алтай) |тс}}
|год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Козуль (Республика Алтай) |г}}
|плотность =
|агломерация =
|национальный состав = 100 % [[алтайлар]]<ref name="Коряков"/>
|конфессиональный состав =
|часовой пояс =
|телефонный код = 38841
|почтовый индекс = 649462
|почтовые индексы =
|автомобильный код =
|цифровой идентификатор =
|категория в Commons =
|сайт =
}}
'''Кӧзӱл''' ({{Lang-ru|Козуль}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.
== Этимологиязы ==
Кӧзӱл {{Lang-ru|Козуль}}.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ]] суузына [[Мӧндӱр-Соккон (суу|Мӧндӱр-Сокконныҥ]] суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 968 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1502210/kozul.html|title=Kozul'k|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35138/kozul.html Козуль].</ref>.
=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, [[Чаган ай|чаган айдыҥ]] ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуып јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. [[Јаан изӱ ай]]да +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор.
=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.
=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.
«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>.
=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 124,4 га<ref name="Генплан Козульское СП"/>. Кӧзӱл јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 905 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 313 м<ref>[https://al.2rus.org/kozul/karta/ Карта села Козуль.]</ref>. Јуртта 6 ором: М.Ялбаковтыҥ, Т.Казаковтыҥ, В. Д. Папитовтыҥ (колхозтыҥ председателиниҥ адыла<ref>{{Cite web |title=Муниципальное образование «Усть-Канский район» — История Усть-Канского района<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://ustkan.gov04.ru/opisanie-rayona |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331132100/http://ustkan.gov04.ru/opisanie-rayona |archivedate=1554038460 |deadlink=yes |accessdate=1605650945 }}</ref>), Модоровтыҥ, Јииттердиҥ, Ак-Сала ӧзӧктӧ ором<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-kozul/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Кӧзӱлдиҥ јурт ичинде јолдорыныҥ узуны 17,807 км<ref name="Генплан Козульское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Козульское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610311047 }}</ref>.
Кӧзӱлге једерге ӱч јол бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧзӱл]]; [[Шабалин]] — Себиниҥ боочызы — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧзӱл]]; Алтай крайдаҥ келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧзӱл]]. «[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп јолдыҥ 4-чи километринде (идентификационный темдеги 84К-109<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.017636&lon=84.395256&z=14&m=w&search=84К-109/ Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,055 км) оҥ јаныдӧӧн регионал учурлу јол башталат «Кӧзӱлге айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-59<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.958547&lon=84.686818&z=14&m=w&search=84К-59/ Региональная трасса 84К-59]</ref>, узуны 2,2 км), јолдыҥ ӱсти сай-кумак<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кӧзӱл јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 10 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 220 км, 280 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||270 км, 300 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||140 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 120 км
|}
== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Козуль (Республика Алтай)}}
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.
== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 534 кижи болгон, 100 % алтайлар, ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ сады;
* интернат;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин.
</div>
== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1970, Т.Казаковтыҥ оромы,16А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609465127 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605302375 }}</ref>.
=== Археологиялык ===
=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу;
* Тоҥмок суу.
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
== Јарлу улузы ==
* [[Матин, Александр Викторович|Матин А. В.]] ([[1956]]—[[2000]]) — журналист, ӱлгерчи, ӱредӱчи, альпинист<ref>Центр Азии. А.Матин[http://www.centerasia.ru/issue/2001/3/4976-aleksandr-matin-ya-vozvraschayus-k.html]</ref>.
* [[Папитов, Евгений Васильевич|Папитов Е. В.]] ([[1962 јыл]]да [[кӱӱк айдыҥ 29 кӱни]]нде) — артист, [[Россия|Россияныҥ]] театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] нерелӱ артизи<ref>Папитов Е. В.[https://web.archive.org/web/20220628125725/http://www.dramteatr04.ru/personalii/sample-sites-2]</ref>. Кеендиктиҥ Красноярскта институдыныҥ актеский факультедин божодоло ([[1988]]), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда ижин баштаган. «Блистающая звезда» деп кӧрӱниҥ лауреады (2008,2011), Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ премиязыныҥ канча катап лауреады ([[2014]], [[2019]]), культураныҥ министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан, јайаандык ижинде 70-неҥ артык роль<ref>Грани таланта. Звезда Алтая[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/04/evgenij-papitov-grani-talanta/]</ref>.
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
iqdq47w9yhymgpube72bi592pd88szz
Кочкор айдыҥ 17 кӱни
0
2397
49348
48089
2026-09-14T01:00:37Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
49348
wikitext
text/x-wiki
{{Кочкор ай}}
'''Кочкор айдыҥ 17 кӱни''' ({{lang-ru|17 февраля}}) — [[григориан кӱнтизӱ]]де јылдыҥ 48 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 317 кӱн арткан (високосный јылда 318 кӱн).
Кочкор айдыҥ 17 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча [[1582 јыл|1582]] јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — [[Кочкор айдыҥ 17 кӱни|кочкор айдыҥ 17 кӱни]] григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда [[юлиан кӱнтизӱ]]ле кочкор айдыҥ 4 кӱни болгон<ref>XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу [https://web.archive.org/web/20210521104114/http://direct-time.ru/index.php?id=12 конвертер датла] тузаланарга јараар.</ref>.
== Байрамдар ==
=== Калыктардыҥ ===
* {{Сербияныҥ маанызы}} [[Сербия]]
*: {{ Косовоныҥ маанызы|18px}} бойы јарлаган «[[Республика Косово]]» — «Јайымдалганныҥ кӱни»<ref>{{cite web
|url = http://www.timeanddate.com/holidays/kosovo/independence-day
|title = Independence Day of the Republic of Kosovo in Kosovo
|accessdate = 2021-04-19
|lang = en
|website = timeanddate.com
|archive-date = 2020-09-27
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200927143333/https://www.timeanddate.com/holidays/kosovo/independence-day
|deadlink = no
}}</ref>.
* {{Россияныҥ маанызы}} [[Россия]] — Российский студенческий отрядтардыҥ кӱни<ref>{{Cite web|date = 2015-02-21|title = Указ Президента РФ № 86|url = http://kremlin.ru/acts/news/47723|website = kremlin.ru|access-date = 2016-02-06|archive-date = 2016-02-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160224170504/http://kremlin.ru/acts/news/47723|deadlink = no}}</ref>
* {{Јебрен Римниҥ маанызы}} [[Древний Рим]] — Квириналии, Квирин кудайдыҥ кӱни.
=== Кудайлык ===
==== [[Файл:Christian cross.svg|12px]] Католицизм ====
* агару Алессио Фалькониериниҥ эземи;
* агару Констабилистиҥ эземи;
* Финтан Клоненахскийдиҥ эземи.
==== [[Файл:OrthodoxCross(black,contoured).svg|12px]] Православие<ref name="azb">[http://azbyka.ru/days/2018-02-17 Старый стиль, 4 февраля, Новый стиль 17 февраля, суббота]// Православный церковный календарь</ref> ====
* преподобный Исидор Пелусиотскийдиҥ эземи ({{Јыл|436}}—{{Јыл|440}} ј.киреде);
* благоверный великий князь [[Юрий Всеволодович|Георгий (Юрий) Всеволодович Владимирскийдиҥ]] эземи ({{Јыл|1238}}), основателя [[Нижний Новгород|Нижнего Новгорода]];
* преподобный Кирилл Новоезерский (Новгородский) эземи ({{Јыл|532}});
* священномученик Мефодий (Краснопёров), епископ Петропавловскийдиҥ эземи ({{Јыл|1921}});
* мученик [[Иадор]]дыҥ эземи (III в.);
* священномученик Аврамий, епископ Арвильскийдиҥ эземи (ок. {{Јыл|344}}—{{Јыл|347}})
* преподобный Николай Студиттиҥ эземи ({{Јыл|868}});
=== Бу кӱнде чыккандарга ат ===
* Католический: Алексис, Констабилис, Финтан.
* Православный: [[Авраамий]], [[Александр]], [[Алексей]], [[Андрей]], [[Анна (имя)|Анна]], [[Аркадий]], [[Борис]], [[Василий]], [[Георгий]], [[Дмитрий]], [[Эвагрий|Евагрий]], [[Евстафий]], [[Екатерина]], Иадор, Иасим, [[Иван]], [[Иосиф]], [[Исидор]], [[Кирилл (имя)|Кирилл]], Коприй, [[Мария (имя)|Мария]], [[Мефодий]], [[Михаил]], [[Николай]], [[Пётр]], Рафаила, [[Серафим]], [[Сергей]], Фалалей, [[Феоктист]], [[Фёдор]], [[Юрий]]<ref>{{Cite web |url=http://days.pravoslavie.ru/ |title=Православный Церковный календарь |access-date=2011-02-28 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304223135/http://days.pravoslavie.ru/ |deadlink=no }}</ref>
== Керектер ==
=== Алтай Республика ===
=== Калыктар ортодо ===
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[1600 јыл|1600]] — светский суд Джордано Бруноны [[Рим]]де, Кампо деи Фиори, Чечектердиҥ тепсеҥинде кӱйдӱрер деп јӧптӧгӧн.
* [[1720 јыл|1720]] — [[Испания]] ла Четверной союзтыҥ ороондорыла кожо Гаагский договор тургускан, четверной альянста јуу токтогон.
* [[1740 јыл|1740]]
** [[Санкт-Петербург]]та соок минус 40 °C тӱшкен.
** [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] князь [[Голицын, Михаил Алексеевич|Михаил Голицын]] ла калмык укту [[Буженинова, Авдотья Ивановна|Авдотья Буженинованыҥ]] ''Кокыр тойы'' болордо, ӧнӧтийин ''Тош тура'' туткандар.
=== XIX чак ===
* [[1814 јыл|1814]] — [[Наполеон I]] граф Пален башкарган орус черӱни Морманныҥ јанында оодо соккон.
* [[1852 јыл|1852]] — Санкт-Петербургта Дворцовый набережныйда баштапкы катап бастыра улуска «[[Эрмитаж]]» музей ачылган.
* [[1855 јыл|1855]] — Крымда јуу: орус черӱ Евпаторияга табарып, колго алып болбогон.
* [[1880 јыл|1880]] — Александр II императорды бежинчи катап ӧлтӱрерге сананган. [[Зимний дворец|Зимний дворецте]] Санкт-Петербургта ӧрт башталган, от туткан кижи Халтурин Степан.
=== XX чак ===
* [[1935 јыл|1935]] — Совнарком СССР ла ЦК ВКП(б) «Об организации Всесоюзной сельскохозяйственной выставки в Москве» деп постановление чыгарган.
* [[1943 јыл|1943]] — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]]: Павлоградский тӱймеен подпольщиктерге удура, итальян гарнизонды јеҥип, совет черӱ калага кирген.
* [[1944 јыл|1944]] — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]]: Корсунь-Шевченковский операция божогон.
* [[1947 јыл|1947]] — радиостанция «Голос Америки» Советский Союзка берилтелер ӧткӱрип баштаган.
* [[1972 јыл|1972]] — СССР-дыҥ Билим Академиязыныҥ билим-шиҥжӱ вычислительный тӧс јери тӧзӧлгӧн.
* [[1983 јыл|1983]] — «день рождения» Ада деп программированиениҥ тили табылган.
* [[1993 јыл|1993]] — [[Россия|Россияда]] РАО «Газпром» тургузылган.
=== XXI чак ===
* [[2008 јыл|2008]] — [[Республика Косово|Республика Косоводо]] парламент Косовоны [[Сербия|Сербидаҥ]] камааны јок јайым болгонын јарлаган.
== Бу кӱнде чыккандар ==
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[624 јыл|624]] — У Цзэтянь ([[705 јыл|705]] ј.бож.), кыдат каан.
* [[1723 јыл|1723]] — Тобиас Майер ([[1762 јыл|1762]] ј.бож.), немец картограф ла астроном, [[Ай (спутник)|Айдыҥ]] јолын шиҥдеген.
* [[1740 јыл|1740]] — Орас Бенедикт де Соссюр ([[1799 јыл|1799]] ј.бож.), швейцар геолог, ботаник ле альпинист.
* [[1752 јыл|1752]] — Фридрих Максимилиан фон Клингер ([[1831 јыл|1831]] ј.бож.), немец ӱлгерчи ле бичиичи, в Арасей Империяныҥ генерал-лейтенанты.
* [[1754 јыл|1754]] — Николя-Тома Боден ([[1803 јыл|1803]] ј.бож.), француз јорыкчы, моряк, Австралияныҥ шиҥжӱчизи, француз Австралия јаар экспедицияныҥ туружаачызы ([[1800]]—[[1804]]).
* [[1781 јыл|1781]] — Рене Лаэннек ([[1826 јыл|1826]] ј.бож.), француз врач, один из основоположников медицинада клинико-анатомический методты баштагандардыҥ бирӱзи, стетоскопты эткен.
* [[1796 јыл|1796]] — Филипп Франц фон Зибольд ([[1866 јыл|1866]] ј.бож.), немец естествоиспытатель ле Японияныҥ шиҥжӱчизи.
=== XIX чак ===
* [[1838 јыл|1838]] — Фёдор Бейльштейн ([[1906 јыл|1906]] ј.бож.), россий химик-органик, јарлу «Справочник Бейльштейнаныҥ» авторы.
* [[1859 јыл|1859]] — [[Гамалея, Николай Фёдорович|Николай Гамалея]] ([[1949 јыл|1949]] ј.бож.), россий ле совет врач, микробиолог ло эпидемиолог, академик.
* [[1860 јыл|1860]] — Григорий Грумм-Гржимайло ([[1936 јыл|1936]] ј.бож.), орус совет географ, зоолог, орто Азияныҥ шиҥжӱчизи.
* [[1862 јыл|1862]] — Мори Огай ([[1922 јыл|1922]] ј.бож.), јопон бичиичи, тӱӱкичи, критик ле кӧчӱреечи. Имперскои академия художествтиҥ баштапкы президенти ([[1919 јыл|1919]]—[[1922 јыл|1922]], эмдиги [[Японская академия искусств]]).
[[Файл:Father Georgi Apollonievich Gapon1.jpg|thumb|100px|''[[Гапон, Георгий Аполлонович|Георгий Гапон]]'']]
* [[1870 јыл|1870]] — Георгий Гапон ([[1906 јыл|1906]] ј.ӧлтӱрткен), орус православный священник, проповедник, политикалык ишчи.
* [[1888 јыл|1888]] — [[Штерн, Отто|Отто Штерн]] ([[1969 јыл|1969]] ј.бож.), немец ле американ физик, лауреат Нобельдиҥ сыйын алган ([[1943 јыл|1943]]).
* [[1890 јыл|1890]] — Роналд Фишер ([[1962 јыл|1962]] ј.бож.), британ естествоиспытатель, эмдиги ӧйдиҥ статистиказын тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи.
* [[1900 јыл|1900]] — [[Аносов, Николай Павлович|Николай Аносов]] ([[1962 јыл|1962]] ј.бож.), орус совет дирижёр, таскадаачы, дирижированиениҥ тӱӱкичизи ле теоретиги, композитор, пианист.
=== XX чак ===
* [[1901 јыл|1901]] — [[Барто, Агния Львовна|Агния Барто]] ([[1981 јыл|1981]] ј.бож.), совет бичиичи балдарга ӱлгерлер бичиген , киносценарист, радиоведущий<ref>{{Cite web |title=А.Барто. Культура РФ. |url=https://www.culture.ru/literature/poems/author-agniya-barto. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111132042/https://www.culture.ru/literature/poems/author-agniya-barto. |archivedate=1699708842 |deadlink=yes |accessdate=1696852811 }}</ref>
* [[1907 јыл|1907]]
** [[Абалаков, Евгений Михайлович|Евгений Абалаков]] ([[1948 јыл|1948]] ј.бож.), совет скульптор ло альпинист.
** [[Кедрин, Дмитрий Борисович|Дмитрий Кедрин]] ([[1945 јыл|1945]] ј.бож., орус совет ӱлгерчи, кӧчӱреечи, журналист.
* [[1910 јыл|1910]] — [[Мендельсон, Альфред|Альфред Мендельсон]] ([[1966 јыл|1966]] ј.бож.), румын композитор, дирижёр ло таскадаачы.
* [[1922 јыл|1922]] — [[Медынский, Сергей Евгеньевич|Сергей Медынский]] ([[2014 јыл|2014]] ј.бож.), совет ле россий кинооператор-документалист, таскадаачы.
* [[1932 јыл|1932]] — [[Булычёв, Николай Спиридонович|Николай Булычёв]] ([[2016 јыл|2016]] ј.бож.), совет ле россий геомеханик, јер алдында тудумдардыҥ механиказын тӧзӧгӧн.
* [[1947 јыл|1947]] — [[Малежик, Вячеслав Ефимович|Вячеслав Малежик]], совет ле россий эстрадалык кожоҥчы, чӱмдеечи, РФ-ныҥ эл артисти.
* {{Јыл|1969}}
** Давид Дуйе, француз дзюдоист, эки катап олимпий чемпион (1996, 2000), кӧп катап телекейдиҥ чемпионы.
** [[Кудинов, Василий Александрович|Василий Кудинов]] ([[2017 јыл|2017]] ј.бож.), совет ле россий гандболист, эки катап олимпий чемпион (1992, 2000)
** Жоан Льянерас, испан велогонщик, эки катап олимпий чемпион.
** [[Чемеркин, Андрей Иванович|Андрей Чемеркин]], россий тяжелоатлет, олимпий чемпион ([[1996 јыл|1996]]), 4 катап телекейдиҥ чемпионы.
== Бу кӱнде божогондор ==
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[364 јыл|364]] — Флавий Клавдий Иовиан ([[331 јыл|331]] ј.чык.), римский император ({{Јыл|363}}—{{Јыл|364}}).
* [[440 јыл|440]] — Месроп Маштоц ([[361 јыл|361]] эмезе [[362 јыл|362]] ј.чык.), армян билимчи-монах, просветитель, армян алфавитти эткен.
* [[1673 јыл|1673]] — [[Мольер]] (чын ады ''Жан Батист Поклен''; {{Јыл|1622}} ј.чык.), француз драматург<ref>[https://biographe.ru/znamenitosti/moler/ Мольер. Биограф.ру]</ref>
* [[1719 јыл|1719]] — граф [[Шереметев, Борис Петрович|Борис Шереметев]] ({{Јыл|1652}} ј.чык.), орус военный ишчи ле дипломат, генерал-фельдмаршал.
* [[1732 јыл|1732]] — Луи Маршан ({{Јыл|1669} ј.чык.), француз органист, клавесинист ле композитор.
* [[1796 јыл|1796]] — Джеймс Макферсон ({{Јыл|1736}} ј.чык.), шотланд ӱлгерчи.
=== XIX чак ===
* [[1827 јыл|1827]] — [[Песталоцци, Иоганн Генрих|Иоганн Генрих Песталоцци]] ({{Јыл|1746}} ј.чык.), швейцар таскадаачы<ref>{{Cite web |title=Пестолоцци. Биограф.ру |url=https://biographe.ru/znamenitosti/moler/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230518070001/https://biographe.ru/znamenitosti/moler/ |archivedate=1684393201 |deadlink=yes |accessdate=1696852811 }}</ref>.
* [[1856 јыл|1856]] — [[Гейне, Генрих|Генрих Гейне]] ({{Јыл|1797}} ј.чык.), немец ӱлгерчи, публицист ле литературалык критик.
* [[1874 јыл|1874]] — Адольф Кетле ({{Јыл|1796}} ј.чык.), бельгий математик, астроном, метеоролог, социолог.
* [[1887 јыл|1887]] — [[Глики, Владимир Георгиевич|Владимир Глики]] ([[1847 јыл|1847]] ј.чык.), орус медик, Московский университеттиҥ приват-доценти, медицинаныҥ докторы.
* [[1892 јыл|1892]] — [[Завалишин, Дмитрий Иринархович|Дмитрий Завалишин]] ([[1804 јыл|1804]] ј.чык.), орус морской офицер, декабрист, публицист.
=== XX чак ===
* [[1905 јыл|1905]] — Сергей Александрович ({{Јыл|1857}} ј.чык.), улу князь, император [[Александр II|Александра II]] уулы, Москваныҥ генерал-губернаторы ({{Јыл|1891}} ј.ала).
* [[1919 јыл|1919]]
** сэр Уилфрид Лорье ([[1841 јыл|1841]] ј.чык.), Канаданыҥ премьер-министры ({{Јыл|1896}}—{{Јыл|1911}}).
** Вера Холодная ([[1893 јыл|1893]] ј.чык.), орус немой киноныҥ звездазы.
* [[1936 јыл|1936]] — Хайрем Перси Максим ([[1869 јыл|1869]] ј.чык.), американ изобретатель, оружейный глушитель эткен.
* [[1944 јыл|1944]] — [[Котик, Валентин Александрович|Валя (Валентин) Котик]] ([[1930 јыл|1930]] ј.чык.), совет пионер-герой.
* [[1984 јыл|1984]] — [[Батицкий, Павел Фёдорович|Павел Батицкий]] ([[1910 јыл|1910]] ј.чык.), Советский Союзтыҥ Маршалы, Советский Союзтыҥ Геройы.
* [[1988 јыл|1988]]
** [[Башлачёв, Александр Николаевич|Александр Башлачёв]] ([[1960 јыл|1960]] ), орус рок-поэт, автор ло кожоҥчы.
** [[Овчинников, Юрий Анатольевич|Юрий Овчинников]] ([[1934 јыл|1934]] ј.чык.), совет академик, химик, биохимик.
* [[1994 јыл|1994]] — [[Чаковский, Александр Борисович|Александр Чаковский]] ([[1913 јыл|1913]] ј.чык.), бичиичи, «Литературный газеттиҥ» баш редакторы<ref>[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9252 А.Чаковский. Герои страны]</ref> ({{Јыл|1962}}—{{Јыл|1988}}).
=== XXI чак ===
* [[2002 јыл|2002]] — [[Кулиджанов, Лев Александрович|Лев Кулиджанов]] ([[1924 јыл|1924]] ј.чык.), кинорежиссёр, СССР-дыҥ эл артисти.
* [[2006 јыл|2006]]
** [[Лонго, Юрий Андреевич|Юрий Лонго]] (чын ады ''Головко''; [[1950 јыл|1950]] ј.чык.), россий парапсихолог, иллюзионист.
** [[Самойлов, Евгений Валерианович|Евгений Самойлов]] ([[1912 јыл|1912]] ј.чык.), театр ла киноныҥ актёр, СССР-дыҥ эл артисти.
* [[2007 јыл|2007]]
** [[Алексеев, Анатолий Семёнович|Анатолий Алексеев]] ([[1928 јыл|1928]] ј.чык.), совет россий геофизик, академик.
* [[2014 јыл|2014]] — [[Казенин, Владислав Игоревич|Владислав Казенин]] ([[1937 јыл|1937]] ј.чык.), композитор ло музыкант, РФ-ныҥ эл артисти, Союз композиторов Россиниҥ председатели.
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
{{Айлар ла јылдыҥ кӱндери}}
[[Категория:Кочкор ай]]
[[Категория:Кочкор айдыҥ 17 кӱни]]
tdje8htuphy1yvwjjf5o8wej4a3tx80
Том-Тура
0
3314
49350
49319
2026-09-14T02:31:49Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
49350
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
| статус = кала
| русское название = Том-Тура
| изображение =
| lat_dir = N | lat_deg = 56 | lat_min = 29 | lat_sec = 19
| lon_dir = E | lon_deg = 84 | lon_min = 57 | lon_sec = 8
| регион = Томский область
| регион в таблице = Томский область
| вид района = каланыҥ округы
| район = Томск кала
| район в таблице = Томск (каланыҥ округы){{!}}Томск каланыҥ округы
| вид поселения =
| поселение =
| поселение в таблице =
| C в регион = нет
| внутреннее деление = [[#Административное деление|4 аймак]]
| вид главы = мэр
| глава = [[Иван Кляйн]] (удурумга јайымдалган)<br>[[Михаил Ратнер]] (ордына кӧстӧлгӧн)
| дата основания = <!-- 7 октября -->[[1604 јыл]]да
| первое упоминание =
| прежние имена =
| площадь = 294,6
| высота центра НП = 80
| климат = Континентально-циклонический
| официальный язык =
| население = {{Население|Томск|тс}}
| год переписи = {{Население|Томск|г}}
| плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{Население|Томск|ч}} / 294.6 round 2 ) }} }}<!-- (54% населения ТО) -->
| агломерация = Томский агломерация
| национальный состав =
| конфессиональный состав =
| этнохороним = томичитер, томи́ч
| часовой пояс = +7
| почтовый индекс =
| почтовые индексы = 634xxx
| автомобильный код = 70
| телефонный код = 3822
| цифровой идентификатор = 69401
| категория в Commons = Tomsk
| сайт = http://www.admin.tomsk.ru/
| язык сайта = ru
| язык сайта 2 = en
| язык сайта 3 =
| язык сайта 4 =
| язык сайта 5 =
| add1n = Кайралдары<ref>{{cite web|url=http://tv2.today/TV2Old/Ordena-sovetskogo-proshlogo|title=Ордена советского прошлого|website=Агентство ТВ-2|date=2007-11-08|accessdate=2018-11-15}}</ref>
| add1 = {{Орден Октябрьской Революции|тип=город}}<br>[[Город трудовой доблести]]
| add2n = Окылу эмес ады
| add2 = Сибирские Афины
}}
'''Том-Тура''' ({{lang-ru|Томск}}) — [[Россия]]да Кӱнбадыш Сибирдиҥ кӱнчыгыш јанында, Томский областьтыҥ ла аташ Томский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, Том сууныҥ ([[Оп (суу)|Оптыҥ кош суузы]]) јарадында турган кала<ref name="БРЭ-ТОМ-32">{{книга|автор=Горячко М.Д., Зиновьев В.П. и др |заглавие=Томск |ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/4196538 |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др.|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2016|том=32. Телевизионная башня - Улан-Батор|страницы= 261—263|страниц=765|isbn=978-5-85270-369-9|тираж=35000}}</ref>.
Сибирде озогы калалардыҥ ортозында јаан деген ӱредӱлик, билим ле инновационный тӧс јер<ref>{{cite web|url=https://tomsk.gov.ru/ru/tomsk_region/municipal/tomsk/|title=Город Томск|publisher=Официальный интернет-портал Администрации Томской области|accessdate=2011-07-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/617L3wT9x?url=http://tomsk.gov.ru/ru/tomsk_region/municipal/tomsk/|archivedate=2011-08-22|deadlink=no}}</ref>: 9 бийик ӱредӱ берер ВУЗ, 15 [билим-исследовательский институт (НИИ), (особая экономическая зона) Технико-внедренческая зона ла 6 бизнес-инкубатор. Сибир ле дальневосточный калалардыҥ ассоциациязыныҥ турчызы ла «Азияныҥ баш калаларыныҥ ассоциациязыныҥ турчызы»<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20131120/978224258.html|title=Мэры крупнейших городов Азии соберутся в Томске в 2014 г|date=2013-11-20|publisher=РИА Новости|accessdate=2019-12-15}}</ref>.
Кала агаш архитектураныҥ кереестери ле XVIII—XX чактыҥ таш архитектуразыныҥ кереестериле бай.
Том-Тура, оныҥ спутник-калазы Северск ле пригородторыла кожо Том-Тураныҥ кала агломерациязына кирет эл-јоны 786 муҥ кижи ([[2019]]).
Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ [[2020 јыл]]дыҥ [[Јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 2 кӱнинде]] чыккан Јӧбиле «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп нере берилген ({{lang-ru|«Город трудовой доблести»}})<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“»]</ref>.
== Этимологиязы ==
Том-Тура [[1604 јыл]]да Том сууныҥ јарадында, Тобольский разрядтыҥ тоозында тӧзӧлгӧн; [[1629 јыл]]даҥ ала — ол Томский разрядтыҥ тӧс калазы<ref>[https://web.archive.org/web/20120922215511/http://www.rusarchives.ru/guide/gato/p1.shtml Архивы России. Архивные справочники<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. «Том» деп гидронимди XVIII чактыҥ шиҥжӱчилери кет тилдиҥ ''томь'', ''том'' деп сӧзи — суу ({{lang-ru|«река»}}) дегени. Је кезик лингвисттер кет тилде сууны темдектегени дежет, кезиктери бу сӧс кижиниҥ адынаҥ барган деп јат. А. П. Дульзонныҥ айтканыла «том» деп сӧс — караҥуй суу {{sfn|Воробьёва|1973|с=15}}. Кезик эмдиги авторлор сӧстиҥ терминологический учуры јастыра дежет,''том'' дегени кетский ''тума'' — караҥуй, кара, ({{lang-ru|«тёмный, чёрный»}}), эмезе ''том'' дегени тӱрк-монгол тилдерде — тӧс, јаан ({{lang-ru|«большой, главный»}}){{sfn|Поспелов|2002|с=419}}.
== Физико-географиялык темдектери ==
[[Файл:Томский закат.JPG|thumb|left|250px|Кӱн ашканы]]
{{Коштой калалар
| кала = Том-Тура
| источник =<ref>{{cite web|url=http://rus-map.ru/210436.html|title=Томская область - карта автомобильных дорог России. Детальная карта Томской области|publisher=Карта России. Физическая карта России. Подробная карта России. Карта северо-восточной Евразии|accessdate=2011-11-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.my-marshrut.ru/|title=Расстояния грузоперевозки|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111207045048/http://www.my-marshrut.ru/|archivedate=2011-12-07|deadlink=yes}}</ref>
| тӱндӱк-кӱнбадыш = Колпашево ~ 316 км
| тӱндӱк = Северск (Томский область) ~3 км
| тӱндӱк-кӱнчыгыш = Асино ~ 112 км
| кӱнбадыш = Кедровый (Томский область) ~ 451 км
| кӱнчыгыш = Мариинск ~ 223 км
| тӱштӱк-кӱнбадыш = Новосибирск ~ 272 км
<!-- Омск ~ 960 км -->
| тӱштӱк = Юрга ~ 99 км
<!-- Новокузнецк ~ 429 км -->
| юго-восток = Тайга (кала) ~ 87 км
<!-- Кӧмӱр ~ 218 км -->
}}
Том-Тура Кӱнбадыш-Сибирский равнинаныҥ јаказында, Кузнецкий Алатауныҥ јаказында, Том (Оптыҥ кош суузы) сууныҥ оҥ јарадында, [[Оп (суу)|Опко]] киргенинеҥ 50 км ыраагында турат. Кала тайганыҥ кырында турат: тӱндӱктей Аба јыш ла сас, тӱштӱктей — широколиственный ла колышкан агаш аразы ла ''лесостепь''. [[Москва]]га јетире — 3,5 муҥ км.
Том-Тураныҥ тӱндӱк јанында 12 км киреде Северск (Томский область) кала турат, јабык ({{lang-ru|ЗАТО,закрытый}}), совет ӧйдӧ «Томск-7» деп адалган, неформальный куучында «почтовый», «пятый почтовый» деп айдыжатан.
Каланыҥ текши јери — 294,6 км². Лев Толстойдыҥ оромы Том-Турада 85-чи меридианда кӱнчыгыш долготада турат<ref>{{cite web|url=http://www.novotomsk.ru/municipality/tomsk/|title=г. Томск|publisher=НовоТомск|accessdate=2011-07-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/617LFNORT?url=http://www.novotomsk.ru/municipality/tomsk/|archivedate=2011-08-22|deadlink=no}}</ref>.
=== Рельеф ===
Рельеф калада тӱс эмес. Том-Тура бойы Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Том-Турада сууныҥ коолында мындый бӧлӱктер бар: пойма, терраса ла междуречье Том сууныҥ водоразделы — Кичӱ Киргизка ла Том — Ушай.
Том сууда бар:
{|class="wikitable"
!Бӱдӱмдер
!Тууразы
!Бийиги<br>(сууныҥ ӱсти)
!Эҥ бийиги<br>(талайдыҥ кемјӱзинеҥ)
|-
|Поймазы
|до 50 м
|3—4 м
|
|-
|Террасалар 1-кы тип (Заозёрье)
|до 2200 м
|8—12 м
|80—82 м
|-
|Террасалар 2-чи тип (главпочтамт)
|250—500 м
|20 м
|90—95 м
|-
|Террасалар 3-чи тип (Воскресенская ла Лагерносадская)
|45—500 м
|45—50 м
|120 м
|-
|Террасалар 4-чи тип (Степановка ла Каштак)
|50—300 м
|65—70 м
|135—140 м
|}
Сууныҥ коолы кайыр јараттарла јуукаларла кезилген. Кала тудулып баштаганынаҥ ла ала улай ла айландыра агаш кезилген, јолдор салынган, кыраларга јер арчылган. Суу кӧпчиштеҥ аргаданарга улус јараттарды кӧдӱрип, баштапкы надпойменный террасаны (Заозёрье) тобракла ӧрӧ кӧдӱрген. Табынча рельеф кӧдӱрилип тӱзелген<ref name="geotsk">{{cite web|url=http://ou.tsu.ru/school/geog/raz1p4c.html|deadlink=yes|title=Рельеф Томска, 8 класс|publisher=Интегрированный межпредметный курс «География города Томска»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723035020/http://ou.tsu.ru/school/geog/raz1p4c.html|archivedate=2012-07-23}}</ref>.
Је, тӱҥей ле калада бийиктей ле јабыстай јерлер бар, кайда да 60—70 м<ref>{{статья|автор=Евсеева Н. С., Парначёв В. П.|заглавие=Алтайское (Чуйское) землетрясение: прогнозы, характеристики, последствия|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/konf/zemletr04/R_19.html|автор издания=Горно-Алтайский государственный университет|тип=материалы научно-практической конференции|место=О сейсмичности Томской области|издательство=РИО|год=2004|издание=Электронная библиотека ГАГУ}}</ref>.
«Кала кезем континентал климатту зонада турган учун, кезилген рельеф , јердиҥ алдында кара суулар кыртышка јуугы, јадагай породалар, сууга белен јайрадылары јуукалар, јемирилиштер ({{lang-ru|оползни}}) бӱдерине јарамыкту»<ref name="geotsk" />. Јуукалар калада кӧп туштайт<ref>{{cite web|url=http://mosstroy.su/news-word/Ozelenenie-Tom/|title=Мир новостей — Озеленение Томска — главная тема, волнующая местных экологов|publisher=Строительство и ремонт|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151127052819/http://mosstroy.su/news-word/Ozelenenie-Tom/|archivedate=2015-11-27|deadlink=yes}}</ref>.
''Юрточный кырдыҥ'' тӱндӱк, кӱнбадыш ла тӱштӱк јаны јемирилер јеткерлӱ ({{lang-ru|оползнеопасный}}). Кроме того, Каштак ла Воскресенский деп кырларды айландыра јеткерлӱ јуукалар бар. ''Технико-внедренческий зонада'' тӱштӱк площадкалары база јеткерлӱ јуукаларлу деп чотолот. Черемошники ле Татарская слобода суу кӧпчип јайылар јерлерге кирет<ref name="komohr">{{cite web|url=http://www.tomsknews.com/old/37/1782.html|deadlink=yes|title=Комитет по охране окружающей среды распространил экологические карты Томска|publisher=Tomsknews.com|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65A4cac3t?url=http://www.tomsknews.com/old/37/1782.html|archivedate=2012-02-02}}</ref>. Юрточный ла Воскресенский кырлар кӧп сабада техногенный суу кӧпчишке алдыртат.
Лагерный, Воскресенский, Юрточный ла Каштак деп кырлар јуукалу эрозияга алдыртат. Том-Турада 60-наҥ артык јуука, кезигиниҥ узуны 1 км једет. Кезигиниҥ учы тураларга, јолдорго јууктайт, олор бызыла берер јеткерлӱ.
Онойдо ок Том-Турада курч сурак — јеткерлӱ јемирилиш (оползень). Анчада Лагерный сад деп јерде бу сурак курч турат. Оползень 1,5 км чӧйилет. Шылтагы — Том (Оптыҥ кош суузы) сууныҥ коолында агаштарды Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта промышленностько керектӱ болордо кескени (агаштардаҥ древесный уголь јазаган)<ref name="geotsk" />.
Кырларда ''оползание'' кижи ар-бӱткенге киришкенинеҥ тыҥыйт. Темдектезе, баш-аптеканыҥ кийнинде турган автобазаныҥ тудумдары Юрточный кырдыҥ эдегинеҥ јылбырайла јемирилип келтӱшкен, [[1970 јыл]]дарда<ref name="geotsk" />.
=== Климат ===
[[Файл:Мороз в Томске.jpg|thumb|200px|right|Соок (−42 °C)]]
Климаттыҥ бӱдӱми — континентально-циклонический (европейско умеренный континентальный ла сибирский кезем- континентальныйдыҥ ортозында). Ортојылдык температура: 0,9 °C. Соок јок кӱндери — 110—120. Кыш кату ла узун, соок температураныҥ алтыгы учы −55 °C ([[1931 јыл]]да [[чаган ай]]). [[Чаган айдыҥ 13 кӱни|Чаган айдыҥ]] орто температуразы: −17,1 °C, [[Јаан изӱ ай|јаан изӱ айдыҥ]] орто температуразы: +18,7 °C. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] учында ла [[кочкор ай]]да кыска ӧйгӧ јылулар болот ({{lang-ru|оттепели}}) +3 °C, јылуларды тӱндӱк Атлантиканаҥ циклондор экелет. Сезондордыҥ солынганы тӱрген болот, је ойто ло сооктор ло јылулар келет. Јыл туркунына јут-чыктыҥ кеми — 568 мм. Кӧп саба јут-чык јылу ӧйдӧ тӱжет. Том-Турада кӱкӱрттер орто тооло 24 катап болот<ref name="климат">[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29430.htm Климат Томска]</ref>, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] учынаҥ ала башталып, ӱлӱрген айда токтойт. Кӱкӱрттер сӱрекей тыҥ, не дезе Орто Азия ла Тӱндӱктиҥ кейиниҥ температуратуралары кезем башкаланат, Васюганский састар база салтарын јетирет (бу састар јайгы ӧйдӧ кейди соодот), кӱкӱрттер кӧп сабада эҥирде болот. Салкынныҥ тӱргени 1,6 м/с, је јастыҥ бажында тыҥ салкындар болот 30 м/с, оыҥ шылтагы циклондордыҥ ла антициклондордыҥ улам ла солынып турганында, коштой атмосферный давление секирет. Тӱштӱк-кӱнбадыш ла тӱштӱк салкындар бийлейт — 50 % кире. Одыру ({{lang-ru|отопительный}}) ӧй [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдаҥ]] ала [[кӱӱк ай]]га јетире болот. [[2014 јыл]]дыҥ [[Јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 12 кӱнинде]] Том-Турада изӱниҥ температуразы ӱстӱги бажына +35,6 градуска јеткен, алдында рекорд 0,5 градуска јабыс 39 јыл кайра, [[1975 јыл]]да [[јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни]]нде (+35,1 °С). Том-Турада сыгын айда температураныҥ абсолютный минимумы Москвага кӧрӧ (-8,5 градуска) кӧп.
{{Каланыҥ климады
|Город_род=Том-Тураныҥ|Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29430.htm Климат Томска]
| Янв_ср=-17.1 | Янв_ср_осад=35
| Фев_ср=-14.7 | Фев_ср_осад=24
| Мар_ср=-7.0 | Мар_ср_осад=25
| Апр_ср=1.3 | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=10.4 | Май_ср_осад=41
| Июн_ср=15.9 | Июн_ср_осад=61
| Июл_ср=18.7 | Июл_ср_осад=75
| Авг_ср=15.7 | Авг_ср_осад=67
| Сен_ср=9.0 | Сен_ср_осад=50
| Окт_ср=1.7 | Окт_ср_осад=55
| Ноя_ср=-8.3 | Ноя_ср_осад=52
| Дек_ср=-15.1 | Дек_ср_осад=49
| Год_ср=0.9 | Год_ср_осад=568
| Янв_ср_мин=-20.9 | Янв_ср_макс=-13.0
| Фев_ср_мин=-18.9 | Фев_ср_макс=-9.6
| Мар_ср_мин=-11.9 | Мар_ср_макс=-1.1
| Апр_ср_мин=-3.3 | Апр_ср_макс=7.0
| Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=17.5
| Июн_ср_мин=10.5 | Июн_ср_макс=22.3
| Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=24.8
| Авг_ср_мин=11.1 | Авг_ср_макс=21.7
| Сен_ср_мин=5.1 | Сен_ср_макс=14.4
| Окт_ср_мин=-1.3 | Окт_ср_макс=6.0
| Ноя_ср_мин=-11.4 | Ноя_ср_макс=-4.8
| Дек_ср_мин=-18.9 | Дек_ср_макс=-11.1
| Год_ср_мин=-3.5 | Год_ср_макс=6.2
| Янв_а_макс=3.7 | Янв_а_мин=-55.0
| Фев_а_макс=7.5 | Фев_а_мин=-51.3
| Мар_а_макс=17.7 | Мар_а_мин=-42.4
| Апр_а_макс=30.1 | Апр_а_мин=-31.1
| Май_а_макс=34.4 | Май_а_мин=-17.5
| Июн_а_макс=34.7 | Июн_а_мин=-3.5
| Июл_а_макс=35.6 | Июл_а_мин=1.5
| Авг_а_макс=33.8 | Авг_а_мин=-1.6
| Сен_а_макс=31.7 | Сен_а_мин=-8.1
| Окт_а_макс=25.1 | Окт_а_мин=-29.1
| Ноя_а_макс=11.6 | Ноя_а_мин=-48.3
| Дек_а_макс=6.5 | Дек_а_мин=-50.0
| Год_а_макс=35.6 | Год_а_мин=-55.0
||Янв_влажн=81|Фев_ветер=1.7|Дек_ветер=1.8|Ноя_ветер=1.8|Окт_ветер=1.6|Сен_ветер=1.3|Авг_ветер=1.2|Июл_ветер=1.2|Июн_ветер=1.4|Май_ветер=1.9|Апр_ветер=2.0|Мар_ветер=1.7|Янв_ветер=1.7|Фев_влажн=78|Год_влажн=76|Дек_влажн=82|Ноя_влажн=83|Окт_влажн=80|Сен_влажн=79|Авг_влажн=79|Июл_влажн=76|Июн_влажн=70|Май_влажн=61|Апр_влажн=65|Мар_влажн=72|Год_ветер=1.6}}
<center>
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! colspan="14" |Кӱнниҥ јаркыны, бир айда канча час<ref name="Meteoweb.ru">{{Cite web |title=Гонконгская обсерватория |url=https://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/tomsk_e.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191023142304/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/tomsk_e.htm |archivedate=1571840584 |deadlink=yes |accessdate=1648613437 }}</ref>.
|-
! Ай
! чаг
! коч
! тул
! канд
! кӱӱк
! јиа
! киа
! кура
! сыг
! ӱлӱ
! кӱч
! јаҥ
! јыл
|-
! Кӱнниҥ јаркыны, час
! style="text-align:center; | 56
! style="text-align:center; | 105
! style="text-align:center; | 171
! style="text-align:center; | 225
! style="text-align:center; | 257
! style="text-align:center; | 315
! style="text-align:center; | 316
! style="text-align:center; | 254
! style="text-align:center; | 171
! style="text-align:center; | 87
! style="text-align:center; | 51
! style="text-align:center; | 40
! style="text-align:center; | 2048
|-
|}
</center>
Јыл туркунына Том-Турада кӱн ортодо 2048 час тийет (јаба 47 %). Јыл ичинде кӱн чалыбаган кӱндер — 92.
=== Ӧзӱмдери, аҥ-куштары ===
[[Файл:Томский Городской сад.jpg|thumb|200px|left|Каланыҥ садыныҥ эски каалгазы. ([[2016 јыл]]дыҥ сыгын айында торт эскирген дейле бызылган, [[2020 јыл]]да јаҥырта тудулган).|альт=]]
Каланыҥ јеринде бир канча јажыл массивтер (парктар, скверлер, садтар, аралдар) бар. Олордыҥ кӧп сабазы Ушайдаҥ тӱштӱктей: Лагерный сад, Городской сад, Сибирский ботанический сад, Университетский роща, Новособорный тепсеҥде Троицкий сквер, Буфф-сад, Игуменский парк, Елизаровтордыҥ оромыныҥ учында парк (Балтийский оромго эбир алдында). Онойдо ок калада бир канча аралдар бар: Михайловский роща, Каштак тууда кайыҥду роща, Иркутский трактыҥ учында Кӱнет роща (каланыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јаны). Том-Тураныҥ ортозында јетире јазалбаган ''бульварный кольцоныҥ проекты'' ([[1830 јыл]]): Кировтыҥ проспекти ле Дальне-Ключевский ором, олордыҥ јериниҥ кӧп јаны бульварлар.
«Горзеленхоз» деп организация каланы јажыл ӧзӱмдерле јеткилдеери јанынаҥ иштейт, онойдо ок таҥынаҥ аргачы<ref>{{cite web|url=http://www.70rus.org/more/2512/|title=«На озеленение Томска нужно в 10 раз больше денег, чем выделяется» - первый вице-мэр Паршуто|date=9 июля 2010|publisher=НИА Томск|accessdate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709215006/http://www.70rus.org/more/2512/|archivedate=2014-07-09|deadlink=yes}}</ref>. В 2011 году на вертикальное озеленение улиц было выделено полмиллиона рублей<ref>{{cite web|url=http://echo.rde.ru/?id=news&n=42|title=Вертикальное озеленение томских улиц этим летом обойдётся городской казне в полмиллиона рублей|date=22 февраля 2011|publisher=Радио Эхо Москвы в Томске|accessdate=2011-07-27}}</ref>.
Том-Тураныҥ јаказында ''Заварзинский лесной дачада'' телекейде эҥ ле јаан чымалыныҥ уйазы табылган (бийиги 2,5 метр высотой х 5,1 метр диаметры)<ref>{{cite web|url=http://www.tvtomsk.ru/vesti/company/10863-v-tomskoy-oblasti-nahoditsya-samyy-bolshoy-v-mire-muraveynik.html|title=В Томской области находится самый большой в мире муравейник|accessdate=2015-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007015828/http://www.tvtomsk.ru/vesti/company/10863-v-tomskoy-oblasti-nahoditsya-samyy-bolshoy-v-mire-muraveynik.html|archivedate=2015-10-07|deadlink=yes}}</ref>.
=== Экологиязы ===
[[Файл:Набережная реки Томь.jpg|thumb|200px|left|Том сууныҥ јарады]]
[[Файл:Игуменский парк.jpg|thumb|200px|right|Игуменский парк]]
Каланыҥ бастыра јанында промышленный предприятиелердиҥ санитарно-защитный зоналары бар, ол зоналардыҥ јеринде улус јадар туралар турат. Онойып, санитарно-защитный зонага Сосновый Бордыҥ, Заозёрьениҥ, Каштака-III-тиҥ, Телецентрдиҥ, Высотныйдыҥ, Иркутский тракттыҥ, «Сибирь» деп (сереҥке эдер фабрика) Сибирский оромныҥ, Кировтыҥ проспектиниҥ, «Томский пивоныҥ», Нахимовтыҥ оромыныҥ туралары кирет.
Том-Тура калада ар-бӱткен корулаар комитеттиҥ јетиргениле калада ла Томский областьта [[2007 јыл]]да год, атмосферный кей бастыра јерде киртиген<ref name="komohr" />. Кӧп сабада каланы айландыра аралдарда, промышленный предприятиелердеҥ ыраакта да кей тыҥ киртиген деп темдектелет. Анчада каланыҥ ортозында Воскресенский кыр, Каштак, Томск-II, Высотный, Сибирский оромныҥ ичи, Алтыгы Елань, Тӱштӱк площадь ла Степановка тыҥ киртиген кейлӱ. Кезик аймактар ӧткӱре тыҥ киртиген кейлӱ. Ондый аймактардыҥ тоозына Бердскийдиҥ оромдоры, ПАТП-2, Иркутский тракт, сереҥкефабрика «Сибирь», ТНХК, Татарский слобода, онойдо ок Ӱстӱги Елань, Юрточный кыр ла ГРЭС-2<ref name="komohr" />.
Атмосферада оксид углероданыҥ кеми база ӧйинеҥ ӧдӧ берген. Кӧп кӧӧлӱктер турган јерде — јолдордыҥ белтиринде — оксидтиҥ концентрациязы он катапка ӧйинеҥ ӧдӧ берген<ref name="komohr" />. Эҥ кирлӱ кей Бела Кунныҥ ла Иван Черныхтыҥ оромдорыныҥ белтири, Фрунзениҥ проспектиниҥ ле Красноармейский оромыныҥ, Ленин ле Фрунзениҥ проспекттериниҥ, Иркутский тракт ла Суворовтыҥ оромыныҥ, Телецентрдиҥ, Комсомольский проспекттиҥ ле Герценниҥ оромыныҥ белтири, 4-чи поликлиниканыҥ оромы.
Тӧрт промышленный предприятие — Томская ТЭЦ-3, Томская ГРЭС-2, ЗАО «Метанол» ло ОАО «Томскнефтехим завод» — бир јылга 13,5 муҥ тонна выброс эткен, бу каланы киртидип турган бастыра веществолордыҥ тал орто кирези<ref name="komohr" />. Атмосфераны киртидип турган предприятиелердиҥ тоозында Томсклесдрев, Томсктеплосеть, Томск-авиа, Томь-Аппарель, спичфабрика «Сибирь», ТЗКМиИ, Горэнерго, ТЗРО; алдында јабылгалакта ол тоого Томский шпалопропиточный завод (ШПЗ) база кирген.
Татарский слободада јаҥыдаҥ ар-бӱткенниҥ корулу јерлерин эдер деп проект тургузылат (Томныҥ јаказында), Ушайдыҥ коолында Каменный деп кӱрдеҥ Академический переездке јетире, Солнечный ла Иркутский трактыҥ ортозында, Киргизканыҥ коолында, онойдо ок Сенной курьяныҥ јанында. [[2010 јыл]]даҥ ала бир канча кӧлдӧр лӧ Ушай сууныҥ ӱзӱги арчылган<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.tvtomsk.ru/company-7233.html|title=Чистых озёр в Томске стало больше|date=10 ноября 2010|publisher=Вести-Томск|accessdate=2011-07-27|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[2011 јыл]]да Сенной Курья арчылган<ref>{{cite web|url=http://obzor.westsib.ru/news/344864|title=В 2011 году начнётся очистка томского озера Сенная курья – губернатор|date=19 апреля 2011|publisher=Томский обзор|accessdate=2011-07-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://70.unise.ru/news/2/18309|title=Выделены деньги на очистку Сенной Курьи|date=16 февраля 2011|publisher=Unise.Ru|accessdate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120823163746/http://70.unise.ru/news/2/18309|archivedate=1345739866|deadlink=yes}}</ref>. С 2011 г. планируется очистка [[Сенная Курья|Сенной Курьи]]<ref>{{cite web|url=http://tomskpress.ru/news/2703-vodoem_tomska_i_oblasti_ochistyat_giatsintami_i_to.html|title=Водоёмы Томска и области очистят гиацинтами и толстолобиками|date=7 июня 2012|publisher=Томскпресс|accessdate=2012-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029125729/http://tomskpress.ru/news/2703-vodoem_tomska_i_oblasti_ochistyat_giatsintami_i_to.html|archivedate=1603976249|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tn.tomsk.ru/archives/4397|title=Дышать нечем, искупаться негде|date=15 июня 2012|publisher=Томская неделя|accessdate=2012-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927024017/http://tn.tomsk.ru/archives/4397|archivedate=1443321617|deadlink=yes}}</ref>.
Сууда амыраар јерлерде сууныҥ чыҥдыйы арузы санитарный нормага јетпейт, Том сууныҥ сол јарадында Семейкин ортолыкта суу ару (Алтыгы Складтардыҥ тужы)<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.tvtomsk.ru/vse_vesti-11208.html|title=Купаться можно только на Семейкином острове|date=15 июня 2011|publisher=Вести-Томск|accessdate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103084238/http://www.vesti.tvtomsk.ru/vse_vesti-11208.html|archivedate=2011-11-03|deadlink=yes}}</ref>.
== Эл-јоны ==
{{main|Население Томска}}
{{Население|Томск|Столбцов=11}}
{{Численность городов России}}
=== Кудай јаҥы ===
[[Файл:Kazan church in Tomsk.jpg|thumb|right|Казанский серикпе ле Фёдор Кузьмичтиҥ часовнязы ''Богородице-Алексеевского монастыря'']]
[[Файл:Белая мечеть Томск.jpg|thumb|Ак Соборный мечет (Том-Тура, Московский трак). Том-Тураныҥ архитекторы А. П. Лангердиҥ ӱлекериле 1900 јылда тудулган. [[1999 јыл]]га јаҥыртылган]]
* Богоявленский собор<ref>{{cite web|title=Богоявленский собор|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/5/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216084647/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/5/|archivedate=1355647607|deadlink=yes}}</ref>;
* Петропавловский собор<ref>{{cite web|title=Петропавловский собор|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/6/|website = † Православие в Томске|accessdate=2018-11-14}}</ref>;
* Свято-Троицкий серикпе<ref>{{cite web|title=Свято-Троицкая Церковь|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/15/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100353/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/15/|archivedate=1542189833|deadlink=yes}}</ref>;
* Воскресенский серикпе<ref>{{cite web|title=Воскресенская Церковь|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/14/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100452/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/14/|archivedate=1542189892|deadlink=yes}}</ref>;
* Казанский храм Богородице-Алексиевского эр улустыҥ монастыри<ref>{{cite web|title=Казанский храм Богородице-Алексиевского мужского монастыря|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/13/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100454/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/13/|archivedate=1542189894|deadlink=yes}}</ref>;
* Сергий Радонежскийдиҥ храмы<ref>{{cite web|title=Храм преподобного Сергия Радонежского|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/12/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100351/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/12/|archivedate=1542189831|deadlink=yes}}</ref>;
* Петропавловский серикпе<ref>{{cite web|title=Петропавловская церковь|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/11/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141423/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/11/|archivedate=1542204863|deadlink=yes}}</ref>;
* Знаменский серикпе<ref>{{cite web|title=Знаменская церковь|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/10/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100512/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/10/|archivedate=1542189912|deadlink=yes}}</ref>;
* Агару Александр Невскийдиҥ храмы<ref>{{cite web|title=Храм Святаго Благоверного Александра Невского|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/9/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141410/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/9/|archivedate=1542204850|deadlink=yes}}</ref>;
* Том-Турада областной клинический больницада Божья Матерь «Целительница» деп иконага учурлаган Домовой серикпе<ref>{{cite web|title=Домовая церковь во имя иконы Божией Матери «Целительница»|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/8/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100521/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/8/|archivedate=1542189921|deadlink=yes}}</ref>;
* Том-Турада окружной психиатрический лечебницада Агару Николай Чудотворецтиҥ Домовой серикпези<ref>{{cite web|title=Домовая церковь во имя Свт. Николая Чудотворца|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/51/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100425/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/51/|archivedate=1542189865|deadlink=yes}}</ref>;
* Академгородокто апостол ло евангелист Иоанн Богословтыҥ Домовй храмы<ref>{{cite web|title=Домовый храм Прихода апостола и евангелиста Иоанна Богослова|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/39/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114100339/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/39/|archivedate=1542189819|deadlink=yes}}</ref>;
* Агару преподобномученица Улу княгиня Елизаветаныҥ Домовый храмы<ref>{{cite web|title=Домовый храм в честь святой преподобномученицы Великой княгини Елизаветы|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/52/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141351/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/52/|archivedate=1542204831|deadlink=yes}}</ref>;
* Каланыҥ больницазында № 2 святитель Николай Чудотворецтиҥ Домовый храмы<ref>{{cite web|title=В городской больнице №2 освящён храм святителя Николая Чудотворца|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/news/1373/|website = † Православие в Томске|accessdate=2018-11-14}}</ref>;
* Ритуал услугаларда святитель Николай Чудотворецтиҥ Домовый храмы<ref>{{cite web|title=При Центре ритуальных услуг г. Томска появился храм|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/news/1374/?section=show|website = † Православие в Томске|accessdate=2018-11-14}}</ref>;
* Божья Матерьдиҥ Иверский Иконазыныҥ часовнязы<ref>{{cite web|title=Часовня Иверской Иконы Божией Матери|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/7/|website=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141412/http://pravoslavie.tomsk.ru/temples/7/|archivedate=1542204852|deadlink=yes}}</ref>;
* Томский духовный семинария<ref>{{cite web|url=http://pravoslavie.tomsk.ru/seminary/|title=† Православие в Томске / Томская духовная семинария|publisher=† Православие в Томске|accessdate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141407/http://pravoslavie.tomsk.ru/seminary/|archivedate=1542204847|deadlink=yes}}</ref>;
* Успенский серикпе (старообрядческий) (Кафедральный старообрядческий храм во имя Успения Пресвятыя Богородицы, Томский епархия) (РПСЦ)|Томской епархии]]<ref>{{cite web |url=http://rpsc.ru/contacts/tomskaya-oblast/g-tomsk/ |title=Старообрядческая община в г. Томске. Русская Православная Старообрядческая Церковь |accessdate=2015-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208182526/http://rpsc.ru/contacts/tomskaya-oblast/g-tomsk/ |archivedate=2015-12-08 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=О праздновании столетия старообрядческого храма в Томске|url=http://altaistarover.ru/news/news-rpsc/58-o-prazdnovanii-stoletiya-staroobryadcheskogo-khrama-v-tomske|website = Алтайский старообрядец|date=2013-08-30|accessdate=2018-11-14}}</ref>.
Том-Турада [[2006 јыл]]дыҥ кандык айында российско-германский саммитке белетенеринде, эки ле айга [[1936 јыл]]да бызылып калган серикпениҥ ордына карагай агаштаҥ эткен јаҥы лютеран серкпе тудулган<ref>{{cite web|url=http://www2.admin.tomsk.ru/www/articles.nsf/0/0D43485FE442967AC625714100192A33|title=Новая церковь к визиту Ангелы Меркель|publisher=Официальный портал муниципального образования «Город Томск»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927215254/http://www2.admin.tomsk.ru/www/articles.nsf/0/0D43485FE442967AC625714100192A33|archivedate=2011-09-27|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://obzor.westsib.ru/news/71814|title=Ангела Меркель побывала на освящении новой кирхи в Томске|publisher=«Томский обзор»|accessdate=2011-11-29}}</ref>.
== Тӱӱкизи ==
[[1604 јыл]]да [[Чаган айдыҥ 20 кӱни|чаган айдыҥ 20 кӱнинеҥ]] ала [[Москва]]да Борис Годунов каанга Тоян деп князька баштаткан ''эуштинский татарлардыҥ'' посольствозы келген, олорды оус подданствого алып, Энесайдыҥ кыргыстары ла ойрот-калмыктардыҥ јуулажынаҥ, табаруларынаҥ корулазын деп баштанган. Бу баштануга кару берип Борис Годунов эуштинский татарлардыҥ јерине кала тутсын деп бичикке кол салган<ref name="hrono1600">{{cite web|url=http://www.hrono.ru/1600tomsk.html|title=Томская Хроника XVII—XVIII вв.|publisher=Хронос. Всемирная история в Интернете|author=Хахалкин А.А.|accessdate=2011-11-29}}</ref>. [[1604 јыл]]дыҥ [[Тулаан айдыҥ 25 кӱни|тулаан айыныҥ 25 кӱнинде]] Борис Годунов Сургутта казактардыҥ јааны Гаврила Писемский ле стрелецтердиҥ Тобольскта јаанына Василий Тырковко Том сууныҥ јарадында кала тӧзӧзин деп јакылта берген. Татарлардыҥ јеринде кала тудуп, айландыра аш салзын, айландыра јаткан калыктарды орус каанныҥ подданствозына кийдирзин деп јакыган<ref name="hrono1600" />. [[1604 јыл]]дыҥ [[Сыгын айдыҥ 27 кӱни|сыгын айыныҥ 27 кӱнинде]] шибее тудар иш токтогон<ref name="ostrog">{{cite web|url=http://memorials.lib.tomsk.ru/page.phtml?p=15|title=Томский острог (историческая справка)|publisher=Памятники Томска|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091226234352/http://memorials.lib.tomsk.ru/page.phtml?p=15|archivedate=1261871032|deadlink=yes}}</ref><ref name=atd>{{Cite web |url=http://portal.rusarchives.ru/guide/gato/p1.shtml |title=АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОГО ДЕЛЕНИЕ ТОМСКОЙ ГУБЕРНИИ — ТОМСКОЙ ОБЛАСТИ (1604—1997 гг.) |accessdate=2019-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120922215511/http://www.rusarchives.ru/guide/gato/p1.shtml |archivedate=2012-09-22 |deadlink=yes }}</ref>. Је [[1648 јыл]]да эски острог бызылган, Том сууныҥ оҥ јарадында, тӱштӱк мыста Воскресенская туу (Том-Тура), Оп сууга киргенинеҥ 60 километр јетпей јӱрӱп, тайганыҥ јаан эмес Ушай деп суузыныҥ оозынаҥ ыраак јок јаҥы шибее ({{lang-ru|острог}}) тудулган<ref name="ostrog2">{{cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/byli-i-nebyli-tomskogo-kremlya|title=Были и небыли томского кремля|author=Чёрная М. П.|publisher=Вестник Томского государственного университета|accessdate=2015-12-08}}</ref>. Том-Тура кала јаан стратегический ле военный учурлу тӧс јер боло берген, XVII чактыҥ туркунына тургун калыктыҥ амырын корулап јеткилдеген — [[1614]], [[1617]], [[1657]] ле [[1698 јыл]]дарда кӧчкӱндердиҥ табаруларына удурлашкан<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Томск}}</ref>.
Том-Тура администрацмялык јанынаҥ бажынаҥ ала Тобольский разрядтыҥ тӧс јери болгон, [[1629 јыл]]даҥ ала<ref name=atd/>. [[1719 јыл]]да Том-Тура Енисейская провинцияга кирген болгон, [[1726 јыл]]да — Тобольский провинцияга, [[1782 јыл]]да Тобольский наместничествоныҥ областной каланыҥ статусын алган<ref>{{cite web|url=http://www.arto.ru/history_tomsk_region.html|title=История Томской области|publisher=Агентство развития Томской области|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116132846/http://www.arto.ru/history_tomsk_region.html|archivedate=1358342926|deadlink=yes}}</ref>.
Москванаҥ башталып, Том-Тура ажыра ӧдӱп, Забайкальеге јетире Сибирдиҥ трагы ачыларда ([[1984]]), Том-Тура транзит садуныҥ учурлу тӧс јери боло берген, [[1738 јыл]]да Том-Турада ямская служба табылган<ref name="obl_hist">{{cite web|url=https://tomsk.gov.ru/opencms/ru/tomsk_region/history.html|title=История Томска и области|publisher=Официальный интернет-портал Администрации Томской области|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65A3AIGWq?url=https://tomsk.gov.ru/opencms/ru/tomsk_region/history.html|archivedate=2012-02-02|deadlink=yes}}</ref>. Табынча кала јаанап, статусы регионал администрациялык тӧс јер боло берген, 1804 јылда сӱреен јаан Томский губернияныҥ тӧс јери боло берген, бого эмдиги [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]], [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]], Кӧмӱр областьтыҥ, Новосибир областьтыҥ ла Томский областьтыҥ, Кӱнчыгыш-Казахстан областьтыҥ, Хакасияныҥ кӱнбадыш јаны, Красноярский кырайдыҥ јерлери кирген болгон<ref name="obl_hist" />.
XIX чактыҥ учында инженер-путеец Н. П. Меженинов Транссибирский темирјол магистраль тударын башкарган, Среднесибирский участогын магистральдыҥ, тӧс темирјол линия ол тушта Том-Туранаҥ чик јок тӧмӧн тӱштӱктей ӧдӧтӧн болгон, Том-Тураны дезе башка кош-јолло бириктирер деп јӧптӧлгӧн. Ол јол [[1896 јыл]]да тудулган<ref>История названий томских улиц. Издание третье, дополненное. Отв. ред. Г. Н. Старикова. — Томск: Издательство Д-Принт. 2012. — 368 с. — С. 62. {{#isbn:978-5-902514-51-0}}.</ref>. Бу јол тупиковый болгон учун, кала транспортный узел болбой барган.
XIX чактыҥ экинчи јарымында — XX чактыҥ бажында Том-Тура Сибирский областничестводо идеологияныҥ тӧс јериниҥ бирӱзи болгон, лидерлердиҥ бирӱзи — јарлу орус билимчи Потанин Григорий Николаевич болгон. [[1905 јыл]]дыҥ [[Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни|ӱлӱрген айыныҥ 20 кӱнинде]] черносотенецтердиҥ погромдоры Том-Турада Королёвский театры ла темирјолдыҥ управлениезин ӧртӧп салган, ондор тоолу кижи божогон. [[1917 јыл]]да [[куран айдыҥ 2 кӱни]]нде, Февральский революция ла Октябрьский революцияныҥ ортозында, общественный организациялардыҥ сибирский конференциязында Том-Турада ''«Постановление по вопросу об автономном устройстве Сибири»'' деп сурак турган<ref name="kraeved.lib.tomsk.ru">{{cite web|url=http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/18/|title=Хроника областнического движения в Сибири (1852-1919)|publisher=Земля томская. Краеведческий портал|accessdate=2011-12-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65A3Cuf4w?url=http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/18/|archivedate=2012-02-02|deadlink=no}}</ref><ref name="tomich.tomintech.ru">{{cite web|url=http://tomich.tomintech.ru/hronika/60/|title=ПУТЬ ТОМИЧА : : Хроника жизни Томской : Томск|publisher=tomich.tomintech.ru|accessdate=2018-11-14}}</ref>. Ол ло јылдыҥ ӱлӱрген айында Том-Турада Сибирский областной совет тудулган<ref name="kraeved.lib.tomsk.ru" /><ref name="tomich.tomintech.ru" />.
Совет јаҥ Том-Турада [[1917 јыл]]дыҥ [[Јаҥар айдыҥ 6 кӱни|јаҥар айыныҥ 6 кӱнинде]] тургузылган<ref name="tomich.tomintech.ru" />. [[1918 јыл]]дыҥ [[Чаган айдыҥ 26 кӱни|чаган айыныҥ 26 кӱнинде]] ишмекчилердиҥ ле солдат депутаттардыҥ Томский губернский Соведи Сибирский областной думаны јылыйткан, 2 айдаҥ каланыҥ думазын јоголткон<ref>{{cite web|url=http://gato.tomica.ru/resources/guide/R1/P-96/index.html|title=ОГКУ ГАТО » Путеводитель » Р-96. Исполнительный комитет Томского губернского совета рабочих, крестьянских и солдатских депутатов (губисполком) (1917г. — май 1918г.)|publisher=gato.tomica.ru|accessdate=2018-11-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tomich.tomintech.ru/hronika/61/|title=ПУТЬ ТОМИЧА : : Хроника жизни Томской : Томск|publisher=tomich.tomintech.ru|accessdate=2018-11-14}}</ref>. Чехословацкий корпустыҥ тӱймеени болордо [[1918 јыл]]дыҥ [[Кӱӱк айдыҥ 31 кӱни|кӱӱк айыныҥ 31 кӱнинде]] Том-Турада Јаҥ ''Актарга'' ({{lang-ru|Белое движение}}) кӧчкӧн. [[1919 јыл]]дыҥ [[тулаан ай]]ында большевиктердиҥ јажытту группазы Карла Ильмерге башкартып, јепселдӱ тӱймеен эдерге сананган, је тутурткан, туружаачылары аттыртып салган. [[1919 јыл]]да [[јаҥар айдыҥ 22 кӱни]]нде Кызыл Черӱ калада совет јаҥды тургускан. Каланыҥ башкараачызы ({{lang-ru|голова}}) болгон калганчы кижи Александр Грацианов болгон.
[[1925 јыл]]да Том-Тура Сибирский кырайга кирген, беш јыл ӧдӧрдӧ Кӱнбадыш-Сибирский кырай болуп солунган, [[1937 јыл]]да Том-Тура 7 јылдыҥ туркунына Новосибирский областьтыҥ калазы болгон<ref>{{статья|заглавие=Города России|ссылка=http://whp057.narod.ru/tomska.htm|издание=Энциклопедия|место=М.|издательство=КТЕРРА|год=1998|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111125090203/http://whp057.narod.ru/tomska.htm|archivedate=2011-11-25}}</ref>. [[1918 јыл]]даҥ [[1944 јыл]]га јетире Том-Тура регионал статусын јылыйтып, уйадай берген, эл-јоны бастыра тӱрген ӧзӱмдӱ Новосибирск ле ӧскӧ Транссибирский магистральда турган калаларга кӧчӱп баштаган. Калада индустриал предприятиелер јок, эптӱ транспортный коммуникациялар јок, арайынаҥ культурала тудуш јӱрӱм јабызаган. Је бу ла ӧйдӧ билим ле ӱредӱлик ӧзӱм алынып кӧндӱккен — Томский государственный университет ле Томский политехнический университет<ref>{{cite web|url=http://tsu.ru/WebDesign/tsu/core.nsf/structurl/common_tsutoday_trad|title=Истоки, традиции и итоги|publisher=Томский государственный университет|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65A3DaXZk?url=http://tsu.ru/WebDesign/tsu/core.nsf/structurl/common_tsutoday_trad|archivedate=2012-02-02|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tpu.ru/html/sti.htm|title=Сибирский технологический институт|publisher=Томский политехнический университет|accessdate=2012-01-08|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013200023/http://past.tpu.ru/html/sti.htm|archivedate=2013-10-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tpu.ru/html/tii.htm|title=Томский индустриальный институт|publisher=Томский политехнический университет|accessdate=2012-01-08|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013191229/http://past.tpu.ru/html/tii.htm|archivedate=2013-10-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ssmu.ru/ofice/general/history/ssmu1888.shtml|title=Императорский Томский университет (1888–1930 гг.)|publisher=Сибирский государственный медицинский университет|accessdate=2012-01-08|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811195240/http://www.ssmu.ru/ofice/general/history/ssmu1888.shtml|archivedate=2013-08-11}}</ref>.
[[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] ӧйинде Том-Тура јаар СССР-дыҥ европей јанынаҥ 30 кире предприятие эвакуацияга келген, бу предприятиелер каланыҥ тӧзӧлгӧзи боло берген: јууныҥ јылдарында калада промышленный производствоныҥ кеми ӱч катапка кӧптӧгӧн<ref name="obl_hist" />. Каланыҥ администрациялык статусы — [[1944 јыл]]да [[куран айдыҥ 13 кӱни]]нде Томский область тӧзӧлгӧн, Том-Тура областьтыҥ тӧс јери боло берген . Фронтто 229 муҥ томичтер јуулашкан, олордыҥ 63,6 муҥы јууда корогон, 176 јуучыл Герой Советского Союза деп нере алган<ref>{{статья|автор=Сазонова Н. И.|заглавие=Томск в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.)|ссылка=http://odub.tomsk.ru/resouch/BD/3/0005.pdf|тип=лекции|место=Томск|год=2004|страницы=129—137|издание=История Томска}}{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>.
[[1960]]—[[1980 јыл]]дарда Том-Турада тӧс стратегиялык позициялары ла билим-ӱредӱлик комплекстери оноҥ ары тыҥыган. Томский областьта јок јердеҥ нефтяной промышленность ӧзӱп баштаган. Томский областька СССР-дыҥ нефтяной промышленностиниҥ Министерствозыныҥ проекттерин экелери, ол тоодо, регионал транспортный инфраструктураны тӱрген ӧҥжидери, Богашёво деп аэропортты тӱрген тудары<ref name="obzor.westsib.ru-ligachev">[https://obzor.westsib.ru/article/335842 Спасибо Лигачеву: топ-10 достижений региона, которыми Томская область обязана Егору Кузьмичу]</ref>. Кала нефть казып алар регионныҥ тӧс јери боло берген, калада эмдиги оборонный производствоныҥ ([[1960]] јј.) электрониказы эдилген, советский атомный проекттиҥ бӧктӱ предприятиелериниҥ (Северск) сурактарын бӱдӱрген<ref name="cdnito.tomsk.ru">[https://cdnito.tomsk.ru/2009/04/04/лигачев-егор-кузьмич-государственны/ ЛИГАЧЕВ ЕГОР КУЗЬМИЧ, ГОСУДАРСТВЕННЫЙ И ПАРТИЙНЫЙ ДЕЯТЕЛЬ]</ref>, каланы айландыра бир бӧлӱк предприятиелер (агропромышленный комплекс) иштеп кӧндӱккен, Том-Тураныҥ јонын курсак-тамак јанынаҥ јеткилдеери (куштар ӧскӱрер фабрикалар)<ref name="obzor.westsib.ru-ligachev" />, јаан чочкокомплекс<ref name="obzor.westsib.ru-ligachev" /> (108 муҥ тын бир јылга), строительный индустрияныҥ предприятиелери ижин кӧндӱктирген<ref name="cdnito.tomsk.ru" /> (Томский домостроительный комбинат, завод ЖБК-100 ле о.ӧ.), Том-Тура культура јанынаҥ ӧзӧт. Калага бастыра ороонноҥ јурукчылар, поэттер, театр ла киноныҥ ишчилерин кычырган, широкоформат кинотеатр «Киномакс (кинотеатр, Томск)|Родина» ачылган, јабык тош стадион «Дворец Спорта» тудулган<ref name="obzor.westsib.ru-ligachev" /><ref name="cdnito.tomsk.ru" />. Кӧп саба социально-экономический солунталар Советский Союзта ''период застоя'' тушта тудулган, је кӧп зарубежный тӱӱкичилер<ref>,темдектезе, Стив Коткин</ref> ле орус тӱӱкичилер ле политиктер<ref name=":2">{{Cite web |title=Егор Лигачёв получил удостоверение почётного жителя Томска. |url=http://pda.fedpress.ru/news/society/news_society/1449229367-egor-ligachev-poluchil-udostoverenie-pochetnogo-zhitelya-tomska/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807081236/http://pda.fedpress.ru/news/society/news_society/1449229367-egor-ligachev-poluchil-udostoverenie-pochetnogo-zhitelya-tomska |archivedate=1470557556 |deadlink=yes |accessdate=1648569404 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://riatomsk.ru/article/20151204/tomskij-gubernator-vruchil-egoru-ligachevu-yubilejnuyu-medalj/|title=Томский губернатор вручил Егору Лигачёву юбилейную медаль|accessdate=2016-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821165050/http://www.riatomsk.ru/article/20151204/tomskij-gubernator-vruchil-egoru-ligachevu-yubilejnuyu-medalj/|archivedate=2016-08-21|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Иван Кляйн вручил Егору Лигачёву удостоверение и знак «Почётного гражданина Томска»|url=http://tomsk-novosti.ru/ivan-klyajn-vruchil-egoru-ligachevu-udostoverenie-i-znak-pochetnogo-grazhdanina-tomska/|website=Томские Новости +|date=2015-12-04|accessdate=2018-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217213403/http://tomsk-novosti.ru/ivan-klyajn-vruchil-egoru-ligachevu-udostoverenie-i-znak-pochetnogo-grazhdanina-tomska/|archivedate=1581975243|deadlink=yes}}</ref> бу бастыра једимдерди Егор Лигачёв (Томскта КПСС-тыҥ областной комитеттиҥ баштапкы секретари, [[1964 јыл]]даҥ [[1983 јыл]]га јетире болгон) башкарган деп айдыжат.
[[Файл:TomskCoin.jpg|thumb|right|150px|[[2004 јыл]]дыҥ мӧҥӱн 3 салкойы]]
== Экономика ==
Том-Турада строительство, промышленность ло энергетика сфераларда, добывающий отрасльдарда 300-теҥ артык инновационный предприятиелер бар, олордыҥ 200 кирези инновационно-активный категорияга кирет, онойдо ок IT-бизнес сферада 200-теҥ артык компания иштейт: Элекард, Компания MC-Trade, группа компаний «Рубиус», «Студия Т», «Синтез Интеллектуальных Систем», «UserStory», «Zoom», ООО «Сибирские информационные системы», ООО «ИТ-Томск», «ТомскСофт», ООО «Томская Электронная Школа», Новинтех, Лаборатория Интервеб, ООО «Битворкс», UNIGINE Corp. ло о.ӧ. Олордыҥ валовый региональный продуктта долязы 13,5 %-теҥ кӧп. Јылдыҥ ла стартаптар ла кичӱ предприятиелердиҥ ӧзӱми 10-15 %. Олордыҥ ӧзӱми калада университеттердиҥ базазына билим-образовательный комплекстердеҥ камаанду. Калада штаб-квартира (КДВ групп) турат, компания Россияда 200 јаан деген частный компаниялардыҥ рейтингине кирет Forbes 2016<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.ru/|title=Forbes.ru|accessdate=2017-10-27}}</ref>.
Том-Тураныҥ финансовый рыногы федерал банкталда, Сбербанк 42 отделениелӱ, ВТБ 6 отделениелӱ, Газпромбанк 5 отделениелӱ ле о.ӧ.
=== Промышленность ===
Том-Турада промышленностьтыҥ башка-башка отрасльдарыла предприятиелер иштейт<ref>{{cite web|url=https://tomsk.gov.ru/opencms/ru/economy_finances/industry/|title=Промышленность|publisher=Официальный интернет-портал Администрации Томской области|accessdate=2011-07-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/617LGwSNf?url=http://tomsk.gov.ru/opencms/ru/economy_finances/industry/|archivedate=2011-08-22|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://industry.tomsk.ru/|title=Главная|publisher=Промышленность Томской области|accessdate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818034420/http://industry.tomsk.ru/|archivedate=1313639060|deadlink=yes}}</ref>. [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]] тушта калага 30 кире завод, јаҥы отрасльдар ачылган<ref name="obl_hist" />. Нефтегазовый отрасльдыҥ предприятиелери «Томскнефть», «Востокгазпром», «Газпром трансгаз Томск», «Газпромнефть-Восток», «Томскнефтехим», «Томскподводтрубопроводстрой», «Томскнефтепереработка».
Фармацевтический промышленностьтыҥ предприятиелери ФГУП НПО «Вирион» ло «Томскхимфарм».
Пищевой промышленностьто аш-курсактыҥ «Томский» деп заводы, кондитерский фабрика «Красная звезда», «Томское пиво», дрожжевой завод, «Томские мельницы», «Сибирская аграрная группа», бир канча хлебозавод, эки птицефабрика.
Машиностроительный предприятиелер — НПЦ «Полюс», ПО «Контур», «Томский подшипник» ([[2010 јыл]]да јабылган), «Манотомь» (манометровый завод), «Сибэлектромотор», «Томский инструмент», «Томский электротехнический завод», «Томский электромеханический завод», «Томский электроламповый завод», «Томский завод электроприводов», ЭлеСи, «Микран», билим-производственный предприятие «Томская Электронная Компания».
Туралар тудары ла строительный материалдар јанынаҥ мындый предприятиелер иштейт: «Комфорт-Т», «Томский домостроительный компания», «Томский промышленно-строительный компания» ла о.ӧ.
Производство медицинский техника — НПО «НИКОР».
Онойдо ок каланыҥ јеринде спичечный фабрика «Сибирь», «Сибкабель», «Томсккабель», «Томский завод резиновой обуви», «Сибирская карандашная фабрика» ([[2020 јыл]]дыҥ бажында јабылган).
[[2012 јыл]]да кӱчӱрген айдыҥ 8 кӱнинде «Томсккабель» Том-Тураныҥ мэриязы ла Каланыҥ ӧзӱми агентстволо медеплавильный завод тудар деп јӧптӧжӱ тургускан. Јаҥы промышленный паркка 105 га јер берилер, томский ОЭЗ-ниҥ тӱндӱк јанында<ref>{{cite web|url=http://tomsk.ria.ru/politics/20121108/498336349.html|title=Первым проектом томского промпарка станет медеплавильный завод|date=8 ноября 2012|publisher=[[РИА Новости]] Томск|accessdate=2012-11-08}}</ref>.
=== Энергетика ===
Том-Тураныҥ энергосистемазы Сибирде озогы системалардыҥ бирӱзи, оный тӱӱкизи [[1896 јыл]]дыҥ [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1 кӱнинеҥ]] башталат, ол тушта Том-Турада баштапкы электростанция тудулган Томская ТЭЦ-1 ([[1896]]). [[1943 јыл]]дыҥ [[кӱӱк ай]]ында тудуп баштайла, [[1945 јыл]]дыҥ [[Кӱӱк айдыҥ 28 кӱни|кӱӱк айыныҥ 28 кӱнинде]] Томская ГРЭС-2|ГРЭС-2]] ачылган, [[1982 јыл]]да дезе Томская ТЭЦ-3 тудулып баштайла, [[1988 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 29 кӱни]]нде оныҥ баштапкы котёлы иштеп баштаган<ref>{{cite web|url=http://tomske.elektra.ru/1/s/?id=history&page=full|title=История томской энергетики|publisher=ОАО «Томскэнерго»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006110616/http://tomske.elektra.ru/1/s/?id=history&page=full|archivedate=2012-10-06|deadlink=yes}}</ref>.
Том-Тура берип турган электроэнергиязынаҥ кӧп чыгымдайт.
[[Файл:Tomsk Privokzalnaya square 1.jpg|thumb|Томск-I деп станцияныҥ вокзалы [[2006 јыл]]да]]
== Ӱредӱлик ==
== Билим ==
== Культура ==
=== Музейлер ле галереялар ===
=== Театрлар ла филармониялар ===
=== Кинотеатрлар ===
[[Файл:Kinomir (Tomsk).jpg|thumb|300px|Кинотеатр «Киномир»]]
Калада бир канча кинотеатр бар, онойдо ок ойноор тӧс јерлер, ондо кинозалдар: «Киномакс (кинотеатр)» (алдындагы кинотеатр «Родина»)<ref name="cinema" />, «Киномир» («Октябрь» деп ойынду јерге кӧчкӧн)<ref name="cinema">{{cite web|url=http://www.70tomsk.ru/kinoteatry_2009-10-10-37-44/|title=Кинотеатры|publisher=Томск|accessdate=2011-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420162934/http://www.70tomsk.ru/kinoteatry_2009-10-10-37-44/|archivedate=2013-04-20|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vesti.tvtomsk.ru/news-9877.html|title="Киномир" открыл полугодовой марафон сериалов по романам Г.Маркова|date=19 апреля 2011|publisher=Вести-Томск|accessdate=2011-07-30|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (алдында Горькийдиҥ кинотеатры), «Аэлита» (алдында кинотеатр «Пионер», оноҥ озо — «Юный зритель»), культурный тӧс јер «Fакел»<ref name="cinema" />, ойынду јер «Шарики»<ref name="cinema" />, торгово-развлекательный тӧс јер «Мегаполис» ле кинотеатр «Кинополис», кинотеатр «Goodwin Cinema» ТРЦ-да «Изумрудный Город». Эмдиги ӧйдӧ алдында болгон кинотеатр «Сибиряк» јабылган, 2014 јылда бызылган, кинотеатр «Сибирские огни» (алдында — Иван Черныхтыҥ кинотеатры, оноҥ озо — кинотеатр «Темп») эжиктер садар магазин болуп калган.
Алдында Том-Турада јайгы кинотеатрлар болгон, мында киноны ачык теҥериниҥ алдында кӧргӱскен. Мындый кинотеатрдыҥ бирӱзи Ак кӧлдиҥ (Белое озеро) јанында болгон (эмди ондо Н. Рукавишниковко кереес тургузылган), экинчизи Городской садта, ӱчинчизи — Басандайкада, Пригородный оромдо<ref>«Улицы Томска». Периодическое издание. Атлас-справочник. Выпуск lll. ©Продюсерский центр «ГалаПресс». 1997. 176 с. (с. 118)</ref>, 2000-чы јылдарда Бердский оромдо «Мегаполис» деп торгово-развлекательный јерде парковкада ачык кинозал иштеген.
Совет ӧйдӧ кӧп кинозалдар дом культуры ла клубтарда болгон.
== Спорт ==
Том-Турада спортивный ууламјылар: академический гребля, баскетбол, волейбол, альпинизм ле спортивный туризм, атту спорт, чанаа спорта, сноуборд, сууда јӱзери, шахмат, теннис<ref>{{cite web|url=http://neon.tom.ru/|title=Официальный сайт представительства МОО танца и фитнеса на пилоне г. Томск»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AAFuL67?url=http://neon.tom.ru/|archivedate=2012-02-02|deadlink=no}}</ref>. Бир канча стадион (ол тоодо стадион «Труд», мында «Том» ло «Томь-2» деп командалардыҥ айлында футбол матчтары ӧдӧт), бассейндер, спортивный площадкалар, Кӧрӱлер ле спорттыҥ ӧргӧӧзи, боулингтиҥ залдары, картодром, чанаа трамплин лечанаароллерный трасса<ref>{{cite web|url=https://www.riatomsk.ru/article/20160802/tomsk-lizherollernaya-trassa-otkritie/|title= Лыжероллерная трасса официально открылась в томском Академгородке|date=2 августа 2016|publisher=[[РИА Новости|РИА Томск]]|accessdate=2016-09-27}}</ref> (Академгородоктыҥ јанында<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.tvtomsk.ru/news-7968.html|title=В Томске будут развивать прыжки с трамплина|date=23 декабря 2010|publisher=Вести-Томск|accessdate=2011-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225134757/http://www.vesti.tvtomsk.ru/news-7968.html|archivedate=2010-12-25|deadlink=yes}}</ref>).
[[2005 јыл]]да тӱӱкиде баштапкы катап Том-Тураныҥ футбольный клубы «Том»<ref>{{cite web|url=http://fctomtomsk.ru/|title=Официальный сайт футбольного клуба «Томь» (Томск)|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AAM41CK?url=http://fctomtomsk.ru/|archivedate=2012-02-02|deadlink=no}}</ref> футболло Россияныҥ Чемпионадына турушкан. 2012/2013 јылдыҥ сезонын клуб ФНЛ-дыҥ первенствозында болгон, оныҥ кийнинде сезондо «Том» ойто ло футболло Россияныҥ Чемпионадына турушкан, је [[2013]]/[[2014 јыл]]дыҥ сезоныныҥ турултазыла ол Премьер-лиганаҥ чыккан. Эмдиги ӧйдӧ ол ФНЛ-да. Айлында матчтарды клуб каланыҥ «Труд» деп стадионында ӧткӱрет.
Том-Турада аквалангисттердиҥ ТГУ «Скат» деп спортивный клубы бар. Клубты [[1959 јыл]]да Томский государственный университети божоткондор тӧзӧгӧн. Канча јылдардыҥ туркунына клуб јаан маргандарда кӧп кайралдар ойноп алган, бир канча спорттыҥ устарын белетеген, Россияныҥ баштапкы , СССР-дыҥ, Европаныҥ ла телекейдиҥ суу алдында маргаандарла чемпиондорын таскаткан<ref>{{cite web|url=http://www.skate.tsu.ru/content/klub/istoriya.html|title=История клуба|publisher=СКАТ - Спортивный клуб аквалангистов Томского госуниверситета|accessdate=2011-12-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AANmkfW?url=http://www.skate.tsu.ru/content/klub/istoriya.html|archivedate=2012-02-02|deadlink=no}}</ref>.
«Томичка-Юпитер» деп ӱй улустыҥ командазы волейболло Ӱстӱги Лигада «Б», Сибир зонада ла Ыраак Кӱнчыгышта Россияныҥ Чемпионадында турушкан. Айылда матчтарын команда «Юпитер» деп спортивный комплексте ӧткӱрет.
[[2010 јыл]]да Јеҥил атлетикала јабык стадион (манеж) тудулган, «Кедр» стадионныҥ јанында<ref>{{cite web|url=https://www.gazprom.ru/press/news/2010/december/article106710/|title=«Газпром» открыл в Томске крупнейший в Сибири легкоатлетический манеж|publisher=«Газпром»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AAOvOQS?url=http://www.gazprom.ru/press/news/2010/december/article106710/|archivedate=2012-02-02|deadlink=no}}</ref>. С начала 2011 года в городе работает ледовый дворец «Кристалл»<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.tvtomsk.ru/news-11462.html|title=В ледовом дворце «Кристалл» состоялся день открытых дверей|date=29 июня 2011|publisher=Вести-Томск|accessdate=2011-12-18|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.
Онойдо ок Томский политехнический университет туткан 11-метр скалодром бар, эталонный олимпийский трассалу, бир канча боулдеринговый залдар бар.
Российский јуунты командага ''Гребной канал'' тудар деп проект бар<ref>{{cite web|url=http://www.tv2.tomsk.ru/news/sergei-ilinykh-podderzhal-lideyu-stroitelstva-grebnogo-kanala-na-ushaikel|title=Сергей Ильиных поддержал идею строительства гребного канала на Ушайке|date=3 августа 2010|publisher=ТВ-2|accessdate=2011-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722211709/http://www.tv2.tomsk.ru/news/sergei-ilinykh-podderzhal-lideyu-stroitelstva-grebnogo-kanala-na-ushaikel|archivedate=1342991829|deadlink=yes}}</ref>.
[[2013 јыл]]дыҥ јаҥар айында Томский Академгородоктыҥ јанында чанаа трасса тудулган<ref>{{cite web|url=http://vesti70.ru/news/v_tomskom_akademgorodke_otkrilas_pervaya_osveshchennaya_lizhnaya_trassa_07122013.html|title=В томском академгородке открылась первая освещённая лыжная трасса|date=7 декабря 2013|publisher=Вести70.Ру|accessdate=2013-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131210130439/http://vesti70.ru/news/v_tomskom_akademgorodke_otkrilas_pervaya_osveshchennaya_lizhnaya_trassa_07122013.html|archivedate=2013-12-10|deadlink=yes}}</ref>. 2 јыл кийнинде база бир узуны 10 км трасса тудулган, «Буревестник» стадионноҥ ала Аникино јуртка јетире<ref>{{cite web|url=https://www.riatomsk.ru/article/20151212/lizhnaya-trassa-zdorovjya-otkroetsya-v-voskresenje-v-tomske/|title=Лыжная "Трасса здоровья" откроется в воскресенье в Томске|date=12 декабря 2015|publisher=[[РИА Новости|РИА Томск]]|accessdate=2016-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201024064634/https://www.riatomsk.ru/article/20151212/lizhnaya-trassa-zdorovjya-otkroetsya-v-voskresenje-v-tomske/|archivedate=1603521994|deadlink=yes}}</ref>.
== Карындаштык калалар ==
* {{США-ныҥ маанызы}} Монро (Мичиган), США, [[1995 јыл]]дыҥ [[Јаан изӱ айдыҥ 11 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 11 кӱни]]<ref>{{cite web|url=http://www.admin.tomsk.ru/docbase/duma.nsf/ef641c0bc1a358fec6256d76001e3441/e154b306949124cec7256b0500427ccf/$FILE/304em1.doc|title=Перспективы развития внешнеэкономической деятельности и международных связей г. Томска на 2001 г|publisher=Официальный портал муниципального образования «Город Томск»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AAQNxe0?url=http://www1.admin.tomsk.ru/DocBase/Duma.nsf/ef641c0bc1a358fec6256d76001e3441/e154b306949124cec7256b0500427ccf/$FILE/304em1.doc|archivedate=2012-02-02|deadlink=no}}</ref>;
* {{Грузияныҥ маанызы}} Тбилиси (Грузия), [[2002 јыл]]даҥ ала<ref>{{cite web|url=http://www.pankisi.info/media/?page=ru&id=3578|title=Города-побратимы Томск и Тбилиси против войны|publisher=Российско-Грузинский аналитический сайт|accessdate=2011-11-29|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128191709/http://pankisi.info/media/?page=ru|archivedate=2012-01-28}}</ref>;
* {{Корей республиканыҥ маанызы}} Ульсан (Республика Корея), [[2003 јыл]]даҥ ала<ref>{{cite web|url=http://www.admin.tomsk.ru/docbase/duma.nsf/urls/2003_473|title=Томская городская дума. Решение от 21.10.2003 № 473 О сотрудничестве городов Томск и Ульсан|publisher=Официальный портал муниципального образования «Город Томск»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709224709/http://www.admin.tomsk.ru/docbase/duma.nsf/urls/2003_473|archivedate=1404946029|deadlink=yes}}</ref>;
* {{Россияныҥ маанызы}} Новороссийск (Россия), [[2008 јыл]]даҥ ала<ref>{{cite web|url=http://obzor.westsib.ru/news/240926|title=Томск и Новороссийск стали городами-побратимами|publisher=«Томский обзор»|accessdate=2011-11-29}}</ref>;
* {{Россияныҥ маанызы}} Смоленск (Россия), 2009 јылдаҥ ала<ref>{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Siberia/citynews.asp?id=12262|title=Томск и Смоленск стали городами-побратимами|publisher=«Интерфакс»|accessdate=2011-11-29}}</ref>;
* {{США-ныҥ маанызы}} Толидо (Огайо, США)<ref>{{cite web|url=http://www.tsci.org/|title=Города-побратимы Толидо|lang=en|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325064212/http://www.tsci.org/|archivedate=2018-03-25|deadlink=yes}}</ref>.
== Кереестер ==
=== Архитектуралык ла тӱӱкилик ===
[[Файл:Воскресенская церковь (Томск).jpg|thumb|left|225px|Воскресенский серикпе (сибирский барокко стильле эдилген).]]
[[Файл:Blazon monument in Tomsk.jpg|thumb|right|250px|Том-Тураныҥ кебеделине кереес, кийни јанында Богоявленский собор.]]
[[Файл:1 корпус ТПУ.jpg|thumb|right|250px|ТПУ-ныҥ 1-кы геологический корпусы (Кировтыҥ проспектинде). Корпустыҥ алдында: М. Усов деп академикке кереес]]
Том-Турада архитектурный стильде орус зодчество ло модерн (агашла), сибирский барокко, классицизм ле модерн (ташла). Том-Тураныҥ агаш модернин «Forbes» журнал «''Шесть достопримечательностей России, которые скоро исчезнут''» деп списокко кийдирген<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.ru/ekonomika-slideshow/torgovlya/53912-pamyatniki-razvaliny/slide/3|title=Шесть достопримечательностей России, которые скоро исчезнут|publisher=Forbes|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810162907/http://www.forbes.ru/ekonomika-slideshow/torgovlya/53912-pamyatniki-razvaliny/slide/3|archivedate=2011-08-10|deadlink=yes}}</ref>. Онойдо, сибирский барокко деп стильле Воскресенский серикпе тудулган (Воскресенский кырда)<ref>{{cite web|url=https://tomsk.gov.ru/ru/tourism/route/heart_tomsk.html|deadlink=yes|title="Воскресенская гора — сердце Томска"|publisher=Официальный интернет-портал Томской области|accessdate=2011-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090109162736/http://www.tomsk.gov.ru/ru/tourism/route/heart_tomsk.html|archivedate=2009-01-09}}</ref>, классицизм стильле тудулган ТГУ-ныҥ баш корпусы<ref name="tgu_arch">{{cite web|url=http://www.tsu.ru/webdesign/tsu/core.nsf/structurl/common_museums_korpus|title=Архитектурные памятники, памятники, памятные знаки|publisher=Томский государственный университет|accessdate=2011-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809101622/http://www.tsu.ru/WebDesign/tsu/core.nsf/structurl/common_museums_korpus|archivedate=2011-08-09|deadlink=yes}}</ref>.
Јарлу кереестердиҥ ортозында: Окружной судтыҥ туразы ([[1904]]), ТГУ-ныҥ Билим библиотеказыныҥ туразы ([[1914]]), П. И. Макушинниҥ адыла адалган Билимниҥ Туразы ([[1912]]), «Кызыл корпус» ТГАСУ ([[1904]]), Биржевой корпус ([[1854]]), Каланыҥ ломбардыныҥ туразы ([[1912]]), Т. Т. де Вильнёв деп коменданттыҥ туразы (XVIII чактыҥ учы), Губернатордыҥ туразы ([[1852]]), Шатерлу тура ([[1902]]), Дракондорлу тура ([[1917]]), Л. Д. Желябо деп којойымныҥ тураларыныҥ ансамбли ([[1895]]) ла о.ӧ.
СФТИ-ниҥ баш корпусы (Сибирский физико-технический институт), Сибирский государстволык эмчилик университетке удура турган (СГМУ), бир келтейинеҥ, Новособорный площадь база бир јанынаҥ — база бир томский архитектураныҥ кереези — Россияныҥ культуралык федерал учурлу кереези<ref name="tgu_arch" />. ''Здание присутственных мест'' [[1803 јыл]]да тудулган.
Архитектураныҥ база бир кереези — Томский политехнический университеттиҥ баш корпусы. Ол [[1896]]—[[1900 јыл]]дарда тудулган. Байлык декоративный јарандырыш ичи-тыштыла эдилген; «Эклектика» деп стильле (архитектура) јазалган. Ф. Ф. Гут ла А. Д. Крячков тураныҥ тударын башкарган<ref name="arch_p">{{cite web|url=http://memorials.lib.tomsk.ru/page.phtml?p=6/|title=Памятники истории и архитектуры г.Томска|publisher=Памятники Томска|accessdate=2011-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408175723/http://memorials.lib.tomsk.ru/page.phtml?p=6/|archivedate=1680976643|deadlink=yes}}</ref>.
Соляная тепсеҥниҥ толугында П. Макушин туткан Билимниҥ туразын (Дом науки) темдектеер керек. Тура архитектор Крячковтыҥ проектиле [[1911]]—[[1912 јыл]]дарда тудулган. Бу тура Том-Тураныҥ Петр Макушин деп просветитель ле меценат кижиниҥ акчазына тудулган<ref name="arch_p" />. Архитектураныҥ сӱрекей јараш кереези — Дом офицеров, оны [[1898]]—[[1900 јыл]]дарда архитектор Лыгин туткан.
Ушай сууны кечире таш кӱр каланыҥ ортозында база бир кереези болуп јат<ref name="arch_p" />. Ленинниҥ тепсеҥинеҥ ыраак јок Биржевой корпус ([[1852]]—[[1854]] јј.). Мында којойымдар јуулыжып саду ӧткӱретен, мында ла алмарлар болгон<ref name="arch_p" />. Эмдиги ӧйдӧ мында Российский академия правосудияныҥ филиалы.
=== Ар-бӱткендик ===
[[Файл:Tomsk Stone.jpg|thumb|left|225px|Каменная баба|Балбал. Таш кезер. IV—VIII чак ТГУ-ныҥ баш корпусыныҥ јанында]]<ref name="Загадка «каменных баб»">{{Cite web |title=Загадка «каменных баб» («Alma Mater» — газета Томского Государственного Университета) |url=http://almamater.tsu.ru/show_story.phtml?nom=2510&s=5096 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817132934/http://almamater.tsu.ru/show_story.phtml?nom=2510&s=5096 |archivedate=1629206974 |deadlink=yes |accessdate=1648658416 }}</ref>.[[Файл:Русско-немецкий дом.JPG|thumb|250px|Русско-немецкий тура]]
Том-Турада ла јаказында архитектуралык кереестердеҥ ӧскӧ культурала, тӱӱкиле, ар-бӱткенле тудуш кӧп јилбилӱ кереестер бар.
Том-Тураныҥ јарлу кереестериниҥ бирӱзи ''Университетская роща ТГУ'', оныҥ јанында ӱредӱ корпустар ТГУ ла СГМУ, онойдо ок НИИ. Бу роща [[1885 јыл]]да јазалган, ТГУ-ныҥ баш корпузы тудулып турар тушта (ол тушта — Императорский Томский университет)<ref name="tgu_arch" />. Рощада ийне бӱрлӱ агаштар отургызылган: чиби, јойгон, карагай, бу агаштарла кожо јодро, бузина, калина база. Кийнинде Европанаҥ, Тӱндӱк Американаҥ, Ыраак Кӱнчыгыштаҥ экелген агаштарды отургыскан: вяз гладкий, эрмен черешчатый, липа мелколистная, ирга ольхолистная ла о.ӧ. Сразу после входа через главные ворота Тӧс каалганаҥ кирип ле келзе рощада газондорлу, клумбаларлу, јолдорлу ачык јер бар<ref name="tgu_arch" />. Тӧс аллея ТГУ-ныҥ баш корпусы јаар барат. Мында Кезер таш («Каменная баба») турат, оны 100 јыл кайра Алтай-Саянныҥ ла Казахстанныҥ чӧлдӧринеҥ Том-Тураныҥ баштапкы билим экспедициялары Томский университетке экелген<ref name="Загадка «каменных баб»"/>. Ленинниҥ проспектинеҥ ала роща ташла чеденделген, коштой агаштар ла тайаларды бульвар эдип отургыскан<ref name="tgu_arch" />.
=== Саҥ-башка кереестер ===
Том-Турада сӱреен кӧп кереестер, олордыҥ ортодо кезиги кайкамчылу ла неординарный. Бирӱзи — Шевченко оромдо «Ырыстыҥ кереези» ({{lang-ru|«Памятник Счастью»}}) авторы скульптор Леонтий Усов. Темир акча јапшырып ийзе, «Жил-был пёс» деп мультфилдмниҥ табыжы угулар. Чеховко кереес Том сууныҥ јарадында "Славянский базар " деп ресторанныҥ јанында туруп, Том-Тураныҥ визитный карточказы болуп јат. Л.Усов Кулагинский скверде «Јалакайдыҥ агажы» деп скульптура эткен ({{lang-ru|Дерево Добра}}) .
Бир канча солун кереестерди Олег Кислицкий јазаган: Электрикке кереес (Горэлектросетьтиҥ јанында), «Капыстага кереес» ({{lang-ru|«Памятник капусте»}}) роддомныҥ № 1 јанында, у входа в гостиницу «Томск» деп атту конор тураныҥ јанында «Кереес тапочкалар» ({{lang-ru|«Памятник тапочкам»}}), оноҥ ыраак јокто телекейде эҥ кичинек кереес «Јорыкчы бакага» ({{lang-ru|Памятник лягушке-путешественнице}}) (4,4 см)<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2020/09/25/reg-sibfo/samyj-malenkij-v-mire-pamiatnik-obnaruzhili-v-tomske.html|title=Самый маленький в мире памятник обнаружили в Томске|publisher=«Российская газета»|date=2020-09-25|accessdate=2020-09-27}}</ref>, «Ойношко кереес» (Памятник любовнику) Том-Тураныҥ тӱӱкизиниҥ музейиниҥ ӱстинде.
Каланыҥ Советский ле Кировский райондорында эҥ ле кӧп кереестер тургузылган.
<div class="center" style="clear:none">
<gallery>
Памятник Кедровке.jpg|Таралга кереес.
Памятник тапочкам в Томске.jpg| Тапочкаларга кереес.
</gallery>
</div>
== Том-Тура телекейде ==
Том-Тура кала (Томск) бойыныҥ адын масс-культураныҥ персонажына, космический объектке, атомный подлодкага, онойдо ок кӧп топонимдерге берген:
* Калага учурлай астероид — (4931) Томск.
* Томск деп британ мультсериалдыҥ персонажы адалган «Уомблы» (The Wombles).
* Калага учурлай атомный подводный лодка К-150 «Томск» — российский атомный подводный ракетоносный крейсер «Антей» 949А, Тихоокеанский флотко кирет.
* Россияныҥ, Белоруссияныҥ, Украина ла Казахстанныҥ калаларында Томский деп атту оромдор бар.
== Јарлу улузы ==
«Том-Тураныҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп нерелӱ ат адаары XIX чактаҥ ала келген, клага аҥылу-бийик једимдер экелгени учун<ref name="toadya270">{{ТоАдЯ|270|Почётный гражданин города Томска}}</ref>. После установления советской власти и упразднения городского самоуправления присвоение звания было приостановлено до 29 марта 1967 года<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.admin.tomsk.ru/pgs/1ck|title=Кужелева Елена Макаровна|website=Официальный портал муниципального образования 'Город Томск'|accessdate=2018-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009013143/http://www.admin.tomsk.ru/pgs/1ck|archivedate=1539048703|deadlink=yes}}</ref>.
* [[Потанин, Григорий Николаевич|Г. Н. Потанин]] (04.10.[[1835]] — 30.06.[[1920]]) — географ, этнограф, фольклорист, ботаник билимчи, Орус географический обществоныҥ турчызы, јондык ишчи ([[1915]]).
* [[Рукавишников, Николай Николаевич|Н. Н. Рукавишников]] — космонавт ([[1971]])
* [[Марков, Георгий Мокеевич|Г. М. Марков]] — бичиичи ([[1981]]).
* [[Потапов, Анатолий Иванович|А. Н. Потапов]] — Том-Турада билим тӧс јерди (РАМН) тӧзӧгӧн лӧ башкарган ([[2000]]).
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
== Литература ==
* {{Из БСЭ|Томск}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Томск}}
* {{ТоАдЯ|355-356}}
* Энциклопедия Томской области. [в 2 т.] / Адм. Том. обл., Том. гос. ун-т; [редкол.: Г. В. Майер (председатель) ; Н. М. Дмитриенко (науч. ред.) и др.]. — Томск : Изд-во Том. ун-та, 2008—2009.
** [https://web.archive.org/web/20200222004247/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000342907 Т. 1] : А — М. — 2008. — 463 с. : ил., портр., XVI л. ил., портр. — {{#isbn:978-5-7511-1895-2}} (в пер.).
** [https://web.archive.org/web/20171116131356/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000375082 Т. 2] : Н — Я. — 2009. — [4], 469—999 с. : ил., портр., XXV—XXXII с. ил. — С. XVII—XXIV в изд. отсутствуют. — Имен. указ.: с. 949—989. — {{#isbn:978-5-7511-1917-1}}
* {{Книга|ссылка=http://www.irbis.tomsk.ru/fulltxt/31368.pdf|заглавие=Очерки истории города Томска (1604-1954)|ответственный=под ред. С. И. Мурашова (отв. ред.) [и др.]|год=1954|место=Томск|страниц=III, 326 с., 14 л. ил.}}
* {{книга|автор=Березнеговская Л. Н., Березовская Т. П., Дощинская Н. В.|заглавие=Лекарственные растения Томской области |издание=Издание второе |место=Томск |издательство=Издательство Томского университета |год=1972 |страниц=172| тираж=45000}}
* {{книга|автор=Бойко В. П.|заглавие=Томское купечество в конце XVIII--XIX вв: из истории формирования сибирской буржуазии|ссылка=http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000018587|ответственный=|издание=|место=Томск|издательство=Водолей|год=1996|страницы=|страниц=309|isbn=|isbn2=|ref=Бойко}}
* {{книга|автор=[[Воробьёва, Ида Александровна|Воробьёва И. А.]]|заглавие=Язык Земли. О местных географических названиях Западной Сибири|ссылка=|ответственный=|издание=|место=|Новосибирск|издательство=Западно-Сибирское книжное издательство|год=1973|страницы=|страниц=152|isbn=|ref=Воробьёва}}
* {{книга|автор=Емельянов Н. Ф.|заглавие=Город Томск в феодальную эпоху|ссылка=http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000028295|ответственный=|издание=|место=Томск|издательство=Изд-во Томского университета|год=1984|страницы=|страниц=222|isbn=|isbn2=|ref=Емельянов}}
* {{книга|автор=Заплавный С. А. |заглавие=Рассказы о Томске |издание= |место=Новосибирск |издательство=Западно-Сибирское книжное издательство |год=1980 |страниц=318|ссылка = http://elib.tomsk.ru/purl/1-3723/}}
* {{книга|автор=Касинский С. В., Дырко И. П., Ласкеева Н. И., Лаптева И. А.|заглавие=Томск в цифрах (2002-2009 гг.). Статистический сборник|место=Томск|издательство=Томскстат|год=2010|страниц=258|ref=Касинский и др.}}
* {{книга|автор=Круликовский Н. Н. |заглавие=История развития математики в Томске |ссылка= |издание= |место=Томск |издательство= |год=1967 |страниц=145}}
* {{книга|автор=Оглобин Н. Н. |заглавие=К ИСТОРИИ ТОМСКАГО БУНТА 1648 ГОДА |ссылка=http://ostrog.ucoz.ru/news/2009-03-11-299 |издание=Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских при Московском университете |место=М. |издательство= |год=1903 |тип=статья}}
* {{книга|автор=Привалихина C. В. |заглавие=Мой Томск |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Томск |издательство=Изд-во Том. ун-та |год=2000 |страницы= |страниц=274 |серия= |isbn=5-7511-1293-8 |тираж= }}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
* Адрианов А. В. [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Adrianov_Tomsk/index.html Город Томск в прошлом и настоящем] / А. В. Адрианов. — Томск : Изд. «Сиб. кн. магазина» Михайлова и Макушина, 1890
* Макушин П. И., кн. маг. (Томск). [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Katalog_knig_magazina/index.html Каталог книжных магазинов П. И. Макушина в г. Томске и торгового дома «П. И. Макушин и Вл. М. Посохин» в Иркутске] / П. И. Макушин, комиссионер Упр. Моск. Синод. тип., Гос. тип., Императ. Том. ун-та [и др.]. — Томск : [б. и.], 1915
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
[[Категория:Россияныҥ калалары]]
[[Категория:Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери]]
[[Категория:Иштиҥ магыныҥ калазы]]
sy8wcqsgkvcn2hs3whkdrif7gs0it4a
Потанин, Григорий Николаевич
0
3572
49349
49289
2026-09-14T02:07:49Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
49349
wikitext
text/x-wiki
{{Билимчи
| Место рождения = [[Ямышевская крепость]], [[Омская область (Российская империя)|Омская область]] (ныне это Павлодарская область, [[Казахстан]])
| Научная сфера = [[География]], [[этнография]], [[фольклорист]]ика, [[ботаника]]
| Место работы =
| Альма-матер = [[Сибирский кадетский корпус|Омский кадетский корпус]]<br>[[Петербургский университет]]
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики = [[Адрианов, Александр Васильевич|Александр Адрианов]]
| Известен как = Исследователь [[Центральная Азия|Центральной Азии]]
| Награды и премии = Константиновская медаль
}}
'''Григо́рий Никола́евич Пота́нин''' — орус географ, этнограф, фольклорист, Арасей империяныҥ XIX—XX чактардагы ботаниги, публицист; јондык ишчи, ''Сибирский областничествоныҥ '' тӧзӧӧчизи ле идеологы. ''Императорский Русский географический обществоныҥ'' турчызы (ИРГО). Почётный член Западно Императорский русский географический обществоныҥ Кӱнбадыш-Сибирский отделыныҥ кӱндӱлӱ турчызы (ЗСОИРГО).
== Биографиязы ==
=== Угы-тӧзи ===
Григорий Николаевич Потанин озогы сибирский казактардыҥ угынаҥ болгон. Оныҥ ӧбӧкӧзи (бир версияла) Тара деп каланыҥ городовой казагы Иван Андреевич Потанин, [[1755]] јылда карындаштарыла кожо Таранаҥ јаҥы Сибирский коруланар чийӱге кӧчӱрилген — Сибирская линия (Тоболо-Ишимский линия), Омсктаҥ ала Звериноголовский станицага јетире, тусту кӧлдӧрди кууй, оноҥ улам «Горькая линия» деп адаткан. По воспоминаниям, его дед таадазы Илья, «сотник болгон, байыган; канча айгыр малду, тоолоп болбос койлу, онызы чӧлдӧ јӱретен…»<ref>[http://ka-z-ak.ru/index/37----/16241-potaniny?limit=20&start=160 Потанины — С. 9]</ref><ref>''[[Обручев, Владимир Афанасьевич|Обручев В. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20171020083949/http://fanread.ru/book/8830523/?page=1 Григорий Николаевич Потанин. Жизнь и деятельность]. — С. 1 {{Wayback|url=http://fanread.ru/book/8830523/?page=1 |date=20171020083949 }}</ref><ref>''Обручев В. А.'' [http://itexts.net/avtor-vladimir-afanasevich-obruchev/39182-grigoriy-nikolaevich-potanin-zhizn-i-deyatelnost-vladimir-obruchev/read/page-1.html Григорий Николаевич Потанин. Жизнь и деятельность]. — С. 1</ref>
=== Јӱрӱминиҥ јолдоры ===
Октябр революциянаҥ озо Потанинниҥ чыкан ӧйи [[1835]] јыл [[Чаган айдыҥ 21 кӱни|чаган айдыҥ 21 кӱни]] деп бичилген<ref name="Адрианов">''Адрианов А. В.'' [http://web.archive.org/web/20140901000000*/http://i.trusholga2012.ru/u/bf/db61ea68c011e3a155ba79206ca371/-/%D0%BF%D1%80%D0%BE%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA.pdf Город Томск.] — Томск: Издание Сибирского товарищества печатного дела в Томске, 1912.</ref>{{sfn|Сборник|1909|с=III}}, јаҥы бичигенинде — [[1835]] јылда [[Сыгын айдыҥ 9 кӱни|сыгын айдыҥ 9 кӱни]] деп берилет{{sfn|Шиловский|2004|с=}} и {{СС3|21.9.1835}} года<ref>{{cite web|author=Шиловский М. В.|title=Большая Российская энциклопедия (электронная версия)|url=http://bigenc.ru/domestic_history/text/3162744|date=20.12.2016|publisher=© 2013 Научное издательство «Большая Российская энциклопедия»|language=рус.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170319050907/http://bigenc.ru/domestic_history/text/3162744|archivedate=1489900147|deadlink=yes|accessdate=1655130139}}</ref><ref>{{публикация|статья|автор=Обручев В. А.|заглавие=Потанин Григорий Николаевич (очерк жизни и научной деятельности)|издание=Природа|год=1916|месяц=1|номер=1|ссылка=http://velib.com/read_book/potanin_grigorijj_nikolaevich-potanina_aleksandra_viktorovna/sibir_mongolija_kitajj_tibet_puteshestvija_dlinoju_v_zhizn/v_a_obruchev_grigorijj_nikolaevich_potanin/}}</ref>.
==== Јаш тужы ([[1835]]—[[1846]]) ====
Омский областьтыҥ Сибир-Иртыш линиязында сторожевой укреплениеде Ямышевский шибееде энезидеҥ чыккан (эмди Павлодар областьта Ямышево јурт), сибир казак офицердиҥ билезинде. Адазы Потанин Николай Ильич (есаул) Баянаульский округтыҥ јааны (Омский область), уулы чыккан кийнинеҥ удабай [[1836]] јылда офицердеҥ рядовойго кӧчӱрткен, айдууга барган. Энези, Варвара Филипповна Потанина кыс ӧбӧкӧзи Трунина, [[1839]] јылда [[Кочкор айдыҥ 24 кӱни|кочкор айдыҥ 24 кӱнинде]] јада калган. Беш јашту Григорий адазыныҥ аказы есаул Дмитрий Ильич Потанинниҥ (казачьего полктыҥ јааныныҥ) айлына Семиярский станицада јӱрген. [[1842]] јылда аказы кенейте божой берерде, оны Пресновский шибееде казачий черӱниҥ јааны генерал Морис Эллизен бойыныҥ билезине алган. Генералдыҥ балдарыла кожо
грамотага, орус тилге, арифметика ла географияга ӱренген.
[[1846]] јылда 11 јашту уулчак Омский кадетский корпуска ӱредӱге кирген{{sfn|Шиловский|2004|с=}}; ӱредӱ ӧйинде — [[1846]] јылдаҥ ала [[1852]] јылдарга јетире ол казак укту Абылай-каанныҥ баркызыла нӧкӧрлӧжип алган — кадет Чокан Чингисович Валихановло нӧкӧрлӧшкӧн, кийнинде Чокан Арасей империяныҥ Генеральный штабыныҥ јарлу офицери, билимчи ле просветитель болгон<ref>[http://moi-goda.ru/nasha-istoriya/zavoevanie-i-kolonizatsiya-sibiri Завоевание и колонизация Сибири]</ref>.
==== Сибирде казачий черӱде турганы ([[1852]]—[[1858]]) ====
[[1852]] јылда военный ӱредӱзин тӱгезеле хорунжий чиндӱ служба ӧдӧргӧ 8-чи казачий полк јаар (Сибирский казачий войско) Семипалатинскке ийген. [[1854]] јылда ''Заилийский край'' јаар военный экспедицияга барган. ондо ''«Укрепления Заилийского»'' ачкан, Кийнинде ол Верный деп шибее боло берген, оныҥ кийнинде Верный деп кала бололо, учында Казахстанныҥ Алма-Ата калазы боло берген<ref>[http://vernoye-almaty.kz/aty-ata/dvarus1.shtml Очерки истории Алматы | Lyakhov.KZ — Большая энциклопедия Казнета]</ref>. 1858 јылга јетире воинский службада болгон, кийнинде орый бергенинеҥ улам отставкага барган, воинский званиези сотник болгон, [[Том-Тура]] јаар атанган (Томский губернияныҥ администрациялык тӧс јери болгон).
==== Ӱредӱниҥ јылдары, политикалык ижи ([[1858]]—[[1874]]) ====
[[Том-Тура|Том-Турага]] 1858 јылда келеле, революционер-анархист М. А. Бакунинле танышкан, оныҥ сӧзиле промышленный караванга коштонып, [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургка]] једеле, Санкт-Петербургский государственный университетке ӱренерге кирген, амадузы бӱткен<ref name="Адрианов" />.
[[1859]] јылдаҥ ала [[1861]] јылга јетире Санкт-Петербургта университеттиҥ физико-математический факультединде естественный бӧлӱгинде ''вольнослушатель'' болгон. [[1861]] јылдыҥ [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айында]] студенттердиҥ тӱймеендеринде турушкан деп эки айга туттурткан, Петропавловский крепостьто отурган, ссылкага [[Омск]] јаар барган<ref>{{Cite web |title=Загадки истории. Рубрика «Первооткрыватели». Путь к сердцу Сибири |url=http://zagadki-istorii.ru/pervootkryvateli-48.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016230038/http://zagadki-istorii.ru/pervootkryvateli-48.html |archivedate=1508194838 |deadlink=yes |accessdate=1655191388 }}</ref>.
[[1863]]—[[1864]] јылдарда билимчи-географ Семёнов-Тян-Шанский Пётр Петровичтиҥ рекомендациязыла астроном Карл Струвениҥ Зайсан (кӧл) јаар экспедициязына турушкан, Эрчиш сууныҥ бажында Тарбагатай кырларда Потанин балыктар, ӧзӱмдер јууп шиҥдеген, јаан ла байлык ботанический коллекция јууган<ref>[http://imena.pushkinlibrary.kz/potanin_vko.html Путешествия Г. Н. Потанина в Восточный Казахстан] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060428/http://imena.pushkinlibrary.kz/potanin_vko.html |date=2013-09-21 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Поездка по Восточному Тарбагатаю летом 1864 года Карла Струве и Григория Потанина |url=http://www.pushkinlibrary.kz/docs/Poezdka.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921060702/http://www.pushkinlibrary.kz/docs/Poezdka.pdf |archivedate=1379743622 |deadlink=yes |accessdate=1655191388 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231111185330/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004488925?page=1 О рыбном промысле на Цзайсане и на Чёрном Иртыше: исследования и материалы] / отрывки из путешествия К. В. Струве и Г. Н. Потанина по поручению Императорского Русского географического общества</ref>.
[[1865]] јылда губернский статистический комитеттиҥ секретари эдип туткан (Том-Тура), Том-Турада уулдардыҥ гимназиязында ла Мариинский женская гимназияда ӱредӱчи богон, «Томские губернские ведомости» журналда бичиген.
[[1865]] јылдыҥ јайында «Сибирское областничество (Общества независимости Сибири)» деп керек аайынча јаргылаткан Сибирди Россиянаҥ айрыыры учун болгон деп бурулаткан. [[1868]] јылда [[Кӱӱк айдыҥ 15 кӱни|кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ]] ала Омскта тӱрмеде ӱч јыл отурала Потанин ''гражданский казнь'' ӧткӧн, оноҥ оны Свеаборг јаар каторгага ийген, ондо ол [[1871]] јылда кӱчӱрген айга јетире болгон, оныҥ кийнинеҥ Потанинди Тотьма јаар ийгендер<ref name="irina">''Дурново, Ирина'' [http://e-arhiv.vko.gov.kz/Page.aspx?id=1493 Что может быть утрачено в наследии Потанина]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Рудный Алтай (газета)|Рудный Алтай]]. 2 декабря 2010</ref>. Кезедӱни ӧткӧн соҥында<ref>[http://www.apn.ru/publications/article17435.htm Доживёт ли Российская Федерация до 2014 года? Статья первая]</ref> Вологодский губернияда Никольск калага ийген .
[[1874]] јылда ''Русское географическое общество (ИРГО)'' ходатайство эдип Потанинди амнистияга чыгарган<ref>[http://globalsib.com/8383/ 175 лет со дня рождения Григория Потанина — лидера сибирских областников — Globalsib.com]</ref>.
==== Билим экспедициялар ([[1876]]—[[1899]]) ====
Г. Н. Потанинниҥ билимде јаан једимдери Орто ло Кӱнчыгыш Азия јаар башкарып апарган беш шиҥжӱ экспедицияныҥ турултазы болуп јат, Русское географическое обществоныҥ јакылтазын бӱдӱрген ([[1876]]—[[1899]]).
* [[1876]]—[[1878]] јј. — Баштапкы (Монгол јерине)<ref>[http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Ocherki_S_Z_Mongolii/index.html экспедиция в северо-западную Монголию]</ref>, Потанинле кожо бу јорукта оныҥ эш-нӧкӧри этнограф А. В. Потанина, зоолог М. М. Березовский ле топограф П. А. Рафаилов болгон. Зайсан кӧлдӧҥ кӱнчыгыштай барала, экспедиция Монгол Алтайды кечип, Кӱнбадыш Монголияда Кобдого јеткен. Экспедиция европей билим туштабаган ороонды шиҥдеген, керектӱ, башка-башка билим бӧлӱктерде јаан учурлу, байлык билим материал јууган<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/stewardess0202/post396589544/ Первая (Монгольская) экспедиция Потанина/Вторая (Монголо-Тувинская) экспедиция Потанина/Китайско-Тибетская (Ганьсуйская) экспедиция Потанина]</ref>.
* [[1879]]—[[1880]] јј. — Экинчи (Монголо-Тувинский) экспедицияда натуралист ле географ А. В. Адрианов ло топограф П. Д. Орлов турушкан. [[1879]] јылда [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айда]] [[Кош-Агаш]] јурттаҥ башталала, года из села Убсу-Нур деп кӧлгӧ кӱнчыгыш јаар ууланган, [[1880]] јылда Иркутскта токтогон<ref>name="mongoltuva"</ref>. Г. Н. Потанин экспедицияныҥ ижиниҥ турултазын белетейле, РГО ''«Очерки северо-западной Монголии»'' деп бичикти [[1883]] чыгарган.
* [[1884]]—[[1886]] јј. — Китайско-Тибетский (Ганьсуйский) экспедицияда топограф А. И. Скасси, зоолог M. M. Березовский ле этнограф А. В. Потанина кожо болгон. Экспедиция Китайдыҥ эки тӱндӱк провинциязыла јӱрӱп, Ордос, Ганьсуга [[1884]] јылдыҥ учында једип, [[1885]] јылда Тибеттиҥ кӱнчыгыш јанын шиҥдеген; шиҥжӱчилер Наньшаньсын-тайга ажыра, бастыра Орто Монголияны кечире [[1886]] јылда кайра бурылган. Экспедицияныҥ материалын РГО [[1893]] јылда ''«Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия»'' деп јуунтыда чыккан<ref>{{Cite web |title=Китайско-Тибетская (Ганьсуйская) экспедиция Потанина {{!}} Тайны веков |url=https://agesmystery.ru/rubriki/ekspedicii-naxodki-i-sokrovishha/kitajsko-tibetskaya-gansujskaya-ekspediciya-potanina/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016175250/https://agesmystery.ru/rubriki/ekspedicii-naxodki-i-sokrovishha/kitajsko-tibetskaya-gansujskaya-ekspediciya-potanina/ |archivedate=1508176370 |deadlink=yes |accessdate=1655199847 }}</ref>.
* [[1892]]—[[1893]] јј. — Экинчи Китайско-Тибетский экспедицияда Тибеттиҥ кӱнчыгыш келтейин шиҥдеерге зоолог ло этнограф M. M. Березовский, геолог В. А. Обручев ле этнограф А. В. Потанина баргандар. Јорык ӧйинде Потанинниҥ ӱйи кенейте оорыйла јада калган учун билимчи јанган. Оныла кожо јӱрген Березовский ле Обручев кажызы ла алдынаҥ бойы Тӧс Азияда иштенген.
* [[1899]] ј. — Экспедиция Тӱндӱк-кӱнчыгыш Китай јаар (автономный аймак Внутренняя Монголия), Монголияныҥ кӱнчыгыш јанында ''вулканический горный массив Јаан Хинганды'' шиҥдеген<ref>{{Cite web |title=Потанин — AtlasMap.ru |url=http://atlasmap.ru/index.php/countries/87274 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171016175935/http://atlasmap.ru/index.php/countries/87274 |archivedate=1508176775 |deadlink=yes |accessdate=1655199847 }}</ref>
Бу экспедициялардыҥ шылтуунда географияла алдында шиҥделбеген Центральный Азияныҥ јерлери керегинде кӧп материал јуулган. Онойдо ок алдында шиҥделбеген ӧзӱмдердиҥ гербарийи ле зоологический коллекциялар јуулган. Экспедиция Сибирде, Центральный Азияда, Китайда јаткан калыктардыҥ культуразы, јадыны, фольклоры, калыктардыҥ тӱӱкилик эпосы јанынаҥ баалу материал јууп алган<ref>{{Cite web |title=Очерки Северо-Западной Монголии |url=https://bookskeeper.ru/knigi/istoriya/22111-ocherki-severo-zapadnoy-mongolii.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180918160628/https://bookskeeper.ru/knigi/istoriya/22111-ocherki-severo-zapadnoy-mongolii.html |archivedate=1537286788 |deadlink=yes |accessdate=1655199847 }}</ref>.
==== [[Том-Тура|Том-Турада]] јӱрӱми ([[1902]]—[[1920]]) ====
[[1902]] јылда Г. Н. Потанин [[Том-Тура|Том-Турада]] токтоп јуртай берген. Бери оны П. В. Вологодский кычырган, баштап Потанин оныҥ айлында токтогон, (Ефремовский ором, эмди — Бакунинниҥ оромы, 18).
Бу ӧйдӧ Г. Н. Потанин [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] культурно-просветительский мероприятиелеринде јаантайын турушкан, ''Общество попечения о начальном образованииниҥ'' соведин башкарган, ''Совет томского Музея прикладных знаний'' бого кирип, оныҥ хранители болгон, ''Сибирский студенческий кружок'' ӧткӱрген, ''Томское общество изучения Сибири'', ''литературно-драматическое общество'', ''литературно-артистический кружок'', Сибирде Том-Турада билим-художественный музейдиҥ проектин белетеген, Сибирский областной дума тӧзӧӧргӧ турушкан.
[[1917]] јылда казак тилди јакшы билер кижи Потанин Оренбургта болгон ''Баштапкы Всекиргизский съездте'' делегат болгон (Семипалатинский область, Арасей империя), ''Всероссийский учредительный собраниеге'' делегат эдип талдалган. Бу съездте јарлу казак ''антибольшевистский политический партия «Алаш»'' кӧдӱрилген. Миржакип Дулатов, съездтиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи, уткуул сӧзинде Потанинди «бистиҥ тоомјылу кӱндӱлӱ аксакалыс» деп айткан.
==== Мӧҥкӱзи ====
[[1920]] јылда [[Кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱни|кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱнинде]] [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] университединиҥ клиниказында божогон. Иоанно-Предтеченский монастырдыҥ чеденинде мӧҥкӱзи салынган ([[Том-Тура]]), XX чактыҥ башталганынаҥ ала Успенский собордыҥ јанында университеттиҥ ле Томский политехнический университтиҥ божогон билимчилериниҥ мӧҥкӱзин салар деп јаҥжыккан. Мындагы некрополь «профессорский» деп адалган. [[1930]]-чы јылдарда кладбищеде сӧӧк салары токтогон, куру боло берген. Јирме беш јылдыҥ бажында 1954 јылда томский геолог ло краевед Д. П. Славнин кладбищениҥ јанын ӧскӧртӧри керегинде угала, академик Обручев Владимир Афанасьевичке , Потанинниҥ калганчы Тибетский экспедицизыныҥ туружаачызына, «Литературная газетага» самара бичиген. Билим Академия Томский облисполкомго билимчиниҥ мӧҥкӱзин ӧскӧ јерге кӧчӱрзин деп баштанган. 1956 јылда ''перезахоронениени'' јарадарда, Григорий Потанинниҥ мӧҥкӱзин университеттиҥ јанында агаш аразыны экелип јууган (''Университетская роща, ТГУ'')<ref name="tsu175">{{Cite web |url=http://tv.tsu.ru/news/detail/?id=995 |title=Такой великий и простой Григорий Потанин. 175-летию Томского ученого посвящается|accessdate=2011-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019124130/http://tv.tsu.ru/news/detail/?id=995 |archivedate=2013-10-19 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://towiki.ru/view/Григорий_Николаевич_Потанин Григорий Николаевич Потанин — Товики]</ref>. [[1958]] јылда [[Кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни|кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱнинде]] мӧҥкӱниҥ ӱстине мрамор постаментке Г. Н. Потанинниҥ чойдоҥ эткен бюстын тургускан, кереестиҥ авторы — јарлу томский скульптор С. И. Данилин<ref>{{Cite web |title=Скульптор Данилин Сергей Иванович |url=http://www.danilin.info/biography/biography.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118174917/http://www.danilin.info/biography/biography.htm |archivedate=1511027357 |deadlink=yes |accessdate=1655208717 }}</ref>.
== Кайралдары ==
* [[1886]] — Императорский Русский географический обществоныҥ ӱстӱги кайралын берген — Алтын Константиновский медаль.
* [[1888]] — Александр III каанныҥ јакарузыла пенсия берилген — 800 салковой.
* [[1905]] — Томский политехнический университетттиҥ совединиҥ кӱндӱлӱ турчызы (1905).
* [[1915]] — [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] кӱндӱлӱ кижизи.
* [[1918]] — Сибирдиҥ кӱндӱлӱ кижизи ''Временный Сибирский правительствоныҥ Административный совединиҥ јӧби'' аайынча<ref>[http://www.admomsk.ru/web/guest/city/honorary-freemen/potanin Почётные граждане города Омска]</ref>
== Билим иштери ==
* {{статья |автор= Потанин Г. Н.|заглавие= Урга|ссылка= https://vivaldi.nlr.ru/pm000020508/view#page=591|язык= |издание= [[Всемирная иллюстрация]]|тип= журнал|год= 1891|том= 46|номер= 1178|страницы= 131—133|doi= |issn=}}
* ''Потанин Г. Н.'' [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Potanin_Materialy/index.html Материалы для истории Сибири] / собрал Г. Н. Потанин; изд. Императ. о-ва истории и древностей рос. при Моск. ун-те. — Москва : В Унив. тип. (Катков и Ко), 1867
* ''Потанин Г. Н.'' [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Ocherki_S_Z_Mongolii/index.html Очерки северо-западной Монголии]: результаты путешествия, исполн. в 1876—1877 гг. по поручению Императ. Рус. геогр. о-ва чл.- сотрудником Г. Н. Пота-->ниным. В четырёх томах. — СПб.: Тип. В. Киршбаума, 1881—1883 ([https://web.archive.org/web/20220614145541/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003899987?page=1 Вып. I]; [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003899986?page=1 Вып. II]; [[:commons:File:Essays on Northwestern Mongolia- Results of the 1879–1880 Travels for the Imperial Russian Geographical Society WDL6856.pdf|Вып. III]]; [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003899984?page=1 Вып. IV])
* ''Потанин Г. Н.'' Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия. — 1893
* ''Потанин Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20201002001522/http://elib.tomsk.ru/purl/1-6102/ Областническая тенденция в Сибири]. — Томск, 1907 (Основная работа Потанина по областничеству) ([https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003743462?page=1 в РГБ])
* ''Потанин Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20140724153404/http://memoirs.ru/rarhtml/Potanin_IV92_5.htm Пи-Лин-Сы. (Отрывок из путевых заметок о северо-восточном Тибете)] {{Wayback|url=http://www.memoirs.ru/rarhtml/Potanin_IV92_5.htm |date=20140724153404 }} // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 390—405.
* ''Потанин Г. Н.'' [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Potanin_Motivy/index.html Восточные мотивы в средневековом европейском эпосе]. — М., 1899.
* ''Потанин Г. Н.'' [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Potanin_Skasanie/index.html Монгольское сказание о Гэсэр-хане]. — Б.м., Б.г
* ''Потанин Г. Н.'' [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Puteshestvie_Potanina/index.html Путешествия Г. Н. Потанина по Монголии, Тибету и Китаю] : с 48 рис., портр. и картой / обраб. По подлин. его соч. М. А. Лялиной. — Изд. 2-е, просм. и доп. авт., с его предисл. — Санкт-Петербург : Изд. А. Ф. Девриена (Тип. Акционер. о-ва тип. дела в СПб.), [1912?]
* ''Потанин Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20201101002521/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000395997 Сага о Соломоне. Восточные мотивы к вопросу о происхождении саги]. — Томск, 1912.
* ''Потанин Г. Н.'' [https://web.archive.org/web/20201001193747/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000248225 Ерке. Культ сына неба в Северной Азии. Материалы к турко-монгольской мифологии]. — Томск, 1916.
;Јаҥынаҥ кепке базылган иштери
* {{книга
| автор = Потанин Г. Н., Потанина А. В.
| заглавие = Сибирь. Монголия. Китай. Тибет. Путешествия длиною в жизнь
| ссылка =
| ответственный =
| издание =
| место = М.
| издательство = [[Эксмо]]
| год = 2014
| страниц = 464
| серия = Великие путешествия
| isbn = 978-5-699-73059-9
| doi =
| тираж = 4000
| ref =
}}
== Билези ==
Баштапкы ӱйи ([[1874]]—[[1893]]; балдар јок) — Потанина Александра Викторовна, кыс ӧбӧкӧзи Лаврская ([[1843]]—[[1893]]). [[1843]] јылда [[Чаган айдыҥ 25 кӱни|чаган айдыҥ 25 кӱнинде]] Нижегородский губернияныҥ Горбатов калазында В. Н. Лаврский деп священниктиҥ билезинде чыккан. Этнограф ла јурукчы болуп, ӧбӧӧни, Г. Н. Потанин, башкарган бир канча экспедицияларда турушкан. Одна из первых русских женщин, баштап ла Орус географический обществого кирген ӱй кижилердиҥ бирӱзи болгон.
Экинчи ӱйи ([[1911]]—[[1918]]; балдар јок) — Мария Георгиевна Васильева ([[1863]]—[[1943]]), [[Барнаул|Барнаулдыҥ]] поэтессазы, Потанин оныла [[1901]] јылдаҥ ала таныш болгон. Бу кижиле биригеле, ол јакшы јадарым деп сананган, је јастырган, М. Г. Васильева ачынчак, мещан кылыкту, оору кижи болгон<ref>''Уткина, Антонина.'' Мои встречи и знакомство с Григорием Николаевичем Потаниным // Сибирская старина. — 1994. — № 6.</ref>.
Зимой 1917/1918 годов она оставила Потанина, который к тому времени уже тяжело болел<ref>{{статья| автор = Топчий А. Т., Топчий Р. А.| заглавие = Г. Н. Потанин, М. Г. Васильева, переписка. («Мне хочется служить Вам, одеть Вас своей любовью»)| ссылка = http://new.hist.asu.ru/biblio/skubnevski/Topchyi.html| автор издания = Под ред. Ю. М. Гончарова| издание = Современное историческое сибиреведение XVII — начала XX вв.| тип = Сборник научных трудов| место = Барнаул| издательство = Аз-Бука| год = 2005| том = | страницы = 67—369| isbn = 5-87028-158-X| archiveurl = https://web.archive.org/web/20130509083233/http://new.hist.asu.ru/biblio/skubnevski/Topchyi.html| archivedate = 2013-05-09}}</ref>.
== Кереес==
Билимчи ле јондык ишчи Г. Н. Потанинниҥ адыла адалган:
* Кӱнбадыш Китайда Наньшань деп кырларда бир сын тайга.
* Туулу Алтайда Таван-Богдо-Ула деп сын-тайгада мӧҥкӱ тош ([[1905]])<ref>{{Cite web |title=Экспедиция Укок Чулышман {{!}} АРУ-КЕМ |url=http://aru-kem.ru/ekspedicionnyj-tur-ukok-chulyshman-altajskoe-kolco/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107031723/http://aru-kem.ru/ekspedicionnyj-tur-ukok-chulyshman-altajskoe-kolco/ |archivedate=1510024643 |deadlink=yes |accessdate=1655289646 }}</ref>.
* Астероид № 9915: 1977 RD2 ([[1977]]).
* Челябинский областьта Потанино деп јурт (Посёлок городского типа){{нет АИ|3|02|2020}}.
* Сибирде калалардыҥ оромдоры ([[Россия]]): [[Том-Тура|Том-Турада]], [[Новосибирск|Новосибирскте]], [[Омск|Омскта]]; Казакстанныҥ калаларында: Петропавловскта, Алма-Атыда, Нур-Султанда, Семейде.
* Павлодарский областьта Чёрное деп јуртта школ. Казахстан. ([[1957]])<ref>http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/his/14/image/14-080.pdf</ref>.
* Павлодарский областной историко-краеведческий музей ([[1942]])<ref>{{Cite web |title=Места Павлодар — Павлодарский областной историко-краеведческий музей имени Г. Н. Потанина |url=https://keste.kz/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80/location/%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%80%D0%B0/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220314122356/https://keste.kz/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80/location/%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%80%D0%B0/ |archivedate=1647260636 |deadlink=yes |accessdate=1655289646 }}</ref>.
* Монотипный [[род (биология)|род]] [[Цветковые растения|цветковых растений]] [[Семейства цветковых растений|семейства]] [[Розовые|Розовые (Rosaceae)]] {{bt-ruslat|Потаниния|Potaninia|[[Maxim.]]}} и единственный его вид — [[Потаниния|Потаниния монгольская]] ''(Potaninia mongolica)'' низкорослых кустарников с мелкими цветками, распространённых в [[Монголия|Монголии]] и [[Китай|Китае]] (1881).
{{начало скрытого блока|Виды растений, названные в честь Г. Н. Потанина}}
{|
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
m2fxt2ftac4yz6rqhzfhwcyf2pmj0c8