Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 73 49352 48473 2026-09-14T20:21:08Z DLysenko97 4542 49352 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Јодралу |оригинальное название = {{lang-ru|Тюдрала}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.992752 |lon_deg = 84.484064 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Кан-Оозы аймак |район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези{{!}}Айты-Коолдыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 842 <ref name="geonames"/> |климат = орто-континентал |население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Тюдрала |тс}} |год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Тюдрала |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 26%,<br>73% [[алтайлар]]<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = 649450 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = 84235860004 |цифровой идентификатор 2 = 84635460116 |категория в Commons = |сайт = }} '''Јодралу''' ({{Lang-ru|Тюдрала}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Јодралу {{Lang-ru| черемуховый}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш јанында, Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарыш сууга]] [[Кичӱ-Шиберти (суу)|Кичӱ-Шибертиниҥ]] ле [[Мӧштӱ (суу)|Мӧштӱ]] сууныҥ киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 842—856 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1488783/tyudrala.html|title=Tyudrala|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166557/tyudrala.html Тюдрала]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кыш узун ла соок. Ортоайлык температура −19..-20 °С, кар јаан, салкын-шуурган болот. Јай серӱӱн ле кыска. [[Јаан изӱ ай]]да тыҥ ла изӱ кӱнде +25..+30 °С болор аргалу, је ортоайлык јайгы температура +15 °С. Јуттыҥ кеми 450—500 мм кире болот. Салкынныҥ тӱргени 4,3 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет : айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Бу тайгаларда мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агаш ӧзӧт. Тайга-тажында јиилек, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек ({{Lang-ru|маральник}}), кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јериниҥ 74,07 га<ref name="Генплан Талицкого СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Талицкое сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609717710 }}</ref>. Јодралу јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1,193 км, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 285 м<ref>[https://al.2rus.org/tyudrala/karta/yandex/ Карта села Тюдрала.]</ref>. Јуртта 3 ором: Амырдыҥ, Чарыштыҥ, Юбилейдиҥ<ref>[https://mapdata.ru/altay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Бого келерге ӱч јол бар. [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Јодралу]]. Узун јол [[Улалу]] — [[Себиниҥ боочызы]] — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Јодралу]]. [[Алтай кырай]] ажыра [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Тураты]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Јодралу]]. Јодралу јурт регионал учурлу «[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат (идентификационный темдеги [https://wikimapia.org/street/16377470/ru/84К-109-Усть-Кан-–-Коргон 84К-109]<ref>[https://wikimapia.org/street/16377470/ru/84К-109-Усть-Кан-–-Коргон Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,095 км) јолдо турат<ref name="Перечень а/д РА">[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. [[Кан-Оозы|Кан-Оозынаҥ]] ары 6 км кире јол асфальт, оноҥ ары тегин јол, ташту кумакла јазап салган. {| class="wikitable" | COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Јодралу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јери [[Айты-Коол]] ||16 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 22 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 230 км, 290 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||280 км, 320 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||150 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 120 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1855 јылдарда тӧзӧлгӧн. Јодралу јуртта миссионерлер јадып баштаган. 1897 јылдыҥ тооалыжыла бу јуртта 662 кижи јаткан. Улустыҥ иштенгени аш салары, мал-аш азыраары ла маала кичеери болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде бу јаан јурт болгон, [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ]] суузын экијандай. Јаҥы совет ӧй келерде, кудай јаҥына удура иш ӧткӱрилген, коммуналар ла артельдер ачылган. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Тюдрала }} Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет. == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 389 кижи болгон, олордыҥ 26 % орустар, 73 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * эмчилик; * библиотека; * јурттыҥ клубы; * стадион; * магазин. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ, мал азырайт. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Јаҥыс мӧҥкӱ (2017 јылдыҥ [[Кандык ай|кандык айыныҥ]] 1 кӱнинеҥ ала јери кайдазы јарталбаган)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609464680 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605301455 }}</ref>. === Археологиялык === * Ташта јурамал (1451, 1452)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу; * Тоҥмок суу; * Боочы. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == * [[Модоров, Николай Семёнович|Модоров Н. С.]] (10.12.1939) — тӱӱкилик билимниҥ докторы, профессор, [[Россия|Россияныҥ]] гуманитар академиязыныҥ турчызы<ref>Модоров Н. С.[http://www.gasu.ru/university/news/8193/ Модоров Н. С.]</ref>. * [[Модоров, Яков Григорьевич|Модоров Я. Г.]] (1917—1979) — коммунист, [[Барнаул]]да партийный школдо ӱренген. [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозында]], [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агашта]] аймакисполкомныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы болуп иштеген (1944—1946). Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде [[Экинур]]да, Јодралуда колхозтордыҥ јааны болгон, кийнинде пенсияга чыкканча кой кабырган, јакшы ижи учун «Иштиҥ Кызыл маанызы» деп орденле, «За освоение целинных земель» ле «Иштиҥ ветераны» деп медальдарла, кӧп тоолу грамоталарла кайралдаткан, Областьтыҥ Кӱндӱлӱ доскозында бичилген болгон<ref>Звезда Алтая. Я горжусь своим прадедом.[https://yandex.ru/images/search?text=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0%20%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B0%20%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%8F%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B6%D1%83%D1%81%D1%8C%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B5%20%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%AF.%D0%93.&stype=image&lr=213&source=serp]</ref>. * [[Саврин,Тохтон Бухтубаевич|Саврин Т. Б.]] (1921—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, кайралдары: «За взятие берлина», «За освобождение Варшавы» деп медальдар, «Орден Отечественной войны ΙΙ степени»<ref>Саврин Т. Б.[https://web.archive.org/web/20220514174910/https://1418museum.ru/heroes/31160901/]</ref>. * [[Сумин, Геннадий Петрович|Сумин Г. П.]] (08.01.1953) — политик, экономист, [[Новосибирск]]те ӱренген, кайралдары: Кӱндӱлӱ ат «Заслуженный работник социальной сферы Республики Алтай», «Почётный гражданин Республики Алтай», «Знак Почёта» орден, почётные грамоты Алтай Республика ла Эл Курултайдыҥ кӱндӱлӱ грамоталары<ref>Сумин Г. П.[http://viperson.ru/people/sumin-gennadiy-petrovich]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] [[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]] 8p93rlmjx8rpxo1t9x6zf12ga624r3w 0 215 49353 48401 2026-09-14T20:27:22Z DLysenko97 4542 49353 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Келей |оригинальное название = {{lang-ru|Келей}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51.180402 |lon_deg = 84.756281 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Кан-Оозы аймак |район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Моты-Оозыныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Моты-Оозыныҥ јурт јеезези{{!}}Моты-Оозыныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 982<ref name="geonames"/> |климат = орто-континентал |население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Келей (село) |тс}} |год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Келей (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = 97 % [[алтайлар]]<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = 649462 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Келей''' ({{Lang-ru|Келей}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Келей {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ,Наралканыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, [[Моты (суу)|Мотыныҥ суузыныҥ]], [[Тектен (суу)|Тектен]] ле [[Келей (суу)|Келейдиҥ]] суузыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 982—1129 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url= https://www.geonames.org/1503914/keley.html|title=Keley|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref> <ref>[https://foto-planeta.com/np/166559/keley.html Келей].</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, [[Чаган ай|чаган айдыҥ]] ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуп јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. Јаан изӱ айда +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор. === Аҥ-кужы === Айландыра кырларыныҥ арка јанын агаштар бӱркеген, кӧп сабазы чет агаш, бийиктей мӧш агаш. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Тайгалары аҥду-кушту. Булан, элик, аҥ, тооргы, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон ло оок аҥдар<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Кезик аҥ-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Айландыра кырлары мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агашла бӱркелген, арал-арказында јӱзӱн-јӱӱр тайалар ла јердиҥ јиилектери бар: бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, уйкӧс. Јалаҥдары чечектериле чоокырайган. Быркырууш чечек, калаш чечек, мӧт чечек, кӱн чечек, таҥдалай, буланат, чейне, марал чечек, ай чечек ле о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: артыш, кызыл тазыл, алтын тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 44,7 га<ref name="Генплан Козульское СП"/>. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 26,2 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 12,4 га, јонго керектӱ тудумдар 0,6 га, производстволык јерлер 1,4 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 4,0 га, рекреационный учурлу 0,1 га. Келей јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 961 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 269 м<ref>[https://al.2rus.org/keley/karta/ Карта села Келей.]</ref>. Јуртта 3 ором: Јаҥы, Минаковтыҥ Кудачы, Тан-Чолмон<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-keley/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Келейде 76 јаҥыс кат агаш тура, кажызы ла 2000 м² јерлӱ, 6 эки бӧлӱктӱ тура. Јурт ичинде јолдордыҥ узуны 8 км<ref name="Генплан Козульское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Козульское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610297059 }}</ref>. «Солонешный — Кан-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат (идентификационный темдеги 84К-96<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.179504&lon=84.755273&z=14&m=w&search=84К-96/ Региональная трасса 84К-96]</ref>, узуны 56 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>, Келейдиҥ боочызынаҥ ыраак јок. Келейге јетире ӱч јол бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Беш-Ӧзӧк]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Экинур]] — [[Боочы]] — [[Келей]]; [[Улалу]] — [[Шабалин]] — [[Себиниҥ боочызы]] — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Экинур]] — [[Келей]]; [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе: [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Тураты]] — [[Келей]]. {| class="wikitable" | COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Келей јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Моты-Оозы]] || 6 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 36 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 230 км, 270 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||230 км, 320 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||150 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 140 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Келей (село) | Столбцов=7}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 220 кижи болгон, олордыҥ 97 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * баштамы школ; * јурттыҥ клубы; * магазин — 2; * эмчилик; * библиотека; * спортјалаҥ; * агашкезим.. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан производстволык ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Овцеводческая ферма. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * [[Келейдиҥ боочызы]], байлу (1441)<ref name="Ойношев свод"/>; * Наралкада кезер таш (1370)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Тоҥмок суу. * Кӧл. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] [[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]] 0i4zi4t97ikas9in2pkrokupgquktxb 0 298 49355 45582 2026-09-14T20:44:48Z DLysenko97 4542 49355 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Оро |оригинальное название = {{lang-ru|Оро}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.911980 |lon_deg = 85.000488 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Кан-Оозы аймак |район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Јабаганныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Јабаганныҥ јурт јеезези{{!}}Јабаганныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 1213<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Оро (Республика Алтай)| тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Оро (Республика Алтай) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 98 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = 649455 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Оро''' ({{Lang-ru|Оро}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Јабаганныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Оро {{Lang-ru|яма}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Кан-Јабаганныҥ чӧл-јалаҥыныҥ јаказында ӧзӧктӧ, [[Јаан-Шиберти (суу)|Јаан-Шиберти]] деп сууныҥ јарадында турат. Айландыра телкем, јайым јалаҥдар, аш салатан кыралар, мал-ашка элкем-телкем одор, кезик јерлерде сас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1213 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35144/oro.html Оро]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Узун ла соок кыш, кыска јай. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] ортоайлык температуразы −20 °С болзо, [[Јаан изӱ ай|јаан изӱ айдыҥ]] орто температуразы +16 °С болот. Ачык чӧл јер учун улай ла салкындар, кыштыҥ ӧйинде шуургандар карды јаттырбай учура берет. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет : айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Талайдыҥ кемјӱзинеҥ чик јок бийик учун мында агаштардаҥ мӧш, тыт, чиби, каа- јаада кайыҥ ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Јуугында тыҥ бийик эмес сойоктор, тӧҥдор, којогорлор, меес јаны тас. Куру таш, арка јаны кӧбинде чет агашла бӱркелген, састу сууныҥ коолы јерлерде тал, кайыҥ ла јӱзӱн јыраалар ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын-тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 38,8 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 17,23 га, јонго керектӱ тудумдар 0,51 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 4,6 га, башка учурлу 16,46 га<ref name="Генплан Ябоганское СП"/>.Оро јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 748 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 696 м<ref>[https://al.2rus.org/oro/karta/ Карта села Оро.]</ref>. Јуртта 3 ором: Јииттердиҥ, Тӱндӱк, Школдыҥ <ref>[ https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-oro/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,35 км<ref name="Генплан Ябоганское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Ябоганское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610417977 }}</ref>. Јабаганга једетен ӱч јол бар. [[Улалу]] — [[Чаргы]] ([[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] оҥ јанына эбирер) — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]], [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Јабаган]]; [[Улалу]] — [[Себиниҥ боочызы]], Туйактуга јетпей јӱрӱп, Чуйдыҥ трагынаҥ оҥ јаны јаар эбирер — [[Кеҥи]] — [[Јабаган]]; [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Экинур]] — [[Јабаган]]. «[[Чаргы]] — [[Беш-Ӧзӧк]] — [[Кан-Оозы]] — [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Карагай]] — [[Казахстан|Казахстанныҥ]] кыйузында»(идентификационный темдеги 84К-121<ref>[https://wikimapia.org/street/18671301/ru/ Региональная трасса 84К-121]</ref>, узуны 257, 600 км) деп регионал учурлу јолло келзе Кан-Оозына јетпей јӱрӱп, Кӧксу-Оозы јаар барган јолдоҥ сол јаны јаар бурыза, «Оро јуртка бурылчык» болор(идентификационный темдеги 84К-71<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.917523&lon=84.993560&z=14&m=w&search=84К%2071/ Региональная трасса 84К-71]</ref>, узуны 4,1 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Оро јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Јабаган]]|| 5 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 21 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 130 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 76 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 190 км, 250 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 250 км 280 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Оро (Республика Алтай) | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 259 кижиниҥ 98 % [[алтайлар]] болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * баштамы школ; * эмчилик; * библиотека; * стадион; * јурттыҥ клубы; * магазин; * агашкезим. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Ташта јурамал, трактыҥ јанында (1480)<ref name="Ойношев свод"/>; * Арынур. Мӧҥкӱсалгыш (1339, 1340, 1341, 1338)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Алтын-Туу байлу кыр (1352)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Чакырдыҥ боочызы]] (1439)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јабаганныҥ боочызы (1438)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тоҥмок суу. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] [[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]] rwxh824fdesmtq2f4a9yp1rmkkhsvb1 0 409 49354 48648 2026-09-14T20:31:38Z DLysenko97 4542 49354 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Чаргы-Оозы |оригинальное название = {{lang-ru|Чёрный Ануй}} |герб = |флаг = | изображение = SB - Russian children in Cherny Anuy.jpg | описание изображения = Чаргы-Оозы, 1910 |lat_deg = 51.356635 |lon_deg = 84.726744 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Кан-Оозы аймак |район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези{{!}}Чаргы-Оозыныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 711 <ref name="geonames"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Чёрный Ануй | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Чёрный Ануй | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 54 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = 649453 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Чаргы-Оозы''' ({{Lang-ru|Чёрный Ануй}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Чаргы-Оозы {{Lang-ru|свирепый, неукротимый, неистовый}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, [[Ануй (суу)|Ануй]] ла [[Чаргы (суу)|Чаргыныҥ]] суулары бириккенинде турат. Кан-Јабаганныҥ салкындак, алаҥ ачык чӧл-јалаҥдарына кӧрӧ мында бир канча ыжык, јердиҥ ажы, маала ажы јакшы бӱдер јер. [[Кан-Оозы]] јанынаҥ келзе, [[Келейдиҥ боочызы|Келейдиҥ]] ле [[Јалаҥыйдыҥ Боочызы|Јалаҥыйдыҥ]] боочыларын ажар керек. Бу јурт [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гран-кыйузына јуук турат, Солонешный аймакка једер јолдор бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 711—753 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1507971/chernyy-anuy.html|title=Chërnyy Anuy|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/79512/chernyy-anuy.html Чёрный Ануй]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, [[Чаган ай|чаган айдыҥ]] тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк<ref name="Кучин птицы">''Кучин А. П.'' Птицы Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2004.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайыҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru| маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru| родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: арчын, кызыл тазыл, алтын тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 242,1 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 82,7 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 127,1 га, јонго керектӱ тудумдар 7,2 га, производстволык јерлер 5,7 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 17,2 га, рекреационный учурлу 0,2 га, окылу јер 2,0 га<ref name="Генплан Черноануйское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Черноануйское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1611798303 }}</ref>. Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1,735 км, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2,307 м<ref>[https://al.2rus.org/chernyy_anuy/karta/ Карта села Чёрный Ануй]</ref>. Јуртта 8 ором: Октябрьский, Советский, Тугамбаевтиҥ, Тӧс, Шуклинниҥ, Эмчиликтиҥ кош оромы, Меесте кош ором<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-cherniy-anuy/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 14,96 км<ref name="Генплан Черноануйское СП"/>. Јуртта 330 таҥынаҥ ээлем, кажызы ла јерлӱ, јаҥыс кат агаш туралар, јерлериниҥ орто кеми 2000 м²<ref name="Генплан Черноануйское СП"/>. Чаргы-Оозына јетире тӧрт јолло једар арга бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Моты-Оозы]] — [[Чаргы-Оозы]]; [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Барагаш]] — [[Боочы]] — [[Јалаҥай]] — [[Чаргы-Оозы]]; [[Улалу]] — [[Шабалин]] — Себиниҥ боочызы — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — Јабаганныҥ боочызы — [[Экинур]] — Келейдиҥ боочызы — [[Јалаҥай]] — [[Чаргы-Оозы]]. [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе: [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]]. «[[Чаргы-Оозы]] — [[Јалаҥый-Бажы]] — [[Экинур]]» деп јолдо турат, идентификационный темдеги 84К-123<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.279367&lon=84.823058&z=14&m=w&search=84К-123/ Региональная трасса 84К-123]</ref>, узуны 47,46 км. «[[Чаргы-Оозы]] — [[Кара-Коол]]» деп јолдыҥ узуны 16,8 км, идентификационный темдеги 84К-124<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.376710&lon=84.687939&z=14&m=w&search=84К-124/ Региональная трасса 84К-124]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Чаргы-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 57 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км |- |[[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||200 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||170 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||140 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 1914 јылдаҥ ала мында эмчилик иштеп баштаган. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Чёрный Ануй | Столбцов=9}} Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет. == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 793 кижи болгон, олордыҥ 54 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * К. А. Туганбаевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы «Пӧтӱгеш»; * интернат; * серкпе; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * спортзал; * калаш быжырар јер; * сарјусырзавод; * АЗС; * «Ануй» деп ээлем; * почта; * ашкана; * магазин — 9. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1968 ј.,Центральный ором, 7Б)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>; * Карындаштык мӧҥкӱ, (гр.јуу) партизандардыҥ (1345)<ref name="Ойношев свод"/>; * Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1918—1919 јј., Тӧс ором,7Б)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609465345 }}</ref><ref name="Памятники список">http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследияpdf</ref>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Археологияныҥ === * Јебрен корум (1475—1477)<ref name="Ойношев свод"/>; * Денисовтыҥ куй тажы (1337)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен јурт (1390)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу Тӱӱкей; * Тоҥмок суу. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> File:Известная на весь Мир Денисова пещера. 03.jpg|Денисовтыҥ куй тажы File:Денисова пещера после ливня.jpg|Денисовтыҥ куй тажы </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] [[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]] p7cq1l0y9esw80ejf7ci75mwjk8up4l 8 1093 49351 46304 2026-09-14T19:45:28Z Neriah 857 [[phab:T298199]] 49351 wikitext text/x-wiki * common-action-edit[hidden|type=general|dependencies=user.options]|common-action-edit.js|common-action-edit.css * SettingsManager[dependencies=mediawiki.user,user.options,mediawiki.api,mediawiki.util|hidden]|SettingsManager.js == default == * referenceTooltips[skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|type=general|dependencies=jquery.client,mediawiki.cookie]|referenceTooltips.js|referenceTooltips.css * edittop[default|dependencies=site,mediawiki.util]|edittop.js == editing == * registerTool[hidden|dependencies=mediawiki.util,user.options]|registerTool.js * wikificator[hidden|type=general|dependencies=ext.gadget.registerTool]|wikificator.js|wikificator.css * HotCat|HotCat.js * refToolbar[dependencies=user.options]|refToolbar.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js == users == * markadmins[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markadmins.js * markblocked[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markblocked.js == interface == * OldDiff|OldDiff.css * UTCLiveClock[dependencies=mediawiki.util]|UTCLiveClock.js * roundCorners|roundCorners.css * articleStats[dependencies=mediawiki.api, mediawiki.util]|articleStats.js == wikidata == * wikidataHeaderLink|wikidataHeaderLink.js __NOTOC__ 92vp8fk683snsvts3eaga28zrqpb4ef 10 7718 49356 2026-09-15T07:04:39Z Frhdkazan 290 Јаҥы бӱк: "Iglesia del colegio de los Jesuitas, Ponta Delgada, isla de San Miguel, Azores, Portugal, 2020-07-30, DD 09-11 HDR.jpg" 49356 wikitext text/x-wiki Iglesia del colegio de los Jesuitas, Ponta Delgada, isla de San Miguel, Azores, Portugal, 2020-07-30, DD 09-11 HDR.jpg 0os2kg13sgrt2jnhwlccbx79xuzu6w4