Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk Уфа 0 398 49376 49088 2026-09-23T00:07:00Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 49376 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия | статус = [[Башкортостан]]ныҥ тӧс калазы<br>[[Административно-территориальное деление Башкортостана#Административно-территориальное устройство|Республикан учурлу кала]] | русское название = Уфа | оригинальное название = {{lang-ru|Уфа}}, {{lang-ba|Өфө}} | изображение = | герб = Coat of arms of Ufa.svg | описание герба = Уфаныҥ кебедели | флаг = UfaFlag.svg | описание флага = Уфаныҥ маанызы | ширина флага = 170 | lat_deg = 54|lat_min = 44 | lon_deg = 55|lon_min = 58 | регион = Башкортостан Республика | регион в таблице = Башкортостан Республика | подчинение = [[Башкортостан|Республиканыҥ]] тӧс калазы | вид района = каланыҥ округы | район = Каланыҥ округы Уфа кала | район в таблице = Каланыҥ округы Уфа кала {{!}}Уфа кала | C в регион = нет | внутреннее деление = [[#Административно-территориальное деление|7 каланыҥ аймактары]] | глава = [[Греков, Сергей Николаевич|Сергей Николаевич Греков]] | вид главы = [[Градоначальники Уфы|Администрацияныҥ башкараачылары]] | дата основания = [[1574 јыл]] | первое упоминание = [[1367 јыл]] {{efn| Под названием Паскерти (Pascherti) (Башкорт)}} | статус 1 = Кала | статус 1 с = [[1586 јыл]] | статус 2 = [[Башкортостан]]ныҥ тӧс калазы | статус 2 с = [[1922 јыл]] | площадь = 708<ref name="Росстат">[https://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=807010002015201620172018201920202021 БД ПМО Республики Башкортостан]</ref> или 715<ref name="Генплан">[https://www.bashinform.ru/news/economy/2021-03-24/ploschad-ufy-planiruetsya-uvelichit-na-tret-1996621 Площадь Уфы планируется увеличить на треть]</ref> | высота центра НП = 212,2 | население = {{Население|Уфа|тс}} | год переписи = {{Население|Уфа|г}} | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Уфа | ч }} / 707.93 round 2 ) }} | агломерация = [[Уфимская агломерация|Уфимский]] ({{увеличение}}1 454 053 человека)<ref>[http://www.fundamental-research.ru/ru/article/view?id=34561 Анализ влияния внутрирегиональных агломерационных процессов на финансовое развитие муниципальных образований] // Научный журнал «Фундаментальные исследования».</ref><ref name="2017AA" /> | этнохороним = уфи́мецтер, уфи́мец, уфи́мка | национальный состав = [[орустар]], [[татарлар]], [[башкирлер]], [[украиндер]] ле о.ӧ. | конфессиональный состав = [[Ислам|мусульмандар]] ([[сунниттер]]) [[кӧп сабазы православныйлар Московский патриархаттыҥ|православие]] | почтовые индексы = 450000—450999 | цифровой идентификатор = 80401 | телефонный код = 347 | сайт = http://уфа.рф/ | язык сайта = ru | язык сайта 2 = ba | язык сайта 3 = en | add1n = Награды | add1 = {{Ленинниҥ ордени|тип=кала}} {{Ленинниҥ ордени|тип=кала}} {{Октябрьский Революцияныҥ ордени|тип=кала}} {{Калыктар ортодо најылыктыҥ ордени|тип=кала}}<br>[[Город трудовой доблести]]<br>Иштиҥ ат-нерези ле магыныҥ калазы }} '''Уфа''' ({{lang-ru|Уфа}}, {{lang-ba|Өфө}}) — [[Россия]] тергееде [[Башкортостан Республика]]ныҥ тӧс калазы. Миллионер-калалардыҥ бирӱзи, Уфимский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, је ого кирбейт<ref name="БРЭ-ТОМ-33">{{книга|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/4703670|заглавие=Уфа́|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др|год=2017|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|том=33. Уланд — Хватцев|страницы=142–144|страниц=798|isbn=978-5-85270-370-5|тираж=35000|language=ru}}</ref><ref name=":6">{{ЭБЭ2013|2=Уфа|80047}}</ref>.Ороонныҥ кӱнбадыш јанында турат. Уфаныҥ эл-јоныныҥ тоозы 1 128 787 кижи ([[2020]])<ref>[https://www.gks.ru/storage/mediabank/Численность%20по%20МО_Site.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года]</ref>. ''Уфа каланыҥ округы'' деп муниципал тӧзӧлмӧ, каланыҥ округы (Россия) деп статусту. Уфимский агломерацияныҥ тӧс јери. Россия Федерацияда јаан экономикалык, культуралык ла билимдик тӧс јерлердиҥ тоозына кирет<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/550342994|title=Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года, Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 19 декабря 2018 года №35/2|website=docs.cntd.ru|accessdate=2021-01-28}}</ref>. Уфимский провинцияныҥ, Уфимский наместничествоныҥ, Уфимский ле Симбирский генерал-губернаторствоныҥ, Уфимский губернияныҥ, Уфимский областьтыҥ (Арасей империяныҥ), Уфимский уездтиҥ тӱӱкилик тӧс јери ([[1586]]—[[1708]])<ref name=":03">{{ВТ-ЭСБЕ|Уфа, губернский город}}</ref><ref name=":7">{{ВТ-ЭСГ|Уфа, город}}</ref>. Уфимский јарымортолыкта, Белая (Каманыҥ кош суузы) ла Уфа суулардыҥ коолында турат. == Этимологиязы == Каланыҥ ады кайдаҥ келген деп бир канча бодоштыру (версия) бар: * « Оренбург губернияныҥ топографиязы» ([[1755]] ј.) Рычков П. И. бичиген Уфа деп ат калага јаҥы берилген эмес, озодо мында јаткан каандардыҥ ({{lang-ru|ханы}}) јеринде олор адаган сӧс. Ак сууныҥ јанында кала ({{lang-ru|Белая}}) Уфа суунаҥ эки катап јаан, Уфа деп адалар аргазы јок, Уфа суу оҥ јанынаҥ Ак сууга кирет, ӱч беристе ӱсти јанында, је ондо кандый ''да кижиниҥ јуртыныҥ орды јок. Ого коштой Уфа сууныҥ јарадында, беш беристе јерде јурттыҥ орды бар, ондо'' хандар јуртаган дежет. Айдарда ол ло јебрен јурттыҥ адыла кийнинде орустар туткан кала Уфа деп адалган. Башкирлер Уфа сууны Уфа-Идель дейдилер, ол Уфа-суу дегени, Белаяны — Ак-Идель деп адайдылар, ак суу дегени<ref>Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. Уфа. [[1949]]. С. 92.</ref>. * Михаил Сомов «Оренбургский губернский ведомостиде» ([[1864]] ј.) бичигениле ''упе'' бийик јер, тӧҥ, ({{lang-ru|возвышенность}}), табынча уфа деп сӧс боло берген. Бу бодоштыру чынга тӱҥей не дезе каанныҥ турган јери бийик тӧҥдӧ болгон. Уфа суу озо Кара-Идель ({{lang-ru|Тёмная река}}) деп атту болгон (эмди де кезик башкирлер ол сууны онойдо адайт) — Белая сууга кӧрӧ ӧҥин кара деп адайт. Уфа деп айтпай, кайдаҥ билер, озодо ханныҥ јуртын Туратав деп айдар эди<ref name="автоссылка2">М. Сомов. Описание Уфы // Оренбургские губернские ведомости. Часть неофициальная. [[1864]]. 14 марта</ref>. * «Оренбург губернияныҥ памятный книжказында, [[1865]] јыл» мындый бодоштыру айдылат: <blockquote>«На правыхъ возвышенныхъ берегахъ Бѣлой — городъ Уфа (слово башкирское, значитъ „тёмная вода“), такъ названный издавна башкирцами»<ref>Памятная книжка Оренбургской губернии на 1865 год / Изд. Оренб. ГСК. — Уфа: Оренб. губ. тип.</ref></blockquote>. * Кузеев Р. Г., А. А. Камаловко тайанып, айдат «''upe»'' — суу, балтий тилдерде туштайт<ref>Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974, С.219)</ref>. * А. К. Матвеевтиҥ айтканыла иран тилде «''ап»'' — суу (вода)<ref>{{Географические названия Урала||294—296}}</ref>. * Тюрколог Н. К. Дмитриев ле краевед А. Н. Сергеевтиҥ бодоштырганыла каланыҥ ады «Уба» деп сӧстӧҥ барган, башкир тилде бу тӧҥ («холм»), «курган»<ref>Дмитриев Н. К. О тюркских элементах русского словаря // Лексикографический сборник. Вып. 3. М., 1958</ref><ref>Сергеев А. Н. Опыт объяснения названий русских городов//Древняя и новая Россия. Уфа 1876.Т2.№ 8.С.343-361</ref>. * Д. Г. Киекбаев Уфа деп сӧсти ''Ова'' эмезе ''Ува'', ''ва'' — коми тилде «суу»<ref>{{статья |автор= Гарипов Т. М., Ураксин З. Г.|заглавие= Новые воззрения на происхождение урбонима Уфа|ссылка= |язык= |автор издания= |издание= Уфа: прошлое, настоящее, будущее: Материалы республиканской научно-практической конференции|тип= |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2000|том= |выпуск= |страницы= 122—123|isbn= |issn=}}</ref>. * Ого коштой Уфа дегени ''упей'' укту улус, башкир этноним({{lang-ba|өпәй}}), упей сӧӧктӱлер Уфа сууны јакалай јадат. == Физико-географикалык темдектери == Уфа кала ''Прибельский увалисто-волнистый равнинада'', Белая сууга (Каманыҥ кош суузы) Уфа суу ла Дёма суу кожулганында турат, Тӱштӱк Урал сындардаҥ 100 км кӱнбадыштай<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. Кӧп јаны эки сууныҥ ортозында, Белая ла Уфа суулар, Уфимский јарымортолыкта. Каланыҥ ӧзӱми, тудулганы, планировказы эмдиги бӱдӱми бастыра ландшафтла тудуш. Сутолока суу Уфимский јарымортолыкты Сутолоцкий јарла кожо (овраг) Бельско-Сутолоцкий ле Сутолоцко-Уфимский бӧлӱктер эдип јат<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://posredi.ru/enc_l_landshafti.html|title=Ландшафты городские - Уфа от А до Я|website=Посреди России|date=2014-02-12|access-date=2021-10-08}}</ref>. Каланыҥ текши јери 708<ref name="Росстат" /> или 715<ref name="Генплан" /> км², каланыҥ кыйуларыныҥ узуны — 232 км<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://posredi.ru/enc_g_geograf_polosh_ufi.html|title=Географическое положение Уфы - Уфа от А до Я|website=Посреди России|date=2014-01-01|access-date=2021-10-08}}</ref>. Уфа — јонныҥ ныктазы јанынаҥ (по критерию плотности населения) Россияныҥ миллионер-калаларыныҥ ортодо эҥ ле јайым, телкем кала, Россияныҥ (текши јери 100 квадрат километрдеҥ јаан) калалары ортодо бежинчи јерде, онойдо ок јериниҥ чӧйилгениле (протяжённость)<ref>[https://www.syl.ru/article/364752/samyie-dlinnyie-goroda-rossii-spisok-ih-opisanie-i-obschaya-protyajennost Самые длинные города России: список. Их описание и общая протяжённость]</ref><ref name="Состояние городов России 20082">{{Cite web |title=Состояние городов России (2008) |url=https://ecfor.ru/pdf.php?id=books/bel/01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923232952/http://www.ecfor.ru/pdf.php?id=books/bel/01 |archivedate=1443050992 |deadlink=yes |accessdate=1645259900 }}</ref>. {{Коштой калалар | город = Уфа | источник = <ref name="trans">{{cite web |url = http://www.lardi-trans.com/distance/ |title = Расчёт расстояний между городами |publisher = Транспортная компания «КСВ 911» |author = |date = |accessdate = 2009-08-13 |deadlink = no }}</ref> | тӱндӱк-кӱнбадыш = Ижевск 390 км<br>Киров (Кировский область) 780 км | тӱндӱк = Пермь ~ 522 км<br>Сыктывкар ~ 1204 км | тӱндӱк-кӱнчыгыш = Екатеринбург 550 км<br>Тюмень 810 км | кӱнбадыш = [[Москва]] 1315 км<br>Казань 529 км<br>Самара 460 км<br>Нижнекамск 331 км | кӱнчыгыш = Челябинск 420 км<br>Омск 1350 км | тӱштӱк-кӱнбадыш = Саратов 928 км<br>Волгоград 1310 км | тӱштӱк = Оренбург 370 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}} Актобе ~ 630 км<br>{{Узбекистанныҥ маанызы}} [[Ташкент]] ~ 2226 км | тӱштӱк-кӱнчыгыш = Магнитогорск 350 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}} Костанай 656 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}}Кокшетау 1144 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}}[[Нур-Султан]] 1420 км }} === Гидрографиязы === {{Основная статья|Озёра Уфы}} Ак-сууныҥ (Каманыҥ кош суузы) калага тушташ јалбагы — 400 м, орто тереҥи — 1,5-5 м, суу кирӱ тужында 6-9 метрге кӧдӱрилет. Уфа сууныҥ јалбагы — 300 м, орто тереҥи — 2-2,5 м<ref name=":1" />. === Климады === Климады орто-континентал, Екатеринбургка, эмезе Перьмге кӧрӧ климады бир канча јымжак. Орто температура: [[Чаган ай|чаган ай]] — −15 °С; [[Јаан изӱ ай|јаан изӱ ай]] — +19,7 °С. Эҥ јабыс температура СССР-да [[Чаган ай|чаган айда]] сооктор ([[1978]]—[[1979]]) −48,5 °C болгон, ӱстӱги бажы [[1952]] јылда — 38,6 °C. Кейдиҥ ортојылдык температуразы — 3,8 °C. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми — 418 мм (сол јаратта (Кооперативная Поляна, Затон (Уфа)) — 349 мм јетире, оҥ јараттай — јыл туркунына 550—600 мм<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://posredi.ru/enc_k_klimat_ufa.html|title=Климат города Уфы - Уфа от А до Я|website=Посреди России|date=2014-01-08|access-date=2021-10-08}}</ref>.{{Климат города |Город_род= Уфаныҥ |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат] | Янв_ср=-12.3 | Янв_ср_осад=48 | Фев_ср=-11.8 | Фев_ср_осад=39 | Мар_ср=-5.1 | Мар_ср_осад=32 | Апр_ср=5.2 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=13.2 | Май_ср_осад=47 | Июн_ср=18.1 | Июн_ср_осад=67 | Июл_ср=19.7 | Июл_ср_осад=55 | Авг_ср=17.2 | Авг_ср_осад=58 | Сен_ср=11.3 | Сен_ср_осад=51 | Окт_ср=4.6 | Окт_ср_осад=58 | Ноя_ср=-4.2 | Ноя_ср_осад=52 | Дек_ср=-10.7 | Дек_ср_осад=51 | Год_ср=3.8 | Год_ср_осад=590 | Янв_ср_мин=-17 | Янв_ср_макс=-8.2 | Фев_ср_мин=-17 | Фев_ср_макс=-6.8 | Мар_ср_мин=-10.4 | Мар_ср_макс=0.2 | Апр_ср_мин=-0.1 | Апр_ср_макс=10.9 | Май_ср_мин=6.8 | Май_ср_макс=19.9 | Июн_ср_мин=11.9 | Июн_ср_макс=24.6 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=25.9 | Авг_ср_мин=11.6 | Авг_ср_макс=23.5 | Сен_ср_мин=6.5 | Сен_ср_макс=17.2 | Окт_ср_мин=1.1 | Окт_ср_макс=8.7 | Ноя_ср_мин=-7.5 | Ноя_ср_макс=-1 | Дек_ср_мин=-14.9 | Дек_ср_макс=-6.9 | Год_ср_мин=-1.3 | Год_ср_макс=9 | Янв_а_мин=-48.5 | Янв_а_макс=5.8 | Фев_а_мин=-43.5 | Фев_а_макс=9.2 | Мар_а_мин=-34.4 | Мар_а_макс=16.2 | Апр_а_мин=-27.8 | Апр_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-9.7 | Май_а_макс=36.2 | Июн_а_мин=-1.2 | Июн_а_макс=38.3 | Июл_а_мин=1.4 | Июл_а_макс=38.6 | Авг_а_мин=-0.1 | Авг_а_макс=38.5 | Сен_а_мин=-6.8 | Сен_а_макс=33.4 | Окт_а_мин=-25.6 | Окт_а_макс=26.8 | Ноя_а_мин=-35.1 | Ноя_а_макс=15.4 | Дек_а_мин=-45 | Дек_а_макс=5 | Год_а_мин=-48.5 | Год_а_макс=38.6 |}} {{Климат города |Город_род=Уфа каланыҥ (2005—2014) |Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2005&LMM=12&LYY=2014&WMO=28722&CONT=asie&REGION=0028&LAND=RS&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср=-13.8 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-14.7 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-4.4 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=6.4 | Апр_ср_осад= | Май_ср=14.2 | Май_ср_осад= | Июн_ср=18.3 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=20.2 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=18.7 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=12.6 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=5.5 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-2.7 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-10.5 | Дек_ср_осад= | Год_ср=4.1 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин=-17.9 | Янв_ср_макс=-10.0 | Фев_ср_мин=-20.0 | Фев_ср_макс=-9.0 | Мар_ср_мин=-9.3 | Мар_ср_макс=0.5 | Апр_ср_мин=0.9 | Апр_ср_макс=11.6 | Май_ср_мин=7.3 | Май_ср_макс=20.9 | Июн_ср_мин=12.0 | Июн_ср_макс=24.5 | Июл_ср_мин=13.8 | Июл_ср_макс=26.5 | Авг_ср_мин=12.2 | Авг_ср_макс=25.1 | Сен_ср_мин=7.2 | Сен_ср_макс=18.0 | Окт_ср_мин=1.2 | Окт_ср_макс=9.5 | Ноя_ср_мин=-5.3 | Ноя_ср_макс=-0.3 | Дек_ср_мин=-14.2 | Дек_ср_макс=-7.3 | Год_ср_мин=-1.0 | Год_ср_макс=9.2 |}} === Экологиязы === Ӧткӧн чактыҥ 60-чы јылдарында Уфада «Химпром» деп производственный объединениеде (эмди завод јок, чачылган) № 19-чы (хлорфеноксиуксусный гербицидтер эдетен) цехте бир канча авария болгон (2,4-Д, 2,4,5-Т ла олордыҥ ''тустары''), побочный продукттар болгон, олордыҥ тӧс веществозы: 2,3,7,8-Тетрахлородибензодиоксин (ТХДД). Авариянаҥ улам ишмекчилер тыҥ корондолгон, ''хлоракнеле'' корондолып божогон. Цех база корондолгон, эмдиге јетире јеткерлӱ. Је, авария болгон до болзо, № 5-чи цехте 2,4,5-ТХФ-ны чыгарып турган болгон<ref>{{публикация|книга|автор=Федоров Л.А.|заглавие=Диоксины как экологическая опасность|место=М.|издательство=Наука|год=1993}}</ref>. [[Файл:Formation of Dioxin.svg|thumb|centre|450 px|«Уфахимпромныҥ» ПО-зында авариядаҥ улам ТХДД реакцияла бӱткени]] Заводтыҥ јерин корондогон ТХДД-ныҥ бӱткен кеми кайда да 200 кг болгон. Оныҥ кӧп сабазын ''шламонакопительдерде'' кӧмӱлген. Калага јаан јеткер Огромную опасность для города представляет проникновение ТХДД шламонакопительдердеҥ јердиҥ алдында (грунтовые воды) сууларла јердиҥ ӱстине чыгала, онойып корон јерге ле атмосферага јайылар аргалу. Каланыҥ экологиязына Уфада ''Фенольный катастрофа'' јаан тӱбек экелген, [[1989]] јылдыҥ [[Кӱчӱрген ай|кӱчӱрген айынаҥ]] ала [[1990]] јылдыҥ [[Тулаан ай|тулаан айына]] јетире «Уфахимпром» деп химический заводто болгон, диоксиндерле корондолгондый ла болгон. Авариядаҥ улам Чернушка, Шугуровка, Уфа суулар коронло тыҥ киртиген. Фенолло корондолгон сууны тузаланган улустыҥ тоозы (Южный водозабор, Уфа) 672 876 кижи<ref>{{Cite web|url=http://www.mchsrb.ru/ec/big/fenol.shtml|title=Загрязнение питьевой воды г.Уфы фенолом|website=web.archive.org|date=2005-01-15|access-date=2021-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050115052159/http://www.mchsrb.ru/ec/big/fenol.shtml|archivedate=1105766519|deadlink=yes}}</ref>. [[2015]]—[[2019]] јылдарда атмосфераны киртиткен веществолордыҥ кеми таблицада<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ecology.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/1300/|title=Министерство природопользования и экологии Республики Башкортостан|website=ecology.bashkortostan.ru|accessdate=2020-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201025103555/https://ecology.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/1300/|archivedate=1603622155|deadlink=yes}}</ref>. {| class="wikitable" ! !2015 г. !2016 г. !2017 г. !2018 г. !2019 г. |- |'''Калада бастыра, ол тоодо''' |'''222,2''' |'''234,6''' |'''225,1''' |'''211,8''' |'''214,2''' |- |стационар источниктердеҥ |140,6 |153,0 |143,5 |130,2 |175,6 |- |транспорттоҥ |81,6 |81,6 |81,6 |81,6 |38,6 |} Кӧп саба корон таркадып турган стационар источниктер — нефтеперерабатывающий промышленностьтыҥ предприятиелери — 71 % , энергетика — 4,3 %. Кӧӧлик-транспорттыҥ атмосфераны киртидип турган веществолорыныҥ бастыра јаба кеми — 22 %. Каланыҥ бир кижизине келижип турган коронду кей — 0,190 т. == Тӱӱкизи == Уфаныҥ тӱӱкизи [[1574]] јылдаҥ башталат<ref name=":03" /><ref name=":7" /> (по другим данным — с 1586<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />) года со строительства [[Уфимский кремль|Уфимского кремля]]<ref name=":6" />. Бу шибеени тӧзӧгӧн кижи — каланыҥ баштапкы воеводазы Нагой Михаил Александрович. XVI чактыҥ учынаҥ ала Уфа по­ли­тический ссылканыҥ јери болгон. XVII—XVIII чактаҥ ала Уфа-шибее кӧп табарулар ла осадаларга чыдашкан, бир де катап бактыртпаган; ол тоодо Пугачёвтыҥ тӱймеени тушта тӧрт айга туйуктаткан, табарткан ([[1773]]—[[1775]]) . [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]] тушта СССР-да Уфа јаар промышленный предприятиелерди, билим ле ӱредӱлик учреждениелерди, улусты эвакуировать эткен. === Шибее тудардаҥ озо === Уфада озо болгон јурттарды бир канча ''городищелерле'' колбойдылар, темдектезе: ''Городище Уфа II'', текши јери 2 га кире, IV/V-XIV чактыҥ табынтылары болгон, V—VII чактыҥ каандарыныҥ мӧҥкӱлери (Турбаслинский культура)<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. ''Уфа II'' деген городищеле кезик шиҥжӱчилер орто чактардагы калала колбойт, [[1337]] јылда Пиццигани-карындаштардыҥ картазында ''Паскерти (Pascherti)'' кала деп темдектелген<ref>Рудаков В. Г. К вопросу о двух столицах в Золотой Орде и местоположении города Гюлистана // Научное наследие А. П. Смирнова и современные проблемы археологии Волго-Камья. Материалы научной конференции. Труды ГИМ. Вып. 122. — М., 2000. — Рис. 1.</ref>, в [[Каталонский атлас|Каталонском атласе]] [[1375]] года<ref>Там же; Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. — Уфа, 2001. — С. 71.</ref>, и позднее также на карте 1554 года [[Меркатор, Герард|Г. Мер­ка­то­ра]]. Также с городищем отождествляется город ''Башгирд (Башк­орт)''<ref>Мажитов Н. А., Султанова А. Н., Сунгатов Ф. А. Башкирские города по арабским источникам IX—X вв. // Вестник АН РБ. 2008. Т. 13, № 2. С. 44-—48; Мажитов Н. А., Сунгатов Ф. А., Иванов В. А., Сатаров Т. Р., Султанова А. Н., Иванова Е. В. Городище Уфа II. Материалы раскопок 2006 года. Т. 1. Уфа, 2007. 160 с: ил.</ref>, XIV чактыҥ араб авторы Ибн Хальдун ''Алтын Орданыҥ'' ӧскӧ јаан деген калаларыла кожо темдектейт<ref>Золотая Орда в источниках. T.I. Арабские и персидские сочинения. М., 2003. С 169.</ref>. Француз востоковед А. Кордье связывает положение этого города на карте с местонахождением современной Уфы<ref name="Henri Cordier">«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., '''Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs''', Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. [[Кордье, Анри|Henri Cordier]]</ref>, кӱнбадыш-европей картографтар (XIV—XVI чактарда) бу каланы Уфа сууныҥ оозы јаар темдектеген<ref>Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. Уфа, 2001. Стр. 70, 71, он же. Mons Et Urbis: Уральские горы и город Уфа в европейской средневековой картографической традиции//Архив Башкортостана, № 1. 2007. С. 17-23.</ref>. XVI чакта эмдиги Уфаныҥ ордында ''Ногай Орданыҥ'' бийлериниҥ наместнигиниҥ ставказы ''Имэн-ка­ла («Ду­бо­вый го­род»)''болгон<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. П. И. Рычков, имевший в распоряжении недошедшие до нас рукописные документы по истории [[Уфимская губерния|Уфимской губернии]] XV — начала XVI веков и исторические предания башкирского народа, писал, что на территории города Уфы до прихода русских существовал большой город, простиравшийся по высокому берегу реки [[Белая (приток Камы)|Белой]] от устья [[Уфа (река)|реки Уфы]] «вёрст на десять», в котором находилась ставка Тура-хана<ref>[[Рычков, Пётр Иванович|Рычков, П. И.]] [https://web.archive.org/web/20211008165447/https://search.rsl.ru/ru/record/01003326416 История оренбургская (1730—1750)] / под ред. и с примеч. [[Гутьяр, Николай Михайлович|Н. М. Гутьяра]] секретаря ком. — Оренбург: Оренбургский губ. стат. ком. Типолитография Ив. Ив. Евфимовского-Мировицкого, 1896. — 93 с. — С. 68-69.</ref>. М. Сомов бичиген: <blockquote>«Место, занимаемое Уфой, как сказано выше, давно уже заселено было башкирами…, хан которых имел здесь своё становище… Строения башкиров и даже становище хана были деревянные, отчего и не осталось никаких следов их существования, кроме курганов… Становище хана находилось на возвышенном и живописном берегу реки Уфы, которое в настоящее время называется Чёртовым городищем… Башкирцы жили в Уфе только зимой; на лето же уходили кочевать в места, удобные для пастбищ их скота… Самый город основался на том же месте, где был прежде башкирский, только ближе к рекам Сутолоке и Белой»</blockquote><ref name="автоссылка2" />. === Шибеени тӧзӧгӧни === [[1557]] јылда Башкортостан Арасей каандыкка (Московский) кирген кийнинде, башкирлер Иван Грозныйга бу јерде кала тударга јаратсын деп «челобитьелӱ» баштанган. П. И. Рычков ол керегинде бичиген: башкирлер 7081 ([[1573]])јылда кала тударга каанга баштанган, јаҥыс ла јасак тӧлӧӧри јанынаҥ эмес, онойдо ок ӧштӱлерге удурлажарга шибее тудар керек деп бичиген. Башкир јонныҥ (юрматтар) ''шежеринде'' айдылат: Казан јаар јасак јетирерге ыраак, улу каан бойыстыҥ јериске Уфа каланы тударга јаратсын деп. Тӱштӱк-кӱнчыгыш башкирлердиҥ шежеринде калык кааннаҥ шибее тударга суранган деп айдылат. [[1560]] јылда<ref name="автоссылка12">{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/blog07_03_hronologiya_sobitiy_ufa.html|title=ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий|date=2012-07-02|publisher=Посреди России|accessdate=2020-01-25}}</ref> думный дворянин И. А. Артемьев Иван IV каанныҥ јакылтазыла башкир јерге кала-шибее тудар јерди темдектеп, Ак-сууныҥ јарадына межа ӧткӱрерге келет. Троицаныҥ кӱнинде {{сс3|30.5.1574}} года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/enc_n_nogay_ovrag.html|title=Ногайский овраг – Уфа от А до Я|date=2014-02-13|publisher=Посреди России|accessdate=2020-01-25}}</ref> московтыҥ стрелецтериниҥ отряды Сутолока ла Ногай деп суулардыҥ јанына келип токтогон. Мында Уфа каланыҥ баштапкы тудумы кӧдӱрилген — јаан эмес Троицага учурлаган серикпе. [[1574]] јылда Уфимский кырларда (Троицкий холм), воевода Иван Нагойго башкарткан стрелецтердиҥ отряды Уфимский кремльды тӧзӧгӧн. [[1586]] јылда Уфа каланыҥ статусын алып, Уфимский уездтиҥ (1586—1708) администрациялык тӧс јери боло берген. Уфимский уезд боло берерде, бу кырайда воеводалардыҥ башкарузы боло берген ({{lang-ru|''воеводческая форма управления''}}). Тӱӱкичилердиҥ темдектегениле Москва ийген баштапкы воевода — Михаил Нагой. Воевода каланыҥ тӧс администрациялык учреждениезин — Уфимский приказной избаны башкарган. Ол гарнизонный черӱни (150—200 стрельецтер) башкарган. Каланыҥ стенелери кӧдӱрилип, посад бӱдӱп (торгово-промышленный бӧлӱк шибееле тудуш), ортозында острог кремль деп адалган. Кремль тоормошторло частоколло (440 метр) туйукталган, тӱштӱк ле тӱндӱк јандарында эрмен агаштаҥ эдилген башнялар кӧдӱрилген. == Эл-јон == [[2008]] јылдаҥ ала эл-јонныҥ тоозы кӧптӧгӧн ({{lang-ru|естественный прирост населения}})<ref name="ufacity">[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] День города 12 июня</ref>. 2009 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде калада республиканыҥ јоныныҥ 25,4 % болгон, калаларда јаткандардыҥ 42,2 %. Ӱй улустыҥ тоозы эр улустыйына кӧрӧ кӧп (54,5 ле 45,5 %), 1000 муҥ ӱй кижиге 835 эр кижи. Иштеерге јеткелек јииттердиҥ тоозы 15,4 %, иштееерге јараар јашту улус — 65,2 %, иштеер јаштаҥ јаан јаштулар — 19,4 %. Јӱрӱмниҥ орто узуны 2016 јылда: ӱй улус — 75 јаш, эр улус — 66 јаш. Каланыҥ миллионынчы кижизи 1980 јылда [[куран айдыҥ 12 кӱни]]нде туулган, је Башкирияда башка укту кӧп калыктар јуртаган учун, бир бала эмес ӱч бала миллионынчы болгон (СССР-дыҥ кӧп калаларында јаҥжыгу аайынча) — башкир Салават Базаров, орус Пётр Сошников ло татар кызычак Гульшат Зарикова<ref>{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|accessdate=2020-08-12}}</ref>. Уфа Россияда 11-чи кала-миллионер ле 21-чи СССР-да. Уфаныҥ ук-калыктары 2010 јылдыҥ Текшироссиялык тооалыжы аайынча: [[орустар]] — 48,9 %, [[татарлар]] — 28,3 %, [[башкирлер]] — 17,1 %, украиндер — 1,2 %, ӧскӧ укту улус — 4,5 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+переписи+населения+2010+года+по+Республике+Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HIrBpkf4?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+перепис%|archivedate=2013-06-11|deadlink=yes}}</ref>. Уфаныҥ ук-калыктары [[2010]] јылдыҥ Текшироссиялык тооалыжы аайынча: [[орустар]] — 48,9 %, [[татарлар]] — 28,3 %, [[башкирлер]] — 17,1 %, украиндер — 1,2 %, ӧскӧ укту улус — 4,5 %<ref name="ВПН-2010"/>. [[Файл:Население Уфы по районам, в % I.png|thumb|400px|Уфа аймактарынын эл-jоны, % [[2010]] jылдыҥ тооалыжы аайынча, I бöлÿк]] [[Файл:Население Уфы по районам, в % II.png|thumb|400px|Уфа аймактарынын эл-jоны, % [[2010]] jылдыҥ тооалыжы аайынча, II бöлÿк]] {| class="standard" cellspacing=0 cellpadding=3 |- ! rowspan=2 | Јыл !! width="150" rowspan="2" | Эл-јонныҥ тоозы (Кижи) !! colspan=7 | ол тоодо |- ! орустар !! башкирлер !! татарлар !! украиндер<!-- 10 000 кӧп тоолу калыктар --> |- | align=center | [[1897]] || align=right | 49 275|| align=right | 42 062 || align=right | 3 151 || align=right | 2 524 || align=right | 43 |- | align=center | [[1920]] || align=right | 92 800 || align=right | 69 900 || align=right | 1 200 || align=right | 10 000 || align=right | 1 700 |- | align=center | [[1923]] || align=right | 85 300 || align=right | 64 000 || align=right | 3 600 || align=right | 12 500 || align=right | н.д. |- | align=center | [[1926]] || align=right | 98 537 || align=right | 74 785 || align=right | 4 632 || align=right | 14 331 || align=right | 534 |- | align=center | [[1939]] || align=right | 250 000 || align=right | 176 400 || align=right | 15 400 || align=right | 39 000 || align=right | 6 200 |- | align=center | [[1959]] || align=right | 546 878 || align=right | 355 192 || align=right | 30 321 || align=right | 115 146 || align=right | 15 131 |- | align=center | [[1970]] || align=right | 770 905 || align=right | 475 480 || align=right | 54 368 || align=right | 183 326 || align=right | 19 257 |- | align=center | [[1979]] || align=right | 976 858|| align=right | 568 504 || align=right | 92 678 || align=right | 240 881 || align=right | 25 739 |- | align=center | [[1989]] || align=right | 1 079 765 || align=right | 585 337 || align=right | 122 026 || align=right | 291 190 || align=right | 28 107 |- | align=center | [[2002]] || align=right | 1 049 479 || align=right | 530 136 || align=right | 154 928 || align=right | 294 399 || align=right | 17 772 |- | align=center | [[2010]] || align=right | 1 071 640 || align=right | 494 723 || align=right | 172 794 || align=right | 286 409 || align=right | 12 485 |- |} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Уфа | Столбцов = 10}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Уфа | График }} == Билим ле ӱредӱлик == Билимниҥ ӱч тӧс јери: # РАН-ныҥ Уфимский билим тӧс јериниҥ институттары: ''Институт математики с вычислительным центром УНЦ РАН, Институт физики молекул и кристаллов УНЦ РАН, Институт механики Уфимского научного центра РАН, Институт нефтехимии и катализа РАН, Институт органической химии УНЦ РАН'' ла о.ӧ.; # Башкортостан Республиканыҥ билим Академиязыныҥ учреждениелери: ''Уфимский научно-исследовательский институт глазных болезней, научно-издательский комплекс «Башкирская энциклопедия», центр гидравлики трубопроводного транспорта, Научно-исследовательский и производственный институт биотрансплантатов и биопрепаратов «Биоплант»"'' ла о.ӧ. # Таҥынаҥ компаниялардыҥ проектный ла исследовательский институттары: РН-УфаНИПИнефть, Башгипронефтехим ле о.ӧ. === Вузтар === {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:Bashkir State University at night.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Ufa State Technical University of Aviation.jpg|center|200px]] |width="27%"|[[Файл:UGNTU (Ufa).jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:BSMU.jpg|center|200px]] |- |Башкирский государственный университет |Уфимский государственный авиационный технический университет |Уфимский государственный нефтяной технический университет |Башкирский государственный медицинский университет |} 8 федерал ла 1 республикан государстволык учреждение ле 3 филиал федерал государстволык бийик ӱредӱликтиҥ учреждениелери (тоозы тӧзӧлгӧниниҥ јылдарыла берилген): # Башкирский государственный университет. [[1909]] јылда тӧзӧлгӧн Уфимский учительский институт; # Башкирский государственный аграрный университет. [[1930]] јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 23 кӱнинде Башкирский сельскохозяйственный институт болуп тӧзӧлгӧн; # Башкирский государственный медицинский университет. [[1932]] јылда Башкирский медицинский институт тӧзӧлгӧн; # Уфимский государственный авиационный технический университет 1932 јылда Рыбинскте тӧзӧлгӧн, 1941 јылда Уфа јаар эвакуацияга кӧчӱрилген; # Уфимский государственный нефтяной технический университет. 1948 јылда Уфимский нефтяной институт тӧзӧлгӧн; # М. Акмулланыҥ адыла адалган Башкирский государственный педагогический университет. [[1967]] јылда Башкирский педагогический институт тӧзӧлгӧн; # Загир Исмагиловтыҥ адыла адалган Уфимский государственный институт искусств. [[1968]] јылда году как Уфимский институт искусств тӧзӧлгӧн; # Уфимский юридический институт МВД России. [[1988]] јылда ''Уфимская высшая школа МВД СССР'' болуп ачылган; # Башкирская академия государственной службы и управления при Главе Республики Башкортостан. [[1991]] јылда Башкирская коммерческая академия болуп тӧзӧлгӧн. == Культура ла кеендик == {{Основная статья|Культура Уфы}} Уфа — Башкортостанныҥ культуралык тӧс јери<ref>{{Cite web|url=https://www.ufacity.info/scope/792/|title=Культура|website=Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан}}</ref>. === Театрлар === <gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px"> {| class="graytable" style="text-align:center" Башкирский_театр_оперы_и_балета.JPG|центр|200x200пкс|Опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театры Здание башкирского академического театра драмы им. М.Г. Гафури, памятник М.Г. Гафури.jpg|центр|200x200пкс|Мажит Гафуриниҥ адыла адаган драманыҥ Башкир академический театры Республиканский_Русский_драматический_театр.jpg|центр|200x200пкс|Драманыҥ орус академический театры Синагога_(вид_справа).JPG|центр|200x200пкс]]|Хусаин Ахметовтыҥ адыла адаган филармония Teatr_Nur.jpg||200x200пкс]]|«Нур» деп Уфимский государственный татарский театр |} </gallery> Уфада алты государственный театр иштейт — Опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театры, Мажит Гафуриниҥ адыла адалган Башкирский академический драманыҥ театры, Башкортостанныҥ орус академический драма театры, Мустай Каримниҥ адыла адаган Башкортостан республиканыҥ јииттериниҥ Национал театры, «Нур» деп Уфимский государственный татар театр, Наадайлардыҥ Башкирский государственный театры ла таҥынаҥ эки профессионал театр — альтернативный театр «Перспектива» ла Уфимский бастыра жанрлардыҥ классический театры. Онойдо ок Х.Ахметовтыҥ адыла адалган Башкир государственный филармония. === Библиотекалар === [[Файл:Library_Zaki-Validi.jpg|справа|мини|200x200пкс| Ахмет-Заки Валидиниҥ адыла адалган Национал библиотека]] Иштейт<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/97999/|title=БИБЛИОТЕКИ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90942/|title=Библиотеки|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref> РАН-ныҥ билим тӧс јериниҥ Уфимский билим-библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87937/|title=НАУЧНАЯ БИБЛИОТЕКА УНЦ РАН|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, А.-З. Валидиниҥ адыла адалган Национал библиотека филиалдарыла<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87942/|title=НАЦИОНАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА им. А.-З. ВАЛИДИ РБ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Республикан базовый библиотека, каланыҥ тӧс библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/74379/|title=ЦЕНТРАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Ш. А. Худайбердинниҥ адыла адалган калада балдардыҥ тӧс библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/74380/|title=ЦЕНТРАЛЬНАЯ ДЕТСКАЯ БИБЛИОТЕКА|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Кӧсјоктордыҥ специальный Башкир республикан библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/81275/|title=БИБЛИОТЕКА ДЛЯ СЛЕПЫХ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Билим-технический библиотека УГАТУ. Ого коштой калада 25 текши ле 20 балдардыҥ библиотекалары. === Кинотеатрлар === [[Файл:Здание кинотеатра "Родина" в Уфе.jpg|справа|мини|200x200пкс|Кинотеатр «Родина» ([[1953]], архитектор М. С. Яншин)<ref>{{статья|автор=Калимуллин Б.|заглавие=Кинотеатр «Родина» в городе Уфе|год=1954|место=М.|издание=Архитектура СССР|издательство=Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре|тип=Журнал|номер=9|страницы=41}}</ref>.]] Уфада иштеп турган кинотеатрлар<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90947/|title=Кинотеатры|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/101628/|title=КИНОТЕАТРЫ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>: «Родина (кинотеатр, Уфа)», «Ultra Cinema» ЦТиР «Мир», «Јымжак кинотеатр» КРК «Мегаполисте», «Кинопростор» ЦТиО «Простор», «Синема Парк» ТРК «Галерея ART», «Синема Парк» ТРК «Семьяда», «Киномакс» ТРК «Планетада», «Синема 5» ТГК «Меркурийде», «Ultra Cinema» ТКЦ «Ultra»-да, «Синема 5» ТРЦ «Акваринде». «Фурор» деп баштапкы уфимский кинотеатр алдынаҥ бери иштеген ([[1908]] јылда ачылган, [[1925]] јылдаҥ ала — «Горн», [[1936]] јылдаҥ ала — «Салават», (зрительный залы ол ло тушта јаанадылган) — эмди офисный тура, озо бу кафе-бистро болгон «Башкирское бистро»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/enc_k_kinoteatri_gor.html|title=Кинотеатры городские - Уфа от А до Я|date=2012-10-21|publisher=Посреди России|accessdate=2020-04-22}}</ref>, кинотеатр «Победа (кинотеатр, Уфа)». === Музейлер === [[Файл:Здание,_где_находился_штаб_Чапаевской_дивизии..JPG|справа|мини|300x300пкс|{{center|[[Музей археологии и этнографии (Уфа)|Археология ла этнографияныҥ музеи]]}}]]Уфада 50-неҥ артык государстволык ла таҥынаҥ музейлер ачылган<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90681/|title=Музеи Башкортостана|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/86341/|title=МУЗЕИ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>. === Галереялар ла кӧрӱ ӧткӱрер кыптар === Уфада арт-галерея «Мирас», арт-галерея «Сара» иштейт, «Ижад» деп М. В. Нестеровтыҥ адыла адалган Башкир тергеелик художественный музейдиҥ кӧрӱ ӧткӱрер кыптары, Башкортостан Республиканыҥ јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ Уфимский художественный галереязы ла кичӱ выставочный зал иштейт, галерея «Урал», галерея X-max, Дамир Ялиловтыҥ адыла адалган фотографияныҥ каладагы туразы, «Облака» деп эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ тӧс јери<ref>{{Cite web|url=http://artoblaka.ru/|title=Центр современного искусства "Облака"|website=artoblaka.ru|accessdate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021142045/http://artoblaka.ru/|archivedate=1603290045|deadlink=yes}}</ref>, городской центр «Арт-КВАДРАТ»<ref>{{Cite web|url=https://www.art-kvadrat.com/|title=Арт-КВАДРАТ|website=www.art-kvadrat.com|accessdate=2020-10-20}}</ref>. Алдында бу «Ватан» деп тематический этнопарк болгон<ref>{{Cite web|url=https://ufacity.info/vatan/|title=Этнопарк «Ватан»|publisher=ufacity.info|accessdate=2020-01-29}}</ref>. === Кӱӱ === Уфа —кӧп рок-музыканттардыҥ тӧрӧли: Юрий Шевчук (ДДТ (группа)), Земфира, Рустем Булатов (Lumen), Год Змеи (рок-группа), Светотень (группа), Emigstation; рэп ле хип-хоп-кожоҥыылардыҥ: Via Chappa, МанифестЪ, Boulevard Depo, Моргенштерн, Basic Boy, Thomas Mraz, Face; поп-артисттердиҥ: Андрей Губин, Сергей Приказчиков (Пицца (группа)), Элвин Грей ле о.ӧ. === Фестивальдар === Уфада калыктар ортодо фестивальдар ла конкурстар: [[1995]] јылдаҥ ала — Н. Сабитовко учурлаган музыкант-исполнительдердиҥ ачык конкурсы, [[2002]] јылдаҥ ала — органла фестиваль «Sauerfest» (бу ады [[2015]] јылдаҥ ала), [[2003]] јылдаҥ ала — кажы ла јыл ӧткӱрер джазовый фестиваль «Розовая пантера»; «Зов Урала» деп албаты ойноткылардыҥ ансамбльдарыныҥ ла оркестрлериниҥ конкурс-фестивальдары ([[2012]], [[2015]] ле [[2016]] јылдарда)<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. == Кереестер == === Архитектуралык === Уфада эҥ ле эски јоголбогон тура: Октябрьский Революция оромныҥ толугында (57/1) бир кат улус јадып турган тура, јарлу горнозаводчик Демидовтыҥ. Бу тура XVIII чактыҥ ортозында тудулган. Тура орус полководец Александр Васильевич Суворов мында [[1774]] јылдыҥ кӱчӱрген айында (кезик јерде [[1775]] јылдыҥ бажында) токтогоныла јарлу, (Суворовты императрица Екатерина II ''пугачёвский тӱймеенди'' ӧчӱрерге ийген) . [[1803]] јылда<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/blog07_03_hronologiya_sobitiy_ufa.html|title=ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий|date=2012-07-02|publisher=Посреди России|accessdate=2020-01-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://okn.bashkortostan.ru/presscenter/news/40139/|title=Управление по государственной охране объектов культурного наследия Республики Башкортостан|publisher=okn.bashkortostan.ru|lang=ru|accessdate=2020-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926221309/https://okn.bashkortostan.ru/presscenter/news/40139/|archivedate=1601158389|deadlink=yes}}</ref> оренбургский гражданский губернатор Алексей Александрович Врасский Уфа каланыҥ јаҥырта тудулатан планировказыныҥ проектин јазайла, Александру I каанга јетирген. Планировканы губернский архитектор Д. М. Дельмедико эткен. Уфаныҥ јаҥы генеральный планыла каланы тӱс ле кургак јерге кӧчӱрер учурлу болгон. Каланы јаанадып, эски оромдорды кечире јаҥы оромдор јазаар учурлу болгон. Је план оноҥ ары кайда барган јарт јок. Калада [[1816]] јылдыҥ ӧртиниҥ кийнинде шотландский архитектор (российский службада) Вильям Гесте каланыҥ баштапкы генеральный планын тургускан (текши јери 667,5 га). [[1817]] јылдыҥ [[Јаҥар ай|јаҥар айында]] Уфага Сметанин деп губернский землемерле кожо планды јаҥырткан. Башкару мындый планды [[1819]] јылдыҥ [[Тулаан айдыҥ 3 кӱни|тулаан айыныҥ 3 кӱнинде]] јӧптӧгӧн. Бу генплан XIX чактыҥ туркунына каланыҥ стройказына ууламјы берген. Гестениҥ планында каланыҥ кыйулары јаанадылган Цюрупаныҥ оромынаҥ ала Гафуриниҥ оромына јетире, Ак-суунаҥ ала Революцияныҥ оромына јетире. Архитектор бар тудумдарды јерге келиштире эптӱ эдип јазаган. Ол Октябрьский Революцияныҥ оромын Јаан Казанский оромло бириктирген (каланыҥ тӧс оромы), каланыҥ эски тӧс јери бириге берген — Троицкий тепсеҥ ле Нижнеторговый тепсеҥ — каланыҥ јаҥы саду тӧс јерле: ''Гостиный дворло'' Верхнеторговый тепсеҥде. Бу ла ӧйдӧ Уфаныҥ јаҥы администрациялык тӧс јери — Соборный тепсеҥ — Ӱстӱгиторговой тепсеҥле Театрал оромло тудушталган. Уфаныҥ административно-торговый тӧс јери узак ӧйгӧ каланыҥ тӱӱкилик ядрозыныҥ ичинде болгон<ref>Статья [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте — двести лет» в интернет-газете «БАШвестЪ»] {{Wayback|url=http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 |date=20130313205609 }}</ref>. Калада эҥ ле бийик тудум: 31 кат ''небоскрёб Идель-тауэр'' (бийиги 102,3 метр), [[2018]] јылдыҥ [[Јаҥар ай|јаҥар айында]] Октябрьдыҥ проспектинде тудулган. Бийигиле экинчи тура — Уралсиб (тура), «Уралсиб (банк)» финансовый корпорацияныҥ тӧс офиси . Бу 26-кат тура, бийиги 100,5 метр<ref>[https://web.archive.org/web/20150924144709/http://www.emporis.com/buildings/228755/uralsib-bank-ufa-russia Uralsib Bank] // Emporis.com</ref>. Ого јол кечире [[1962]] јылда тудулган Уфада баштапкы 9-кат тура. Республика Башкортостанда Уфа каланыҥ округыныҥ текши јери [[2014]] јылда 71,6 муҥ гектар болгон, бу јердиҥ тудумдарлу бӧлӱги — 20 муҥ га. Јон јадар фонд 23 миллион 800 муҥ квадратный метр. Јадар јерле јеткилделгени: 21,6 квадратный метр бир кижиге<ref>{{Статья|автор = Мария Алексеева|заглавие = Планы меняются|издание = Вечерняя Уфа|год = 2014|номер = 150 (12548)|страницы = 1}}</ref>. Уфимский јарымортолыктыҥ тудумдарыныҥ ныктазыныҥ коэффициенти 0,55. Каланыҥ орто бийиги: беш кат. ''Министерство регионального развития РФ'', ''Российский союз инженеров'', ''Федеральное агентство по строительству и жилищно-коммунальному хозяйству'', онойдо ок ''Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова'' [[2012]] јылда ӧткӱрген ''рейтинг качества городской среды'' деп кӧрӱде Уфа 10-чы јер алган<ref>{{Cite web |title=Составлен проект рейтинга привлекательности российских городов |url=http://www.minregion.ru/press_office/news/2939.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607164112/http://www.minregion.ru/press_office/news/2939.html |archivedate=1370623272 |deadlink=yes |accessdate=1372480070 }}</ref>. Россияныҥ јӱс јаан калазыныҥ интегральный рейтинги аайынча [[2013]] јылда ([[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургский]] институт урбанистики тургускан), Уфа комфортность јанынаҥ экинчи јерге чыккан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/503126/ По удобству проживания Уфа занимает второе место в рейтинге 100 крупнейших городов России]</ref>. === Тӱӱкилик === <gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px"> Монумент Дружбы 05.jpg|200px|Најылыктыҥ кереези </gallery> * Најылыктыҥ кереези — Белая сууныҥ јарады (Каманыҥ кош суузы), Троицкий тепсеҥ. * Салават Юлаевке кереес (Уфа) — Салават Юлаевтиҥ тепсеҥи. * Салават Юлаевке кереес Башкортостан Республиканыҥ Курултайыныҥ јанында, Заки Валидиниҥ оромы, 40. * Энчилик от {{lang-ru|Вечный огонь}}. # Якутов Иван Степановичтиҥ паркы, # Черниковка, Јеҥӱниҥ паркы (Уфа). * А. М. Матросов ло М. Х.Губайдуллинге кереес — Черниковка, Јеҥӱниҥ паркы. * «Скорбящая мать» деп локальный јууларда корогондорго мемориал (Уфа) — Черниковка, Комаровтыҥ оромы. * А. М. Матросовко кереес — В. И.Ленинниҥ паркы. * Владимир Маяковскийге кереес — Маяковскийдиҥ скверы, Цюрупа ла Коммунистический оромдордыҥ белтиринде. * Ленинниҥ кереези Ленинниҥ скверында (Уфа)— Ленинниҥ скверы ([[2011]] јылдыҥ [[Кӱчӱрген ай|кӱчӱрген айында]] орныктырылган<ref>{{Cite web |url=http://bash-kprf.ru/index.php |title=«Коммунист Башкортостана». Ленин вернулся в Уфу |access-date=2012-03-09 |archive-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128030040/http://bash-kprf.ru/index.php |deadlink=yes }}</ref>). * В. И. Ленинниҥ кереези — В. И. Ленинниҥ тепсеҥи. * В. И. Ленинниҥ кереези — Черниковка, «Химик» деп ДК-ныҥ јанында скверде. * В. И. Ленинниҥ кереези — Дёмский аймак, Дёма деп темирјол станцияныҥ алдында. * Мажит Гафуриге кереес — Заки Валиди ором, Мажит Гафуриниҥ Башкирский академический драма театрыныҥ јанында (БДТ). * Ш. М. Бабичке кереес<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bashinform.ru/news/1324762-v-ufe-otkryli-pamyatnik-bashkirskomu-poetu-i-obshchestvennomu-deyatelyu-shaykhzade-babichu/|title=В Уфе открыли памятник башкирскому поэту и общественному деятелю Шайхзаде Бабичу|website=www.bashinform.ru|date=2019-06-28|accessdate=2020-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ufacity.info/|title=В Уфе открыли памятник башкирскому поэту Шайхзаде Бабичу|website=Официальный сайт Администрации ГО г. Уфа Республики Башкортостан|accessdate=2020-12-12}}</ref> — Телецентрдыҥ јанында (Уфа). * Мифтахетдин Акмуллага кереес, М. Акмулланыҥ адын адаган Башкирский государственный педагогический университеттиҥ јанында (БГПУ). * А. Д. Цюрупага кереес (бюст) — Цюрупаныҥ оромы ла Октябрьский Революция оромныҥ белтиринде. * Загир Исмагиловко кереес Театрал скверде, опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театрыныҥ јанында . * Шаляпинге кереес (Уфа) — Ленинниҥ оромы, кеендиктиҥ Уфимский государственный академиязы. * Максим Горькийге кереес — Пушкинниҥ оромы, № 3-чи гимназияныҥ эжигинде * Ф. Э. Дзержинскийге кереес — Чернышевскийдиҥ оромында, «Родина (кинотеатр, Уфа)» ла Башкортостанда ФСБ РФ јанында . * Серго Орджоникидзеге кереес — Первомайский ором. * Сергей Николаевич Тыртышнойго кереес, Черниковка, стадион «Нефтяник» * Советский Союзтыҥ эки катап Геройына Гареев Муса Гайсиновичке кереес (Бюст) — Мактыҥ бульвары. * Генерал Шаймуратов Минигали Мингазовичке кереес (Бюст) — Мактыҥ паркта мемориал комплекс. * Советский Союзтыҥ Геройы генерал-майор Т. Т. Кусимовко кереес (Бюст) — Јеҥӱниҥ паркында мемориал комплекс. * Маршала Жуковко кереес — Сипайлово, Жуковтыҥ скверы , Жуков ло Баязит Бикбайдыҥ оромдорыныҥ бириккенинде. * А. С. Пушкинге кереес (бюст) — Пушкинниҥ аллеязы. * С. Т. Аксаковко кереес (Бюст) — Пушкинниҥ аллеязы. * И. С. Якутовко кереес (Бюст) Иван Якутовтыҥ адыла адаган кеендиктиҥ паркыныҥ эжигинде. * Ш. А. Худайбердинниҥ бюсты Дом печатиниҥ јанында. * Советский Союзтыҥ Геройы И. И. Рыбалконыҥ бюсты, Дёмский аймакта 112-чи Башкирский кавалерийский дивизияга учурлаган скверде. * Октябрьский революция ла граждан јууныҥ геройлорына кереес. * Политикалык репрессияларда корогондорго кереес (Уфа) — Јеҥӱниҥ 50-јылдыгыныҥ скверы, Јииттердиҥ Байзыҥыныҥ јанында (алдында ДК «Юбилейный»). * Россияда репрессияда болгон немцтерге кереес (Уфа) — Јеҥӱниҥ 50-јылдыгыныҥ скверы, Јииттердиҥ Байзыҥыныҥ јанында (алдында ДК «Юбилейный»). * Дворникке кереес, «Мир» деп саду ла ойынныҥ тӧс јериниҥ эжигиниҥ јанында. * Землемерге кереес, Башкортостан Республикада Росреестрдиҥ управлениезиниҥ туразыныҥ јанында, {{s|50 лет СССР,}} ором 30/5. * Скульптуралык композиция «Машина времени», Машиностроителей деп скверде. * Н. Ф. Гастеллого кереес — Гастеллоныҥ скверынде, алдында отдел кадров УМПО болгон тураныҥ јанында, Сельская Богородская ором. * «Колесо» деп скульптура — Пархоменко ором, 156. * «Нулевой километр»  плита — Тӧс јер, Ленинниҥ оромы, 28, главпочтамттыҥ орто эжигиниҥ јанында. * «Дом куницы (скульптура)» Гостиный дворго удура (Уфа), Якутовтыҥ паркыныҥ эжигинде тепсеҥге кӧчӱрилген. * «Трибуна (скульптура)» — Цюрупаныҥ оромы, ТК «Центральный» ла УСА «Уфа-Арена»-ныҥ јанында. * М. Нагойго кереес — 8 Март деп јуртта. * Паровоз, Дёмский аймакта, Уфимский темирјолдык техникумныҥ јанында, Ухтомскийдиҥ оромы, 33. * «Никто, кроме нас» деп кереес ВДВ-га учурлалган — Ленинский райондо (Уфа), Затон деп микрорайон, «Волна» деп парк. * Јуучылга кереес, Ада-тӧрӧл учун Улу јуу  — Черниковкада, Калининский универмагка тушташ. * М. Нестеровко кереес, М. В. Нестеровтыҥ адыла адалган Башкирский государственный художественный музейдиҥ јанында скверде. * «Јууга барган јерлештерге» деп кереес — Привокзальный тепсеҥ<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/8790683|title=Регионы Поволжья почтили память героев, погибших в Великой Отечественной войне|publisher=[[ТАСС]]|date=2020-06-22|accessdate=2020-06-24|lang=ru}}</ref>. * Тылда иштегендерге кереес (Уфа). * Валера деп шалјага кереес, тындуларга толерантный болорго — каланыҥ ортозында Мустай Каримниҥ оромында (Уфа). Постаменттиҥ тажы Тӱштӱк Уралда муҥ метр бийик кырдыҥ бажынаҥ экелген, арт-объект — мӧҥӱннеҥ экелген 925-чи проба<ref>{{Cite web|url=https://www.rgo.ru/ru/article/v-centre-ufy-ustanovili-pamyatnik-tolerantnomu-kleshchu-valere|title=В центре Уфы установили памятник толерантному клещу Валере|publisher=Официальный сайт Русского географического общества|date=2020-11-23|accessdate=2021-01-15}}</ref>. * «Союз поколений десантников» деп кереес (2021) — Јеҥӱниҥ паркында (Уфа)<ref>{{cite web |url=https://www.bashinform.ru/news/1624239-v-ufimskom-parke-pobedy-otkryt-pamyatnik-soyuz-pokoleniy-desantnikov/|title=В уфимском Парке Победы открыт памятник «Союз поколений десантников»|publisher=ИА «Башинформ.рф»|date=2021-07-30|accessdate=2021-07-30}}</ref>. === Ар-јӱткендик === Уфа — јажыл кала, сӱреен кӧп јажыл зоналар керелейт — јуукаларлу агаш-аразы-парктар, парктар, садтар, скверлер, аллеялар ла бульварлар калада јаан јерге јайылган. Уфада он культура ла амыраштыҥ парктары бар, бир военно-мемориальный парк, тӧрт сад, ӱч тӱӱкилик аллеялар, алты лесопарк, эки дендропарк, бир ботанический сад ла бир лимонарий. <gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Парк Ленина в Уфе (аллея).jpg|В. И. Ленинниҥ паркы (Уфа) Софьюшкина аллея (Уфа).jpg|Софьюшканыҥ аллеязы (Уфа) Сад Аксакова (птицы).jpg|С. Т. Аксаковтыҥ культуралык ла амыраштыҥ сады Парк Победы (аллея).jpg |Јеҥӱниҥ паркы (Уфа) </gallery> == Экономиказы == Уфа Башкортостанныҥ экономика ӧзӱминиҥ бажы, Россия экономиказына јаан кирелте экелет — калада ороонго јаан учурлу продукциялар јазалат — бензин, дизельный топливо ло пропилен полимерлер, онойдо ок клеёный фанера, нефть ле топочный мазут. Уфада обрабатывающий промышленностьтыҥ тӧзӧгӧзи: нефтепродукт ла нефтехимия чыгарары, машиностроение ле химический промышленность<ref>{{Cite web|url=https://ufacity.info/2030/files/strategiya_razvitiya_2030.pdf|title=Стратегия социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года}}</ref>. Уфаныҥ экономиказында [[2020]] јылда јаан ла орто предприятиелердиҥ аткарган бастыра продукциязы бир јылга 1 трлн 91,4 млрд салковой болгон, Башкортостанныҥ 56,6 %<ref name=":3">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/574632661|title=Об итогах социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан за 2020 год}}</ref>. Башкортостан Республиканыҥ Уфа каланыҥ округыныҥ социально-экономический ӧзӱминиҥ стратегиязы бар, [[2030]] јылга јетире<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/550342994|title=Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ufacity.info/2030/|title=Стратегия социально-экономического развития города Уфы до 2030 года}}</ref>. === Промышленность === XX чактыҥ бажында Уфада Уфимский ''тепловозоремонтный завод'' иштеген, [[1886]]—[[1888]] јылдарда Самаро-Златоустовский темирјолло јаҥыс ӧйдӧ тудулган; силикатный кирпич эдетен завод (кӱчи бир јылга 3-3,5 млн штук)<ref name=":4">{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90473/|title=КИРПИЧНЫЕ ЗАВОДЫ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. СССР-да индустриализация тушта [[1929]]—[[1932]] јылдарда Черниковкада ''1-чи Майдыҥ'' Уфимский сереҥке эдер фабриказы ла Тӧс электростанция тудулган, [[1933]]—[[1935]] јылдарда — Уфимский фанерный комбинат, чаазын эдер фабрика, Уфимский деревообрабатывающий комбинат ла «Дубитель» (дубильно-экстрактный) завод, [[1931]] јылда Уфимский моторостроительный производстволык биригӱ (комбайнныҥ моторлорын эдер завод) тудулып баштаган<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/86049/|title=ИНДУСТРИАЛИЗАЦИЯ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. [[1934]] јылда Уфада онойдо ок К. Е. Ворошиловтыҥ адыла адалган ӧдӱк кӧктӧӧр фабрика ла Уфимский швейный фабрика («8 Мартка учурлаган»])<ref name=":2">{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87106/|title=ЛЁГКАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. [[1938]] јылда Уфимский крекинг-завод ачылган<ref name=":5">{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/75876/|title=ТОПЛИВНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. СССР-да [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] ӧйинде предприятиелерди Уфа јаар эвакуировать эткендер, бу ӧйдӧ Уфада «Гидравлика» (№ 85 темдектӱ завод), Уфимкабель завод ло Башкирский электронно-телекоммуникационный объединение (завод телефонной аппаратуры) кӧчӱп келген заводторго тайанып иштеп баштаган. [[1941]] јылда Уфимский моторостроительный производственный объединениеде алты авиапромышленностьтыҥ предприятиелери: Рыбинсктиҥ № 26 темдектӱ моторный заводы, «Климов» компания (завод № 234) ла «Красная Заря» (завод № 451) Ленинградтаҥ, Балашихинский литейно-механический (завод № 219), авиационный моторостроениениҥ тӧс институдыныҥ проектный бюрозы (ЦИАМ, Москва), В. А. Добрынинниҥ «ОДК-Сатурн» деп конструкторский бюрозы, Воронежтеҥ; Уфимский тепловозоремонтный заводко — Запорожский, Гомельский ле Станиславский паровозоремонтный заводтор кӧчӱп токтогон. Эмдиги ӧйдӧ каланыҥ предприятиелери нефтепереработкала, химияла, машиностроениеле иштейт. Каланыҥ экономиказы топливно-энергетический ле машиностроительный комплекстердеҥ турат. Уфада 200 јаан ла орто промышленный предприятиелер<ref name="Ufacity">{{Cite web|url=http://www.ufacity.info/ufa/|title=г. Уфа — Столица Республики Башкортостан|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529163708/http://www.ufacity.info/ufa/|archivedate=2010-05-29|accessdate=2010-01-22|deadlink=yes}}</ref>. [[2013]] јылда ол Россияныҥ 250 јаан деген промышленный тӧс јерлериниҥ рейтингинде 7-чи јер алган<ref>Рейтинг 250 крупнейших промышленных центров России https://web.archive.org/web/20131226200432/http://urbanica.spb.ru/?p=3543</ref>, ого коштой эки јыл улай «Лучшие для бизнеса города России» деп Forbes-тыҥ рейтингинде экинчи јерде ([[2012]]—[[2013]])<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.ru/reitingi-photogallery/239495-30-luchshih-gorodov-dlya-biznesa-2013-reiting-forbes/photo/2|title=Лучшие для бизнеса города России — 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HImUDX8W?url=http://www.forbes.ru/reitingi-photogallery/239495-30-luchshih-gorodov-dlya-biznesa-2013-reiting-forbes/photo/2|archivedate=2013-06-11|accessdate=2013-06-06|deadlink=no}}</ref>. Башкортостанда [[2020]] јылда аткарылган бастыра продукциязыныҥ кеми јыл туркунына 785,4 млрд салковой болгон, бу 54,4 % республика ичинде, темп — 77,8 %<ref name=":3" />. Уфада јаан нефтеперерабатывающий комплекс бар, эмди АНК «Башнефтьтиҥ» ӱч филиалынаҥ турат — «Башнефть-УНПЗ», «Башнефть-Новойл» ла «Башнефть-Уфанефтехим» — нефть аларыныҥ тереҥи —84,9 %<ref>{{cite news|title=Башнефть к 2019 г увеличит глубину переработки нефти с 84,9 до 91%. Резко|url=http://neftegaz.ru/news/view/137758-Bashneft-k-2019-g-uvelichit-glubinu-pererabotki-nefti-s-849-do-91.-Rezko|accessdate=2017-09-14|work=Neftegaz.RU|date=2015-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914172714/http://neftegaz.ru/news/view/137758-Bashneft-k-2019-g-uvelichit-glubinu-pererabotki-nefti-s-849-do-91.-Rezko|archivedate=1505410034|deadlink=yes}}</ref>. Онойдо ок нефтехимический заводтор иштейт — «Уфаоргсинтез», химический — «Уфимский лакокрасочный завод» — промышленностьто. Озодо «Уфахимпром» иштеген. Уфада јаан машина ла приборостроительный предприятиелер бар: Уфимский моторостроительный производственный объединение, Уфимский приборостроительный производственный объединение, микроэлектрониканыҥ «Магнетрон» деп Уфада заводы, билим-производственный предприятие «Полигон», Башкирский производственный объединение «Прогресс», Уфимский агрегатный производственный объединение, кӧсјоктордыҥ текшироссийский обществозыныҥ Уфимский учебно-производственный предприятиези, Уфимский тепловозоремонтный завод, Уфимский агрегатный предприятие «Гидравлика», автокомплектующийлердиҥ заводы<ref>{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Povoljie/news.asp?id=246213&sec=1679|title=СП Witzenmann-Russia ввело в Башкирии 2-ю очередь завода комплектующих для автопрома|author=|datepublished=|publisher=// interfax-russia.ru|accessdate=2011-07-21}}</ref>, «Молния» деп Уфимский билим-производственный предприятие, «Вихрь» деп билим конструкторско-технологический бюро, Уфимский трансформаторный завод, «Буринтех» деп билим-производственный предприятие. Алдында иштеген: «Промсвязь» деп Уфимский завод , Башкирский троллейбусный завод, «Эталон» деп Уфимский опытный завод . == Транспорт == Уфа — Россияда јаан транспортный белтир (узел) болуп јат (железнодорожный, трубопроводный, автомобильный магистральдар, кейде ле сууда јолдор). Судоходный суу Белая (Каманыҥ кош суузы) бойыныҥ Уфа деп кош суузыла кожо мында Транссибирский магистральла туштажат. Уфа ла Белая суулар каланы тӧс лӧ јака јерлерге бӧлийт. === Кӧӧлик === [[Файл:Belaya River, Ufa-5.jpg|right|300px|thumb|]Ак сууны кечире кӱр ({{lang-ru|река Белая}}) — Башкортостанныҥ тӧс калазыныҥ тӱштӱк каалгазы]]Кӧӧлик јолдор каланы Москвала, Челябинскле, Казанла, Самарала, Пермьле, Оренбургла колбойт. Ого коштой, Уфа — Россияда Москвала бир ле уунда эки федерал кӧӧлик јолло бириккен баштапкы кала (экинчи ондый кала [[2019]] јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 27 кӱнинеҥ ала Санкт-Петербург болуп јат). Каланыҥ тӱштӱк јаныла федерал кӧӧлик јол {{табличка-ru|М|5}} «Урал», федерал кӧӧлик јол {{табличка-ru|М|7}} «Волга» дезе мында токтоп калат. Уфанаҥ тӱштӱктей «Уфа-Оренбург» деп трасса башталат, ол јол Уфада международный аэропортко јетире база барат. Башкортостан Республикада калалары ла аймактары ортодо, коштой айылдаштарыла колбу автобустарла, кӧӧлӱктерле тудулат. Автобустар Тӱштӱк кӧӧлик вокзалдаҥ атанат (улус тартар тӧс биригӱ ГУП «Башавтотранс»). Келер ӧйдӧ Уфаныҥ кӱнчыгыш јанынаҥ чыгар јолдор кӱрлер тударынаҥ башталар: Интернациональный оромдо М7 јаар чыгар кӱр, Воровскийдиҥ оромыныҥ јанында јаҥы кӱр, Салават Юлаевтиҥ проспектин тӱндӱк јаар улалтары. === Темирјол === [[Файл:Железнодорожный вокзал Уфы.jpg|thumb|right|300px|{{center|Темирјол вокзал}}]] «Самара — Уфа — Златоуст — Челябинск — Екатеринбург» деп темирјолдыҥ ӱлекери [[1885]] јылда јӧптӧлгӧн, Белая сууны кечире Уфимский темирјол кӱр [[1888]] јылда тудулган. Железнодорожные , Уфа ажыра ӧткӧн темирјол магистральдар Россияныҥ орто ло кӱнбадыш келтейлерин, Урал ла Сибир региондорды колбойт. ОАО «Российские железные дорогиниҥ» филиалы — Башкир бӧлӱгиниҥ тӧс јери Куйбышевский темирјолдор. Калада 9 темирјол станция, Дёма деп станция эҥ ле јаан кош тартарыныҥ станциязы болот, онойдо ок Бензин деп станция, база јаан пассажирский станция Уфа. [[2008]] јылдыҥ кӱчӱрген айында јаҥырта тудулган вокзальный комплекс ачылган<ref>[https://web.archive.org/web/20120122023651/http://kbsh.rzd.ru/isvp/public/kbshzd?STRUCTURE_ID=4319&layer_id=3290&id=2140 135 лет КбшЖД], ОАО «РЖД»</ref>. [[1965]] јылдаҥ ала 2017 јылга јетире Уфа ла Москваныҥ ортозыла фирменный пассажирский поезд «Башкортостан» јорыктаган ([[1993]] јылга јетире — «Башкирия»). === Кейде === 1938 јылдаҥ ала авиалиниялар улай иштейт. Уфада аэропорттоҥ Россияда 27 калага самолеттор учат, ого коштой Симферопольго, онойдо ок международный рейстер бар: Стамбул, Анталья, Барселона, Даламан, Ташкент, Худжанд, Бангкок, Душанбе, Ларнака, Даболим (Гоа), Дубай, Ираклион, Бакула о.ӧ. [[2014]] јылда аэропорт Приволжский федеральный округтыҥ кейле јорукташтыҥ гаваньдарыныҥ ортодо пассажиропоток аайынча лидер болуп јат<ref>{{Cite web |title=В 2014 году аэропорт «Уфа» по пассажиропотоку побил 20-летний рекорд |url=http://ufacitynews.ru/news/2015/01/19/v-2014-godu-aeroport-ufa-po-passazhiropotoku-pobil-20-letnij-rekord/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119124846/http://ufacitynews.ru/news/2015/01/19/v-2014-godu-aeroport-ufa-po-passazhiropotoku-pobil-20-letnij-rekord/ |archivedate=1421671726 |deadlink=yes |accessdate=1647349071 }}</ref>. Оноҥ ӧскӧ, каланыҥ ичинде спортивный аэродром Забельский бар, каланаҥ 32 км кӱнбадыштай јеҥил авиацияныҥ Первушино деп аэродромы<ref>{{Cite web |title=Наше расположение |url=http://www.pilotufa.ru/index.php/kontakti/raspologenie |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113040340/http://www.pilotufa.ru/index.php/kontakti/raspologenie |archivedate=1352779420 |deadlink=yes |accessdate=1647349071 }}</ref>, каланаҥ 15 км кӱнчыгыштай Тауш деп аэродром иштейт. Уфа — ады ла аэропорттыҥ коды (UFA) тӱҥей телекейде кӧп эмес калалардыҥ бирӱзи, авиацияда кыскартылбай тузаланылат<ref>[http://airportsbase.ru/Russia/all/Ufa Коды аэропортов Уфа, Россия (RU)]</ref>. === Сууда === Белая сууда судоходство јӱс бежен јыл кире иштейт. Каланыҥ ичинде эҥ јараш јерлерин кыска ӧйгӧ эбирип келерге суула јорыктаза јакшы. Суу транспорт кошты, пассажирлерди сууларла, кӧлдӧрлӧ, каналдарла, водохранилищелерле тартат<ref>{{Cite web |title=Водный транспорт Республики Башкортостан |url=https://brp-ufa.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021104837/https://brp-ufa.ru/ |archivedate=1603277317 |deadlink=yes |accessdate=1647350345 }}</ref>. Одно из бывших крупнейших речной отрасли в ''Башкир суу пароходство'' — Уфада суу отрасльда јаан предприятиелердиҥ бирӱзи<ref>{{Cite web |title=Башкирское речное пароходство |url=https://brp-ufa.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021104837/https://brp-ufa.ru/ |archivedate=1603277317 |deadlink=yes |accessdate=1647350345 }}</ref>. Јайгыда Белая сууда ла Уфа сууда уфимский паромный переправалар иштеп јат. === Кала ичинде общественный === Кала ичинде транспорт: трамвай, троллейбус, автобус, маршрутный такси, такси. Метрополитен тудары токтодылган, оныҥ ордына генплан 2025 јылга јетире скоростной трамвай иштедерин јӧптӧгӧн. === Велосипед === Уфада [[2018]] јылда велодорожкалардыҥ текши узуны 72 км кире бар. Узуны 67,5 км ''јаан уфимский велосипедный кольцо'' тудар деп проект бар. Оныҥ тӧс магистрали Октябрьдыҥ проспектиле, Менделеев ле Жуковтыҥ оромдорыла ӧдӧр учурлу. Оноҥ ӧскӧ, Гафури, Лесоводов, Победаныҥ, Мемориальный ла «Кашкадан» деп парктарда база ондый ''кольцевой прогулочный велодорожкалар'' тударга јазанадылар. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px"> Здание Аксаковской гимназии №11.jpg|№11-чи Аксаковский гимназияныҥ туразы Melč letoun 1.png| Лев Роберт Мельч ([[1901]]—[[1934]]) чех јуучыл летчик, Farman F.30 деп самолет, Чехословак легиондор, Уфада аэродром, [[1918]] ј. </gallery> == Ајарулар == {{ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Арасейдиҥ калалар-миллионерлер}} [[Категория:Башкортостан]] [[Категория:Арасейдиҥ калалар-миллионерлер]] [[Категория:Алфавитле Россияныҥ калалары]] [[Категория:Россияныҥ калалары]] [[Категория:Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери]] djusmkr00aw2s0o1b2xkhoa7fbjarpi Стрикленд, Донна 0 1317 49375 44410 2026-09-23T00:03:16Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 49375 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Донна Стрикленд'''<ref>{{Рыбакин}}, С. 436</ref> ({{lang-en|Donna Strickland}}; 1959 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде чыккан, {{comment|к.|кала}} Гуэлф, Онтарио, Канада — Канаданыҥ физиги, лазерный физика јанынаҥ иштейт, онойдо ок нелинейныйй оптикала. Жерар Мурула кожо ''усиления чирпированных импульсов'' деп физикада эп-арга тапкан. Нобельдиҥ физикада сыйыныҥ лауреады (2018)<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648|title=This year’s Nobel Prize in Physics goes to... Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland! Watch the laureates collect their #NobelPrize medal and diploma.pic.twitter.com/w24OkEjROl|author=The Nobel Prize|date=2018-12-10|publisher=@NobelPrize|lang=en|accessdate=2018-12-11}}</ref>. Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2020)<ref>[https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/ Donna Strickland]{{ref-en}}</ref>, США-ныҥ Национал билим академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020)<ref>[https://web.archive.org/web/20210225095449/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html National Academy of Sciences Elects New Members], 27 апреля 2020{{ref-en}}</ref>. == Биографиязы == 1981 јылда Стрикленд Донна Макмастердиҥ университедин божоткон (инженерная физика деп специальностьло). 1989 јылда философияныҥ физикала докторы деп степеньди Рочестердиҥ университединде алган, Жерар Муру деп профессор оныҥ билим башкараачызы болгон. Донна Стрикленд {{lang-ru|«усиление чирпированных импульсов с последующим их сжатием»}} деп шиҥжӱ иш ӧткӱрген{{sfn|Strickland, D., Mourou, G.|1985}}, «которое позволило усилить ультракороткие импульсы до беспрецедентного уровня»{{sfn|Maine, P., Strickland, D. ''et al''|1988}}. 1988 јылдаҥ ала 1991 јылга јетире Канаданыҥ Национал шиҥжӱ биригӱниҥ билим ишчизи болуп иштеген. Ватерлоо университетте иштеп турарда, премия алган тушта ол доцент болгон. Лазердиҥ чокторын шиҥдеп турган ӧмӧликти башкарган, олор {{lang-ru|«высокоинтенсивные лазерные системы для исследований в области нелинейной оптики»}} деп шиҥжӱлер ӧткӱрген. == Кайралдары == * Слоанныҥ стипендиязы (1998); * Стрикленд Донна — аҥылу турчы (2008); * вице-президент (2011); * Оптикалык биригӱниҥ президенти (2013); * Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады (2018) (1/4 премии); * Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2020); * США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020). == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> Donna Strickland & Gérard Mourou EM1B5839 (45321404295).jpg|Донна Стрикленд ле Жерар Муру Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреаттары, 2018 Donna Strickland speaking at OSA's Leadership meeting in 2013.jpg|Стрикленд Донна OSA-ныҥ јуунында куучын айдат, 2013 Donna Strickland and Steve Chu.jpg|Донна Стрикленд Стив Чуга «Оптиканыҥ коручылы» деп сый берип јат, 2013 </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Нобельдиҥ физикала сыйы]] [[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]] 9948tlkevha57eqaxco0vytepew9vha Дюфло, Эстер 0 1324 49374 48566 2026-09-22T23:42:13Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 49374 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Эстер Дюфло''' {{lang-fr|Esther Duflo}}; — француз экономист (Франциия ла США), Массачусетсте технологиялык институттыҥ профессоры (США). Нобельдиҥ экономикала сыйыныҥ лауреады ({{Јыл|2019}}), «Телекейде јокту-јойу болбозын деп тартыжуда экспериментал ууламјы»<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2019/summary/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2019|publisher=NobelPrize.org|lang=en|accessdate=2019-10-14}}</ref>. США-ныҥ Национал академиязыныҥ турчызы (2017)<ref name="NAS">[https://web.archive.org/web/20191016164117/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041810.html Esther Duflo]{{ref-en}}</ref>, Британ академияныҥ корреспондент-турчызы<ref>[https://www.thebritishacademy.ac.uk/news/british-academy-announces-new-president-and-elects-66-new-fellows British Academy announces new President and elects 66 new Fellows], {{Јыл|2016}} јылдыҥ [[Јаан изӱ айдыҥ 15 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 15-чи кӱни]]{{ref-en}}</ref>. == Биографиязы == Эстер Дюфлоныҥ адазы — математиканыҥ профессоры Мишель Дюфло. Оныҥ энези дезе Виолен Дюфло — врач-педиатр. Школдыҥ јаан класстарында ӱренип тура ол орус тилле јилбиркеген. [[1991 јыл]]дыҥ куран айында 18 јашту Дюфло бойыныҥ нӧкӧрлӧриле кожо (куран айдыҥ удурлажузы) Москваныҥ оромдорында (Государственный комитет по чрезвычайному положению) ГКЧП-га удура чыккандардыҥ тоозында болгон<ref>{{cite web|title=Во время путча ГКЧП фотограф снял группу протестующих у Белого дома. 28 лет спустя он узнал, что на снимке — нобелевский лауреат 2019 года Эстер Дюфло|url=https://meduza.io/feature/2019/10/28/vo-vremya-putcha-gkchp-fotograf-snyal-gruppu-protestuyuschih-u-belogo-doma-28-let-spustya-on-uznal-chto-na-snimke-nobelevskiy-laureat-2019-goda-ester-dyuflo|publisher=meduza.io|date=28 октября 2019}}</ref>. 1993 јылда ол 10 айдыҥ туркунына Москвада болгон, француз тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, бу ок ӧйдӧ магистерский ижин бичиген. Ол ло тургуза «Банк Россиия»-ныҥ француз экономистиниҥ билим болушчызы, Джеффри Сакстыҥ (американ экономический советниктиҥ) база билим болушчызы болот<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/05/17/the-poverty-lab|title=The Poverty Lab|author=Ian Parker|website=The New Yorker|date=|publisher=|accessdate=2020-09-22}}</ref>. {{Јыл|1994}} јылда Эстер Дефло тӱӱки ле экономика јанынаҥ магистрдыҥ степеньин алган, диссертациязыныҥ темазы: «Совет Союзта баштапкы бешјылдыктыҥ тӱӱкизи», 1999 јылда Массачусеттиҥ технологический институдында доктордыҥ степенин алган. Эш-нӧкӧри — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфлоло кожо, оноҥ база Майкл Кремер деп билимчиле ӱчӱ Нобельдиҥ экономикала сыйын алгандар. Дюфло ло Банерджи 2015 јылдаҥ ала кожо јуртайт, олор 5 ле 7 јашту балдарлу (2019). Баштапкы балазы чыккан јыл Дюфло американ гражданство алган<ref>''Софья Корепанова'' [https://www.vedomosti.ru/economics/articles/2019/10/17/814013-kartine-bednosti «В нашей картине бедности преобладают карикатуры и штампы»] [[Ведомости]]</ref>. ''[[Банерджи, Абхиджит|Abhijit Banerjee]], Esther Duflo'' [[:en:Poor Economics|Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty]] — PublicAffairs, New York, 2011. * [https://www.nber.org/papers/w23213.pdf The Economist as Plumber] // American Economic Review, 2017, vol 107(5), pages 1-26. ''Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло'' Экономический билим кӱч ӧйлӧрдӧ. Эмдиги ӧйдиҥ курч сурактарын бӱдӱргени. Продуманные решения самых важных проблем современности = Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems. / Пер. с англ. М. Маркова и А. Лащева; под науч. ред. Д. Раскова. — Москва: Издательство Института Гайдара; Санкт-Петербург: Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2021. — 624 с. — {{#isbn:978-5-93255-594-1}} == Кайралдары == * Макартурдыҥ стипендиязы ({{Јыл|2009}}); * Джон Бейтс Кларктыҥ мелали ({{Јыл|2010}}); * Дэн Дэвидтиҥ сыйы ({{Јыл|2013}}); * Астурийский принцессаныҥ сыйы ({{Јыл|2015}}); * Нобельдиҥ экономикала сыйы ({{Јыл|2019}}); * Highly Cited Researcher ({{Јыл|2019}})<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://clarivate.com/news/global-highly-cited-researchers-2019-list-reveals-top-talent-in-the-sciences-and-social-sciences/|title=Global Highly Cited Researchers 2019 list reveals top talent in the sciences and social sciences|author=|website=Clarivate|date=|publisher=|accessdate=2020-09-22}}</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Нобельдиҥ экономикала сыйы]] [[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]] hntxipec0zxoyy7amjw915p3doox1wi Шарпантье, Эмманюэль 0 1339 49377 45405 2026-09-23T00:10:22Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 49377 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Эмманюэ́ль Мари́ Шарпантье́''' ({{lang-fr|Emmanuelle Marie Charpentier}}; [[1968 јыл]]дыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде чыккан, Франция) — француз билимчи-микробиолог. Бастыра иштери микробиология керегинде. Макс Планктыҥ биригӱзиниҥ инфекционный биологияла институдыныҥ профессоры ла башкараачызы, Француз АН-тыҥ турчызы, НАН США-ныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (экилезине 2017 јылда тудулган). Нобельдиҥ химиияла сыйыныҥ лауреады (2020), Дженнифер Дауднала кожо алган: ''геномды редактировать эдери деп шиҥжӱ иш учун. == Биографиязы == Эмманюэль Шарпантье 1968 јылда Жювизи-сюр-Орж, (Иль-де-Франс деп јерде чыккан). Пьер ле Марии Кюриниҥ университединде (эмди Сорбоннаныҥ университединиҥ билим факультеди), Париж. 1992—1995 јылдарда Пастердиҥ институдында аспирантурада ӱренген, оноҥ 1995 јылда Пьер ле Мария Кюриниҥ университединде микробиологияныҥ докторыныҥ степенин алган . Диссертацизы «''устойчивости к антибиотикам''» деп шиҥжӱлерле болгон. 1996 јылдаҥ ала постдокторантураны США-да Рокфеллеровском университетте (Нью-Йоркто ӧткӧн, Нью-Йоркто университеттиҥ тӧс эмчилик јеринде, Скерболлдыҥ институдында (Нью-Йорк), Сент-Джуд деп балдардыҥ шиҥжӱ госпиталинде Мемфис, Теннесси. 2002 јылда Шарпантье кычырган профессор болуп, оноҥ ассистент-профессор болуп, Венский университетте шиҥжӱ группаны башкарган (Австрия), 2009 јылга јетире ондо иштеген. 2009 јылда профессор боло берген, Университет Умео (Швеция). 2013 јылда эмчилик факультеттиҥ профессоры, Ганновер ле Брауншвейгте, Германияда, инфекционный оруларды шиҥдеер тӧс јерде. 2014 јылдаҥ ала «именной профессор» деп атту, Александра фон Гумбольдтыҥ фондында, Умео, Ганновер ле Брауншвейгтиҥ университеттеринде иштеген. 2015 јылдаҥ ала инфекционный биологияны шиҥдеери јанынаҥ департаменттиҥ башкараачызы. 2018 јылдаҥ ала — Макс Планктыҥ шиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јериниҥ башкараачызы. == Билим ижи == 2012 јылда ДНК ла бактериялардыҥ иммунитеди керегинде (алты кижи биригип бичиген) статьяда, Шарпантье ле Дженнифер Дауднала кожо генди тӱзедери аайынча иштеген, механизм [[CRISPR]]/[[Cas9]] генди програмировать эдип тӱзедер аргалу <ref>{{статья |заглавие=A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity |издание=Science |том=337 |номер=6069 |страницы=816—821 |doi=10.1126/science.1225829 |pmid=22745249 |bibcode=2012Sci...337..816J |язык=en |тип=journal |автор=Jinek, M.; Chilynksi, K.; Fonfara, I.,; Hauer, M.,; Doudna, J.,; Charpentier, E., |число=17 |месяц=8 |год=2012}}</ref>, генный инженерияда сӱреен јаан ачылта деп чотолот<ref>BBC, Фергюс Уолш, Как генная инженерия может изменить будущее. URL: http://www.bbc.com/russian/science/2016/06/160606_crispr_gene_editing</ref><ref name="NYT-20150511">{{cite news |last=Pollack |first=Andrew |title=Jennifer Doudna, a Pioneer Who Helped Simplify Genome Editing |url=https://www.nytimes.com/2015/05/12/science/jennifer-doudna-crispr-cas9-genetic-engineering.html |date=2015-05-11 |website=[[New York Times]] |accessdate=2015-05-12 }}</ref>. Берлинско-Бранденбургский билим академияныҥ турчызы (2016), членкор Австрий билим академияныҥ турчызы (2016)<ref>[https://www.oeaw.ac.at/en/m/charpentier-emmanuelle/ Oeaw Members Detail<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, ӧскӧ ороонныҥ турчызы Шведский королевский билим академияныҥ турчызы, (2015)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.kva.se/en/News/2015/two-new-members-elected-to-the-academy-in-november/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925142315/https://www.kva.se/en/News/2015/two-new-members-elected-to-the-academy-in-november/ |archivedate=1537885395 |deadlink=yes |accessdate=1617685618 }}</ref> и НАН США (2017)<ref>{{Cite web |title=May 2, 2017: NAS Members and Foreign Associates Elected<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/may-2-2017-NAS-Election.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503160816/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/may-2-2017-NAS-Election.html |archivedate=1493827696 |deadlink=yes |accessdate=1617685618}}</ref>. EMBO-ныҥ турчызы (2014)<ref>{{Cite web |title=EMBO enlarges its membership for 50th anniversary |url=http://www.embo.org/news/press-releases/press-releases-2014/embo-enlarges-its-membership-for-50th-anniversary |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307070519/http://embo.org/news/press-releases/press-releases-2014/embo-enlarges-its-membership-for-50th-anniversary |archivedate=1457334319 |deadlink=yes |accessdate=1617685618 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier/cv-charpentier.html |title=MIMS - Curriculum Vitae Emmanuelle Charpentier|lang=en|accessdate=2015-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219235323/http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier/cv-charpentier.html |archivedate=2015-02-19 |deadlink=yes }}</ref>. Гонконгто билим ле технологиялардыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы (2017). == Кайралдары == * 2015 — Эмчиликте јаан ачылта учун сый; * 2015 — Грубердиҥ сыйы; * 2015 — Астурийский принцессаныҥ сыйы; * 2015 — Thomson Reuters Citation Laureate, химияла; * 2015 — Мэссриниҥ сыйы; * 2016 — Гайрднердиҥ сыйы; * 2016 — Танныҥ сыйы; * 2016 — Вильгельм Экснердиҥ медали; * 2016 — Лейбництиҥ сыйы; * 2016 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award; * 2016 — Скотттыҥ медали, Филадельфия; * 2017 — Япониныҥ сыйы; * 2017 — Олбаниде эмчилик тӧс јериниҥ сыйы; * 2018 — Кавлиниҥ сыйы; * 2018 — Харвиниҥ сыйы; * 2019 — Шеелениҥ сыйы; * 2020 — Вольфтыҥ сыйы; * 2020 — [[Нобельдиҥ химияла сыйы]]. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Нобельдиҥ химияла сыйы]] [[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]] sitf5r0c8qgbqzjc09fg2vcp2ururxa Блэкберн, Элизабет 0 1351 49373 47249 2026-09-22T23:39:15Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 49373 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Эли́забет Элен Блэ́кберн'''<ref>{{БРЭ |статья= БЛЭКБЕРН|id= 2942748|автор= Мартынова Е. В.|год= 2020|ref= }}</ref> ({{lang-en|Elizabeth Helen Blackburn}}; [[1948 јыл]]дыҥ кӱчӱрген айыныҥ 26-чы кӱнинде чыккан, Хобартта, Австралия) — американ билимчи-цитогенетик, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын 2009 јылда Кэрол Грейдер ле Джек Шостакла кожо ӱлешкен — ({{lang-ru|}}«за открытие механизмов защиты хромосом теломерами и фермента теломеразы»). Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (1992)<ref>[https://royalsociety.org/people/elizabeth-blackburn-11094/ Elizabeth Blackburn]{{ref-en}}</ref>, США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы ({{Јыл|1993}})<ref>[https://web.archive.org/web/20180901044644/http://www.nasonline.org/member-directory/members/64209.html Elizabeth Blackburn]{{ref-en}}</ref> ла Эмчиликтиҥ национал академиязыныҥ турчызы, ({{Јыл|2000}}), Австралий билимниҥ академиязыныҥ турчы-корреспонденти ({{Јыл|2007}})<ref>{{Cite web |title=Professor Elizabeth Blackburn |url=https://www.science.org.au/fellowship/fellows/professor-elizabeth-blackburn |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180901044548/https://www.science.org.au/fellowship/fellows/professor-elizabeth-blackburn |archivedate=1535777148 |deadlink=yes |accessdate=1617941966 }}</ref>. == Биографиязы == Элизабет Блэкберн эмчи улустыҥ билезинде чыккан. Эмдиги ӧйдӧ эш-нӧкӧрлӱ, бир уулду. {{Јыл|2003}} јылда американ гражданство алган. Ол бакалавр деп степеньди {{Јыл|1970}} јылда, магистрды {{Јыл|1972}} јылда Мельбурнда университетте алган, онойдо ок Кембриджте Дарвинниҥ колледжинде ӱренген. Доктордыҥ степенин (Ph.D.) Блэкберн {{Јыл|1975}} јылда Кембриджском университединде алган, {{Јыл|1975}}—{{Јыл|1977}} јылдарда Йельский университетте иштеген. 1978 јылда Берклиде Калифорнийский университеттиҥ молекулярный биология деп факультетке иштеерге кирген. 1985 јылда Блэкберн Кэрол Грейдерле кожо «теломераза» деп ферменттиҥ ачылтазын эткен. 1990 јылда Сан-Францискодо Калифорнийский университетте микробиология ла иммунологияныҥ факультедине кӧчӱп иштеген, оноҥ 1993 јылдаҥ ала 1999 јылга јетире бу факультетти башкарган. 2016 јылда Greenpeace деп кычыру эткен, Организация Объединённых Нацийге ле и телекейде бастыра ороондордыҥ башкаруларына ачык самара бичиген: «генетически модифицированный организмами тартыжуны токтотсын» деп<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов подписавших письмо]</ref>. 1998 јылда Клеточный биологияныҥ американ биригӱзиниҥ турчызы. 2010 году — American Association for Cancer Research, Genetics Society of America||en|Genetics Society of America турчызы 2000—2002. Кеендик ле билимниҥ американ академиязыныҥ турчызы 1991—1993, Американской ассоциации содействия развитию наукиниҥ турчызы 2000. «Cell» деп билим журналдыҥ редколлегиязыныҥ турчызы. == Кайралдары == * [[1990]] — НАН США, молекулярный биология јанынаҥ сый; * 1990 — Harvey Society Lecturer at the; * [[1991]] — Почётный доктор наук [[Йельский университет|Йельде университетти]]ҥ кӱндӱлӱ докторы; * [[1998]] — Австралияныҥ сыйы; * 1998 — [[Гайрднердиҥ сыйы]]; * [[1999]] — [[Розенстилдиҥ сыйы]] ([[Грейдер, Кэрол|Кэрол Грейдерле]] кожо алган); * 1999 — [[Харвиниҥ сыйы]]; * 1999 — Кэйоныҥ сыйы; * 1999 — [[Калифорния]] штатта «Јылдыҥ билимчизи» деп адаткан, (California Scientist of the Year); * 2000 — [[ Диксонныҥ сыйы]]; * 2001 — [[Уилсонныҥ медали]](|Клеточный биологияныҥ амарикан биригӱзи]]); * 2004 — [[Хейнекенниҥ сыйы]]; * 2005 — [[Бенджамин Франклинниҥ медали]] * 2006 — Кэрол Грейдер ле Джек Шостакл кожо алган; * 2006 — [[Грубера|Грубердиҥ генетикала сыйы]]; * 2006 — [[Уайлиниҥ сыйы]]; * 2007 — [[Луизы Гросс Хорвицтиҥ сыйы]] ([[Грейдер, Кэрол|Кэрол Грейдер]ле кожо]; * 2008 — [[Л’Ореальдыҥ сыйы — ЮНЕСКО « Билимде ӱй улуска»]]; * 2008 — [[Олбани деп эмчилик тӧс јердиҥ сыйы]]; * 2009 — Пауль Эрлих ле Людвиг Дармштадтедтиҥ сыйы; * 2009 — [[Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы]] (Кэрол Грейдерле Джек Шостакла кожо алган); * 2012 — Химияныҥ американ институдыныҥ алтын медали; * 2013 — Шрёдингеровский лекция, (Лондонныҥ Имперский колледжиниҥ лекциязы); * 2015 — Королевская медаль Лондондо каандык биригӱниҥ медали; * «''[[Time]]''» журналдыҥ чотогоныла телекейде 2007 јылдыҥ эҥ јарлу 100 кижизиниҥ тоозына кирген. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="180px" heights="150px"> Carol Greider and Elizabeth Blackburn 2009-02.JPG|Кэрол Грейдер ле Элизабет Блэкберн, 2009 Nobel Prize 2009-Press Conference Physiology or Medicine-02.jpg|Нобельдиҥ физиология ла эмчилик јанынаҥ сыйыныҥ лауреаттары пресс-конференцияда, 2009 Linda Partidge,Tom Kirkwood, Elizabeth Blackburn 01.JPG|Линда Партридж, Том Кирквуд ла Элизабет Блэкберн Нобельдиҥ неделезиниҥ диалогторы </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9a046fda-23d0-4242-8f0a-bef6d02a83e9 журнал «Природа» стр. 78-82 «Лауреаты Нобелевской премии 2009 года по физиологии или медицине» — Э. Блэкберн, К. Грейдер, Дж. Шостак] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/ Информация с сайта Нобелевского комитета]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150322144415/http://biochemistry.ucsf.edu/labs/blackburn/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=3 Страница Элизабет Блэкбёрн на сайте Калифорнийского университета в Сан-Франциско]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20131021010617/http://www.news.harvard.edu/gazette/2006/06.08/03-honorands.html Биография на сайте harvard.edu (по случаю получения звания почётного доктора наук Гарвардского университета)]{{ref-en}} {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы]] [[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]] ab10bogkwffmpb9fhfoaqrb11527w22 Армстронг, Луи 0 6382 49372 48869 2026-09-22T23:38:03Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 49372 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Армстронг (фамилия){{!}}Армстронг}} {{кижи}} '''Луис (Луи) Дэниел Армстронг''' ({{lang-en|Louis Daniel Armstrong}}; [[Кураан айдыҥ 4 кÿни]] [[1901]], [[Новый Орлеан]], штат [[Луизиана]], [[США]] — [[Jаан изÿ айдыҥ 6 кÿни]] [[1971]], [[Нью-Йорк]], [[США]]) — американ [[джаз]] [[кÿÿчи]], [[Труба (музыкальный инструмент)|трубач]] ла [[кожоҥчы]]. [["Гремми" сый-акчаныҥ магыныҥ залынга]] кийдирилген. Ол сӱреен јаан камаанын джазтыҥ ӧзӱмине јетирген, анайда оны јер-телекейге јарлап таркадып салган.<ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=pLBEVVf69K0C&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA52&dq=The+king+of+jazz&hl=ru|автор=Katherine E. Krohn|заглавие=Ella Fitzgerald: First Lady of Song|год=2001-01-01|издательство=Twenty-First Century Books|страницы=52|страниц=|isbn=978-0-8225-4933-8|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317114330/https://books.google.com/books?id=pLBEVVf69K0C&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA52&dq=The+king+of+jazz&hl=ru}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=http://www.larmstrongsoc.org/history-of-louis-armstrong/|title=Life & Legacy|publisher=Louis Armstrong Society Jazz Band|lang=en|accessdate=2017-07-28|archive-date=2017-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729054428/http://www.larmstrongsoc.org/history-of-louis-armstrong/|deadlink=no}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://forward.com/culture/197338/louis-armstrongs-secret-lessons-from-judaism/|title=Louis Armstrong's Secret Lessons From Judaism|website=The Forward|date=2014-05-05|access-date=2023-03-17|archive-date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317114334/https://forward.com/culture/197338/louis-armstrongs-secret-lessons-from-judaism/|deadlink=no}}</ref><ref name=":3">{{Книга|ссылка=http://archive.org/details/louisarmstrong00laur|автор=Laurence Bergreen|заглавие=Louis Armstrong : an extravagant life|год=1997|издательство=New York : Broadway Books|страниц=602|isbn=978-0-553-06768-2}}</ref>. Армстронг сӱреен кӧп кайралдар алган, онын ортозында «[[Грэмми]]» сый-акча(1965), анайда ок божогон кийнинде 1972 јылда «[[Grammy Lifetime Achievement Award]]» акча-сыйда јеҥу алган, ''Ритм-энд-блюз магыныҥ эл залынга '' 2017 јылда кийдирилген<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/louis-armstrong|title="Louis Armstrong – Artist"|date=2019-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209174058/https://www.grammy.com/grammys/artists/louis-armstrong|archivedate=1575913258|deadlink=yes|accessdate=1703599412}}</ref>. Ол — эҥ артык джаз [[бестселлер]] кожоҥдор кожоҥдоп турган кижи, оныҥ кожоҥдоры: «''[[What a Wonderful World]]''» (1999 јылда Армстронныҥ кожоҥы [[XX чактыҥ]]<ref>{{Cite web|url=https://pophistorydig.com/topics/tag/what-a-wonderful-world-1967/|title=what a wonderful world 1967 {{!}} The Pop History Dig|website=pophistorydig.com|access-date=2023-03-17|archive-date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317112329/https://pophistorydig.com/topics/tag/what-a-wonderful-world-1967/|deadlink=no}}</ref> эҥ артык кожоҥы деп кийдирилген), "''[[Let My People Go]]'', анайда ок оноҥ до башка кожоҥдор. == Биография == {{нет ссылок в разделе|дата=6 февраля 2014}} Луи, [[креол]] манерага оны анай адап турган болгон, [[Новый Орлеан|Јаҥы Орлеан]] деген эҥ ле јокту негритян јерде чыккан, јокту биледе ӧскӧн. Бала јаҥы чыгарда, адазы билезин чачып ийген болгон. Энези проституцияда иштеген. Уулчакты огош сыйныла кожо карган энезине Джозефинага берип ийген. Кийнинде Армстронныҥ энези, Мэйэнн, Луины ойто алып алган, јаныс баланы јакшы кӧрбӧгон. Армстронг огоштоҥ ала таш кӧмӱр тартып, газет садып иштеген. Јети јашту болордо ол јаҥы Арасейдеҥ кӧчкӧн таш кӧмӱрле уружып турган Карнофски [[Евреи|еврей укту]] садучылардыҥ билезине — айылдыҥ ижиле болужып баштаган. Кийнинде ол олордын айылында конуп баштаган, азыранты уулы болуп калган деп айдарга јарар<ref name="Зайчик" /><ref name="Karnow" />. Бу билеге учурлай ол ӱзе јӱрӱмине [[Звезда Давида|Давид Чолмонду]] илјирме эдинип јӱрген. Карнофски Сторивилл деген јерде јаткан — — бу јер бойыныҥ барларыла, клубтарыла, бије-залдарыла ла публичный тураларла јарлу болгон. Шак Карнофски Армстронгко [[Корнет (музыкальный инструмент)|корнетке]] акча берген, ол оныҥ баштапкы кӱӱлик ойноткызы болгон<ref name="Зайчик" /><ref name="Karnow" /><ref>{{Cite web |url=http://www.karnofsky.org/name.html |title=The Karnofsky Project |access-date=2011-11-26 |archive-date=2015-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114030841/http://www.karnofsky.org/name.html |deadlink=no }}</ref>. === Карьераныҥ бажы === Армстронг огош тушта кичинек уличный кӱӱлик ӧмӧликте кожондоп баштаган, барабан ойноп турган болгон. Бойыныҥ баштапкы кӱӱлик ӱредӱзин 1913 јылда «Уэйф’с Хоум» деген öҥду балдардыҥ тӱзедетен лагерь-интернадында алган. Ол бу интернатка билбес јанынаҥ кирген — Јаҥы јылда тышкары мылтыктаҥ аткылаган учун (ол наганды энезиниҥ клиентынаҥ — полицейскийдеҥ урдаган{{нет АИ 2||8|08|2016}}. Ол анда тургуза ла лагерный духовой оркестрда ойноп баштаган, [[тамбурин]]де [[Альт (кÿÿлик ойноткы)|альтгорнеде]], анайда ок корнетте ойнорго ӱренип алган. Чыгайтан ӧй јууктап келерде, Луи кӱӱчи болорым деп сананып алган. Чыккан кийнинеҥ ол улустаҥ сурап алган ойноткыларла орекстрларда иштеп баштаган. Оны бойына [[Оливер, Кинг|Кинг Оливералып]] алган, ол ӧйдӧ бу кижи эҥ ле јакшы корнетист деп чотолып турган болгон. Луи Оливерды бойыныҥ чындык таскадаачызы деп айдып туратан. После отъезда Оливер [[Чикаго]] кӧчкӧн кийнинеҥ 1918 јылда Армстронгты бойыныҥ ӧмӧлигинден [[тромбон]]ист [[Кид Ори]] алган. Луи кезикте Оскар «Папа» Селестинныҥ «Tuxedo Brass Band» деген ӧмӧлӧгинде ойноп баштаган, ол ӧйдӧ бу ӧмӧликте јарлу кӱӱчилер ӧйногон: Пол Домингес, Затти Синглтон, Альберт Неколз, Барни Бигард ла Луис Рассел. Бойыныҥ чыккан калазыныҥ оромдорында Джаз парадтарда туружып баштаган, Фэтса Мэрейблдыҥ «Jazz-E-Sazz Band» деген ӧмӧлигинде ойноп баштаган, бу ӧмӧлик јайгы ӧйдӧ [[Миссисипиде]] пароходтордо ойнойтон. Профессиональный бэнд-лидер Мэрейбл оны кӱӱлик грамотага ӱреткен кийнинде, ол профессионал кӱӱчи деп чотолып баштаган. Бир английский журналист кийнинде ого «Сатчмо» (Satchmo) деген чоло ат берген. Бу чоло ат Армстронгтыҥ сценический ады болуп баштаган. [[Файл:Lindström, Aalto, Armstrong.jpg|thumb|left|Армстронг Хельсинкиде 1949 јылда Эрик Линдстемло (сол јанында), [[Аалто, Осси|Осси Аалтоло]] кожо (ортозында)]] [[Файл:Hatter Sam Taft with Louis Armstrong.jpg|left|thumb|Армстронг шляпа кийип кӧрӧт, 1955 јыл кире]] 1922 јылда Оливерге экинчи корнетист керек болордо, ол Армстронгты Чикагодо бойыныҥ «Creole Jazz Band» оркестрында «Линкольн Гарденс» деп ресторанда (700 кижиге) ойнозын деп кычырган. Бу бэнд ол ӧйдӧ Чикагодо эҥ јакрынду джаз ӧмӧлик деп чотолотон. В составе Чикагодо «Креольский джаз-бэндте» Армстронг бойыныҥ баштапкы кожоҥдорын бичиген. 1924 јылда ол экинчи катап кижи алган, (оныҥ баштапкы ӱйи Јаҥы Орлеанныҥ проститутка болуп иштеп турган креолка Дейзи Паркер болгон), јаҥы ӱйи — [[Хардин, Лил|Лил Хардин]] ӧмӧликтиҥ пианистказы болгон, ӱйиниҥ некелтезиле Луи бойыныҥ јолыла барган. Армстронгтор [[Нью-Йорк]] кӧчкӧн, анда Луи [[Хендерсон, Флетчер|Флетчер Хендерсонныҥ]] оркестрында иштеп баштаган. Оныҥ ады анда јарлу болгон, онын учун джаз сӱӱп турган улус шак Луиныҥ изӱ солозын угарга ары баратан. Бу ӧйдӧ оныҥ бойыныҥ јакрынду, импровизационный ла тапкыр стили бек тургузылган. 1925 јылда Флетчер Хендерсондо иштейтен ӧйи учына јууктарда, Луи Армстронг Чикаго јанган, ол анда эрчимду иштеген. Играл у Эрскина Тэйттыҥ театрал шоу-бэндында ойногон, бу јерде оныҥ актёр јайалтазы чыккан. Шак бу ӧйдӧ эҥ артык студийный «Hot Five» ӧмӧлигиле кожо оныҥ јарлу иштери бичилген. Бу јылдарда Кид Ори тромбонистле , Джонни Доддс кларнетиста , Джонни Сент-Сир [[банджо]] кожоҥчыла ла Лил Хардин пианисткала кожо бичилген кожоҥдор джаз классиканыҥ шедеврлары болуп калган. 1926 јылда Кэрролла Диккерсонныҥ оркестрыныҥ солисты болуп калган, кийнинеҥ оныҥ бэндлидеры болгон, кыска ӧйдиҥ туркунына ол бойыныҥ «Louis Armstrong And His Stompers» окрестрла башкарган, Бойд Аткинс, Джо Диксон, Эл Вашингтон, Эрл Хайнс, Рип Бассет, Пит Бриггс, Табби Холл орекстрдыҥ турчылары болгон. 1927 јылда «Hot Five» студийный квинтетке Пит Бриггс и [[Бэби Додс|Бэби Доддс]] (Джонниныҥ аказы) бириккен, кийнинде јаҥы студийный ӧмӧлик «Hot Seven» ижин баштаган. Бу ла ӧйдӧ Армстронг корнетты чачала, [[Труба (кÿÿлик ойноткы)|трубага]] кӧчкӧн. Он выступал в дуэтах с пианистом Эрлом Хайнсом, начав петь в манере Эрл Хайсон пианистле дуэтте «Скэт» манерада кожоҥдоп баштаган кийнинде ол сӱрекей јарлу болгон. === Нью-Йорктогы ӧйи === 1929 јылда году Луи Армстронг Нью-Йорк кӧчкӧн. Биг-бэндтердиҥ ӧйи келген, ол ол тушта јарлу свит-кӱӱге (''sweet music'') концентрироваться эдип баштаган. Армстронг бу кӱӱлик стильге бойыныҥ алдынаҥ турган хот-джазка тӱҥей јаркынду аҥылузын кийдирген, эл чолмон болуп турген боло берген. Бу ӧй Сачмоныҥ јайалтазыҥ эҥ јаркынду јылдары. [[Файл:Adi Holzer Werksverzeichnis 899 Satchmo (Louis Armstrong).jpg|thumb|upright|Портрет Армстронга]] [[Файл:Louis Armstrong2.jpg|мини|upright|1953 год]] [[Файл:Louis Armstrong visit to Israel, 1959 (997009327082505171).jpg|мини|альт=Луи Армстронг Израильда, 1959 јыл|Луи Армстронг [[Израиль]]де, [[1959]] јыл]] [[Файл:SatchmoTombTerryBallard.jpg|thumb|right|Армстронгтыҥ сӧӧги]] 1930 јылдарда Луи Армстронг кӧп јорыктаган, јарлу биг-бэндтерле Луис Расселл ле [[Эллингтон, Дюк|Дюк Эллингтонло]] кожо кожоҥдогон, кийнинде Калифорнияда — Леона Элкинстыҥ и Леса Хайттыҥ оркестрыла кожо , [[Голливуд]]та киносъемкада турушкан. 1931 јылда биг-бэндле кожо Јаҥы Орлеанда болгон; Нью-Йорк келеле [[Гарлем]]де ле [[Бродвей (Нью-Йорк)|Бродвейде ойногон]]. Европада [[Англия]]да, [[Скандинавия]]да, [[Франция]]да, [[Голландия (историческая область)|Голландияда]]), Тӱндӱк Африкада болгон. 1933 јылда ол джаз-бэндле башкарган. 1936 јылда Нью-Йоркта оныҥ «Swing That Music» автобиографический бичиги кепке базылган. Кийнинде су-кадыгы аайынча сурактар чыгып баштаган. 1942 јылда Луи Армстронг тӧртинчи катап кижи алган женился — Люсиль деп бијеечи кысты. В 1947 јылда оныҥ менеджеры, Джо Глейзер, Армстронгко «All Stars» («Ӱзе јылдыстар») деп ӧмӧлик јууган. «All-Stars» «[[диксиленд]] стильле кожондоп», јарлу кожоҥдорго джаз обработка эдип турган болгон. 1950 јылдардыҥ ортозында Луи Армстронг јер-телекейде эҥ јарлу кӱӱчилердиҥ де шоумендердиҥ ортозында болгон, анайда ок оны 50 кинодо соккон. [[Госдепартамент США]] ого окылу эмес «Джазтыҥ элчизи» деген титул берген, оныҥ телекейлик турнелерин акча ла канча катап јӧмӧгӧн. 50 jj ортозында Эйзенхауэрдыҥ Госдепы Армстронгтыҥ [[СССР]] јаар јорыгын јӧмӧр деерде, Луи барарынаҥ мойножып ийген {{Cite web|url=http://www.newyorker.com/books/page-turner/what-louis-armstrong-really-thinks|title=What Louis Armstrong Really Thinks|publisher=The New Yorker|accessdate=2017-07-28|archive-date=2017-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729051002/http://www.newyorker.com/books/page-turner/what-louis-armstrong-really-thinks|deadlink=no}}</ref>:<br>{{начало цитаты}}Улус менеҥ анда сурар эди, мениҥ ороным а не андый деп. Кандый олорго мен кару берер эдим? {{oq|en|The people over there ask me what’s wrong with my country. What am I supposed to say?}}{{конец цитаты}}<br>Сонндо 1960 јылдарда оныҥ СССр јаар гастрольдоры шӱӱнге канча катап чыгарылган, је учына анайда ла јетпеген{{нет АИ 2||8|08|2016}}. Андый да болзо Армостронг [[Организация Варшавского договора|социалистический лагерьдыҥ]] башка калаларында кожоҥдогон. В 1954 јылда Армстронг бойыныҥ экинчи автобиографический бичигин кепке чыгарган «Satchmo. My Life in New Orleans». === Калганчы јылдары === Кийнинде артисттыҥ јарлузы јылдыҥ ла ӧскӧн. Анайда ок ол [[Беше, Сидней|Сидней Бешеле]], [[Кросби, Бинг|Бинг Кросбиле]], Сай Оливерло, Дюк Эллингтонло, [[Питерсон, Оскар|Оскар Питерсонло]] кожо иштеген, (1948 — [[Ниццада]], 1956—1958 — [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпортто]], 1959 — [[Италияда]], [[Монтерей (Калифорния)|Монтерейде]]) джаз-фестивальдарда турушкан, Европа, Латин Америка, Азия, Африка јаар гастрольдогон. 1959 јылда Армтронгто [[инфаркт]] болгон кийнинде, су-кадыгыла сурактар учун ол алдында чылап кожоҥдоп албаган, је андый да болзо концерттерде туружарын токтотпогон. 1960 јылдарда Армстронг кӧп саба вокалист болуп иштеп баштаган, јаҥжыгылу композициялардыҥ јаҥы версияларын [[госпел]] стильде бичип баштаган («[[Go Down Moses]]»), анайда ок јаҥы кожоҥдорды так и новые песни (темдектезе, «[[На секретной службе Её Величества (фильм)|На секретной службе Её Величества]] деп киноныҥ темазына», «We Have All the Time in the World»). [[Стрейзанд, Барбра|Барбра Стрейзандла]] кожо «Эзен, Долли!» деген мюзиклда турушкан; «[[Hello, Dolly! (песня)|Hello, Dolly!]]» деген кожоҥы [[Billboard Hot 100|американ садуныҥ хит-парадында]] баштапкы јерге чыккан. «[[What a Wonderful World]]» деген кожоҥ Армтронгтыҥ калганчы хиды болгон (Великобританияда баштапкы јер). 1971 јылда Армстронгтыҥ божогонынаҥ беш ай эрте трубачтыҥ тиру ойыны бичилген, бу ойында ол бойыныҥ јарлу темаларга композицияларды ойногон ''Mack the Knife'', ''Rockin’ Chair'' ла ''Boy from New Orleans''. Сондо 1972 јылда бу импровизированный сетту релиз ''Satchmo at the National Press Club: Red Beans and Rice-ly Yours'' деп атту чыккан. Бу пластинка јӱк ле винилда чыккан, 2012 јылга јетире база јаҥынаҥ чыгарылбаган, јаҥыс кандык айдыҥ 24 кӱнинде ол компакт-дисктарда чыгарылап баштаган<ref>{{Cite web|url=http://jazzpeople.ru/jazz-in-faces/biography-louis-armstrong/|title=Биография Луи Армстронга в фотографиях|author=|date=|lang=|accessdate=|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508121404/http://jazzpeople.ru/jazz-in-faces/biography-louis-armstrong/|deadlink=no}}</ref>. 1960 јылдардыҥ учында артисттыҥ су-кадыгы там коомойтып барган. 1971 јылда чаган айдыҥ 21 кӱнинде бойыныҥ партнерыла Бинг Кросбиле ол калганчы катап «[[imdbtitle:0063890|The David Frost Show]]» телешоуда ойноп кожоҥдогон<ref>{{Cite web|url=http://www.bingmagazine.co.uk/bingmagazine/Chapter_9.htm|title=February 10, Wednesday. (8:30–10:00 p.m.) The syndicated David Frost Show features Bing and Louis Armstrong as guests. The program has been taped in New York on January 21. Bing and Louis sing “Blueberry Hill” together.|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-02-01|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924180432/http://www.bingmagazine.co.uk/bingmagazine/Chapter_9.htm|deadlink=no}}</ref>. Тулан айда Армстронг бойыныҥ «All Stars» ӧмӧлигиле кожо эки неделя кире Нью-Йорк калада «[[Уолдорф-Асторияда]]» ойногон. Је ээчий јӱректиҥ пристубы учун ол эмчиликте 2 ай јаткан. 1971 јылда јаан изӱ айдыҥ 5 кӱнинде Армстронг бойыныҥ оркестрын репетицияга јуулзын деп сураган. === Божогоны === 1971 јылда јаан изӱ айдыҥ 6 кӱнинде Армстронг [[Сердечная недостаточность|јӱректиҥ оорузы]] учун бӧрӧктӧри иштебей барганынаҥ улам божоп калган. Армстрог јада калган деп кӧп улус карыккан. Јаҥыс СШАныҥ эмес, је башка да орондордыҥ газеттери (онойдо ок «[[Солундар]]» деген совет газет) Армстронг божогон деп солунды баштапкы полосага бичигендер. Калганчы јолго ӱйдежӱни ӱзе оронго телевидениеле кӧргӱскен. Президент [[Никсон, Ричард|Никсон]] айткан: «''Луи Армстронг божоп калганын миллион американецтерле кожо бис эш-нӧкӧримле карыгып јадыс. Ол Американыҥ искусствозыныҥ јайаачыларыныҥ бирӱзи болгон. Армстронг бойыныҥ јаркынду аҥылу башкаланарыла ӱзе телекейге јарлу болгон. Оныҥ јаркынду јайалтазы ла ак-чек санаазы бистиҥ јӱрӱмисти байыдып салган''»<ref>{{Cite web|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=3070|title=Richard Nixon: Statement on the Death of Louis Armstrong.|publisher=www.presidency.ucsb.edu|accessdate=2017-07-28|archive-date=2017-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050344/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=3070|deadlink=no}}</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} {{Тыш тайантылар}} 9otarhqcus4ydchxxnjy3g9gysyc29p Ӱлекер:Potd/2026-09-23 10 7728 49371 2026-09-22T20:33:41Z Frhdkazan 290 Јаҥы бӱк: "Zabytkowa cerkiew wpisana na listę UNESCO.jpg" 49371 wikitext text/x-wiki Zabytkowa cerkiew wpisana na listę UNESCO.jpg sp1aroc4gf5q64qo1u10ipjsqrrorb3 Ӱлекер:Potd/2026-09-24 10 7729 49378 2026-09-23T10:24:05Z Frhdkazan 290 Јаҥы бӱк: "Violet-backed starling (Cinnyricinclus leucogaster verreauxi) female.jpg" 49378 wikitext text/x-wiki Violet-backed starling (Cinnyricinclus leucogaster verreauxi) female.jpg 2gxdwwczbbithvrxxez47yil28s495a