Wikipedia
amiwiki
https://ami.wikipedia.org/wiki/Sa%E2%80%99ayayaw_pising_no_tyin-naw
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Mitiya
Kasi’iked
Kasasowal
Midemakay
Kasasowal no midemakay
Wikipedia
Wikipedia a kasasowal
Faylo
Masasowal to faylo
MediaWiki
Masasowal to MediaWiki
Masalipa
Masalipaay a kasasowal
Nipadama’
Mipadama’ a masasowal
Kasasiwasiw
Masasowal to kasasiwasiw
TimedText
TimedText talk
模組
模組討論
Event
Event talk
Tafokod
0
1504
49201
49004
2026-06-02T04:23:22Z
LiouShowShya
36
49201
wikitext
text/x-wiki
tafokod (網罟/褡褳)
Tafokod hananay o tayal no fahinay kapah no pangcah mafanaay a tyra i talawadaw ato riyar a mifoting, halikaen to pangcah tona foting, saka mido’do to mato’asay a minocos mateneay a demak.
Ano mangta to ilisin i, fafahinay a tayal konini tayra i aloaloan mifoting, sakaen no po:long a niyaroen.
Itira:ho o orip no sapangcahay i, o minocos to mahaanay a demak, cacay ka tawalen ko mahaanay a demk, o fafahinay tyra i talawadaw mi konglen, sasifanay no mama no kapah mahanaay a demak.
== Pi’arawan to lakaw ==
Sowal no mama fuya na i koyo a niyaro a tamdaw http://www.amis.org.tw/
== O nikafana' no Pangcah/Amis to tafokod ato no lekakawa a pifoting: Faco no masaPangcahay/masaAmisay, fana' no seraserayan, ato no lekakawa a pala ==
Sakacecay: Siwkay
Itini i no Taywan a finacadan i, o Pangcah/ Amis ko finacadan no riyar, kacinganganan i matasimay a selal, misa'alingayay no ina ato sakacifana' to riyar ato tarawadaw. Itini to i pasawali laeno no lotok mililisay to riyar ato i satimolan no Tayawan ato i masadafdaf no Kalingko ato Posong ko masaPangcahay/masaAmisay, mikiriyar ato mikitarawadaw a ma'orip, matenetenesay a misoped to fana' no leno^ ato kerah, ato rakat no foting. O tatapangan a sapifoting no kapah ko tafokod, o nipifolesak ato nipisolimet tona tafokod i, o pipatodongan to nikapalada' to dafong no niyaro' ato nikarikec no finawlan. O lekakawa no pifoting no Pangcah/Amis i, matae'elifay to saka'orip no finawlan, macakat ko pipadoedoan to lekakawa, tatayalan no kapolongan ato sakati'er to kawas. O tatapangan nonini a pikadkad i, pakayni i tatayalan no niyaro' ato masasipadang no finawlan a mipahapinang to lekakawa no pifoting, to nikapadefong to saka'orip no Pangcah, piilisinan a kaitiraan ato fana' to seraserayan.
Sakatosa: O nikalalen no tayalan no kapah ato limecelan i faco no finawlan
mahapinang ko lekakawa no pifoting to tafokod, o nika o fa'inayan ko mikeriday to selal to mifoting, saka mikadakad to rayray no masaPangcah/masaAmisay. O masatosaay ko lalan no masaPangcahay/masaAmisay: O no fafahiyan ko mikeriday to ngasaw ato midotoc to dafong, o no fa'inayan a kasaselal ko mikeriday to tatayalan no kapolongan. O kasaselal no niyaro' i, misasa'er to fa'inayan nani pakarongay tangasa i kalas a misasilsil. O matayalay to tatayalan i 'ayaway ko kapah, o mamacakatay ko ma'ikesay a kapah to mama no kapah ato cinganganay a kalas, mata'eliay to pinapina a mihecaan i, ta misaselal to, saka masarikecay ko kasaselal. Sapipa'oripaw ato sapipasimawaw ko masaPngcah/masaAmisay to niyaro', mapatireng ko sakacirikec no kasaselal, masasiketay to misa'alingayay no ina a lekakawa, saka masatosaay ko lalan no lekakawa no masaPangcah/masaAmisay. O matiniay a lekakawa 'i, o sapipalalen to ci'icelay a fafahiyan i misa'alingayay no ina a lekakawa, o sapipacakat to fa'inayan pakayni i pi'emet to demak no niyaro', ta mapatireng ko tata'angay a ngangan. Saka i tarawadaw ato riyal a mifoting ko tafokod, mipatomecekan to tatayalan no kapolongan no fa'inayan ato lekakawa. Citodong a mipolita to rakat no nanom ato kaitiraan no fotifotingan, o matiniay a taneng i, saheto o i tatihi no mato'asay a minanam to pinapina a mihecaan, ta maala ko matiniay a taneng, saka o kananaman no mitafokod i, to pipahapinang to cingangan ato nikafana' no fa'inayan i niyaro'.
Sakatolo: O lalosidan no lekakawa ato fana' to sapisanga' ko kasasiikeiked no fafahiyan ato fa'inayan
O lalosidan no lekakawa no masaPangcah/masaAmisay i, midoedo to lekakawa no fafahiyan ato fa'inayan, sakacaay kasawad to lekakawa no niyaro' ato sapatanetek to rikec no niyaro. O misakoreng ato misalosid(o teked no fafahiyan): O fafahiyan ko citodongay a misakoreng, misanga' to sapitangtang ato sapisalisin a kasasiromaroma a lalosidan. O misatorik ato sapirepet to foting( o teked no malitengay a fa'inyan): Tadamaanay ko fana' to misatirik to lalosidan, saheto o malitengay ko citodongay, misanga' to fakar, rakar ato masamaamaanay a sapirepet to foting. Oni a kasasiiked no tatayalan i, masapadapadangay ko kapah a mifolesak to tafokod i 'ayaw ato malitengay a misanga' to sapirepet to foting i ikol, saka maliteng to ko tireng no malitengay i, pado'edo ho o tatapangan no mipalowaday to tayal.
O nikalariting no lisin to misaloma' ato piforting: Ira ko matalolongay a kalalitilitingan no lisin i misaloma' i pala ato pifotimg i 'alo. Tinako sa, o lekakawa no to'as i, malepon to ko pafafoyan i tihi no loma' i, cakaeca tayra i 'alo a mifoting ko fa'inayan, o sapisalisin a mipakelang to nikaleponan. O matiniay a lekakawa i, pahapinang to pinang no Pangcah/ Amis, o pifoting hananay i, caay ko piala aca to kinaia a nanam, o nikalaliting no lisin to lekakawa no dademakan, pafalien ko nikarorayan a lisin, caay ko sakapafecol to tiyad aca.
O misacepo' i: O nikapahapinang to lekakawa no kasaselal i demak. O misacepo' hananay a lisin i, itiniay i sakalima a folad tangasa i sakafalo a folad to midemak, o sapalemed, o sapirikec ato o sapipalaliting to tamdaw, ato pipatomecek to 'icel no kasaselal. Caay pacefa a miketon to lisin a romi'ad, o mitooray to palapatan, tinako sa , itini i sakalima a folad, ira ko fakici, kakaho ato fowa a masadak, matatodongay ko pifoting a romi'an, saka malalitin ko lisin ato seraserayan. Itini i misacepo' no masaPangcahay/masaAmisay i, o kasasiiked no tatayalen ato pisalilam to kinaira i, mipahapinang to micidekay a lekakawa no nikalaliting no tamdamdaw. O matiniay caay kahecad a kasasiiked i, o sapilifeten to pidoedo no kapah ato pingodo to malitengay. Nikaorira, o 'osaw no malitengay a foting i, mipahofi to ciicelay a selal ato pakalongay a pakahemek. Oni a pisalilam to kinaira i, mipalafangcal to nikalaliting no kasaselal, saka mala tadamicidekay a lisin ko misacepo' no Pangcah/Amis. O pipalada' no malitengay i, o sapipahemak ato sapipaini a sowal, saka caay ko nikalaan to foting aca ko nipafelian, o pakahemek aca to kasenngan i 'ayaw no alomanay. Oni a pakahemak hananay i, o nipinengnegnan no Pangcah/Amis to kasengan no kasaselal i, ira ko sapicoker, sapipa'icel to faloco', saka pakaolah to nikarotengan a selal a parayray.
Saikolay
O lekakawa no pifoting no Pangcah/Amis to tafokod i, o masasifoday a nikarariting no finawalan ato seraserayan. Pakayni i tarawadaw ato riyal ato i pala a midateng a fana' i, mapatireng no Pangcah/Amis ko teked to kakaenen. Itini i pikinengneng no aniniay, mikadakd to kalimelaan a fana' no malitengay to pifoting, pakayni i picoker to serangawa ato padoedo a pidipot to seraserayan i, ma'emin ira ko satadamaanay a 'epoc no pikingkiw ato pipademak. Saka o nikafana' no Pangcah/Amis to tafokod i, caay ko taneng aca no pifoting, o nikalaliting to finawlan ato seraserayan a mipatireng to masasipadang a pinangan. Oni a harateng i, o tadakalimelaay a harateng.
qn42w27emvvrh1ih9msokytahaphgm7
Conbodia
0
1591
49200
49152
2026-06-02T04:22:02Z
LiouShowShya
36
49200
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
lw52dvcsmde7w6c0v1b9i4hz5k276ul
49202
49200
2026-06-02T11:53:20Z
Haratal
3361
49202
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i,
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
re74goniczml0dqdptuvc6g5jxw7w6k
49203
49202
2026-06-02T11:53:37Z
Haratal
3361
49203
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali),'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
330836uez9eczqxy22wm6fbcqcrqzt1
49204
49203
2026-06-02T11:53:49Z
Haratal
3361
49204
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
8khoczbf0kdsedq42r8049c6scex2di
49205
49204
2026-06-02T11:54:04Z
Haratal
3361
49205
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
o5i79l9a430es4ccucn698kiufzn2en
49206
49205
2026-06-02T11:54:18Z
Haratal
3361
49206
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
4ep1gx5qnwzdgic6po7pod5r4juq9s5
49207
49206
2026-06-02T11:54:34Z
Haratal
3361
49207
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
ckcp09ryszftip25ikfn9xpriryoqza
49208
49207
2026-06-02T11:54:46Z
Haratal
3361
49208
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali),'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
m6ym4znignyi3u5yb4vrvsjky7z4u7v
49209
49208
2026-06-02T11:54:59Z
Haratal
3361
49209
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
l7kx9xse1rjspatw0gq9e088bb8c2sq
49210
49209
2026-06-02T11:55:14Z
Haratal
3361
49210
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
35p06zft3f32duoczv0tvo2wknvn5oe
49211
49210
2026-06-02T11:55:29Z
Haratal
3361
49211
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
a6gdf0k4te0bl0u1tq9juxpi7ap97ih
49212
49211
2026-06-02T11:55:43Z
Haratal
3361
49212
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
odfp560v73rzysrg9k8n0w547yz7pnj
49213
49212
2026-06-02T11:56:24Z
Haratal
3361
49213
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
hjd5dagnqmd881t62zp7hqlbk79nh7x
49214
49213
2026-06-02T11:56:40Z
Haratal
3361
49214
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
9sl4c44pqq6ykeeur0jft6v7dp53kl2
49215
49214
2026-06-02T11:56:52Z
Haratal
3361
49215
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
sg4veixcxd1zjtuokomka7f0zipy7im
49216
49215
2026-06-02T11:57:15Z
Haratal
3361
49216
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
nbr9yap2rdk3ymjs07uoomi8wx4zpku
49217
49216
2026-06-02T11:57:32Z
Haratal
3361
49217
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
te4fmcqmsg2fquwtskdfyki743yhiw0
49218
49217
2026-06-02T11:57:45Z
Haratal
3361
49218
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i, mapatokil ko rakat no kiwiko no Kanpociya,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
lts8lmtt5yf18bv0270scizqdvzt2wz
49219
49218
2026-06-02T11:57:57Z
Haratal
3361
49219
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i, mapatokil ko rakat no kiwiko no Kanpociya, nawhani o nikalalood i laloma'an no kitakit.'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
09nc9yn3kapj7217d11cssgc6h3svum
49220
49219
2026-06-02T11:58:08Z
Haratal
3361
49220
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i, mapatokil ko rakat no kiwiko no Kanpociya, nawhani o nikalalood i laloma'an no kitakit. I 1993 a mihecaan, mapatikol ko Kanpociya to hongtian a pikowan i,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
he5r3w6b4wutj0u9dtyizqa4lwoukg8
49221
49220
2026-06-02T11:58:23Z
Haratal
3361
49221
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i, mapatokil ko rakat no kiwiko no Kanpociya, nawhani o nikalalood i laloma'an no kitakit. I 1993 a mihecaan, mapatikol ko Kanpociya to hongtian a pikowan i, malingatoay to a patiko a pasifana' ko sa'alomanay a pitilidan. Itini tona mihecaan,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
liv38lr2y1rx5kzc1of3aeg5etfttjr
49222
49221
2026-06-02T11:58:36Z
Haratal
3361
49222
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i, mapatokil ko rakat no kiwiko no Kanpociya, nawhani o nikalalood i laloma'an no kitakit. I 1993 a mihecaan, mapatikol ko Kanpociya to hongtian a pikowan i, malingatoay to a patiko a pasifana' ko sa'alomanay a pitilidan. Itini tona mihecaan, nipadang no Lekaled a sakadademak no tamdaw ato Lekaled no kiwko i,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
6xftaqwsl09w20soqytdiczotffu71t
49223
49222
2026-06-02T11:58:47Z
Haratal
3361
49223
wikitext
text/x-wiki
== Kanpociya Hontian Kitakit(柬埔寨王國) ==
=== ''T'''akaray sowal(概要)''''' ===
Kanpociya Hontian Kitakit([[kuwaping a sowal]]: 柬埔寨王國) [[Kanpociya sowal]]:高棉語:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; [[Kuwaping sowal]]: 柬埔寨王國), itiraay i
[[Faylo:Flag_of_Cambodia.svg|縮圖|Flag of Cambodia]]
a Pecihan-Kanatal中南半島,Katimol-Sakawalian Aciya a Korapaw東南亞大陸地區 ko kaitiraan nona [[kitakit]], o syoto tatapangan a tokay o [[Cinpin]](Kanpociya sowal:ក្រុងភ្នំពេញ,Roma a tilid:krong Phnum Pɨñ; Kuwaoing sowal:金邊). O kapot no Linheko ato Katimol-Sakawalian Aciya kitakit a Katatelekan.
Isaka’etip no Kanpociya i,malalocokay ato Tayko, isaka’amis no sakawali Malala’eday ato Laoko, isakawali ato sakatimol no sawalian malafiyaw ato Yienan, ikatimol o SinloKihaw(暹羅灣).
Hato masadangahay ko pala no Kanpociya,tolo no pasitiraan o tapolo ato tokos, isifo’ o dadahalay a cihenekay dafdaf, ona sera tonini makinatolo no sepat no polong sera no kitakit. Ira ko tata’akay ‘alo Mikong-‘alo(湄公河), ira ho tata’angay a fanaw o Tonglisa-fanaw(Kanpociya sowal:បឹងទន្លេសាប,Roma a tilid:Tonlé Sap; Kuwaping sowal: 洞里薩湖).
=== '''Nangan no kitakit(國名)''' ===
O tadangangan no Kanpociya o Kanpociya Hontian Kitakit(Kanpociya sowal:ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា,Roma a tilid:Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa; Kuwaping sowal:柬埔寨王國)。O 「ព្រះ」hananay i, fangcalay sanay「神聖的」,o 「រាជាណាចក្រ」hananay i,o honti sanay「王國」, o「កម្ពុជា」hananay i,o Kanpociya sanay「柬埔寨」.
Ona ngangan tonini i,nani「कम्बोजदेश」(Kambujadeśa)(Ikiris sowal:Sanskrit; Kuwaping sowal:梵語),o maan ko imi nona sowal han i, o 「sera ni Cinfusa 」[1] sanay.
Ona ngangan no Kanpociya itini i rikisi no kuwaping itiraay ho i Tonghan(東漢 25-220 mihecaan)iraay to a matilid,nikawrira adihay ko masasiromaromaay a pangangan, tahira to i Min Wanli a mihecahecaan(明朝萬曆) nga’ sacecay sanay to a pangangan to Kanpociya(柬埔寨) .
Itini I nitilidan no Sa’etipay-Kitakit i,o misahinahinamay tamdaw ci
[[Faylo:Location_Cambodia_ASEAN.svg|縮圖|Location Cambodia ASEAN]]
(Italiya sowal:Antonio Pigafetta; Kuwaping sowal:安東尼奧·皮加費塔) o 「Camogia」[2] hananay ningra a pangangan.
=== Likisi(歷史) ===
O to’asan a parayrayan a kitakit i Conan-pan-tao ko Kanpociya, matafesiw to ko tosa a patek (2000) a mihecaan ko likisi nira.
O nalacolan no Payon: I yiesoan to cecay a sici i, i laloma’ no kitakit no Kanpociya i, ira ko Fnan a kitakit, o India ko nipatirengan nangra to tatapangan a pitooran no kitakit, saka mafiyak ko serangawan no India a malenaf. O tatapangan a pikowannan a ningri no Fnan i, o Viyadatapora (Vyadhapura, sowal no Fan: tokay no mi’adopay), itini i ngataay no Polamyen a sakowan no aniniay. Ira ko Meking a tarawadaw, nani saetip kaamisay pasayra i kawali a pasadak to riyar. I sasifoan no sakapito a sici no yiesoan, mapalahedaw no nani ka’amisan a Cenla ko Fnan, ma’atingid koya wawa no hongti no Fnan tayra i Cawa, itira sato a patireng to Santi a hongtian a kitakit.
Ikor no nikapalahedaw no Cenla to Fnan i, matongal ko ’icel no kitakit. Tahira i pikowanan ni Ceyapoman sakacecay i, pakalowid haca cingra a mi’eco to sifo’ay ato ka’amisan a pala no Lawos. O kasalaled a pala i, i ka’amisan tahira i Nancaw, i katimolan i, tahira i rarem no Meking a tarawadaw, mihaop to aniniay a Kanpociya, Lawos ato katimolan no Yienan. Awaay ko teloc ni Ceyapoman sakacecay mamirayray to pikowanan. I kor no nikapatay nira i, o sona nira ci Ceyatitaywi ko mamalahongti. Fahal sa milafodes ko kitakit, pangangan han no likisi tonini a demak to "O Tarawadaw a Cenla ato Hadhad a Cenla" a kalaloodan, pakarawraw i laloma'an no kitakit.
I ka’ayaw kaikor no yiesoan no 787 a mihecaan i, oya pikowanan a tokay ci Sanpipora no Cidalay a hontian a kitakit i tarawadaw a Cenla, mapeleng a ma'eco no Saliyentra a hongtian a kitakit. Mapacok a mapatay koya hongti ci Mohipotifaman, malepel haca koya wawa no hongti (oya mamalahongti i ikor ci Ceyapoman sakatosa). Nani itiya ho sato, makowanan no i Cawaay a Saliyentra (Santi) a hongtian a kitakit koya tarawadaw a Cenla, tahira i nikalafac ni Ceyapoman sakatosa nani Cawa, ta misiiked cingra a malahongti. Palacecay ci Ceyapoman sakatosa a mikowan to tarawadaw a Cenla ato hadhad a Cenla. Itira i ka’amisan-kawali no Ankor to paka tolo polo' a kongliay i Lici a lotok, saka mipatireng to Ankor a hontian a kitakit.
O Ankor a hongtian a kitakit, o pangangan han haca to Kemer a hongtian a kitakit, tahira i saka safaw tosa a sici i, tadamatedi'ay ko kitakit, tadamakapahay ko serangawan. O kasalaled a pala nira i, mihaop to polong no aniniay a Kanpociya, ato kasa'etal a pala no Taylen, Lawos ato Yienan. I saka safaw tolo a sici i, matenak ko Sancopo a Fociw (Theravada a Fociw) nani Sililanka a tayni. Itini i saka 1430 a mihecaan (saka-lima a mihecaan no Siyande no Min), midefong ko Sinlo to Kanpociya, milikot to tokay no Ankor to pakapito a folad, o sakaheci ko pakapeleng to Ankor. O nika tadamangata no Ankor to Sinlo i, o sakasawad to Ankor, mafolaw tayra i Kinpen a mipatireng to ningri itira. Nani itiya sato, maroray ko 'icel no Kanpociya, misi'ayaw to ka'ayaw ato kaikolan no Yienan ato Sinlo a tosaay a fiyaw a kitakit a midefong, pangangan han tonini a karawrawan a mihecahecaan to "O to'eman a citay". Micalap ko Yienan to la'enoay a Kanpociya (oya sacumodan no Mikong a tarawadaw a pala), oni ko sakamalala'isan a demak.
Itini i saka 1296 a mihecaan, miocor ko Yincaw ci Cew-takowan a mihilap to Ankor a hongtian a kitakit, pakacecay a mihecaan ko nipihilap nira. Pinokay sato i, mitilid ci Cew-takowan to cecay a codad "Cen-la-fong-to-ci", o pisiwkayan no codad to lekakawa no pikowan, sici ato kicay, saki'orip, palapalaan ato fonka. Caay ko pisiwkayan aca ko pi'arawan nira i, ira ho ko sepat a polo' a tadamaanay a liyad. Tahira sato i saka safaw siwa a sici, falicen no tamdaw ko codad to sowal no France, Germany ato inko ato masamaanay a sowal. I ka'ayaw no pikowanan no Fakong to Ankor, o pakakalimelaan a tadamaanay a likisi a codad no Kanpociya.
O picowatan no France a pikuwan to Indocina, nani 1863 tahira i 1953 a mihecaan, micalap ko France a micingcing tonini a pala (O pidefong no Yoropa ato Amirika a kitakit to ni'ecoan a pala). I 1863 a mihecaan, paci'cien no France ko Kanpociya a micingcing, mala o pisimawan a kitakit. I sakatosa a kalaloodan a hekal, nani 1942 a mihecaan tahira i 1945 a mihecaan, micalap ko Ripon to Kanpociya. Ikol no kalaloodan i, itini i 1953 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka siwa a romi'ad, misiiked ko Kanpociya a miliyas to pikowan no France. Satapang i, o pikuwan no hongti, o sakacecayay a hongtian a kitakit no Kanpociya, itini i pikowan ni Siyanoan i, o kitenokay ko sapikowan.
Miteka i tenok no 1960 a mihecaan, ona toloay a ci’icelay a kitakit, o Congko, o Amirika ato o Solin, mapolong a midefong tonini a Indocina a pala a micowat ato mikowan. Mafiyok ko nikakemet no kasakitakit ato kalaloodan no Vietnam i, malalood ko laloma'ay no Kanpociya. Itini i 1970 a mihecaan saka tolo a folad saka safaw falo a romi'ad, ci Lon Nol a Ciyancin, oya mikiAmirikaay ko faloco' nira, mifodfod to sifo, mipalasawad to sakahontian a patireng to Kapolongan a Kitakit no Khmer. Roma i, o mikiCongkoay ci Siyano a honti i, pasonolay tarira i Beijing a maro'. I kalaloodan no Vietnam i, malala'is ko hitay no timolay a Vietnam, hitay no Amirika, sifoay ni Lon Nol a hitay ato hitay no amisay a Vietnam (o Kahengangay a Khmer a hitay), ta pakatati'ih to 'orip no finawlan i laloma' no Kanpociya.
Itini i 1975 a mihecaan saka sepat a folad saka safaw pito a romi'ad, ikor no piliyas no hitay no Amirika to ningri no Kanpociya i Phnom Penh i, mi'eco ko nikeridan ni Pol Pot a congsoci no Kyosanto no Kanpociya a Kahengangay a Khmer toya ningri, patireng to Mincoay a Kanpociya a sifo. Oya hongti ci Siyano i, nani Pyongyang no Codang a patatikor a minokay i kitakit, nikawrira kalamkam sa marofo no Kahengangay a Khmer a hitay. Itini i 1976 a mihecaan saka pito a folad saka enem a romi'ad, o malacitodongay a mikowan no Kahengangay a Khmer ci Pol Pot i, mipalasawad to payso, milalap to finawlan nani tokay a patayra i papotal, paci'ci nira a papisaomah ato mipacok to cifana'ay a tamdaw. Itini i pikuwanan nira to tolo a mihecaan falo a folad i, mifatol cingra to kacacemleman a pikuwan. O nika cahif, nika roray, lifong ato makari'angay a masamaanay a pades ko sapipatayan to kalilima no finawlan i kitakit, o cecay no sakacipadesan ko ci'edesay ato makari'angay a nikademakan no tamdaw i saka 20 a sici. I pakayniay to papotal a kitakit i, o pikuwan ni Pol Pot no Kahengangay a Khmer i, o nika fangafan to sifo no Vietnam i kalingangan no Vietnam itiya ho a karawrawan, mangalef midefong to sakowan no pala no Vietnam ato milomek to finawlan no Vietnam. O nika masasiwidawidang to kapolonan a kitakit no Cukoku i, roma i, kalatatiih no Congko ato Russia, saka malaladof ko Kanpociya to Cukoku a milifet to Vietnam ato Sulin. Oya Mincoay a Kanpociya i, pakacoker ko Linhoko a misimaw, saka pakaala to kamaro'an no Linhoko.
I 1978 a mihecaan saka safaw toosa a folad, midefong ko hitay no Vietnam to Kanpociya, ta micalap to Phnom Penh itini i 1979 a mihecaan saka cecay a folad saka pito a romi'ad. Ona kapot no Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kamer ato i loma' no Kyosanto a pacoliay i, malaladof a patireng to Sapifalicay a finawlan a Lekatep no Kanpociya, ikor i mapalasawad to koya kacacemleman a pipatay no Kahengangay a Khmer. Malowad koya Kahengangay a Khmer a milaliw to i ka'amis-ka'etip a kalingangan no Kanpociya ato Thailand. Nikawrira oya Kapolonan a Kitakit no Kanpociya i, o pinengeng no kasakitakit i, o nikadipdip no Vietnam, nawhani caay ka pihai no sa'alomanay a kitakit i hekal, saka mitatoy ho koya Kahengangay a Khmer toya kamaro'an no Mincoay a Kanpociya i Linhoko. Kirami i, mapahapinang no hitay no Vietnam a mapawacay ko sakacitati'ih a demak i, masawad to ko picoker no kasakitakit.
I 1989 a mihecaan saka cecay a folad saka enem a romi'ad, miliyas ko polong no finawlan a hitay no Vietnam to Kanpociya. Mafalic ko ngangan noya Kapolongan a Kitakit no Kanpociya o “Kitakit no Kanpociya”, o sakapiala to pihai no kasakitakit. I 1991 a mihecaan, maherek ko masaso'ayaway a laloodan, misawad ko Kanpociya toya cecayay a kasafelaw a pikowan ato harateng no Marekese-Lening. Mafalic ko ngangan noya Sapifalicay a Lekatep no Finawlan no Kanpociya o “Lekatep no Finawlan no Kanpociya”. I 1993 a mihecaan, mapadama no Lekatep no Kasakitakit ko Kanpociya a misingkiw to kitakit no Kanpociya, pakaala ko noya mikihontianay a Fongsinpike a kasafelaw to 45.5% a paya a malasakakaay a kasafelaw, roma i, o nikeridan ci Hon Sen a Lekatep no Finawlan ko sakatosa. Ya nipipatalaw ni Hon Senan to tosaay a kasafelaw i, mahekelong a patireng to malacecay a pikowan no sifo. I 1993 a mihecaan saka siwa a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipatopa ko kayi no Kanpociya to fa'elohay a kinpo, mapatiko haca ko hontian a pikowan ato palahontian a kitakit no Kanpociya to ngangan no kitakit, ta ci Siyanu oya kina toloay to a minokay tayni i kitakit i, patiko haca a malahongti. Ikor noya nipifelih ni Hon Sen to sifo i 1997 a mihecaan saka pito a folad saka lima a romi'ad i, ma'emin a mikuwan ko Lekatep no Finawlan to fa'elohay a sifo. Saikolan to i 1998 a mihecaan saka safaw tosa a folad i, masorar no cilodoay a hitay no Kahengangay a Khmer. Anini sato a mihecahecaan i, marihaday ko syakay no Kanpociya, mapatikol haca ko kicay, macakacakat ko pirarakatan.
I 2008 a mihecaan saka falo a folad, pakaala ko felaw no Finawlan to 90 a kamaro'an itini i saka sepat a pisingkiw no kayi no kitakit. I 2013 a mihecaan saka pito a folad, pakaala ko kasafelaw no Finawlan to 68 a kamaro'an i 123 a polong no kamaro'an, mirocok toya tosa polo' ira ko falo a mihecaan nipikowan ato pikowan to saka lima a Sosiyan. Roma i, pakaala ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to 55 a kamaro'an, ikaka to tosa polo' ira ko enem a kamaro'an nani i 'ayaw no pisingkiw.
I 2017 a mihecaan saka mo'etep a folad, pasawkit ko sifo no Kanpociya toya kasafelaw no pa'oripay to kitakit itira i satakaray a pisawkitan, paliwasak to kasafelaw i saka safaw cecay a folad. I 2018 a mihecaan saka tolo a folad saka tolo a romi'ad, pakaynien no cefang no pisingkiw no kitakit a piparotoh to sakaheci, pakaala ko mikowanay a kasafelaw no Finawlan to polong no 58 a kamaro'an no satakaraway a lomaoc. Nawhani, edengan o pakalifetay ko pacoliay a kasafelaw no pa'oripay to kitakit to mikuwanay a kasafelaw no Finawlan. Nika mapaliwasak to koya kasafelaw i, patatodong sa ko rarakatan no Kanpociya pasayraw i nipikowan no cecayay a kasafelaw.
=== Kiwiko(教育) ===
Ikor noya picalap a pikowan no Faransi to Kanpociya i, '''mipatireng ko Faransi to picodadan itini i tokay no Kanpociya(法語:Ecole de Pali), o sapipalahadaw to nikapatadoay no matayalay to Faransi. I 1914 a mihecaan saka safaw cecay a folad saka tosa polo' ira ko sepat a romi'ad, mipasetek ko hongtian a loma' no Kanpociya a mipatireng to picodadan no Pali i Pinonpen. Iikor no 1922 a mihecaan i, mafalic ko ngangan to Satakaraway a Pitilidan no Pali. Caay ko edeng oya Pitilidan no Pali aca(法語:Ecole Supérieure de Pali), ira haca ko pitilidan to sowal no Pali a mato'eto sa a mapatireng itini i Kanpociya. I pisi'ikedan no Kanpociya i 1952 a mihecaan i, misatapang ko rakat no fana'an ato serangawan a lomowad. I 1958 a mihecaan, mipatireng ko Kanpociya to satakaraway a iingkay no kiwiko no Kitakit. O patireng ni Nolotofom Siyanu ko mipatadoay a malakakeridan,tona pipatadoan nira i, mipasetek ko Kanpociya to rikec no kiwiko, pakatelek to enemay a mihecaan no kosiw, pitoay a mihecaan no kocong ato o sowal no Komay ko sapalalicay. Nani 1970 a mihecaan tahira i sa'ayaway no 1990 a mihecaan no saka-20 a sici i, mapatokil ko rakat no kiwiko no Kanpociya, nawhani o nikalalood i laloma'an no kitakit. I 1993 a mihecaan, mapatikol ko Kanpociya to hongtian a pikowan i, malingatoay to a patiko a pasifana' ko sa'alomanay a pitilidan. Itini tona mihecaan, nipadang no Lekaled a sakadademak no tamdaw ato Lekaled no kiwko i, macakat ko fana' no finawlan no Kanpociya ato sa'osian no pitilidan,'''
=== '''Palapalaan(地理)''' ===
O dadahal no sera ira ko 181,035 km², o polong no kitakit i,misilsilan maka24 ko etal ato cecay a no Hontian a Tokay, ika’amis malafiyaw ato Tayko, Lyawko, ikatimol i,madado’edo’ ko pala ato Yienan, isakatimol no sa’etipan misi’ayaway to Sinlowan(暹羅灣). O kakaya’ no lislis no riyar ira ko 443 km,ilaloma’ nona kitakit ira ko cecay a fanaw o Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖; Roma a tilid: Tonlé Sap), o pifotingan, pialaan to nanom itini, o saka’orip tamtamdaw.Mahaop ko 20% no polong a sera o liomahan.
24 ko kasaetal sakowan, sepatay aca ko misi’ayaway to riyar a sakowan, tolo ko niyahay pikowan a sakowan, 172 ko mamangay a etal.
O tahapinangan a pala i, o isifo’ay nona kitakit a Tonlisa fanaw(Kaping a sowal: 洞里薩湖), Pasa ’alo ato nani ka’amis taratimol a mihifalat tona kitakit a Mikong ’alo,isifo’ay no kitakit a dafdaf i,mahaop ko 3/4 no polong a sera no kitakit.
O Tonlisa Fanaw ato Mikong ’alo nani tongroh no riyar 100 m ko ka’akawang.sa’akawang sa nani tongroh no riyar i,masakefohkefohay ko pala,o itiraay i sakatimol no sa’etipay a Toko lotok mitifacay to 1500 m ko ka’akawang, nani ka’amisay no sa’etipan taratimol sa no sa’etipan ko do’edo’edo. O itiraay I kawali a Awlar Lotok(Phnom Aural)o sa’akawangay no Kanpociya kitakita, tahiraay to 1771 m ko ka’akawang.
=== '''Siici(政治)''' ===
Itiyaay i 1993 mihecan a kinpo tatapangan rikec no kitakit, misetek to faco no kitakit o Hontian Kitakit, masasiiked ko Misanga’ay to rikec, Matayal to Demak ato Misawkitay,toloay ko kasasiiked no sakowan ’icel. O honti i,tahira i patay ko kalasawara’an,kakomodan no sofitay, o tahapinangan no kalacecay no kitakit ato kaira no kitakit a tahadahoc, ira heca ko ’icel mitedal to tata’angay raraw no malofoay tamdaw.
Ano cakapakatayal ato ano miholol i romaay kitakit ko honti, o tapang no Fafa’eday Pikaykian no Kitakit ko mamiceror to tayal no honti.Ano mapatay ko honti, o tapang no sifo, kakeridan no tosaay rekad no mipaypayay a Fociyaw, o tapang no Fafa’eday Pikaykian ato Finawlan Pikaykian polong han 9 ko tamdaw misanga’ to iingkay, masasowal a misimsim to mamalahonti nani laloma’an no honti, patireng to fa’elohay a honti.
=== '''Kicai(經濟)''' ===
O cecay no polong a cowaho kacomahad ko ’orip a kotakit ko Kanpociya,ira ko 4 a hecek no pili’etanan nona kitakit, oriraan i,o pihololan no lafang, mitelekay to riko’, misaloma ato liomah. Oninian haw i,cowa ka citolas ko fodfod tona kitakit, orasaka, macara ko sapicomahadaw to kicai no kitakit, kalomihecaan a kacomahad no kicai tahiraay aca i 7% ko sa’osi.orasaka, tadamatatifac ko kasasiroma no cipaysoay ato manikaway ko ’orip, o manikaway a tamdaw i,awa ko sapaising, cakapapitilid to ka’emangay,tada awa ko fana’ to maamaan.
I 2006 miheca, o mipalafangay a tayni cilafas to 170 ko ofad,[3]2005 miheca makarkar i riyar ko kasolin a simal ato palapalaan a kaso, i 2009 ano ca i 2010 miheca a misatapang paliwal, tata’ang ko pisiwar to kacomahad no kicai no Kanpociya a manga’ay. [1]
=== '''Tamdaw(人口)''' ===
O polong a tamdaw no Konpociya ira ko 1550 ofad, o Kanpociya a finacadan mahaop ko 90% ko ka’aloman, ira ho roma a mamangay a finacadan o Kuwaping mahaop ko 1%, o Cing finacadan(Kuwaping a sowal:京族; Roma a tilid:Gin)mahaop ko 9%, o Laos(Kuwaping a sowal:佬族)ato Tay finacadan, ira ho ko masasiromaromaay a mamangay a 20 ko finacadan,oninian i,ira ko ikemoday no lotok a maro’. O lalen no ’orip i, 71.41 ko mihecaan.
== '''Sowal(語言)''' ==
O tamdaw no Kanpociya sahetoay mira’oyay to sowal ato tilid no Kanpociya,ira kono niyah a sa’osi,itini i Kanpociya ikakaay ko katenak no Kanpociya pasasotiri’en ato no Arapiya a sa’osi.
O sowal no Kuwaping itini ono Cawco a sowal(Ikiris a sowal: Teochew ano ca Chiuchow),o cecay a sowal no Payrang itini i Taywan.ono niyah a sowal ko hasowal no kasasiromaroma a finacadan.
Itiya ho halafin malamicowatan a sokowan no Franso ko Kanpociya, orasaka, o sakatosa a matenakay a sowal ko Franso a sowal, nikawrira, anini sato cowa ka matiya toya i’ayaway ko katenak no Franso a sowal. Tahanini sato i,adihay to ko katayalan cemahad to ko kicai ’aloman ko tayniay a misanga’ to kofa ko Kuwaping a tamadaw, orasaka, matenak ko sowal no Kuwaping ato Ikiris a sowal i Kanpociya.
[[Faylo:Kraing_Tbong_VB_01_06_6.JPG|縮圖|[[Faylo:Conbodia2.ogg|縮圖]]niyaro' (Kraing Tbong )]]
=== '''Pitooran(宗教)''' ===
O mipaypayay a Fociyaw koni pasetekan malo no kitakit a pitooran, i matini mahaop ko 95% no polong a tamdaw no Kanpociya ko mitooray tonini, sakakaay ko ka’aloman ko mitooray i,o Kanpociya a tamdaw, malecad ato fiyaw a Tayko.
O itiniay a Kuwaping ato Cin finacadan o Tacen Fociya(Kuwaping a sowal:大乘佛教;Ikiris a sowal:mahāyāna buddhism), Tinsikyo ato Fa’elohay a Kristoan, o Can finacadan(Kuwaping a sowal:占族;Ikiris a sowal:Urang Campa)[5] [6] o Islan Ciyaw ko pitooran, ira ho cowa ka ’aloman a tamdaw o mitooray to pawidangay.
=== '''Punka(文化)''' ===
O sakero no Kanpociya tolo ko kasasiiked:o to’asan sakero, niyaro’ay sakero, ato sapalafang sakero. O tahapinangan no Kanpociya a sakero i,ono to’asan sakero.
Adihay ko masariromaromaay a siikeday a pisalaan no lafang itini, o cinganganay i kalokitakit i, itiraay i ka’amis no kitakit a
[[Faylo:Fishsale.jpg|縮圖|[[Faylo:Conbodia.ogg|縮圖]]itaminaay paliwal to dafong(Fishsale)]]
no hekalay kitakit o Wukoku(Kuwaping a sowal:吳哥窟 [7]Roma a tilid: ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta).isasifo’an no kitakit i, tadaadihay ko nipatirengan Fyo pipaypayan, isaka’etipan ira ko Tonlisa Fanaw, o lalen no ’ngongol no nanom ira ko cecay laya’, o kakahad i,ira ko 1,700 km²,manga’ay a pakatamina a minengneng to tataparan. Itini tona fanaw ’aloman ko kalaloma’ hananay ko tamina a ’orip, isakatimol dihekoay ko cidal, toloay ko mihaian no Linheko a rocok no punka no Kanpociya.
=== '''Tahapinangan a Tilid (參考文獻)''' ===
[1] 劍浮沙(梵語:Kamboja)是印度列國時代的十六雄國之一,又譯為甘菩遮國。
[2] Relazione del primo viaggio intorno al mondo - Wikisource. it.wikisource.org. [2019-08-07]. (原始內容存檔於2018-11-22)
[3] 1.7 million. [2007-07-27]. (原始內容存檔於2013-12-02).
[4] 廣西對柬埔寨投資呈爆發式增長 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)news.xinhuanet.com
[5] Andaya, Leonard Y. Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka. University of Hawaii Press. 2008: 44 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-0-8248-3189-9</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08)
[6] Reid, Anthony. Verandah of violence: the background to the Aceh problem. NUS Press. 2006: 8 [2018-02-22]. <nowiki>ISBN 978-9971-69-331-2</nowiki>. (原始內容存檔於2021-02-08).
[7] 中國地名委員會. 外国地名译名手册. 商務印書館. 1993: 31. <nowiki>ISBN 7-100-00798-4</nowiki>. Ângkôr Wat 【柬】 吳哥窟;
=== '''Pikafitan i papotal(外部連結)''' ===
•(英文)柬埔寨王國 - Cambodia e-Gov
•(英文)柬埔寨電子簽證 - Cambodia e-Visa (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(繁體中文)柬埔寨旅遊部官方網站 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
•(英文)柬埔寨旅遊指南
•(英文)開放式目錄計劃中和柬埔寨相關的內容
•(英文) 維基媒體的柬埔寨地圖集
• 維基導遊上有關柬埔寨(繁體中文)的旅行指南
• 維基導遊上有關柬埔寨(法文)的旅行指南
• 維客旅行上的柬埔寨 (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
• OpenStreetMap上有關柬埔寨的地理資訊
•谷歌地圖
hc4phzmc2dbp1n4j6zddn2cpbi5bio0