Edid

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ami">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>amiwiki</dbname>
    <base>https://ami.wikipedia.org/wiki/Sa%E2%80%99ayayaw_pising_no_tyin-naw</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mitiya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Kasi’iked</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Kasasowal</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Midemakay</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Kasasowal no midemakay</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia a kasasowal</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Faylo</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Masasowal to faylo</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Masasowal to MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Masalipa</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Masalipaay a kasasowal</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Nipadama’</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Mipadama’ a masasowal</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kasasiwasiw</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Masasowal to kasasiwasiw</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">模組</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">模組討論</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Edid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282</id>
    <revision>
      <id>49369</id>
      <parentid>49354</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6505" sha1="o04ip70k806za6by6ymsjgnhbzxxeuy" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan{{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>o04ip70k806za6by6ymsjgnhbzxxeuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49370</id>
      <parentid>49369</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="oan209oyx16jauz7p15kzrviojydbfn" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>oan209oyx16jauz7p15kzrviojydbfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49371</id>
      <parentid>49370</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6701" sha1="pdf790qhas6g2uh3nesgmo0vk7pehwf" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan,''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>pdf790qhas6g2uh3nesgmo0vk7pehwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49372</id>
      <parentid>49371</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6749" sha1="how6igdo0tbmet3r9amk83uxcjkb29j" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8]''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>how6igdo0tbmet3r9amk83uxcjkb29j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49373</id>
      <parentid>49372</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6788" sha1="k86fhq9dywekrcqo0st2gs70nn8goao" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway,''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>k86fhq9dywekrcqo0st2gs70nn8goao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49374</id>
      <parentid>49373</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6865" sha1="c1ten37z70kwb5ir78sacnh5x1i5l8p" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>c1ten37z70kwb5ir78sacnh5x1i5l8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49375</id>
      <parentid>49374</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6975" sha1="27yvvks12a48iaxq8kzb52mmyrz9io0" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>27yvvks12a48iaxq8kzb52mmyrz9io0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49376</id>
      <parentid>49375</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7043" sha1="cqlnymky3pib5rm0147hjtcgbq3ljwd" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i,''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>cqlnymky3pib5rm0147hjtcgbq3ljwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49377</id>
      <parentid>49376</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7145" sha1="2cfv762lm4qrqmw1ybhzc87ojsprq09" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>2cfv762lm4qrqmw1ybhzc87ojsprq09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49378</id>
      <parentid>49377</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7204" sha1="0xh2mzdukugdyzudgnq298hi19ne1k3" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>0xh2mzdukugdyzudgnq298hi19ne1k3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49379</id>
      <parentid>49378</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7254" sha1="9jj39xtqc28dsyaznhmjnl15t1z6aud" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i,''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>9jj39xtqc28dsyaznhmjnl15t1z6aud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49380</id>
      <parentid>49379</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7319" sha1="q18w0vgu4dlnuvxlvd1ikn2iltv8od8" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i,''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>q18w0vgu4dlnuvxlvd1ikn2iltv8od8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49381</id>
      <parentid>49380</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7394" sha1="4x6thggyjzbd7082dhoidk3amomrv11" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]:''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>4x6thggyjzbd7082dhoidk3amomrv11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49382</id>
      <parentid>49381</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7458" sha1="cp7f3p0by1ba7zdw2739smfnybyf9ce" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>cp7f3p0by1ba7zdw2739smfnybyf9ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49383</id>
      <parentid>49382</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7543" sha1="928ypn5h34ozrnq5vgwcbahrunhjsmc" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>928ypn5h34ozrnq5vgwcbahrunhjsmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49384</id>
      <parentid>49383</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7602" sha1="ggefkqc4zp5298u4bwcopvtp2hg2dgd" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan,''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>ggefkqc4zp5298u4bwcopvtp2hg2dgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49385</id>
      <parentid>49384</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7690" sha1="g6kyslk9z5yml6xhqlyg7vo9cxbgrjz" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>g6kyslk9z5yml6xhqlyg7vo9cxbgrjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49386</id>
      <parentid>49385</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7808" sha1="jjmsbraeqjotcx16qkmnd1s0rsaytli" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>jjmsbraeqjotcx16qkmnd1s0rsaytli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49387</id>
      <parentid>49386</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7916" sha1="9udnzvng53f87fvf9ec8jjcpltk4gfx" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>9udnzvng53f87fvf9ec8jjcpltk4gfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49388</id>
      <parentid>49387</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7989" sha1="edh4ripjzdtp4lhxl0tv771k9rvjm2o" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>edh4ripjzdtp4lhxl0tv771k9rvjm2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49389</id>
      <parentid>49388</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8067" sha1="d2pw3w263qcmuz07ttkxrcusr9kgs4n" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>d2pw3w263qcmuz07ttkxrcusr9kgs4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49390</id>
      <parentid>49389</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8140" sha1="b9ru5nlkahk266oq0d2zdh2h3s717iq" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>b9ru5nlkahk266oq0d2zdh2h3s717iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49391</id>
      <parentid>49390</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8209" sha1="7h8v5jzfr7q1uxcz48hh3irpvzbqohm" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;.''' {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>7h8v5jzfr7q1uxcz48hh3irpvzbqohm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49392</id>
      <parentid>49391</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8321" sha1="49yie7678y1ccwpmz5lp7dm3ov55xk9" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i,'''  {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>49yie7678y1ccwpmz5lp7dm3ov55xk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49393</id>
      <parentid>49392</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8395" sha1="c0czb2ncaw987br3fhs0ptw6rdkww35" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan.'''  {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>c0czb2ncaw987br3fhs0ptw6rdkww35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49394</id>
      <parentid>49393</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8444" sha1="e4ahzl0lxh22baj0g0vaba38rs4n5ia" xml:space="preserve">O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i,'''  {{stub}}
[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|400px]]

[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>e4ahzl0lxh22baj0g0vaba38rs4n5ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49395</id>
      <parentid>49394</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8512" sha1="d25qyank6kh84m0hh6eq7pqlm5dku4o" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>d25qyank6kh84m0hh6eq7pqlm5dku4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49396</id>
      <parentid>49395</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8567" sha1="knfu0r2765p8j0zg630n65ui3xi7xje" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid,  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>knfu0r2765p8j0zg630n65ui3xi7xje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49397</id>
      <parentid>49396</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8606" sha1="s6fahcfsi61pc6k0bslzph60brppd8s" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>s6fahcfsi61pc6k0bslzph60brppd8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49398</id>
      <parentid>49397</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8684" sha1="7fvw27gmed4u26mv3rxd2z0ylit7kix" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>7fvw27gmed4u26mv3rxd2z0ylit7kix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49399</id>
      <parentid>49398</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8723" sha1="4rju87amnvwahtdzubtwenk7ych4ykw" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>4rju87amnvwahtdzubtwenk7ych4ykw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49400</id>
      <parentid>49399</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8743" sha1="r4s3981a0xxu5bv44dnvg4zqnkyiuxf" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>r4s3981a0xxu5bv44dnvg4zqnkyiuxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49401</id>
      <parentid>49400</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8821" sha1="dolxfzslzob0tt4v1mxc0pqunjr7ivf" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>dolxfzslzob0tt4v1mxc0pqunjr7ivf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49402</id>
      <parentid>49401</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8895" sha1="iicvrd5o3ys81zdyy5uhnw4a1rpo729" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>iicvrd5o3ys81zdyy5uhnw4a1rpo729</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49403</id>
      <parentid>49402</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8976" sha1="t71xv5bdeyra7gw03880t7zxkqlhxzi" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a kalopala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11].'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>t71xv5bdeyra7gw03880t7zxkqlhxzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49404</id>
      <parentid>49403</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9090" sha1="sdyh0hl0zgwzijzz8t9vhg78q7ex759" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>sdyh0hl0zgwzijzz8t9vhg78q7ex759</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49405</id>
      <parentid>49404</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9204" sha1="n7hogzri2003wq4tdiifhdsc9o42enn" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>n7hogzri2003wq4tdiifhdsc9o42enn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49406</id>
      <parentid>49405</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9285" sha1="l68xrefs5c65aet6kntec6ymwem7h7l" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10].'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>l68xrefs5c65aet6kntec6ymwem7h7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49407</id>
      <parentid>49406</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9353" sha1="dih8pyczzfgsq2cux63hyudiyhbvpow" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>dih8pyczzfgsq2cux63hyudiyhbvpow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49408</id>
      <parentid>49407</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9428" sha1="el02t8bm6boyfigjfb0r9ql4020og4f" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>el02t8bm6boyfigjfb0r9ql4020og4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49409</id>
      <parentid>49408</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9528" sha1="2wew6fou2mno1epbdvns205sw9nsguu" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>2wew6fou2mno1epbdvns205sw9nsguu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49410</id>
      <parentid>49409</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9568" sha1="jdteec93jj0ii17gpnirjzm2mbfjg1r" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i,  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>jdteec93jj0ii17gpnirjzm2mbfjg1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49411</id>
      <parentid>49410</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9631" sha1="e40oziq6bn4nv0a0fbyo5p4dyei6mt0" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>e40oziq6bn4nv0a0fbyo5p4dyei6mt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49412</id>
      <parentid>49411</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9718" sha1="a8nr1iwt4wlnzt9id57d5kp82o3hsk4" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>a8nr1iwt4wlnzt9id57d5kp82o3hsk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49413</id>
      <parentid>49412</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9799" sha1="fh0parri8i37vzj154e660brf9ibhfe" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>fh0parri8i37vzj154e660brf9ibhfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49414</id>
      <parentid>49413</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9908" sha1="alp5b0myu1yddk3ugcxa2idpia46vg5" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>alp5b0myu1yddk3ugcxa2idpia46vg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49415</id>
      <parentid>49414</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10032" sha1="mzj9syd66z351g7shnfzzfy12vqdk20" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>mzj9syd66z351g7shnfzzfy12vqdk20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49416</id>
      <parentid>49415</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10175" sha1="cc7n6a6bt45mrbmkcdfs6j4ri1ib4bk" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>cc7n6a6bt45mrbmkcdfs6j4ri1ib4bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49417</id>
      <parentid>49416</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10223" sha1="eaazz76g4xdnmg2e15f8ebhvm2fwvh4" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>eaazz76g4xdnmg2e15f8ebhvm2fwvh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49418</id>
      <parentid>49417</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10355" sha1="rix2p2q46d0kh2sl5hms1esfzcep2ps" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>rix2p2q46d0kh2sl5hms1esfzcep2ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49419</id>
      <parentid>49418</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10487" sha1="4ze0euplc9dhgi6z9ovjtu8qww5q5oh" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>4ze0euplc9dhgi6z9ovjtu8qww5q5oh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49420</id>
      <parentid>49419</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10572" sha1="baic4lwtzelk0r23ebyqj9hw85z2tn0" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>baic4lwtzelk0r23ebyqj9hw85z2tn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49421</id>
      <parentid>49420</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10619" sha1="4mxdm3joirimrl9ml05ww2q7ikeutl6" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>4mxdm3joirimrl9ml05ww2q7ikeutl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49422</id>
      <parentid>49421</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10705" sha1="fcf55zzu8ooth9qyks2ol2a9fgapdvd" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>fcf55zzu8ooth9qyks2ol2a9fgapdvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49423</id>
      <parentid>49422</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10813" sha1="2y9fiwp1kkeai5njynda6vitlnhdn4g" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>2y9fiwp1kkeai5njynda6vitlnhdn4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49424</id>
      <parentid>49423</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10913" sha1="sojeenmfkyw6rsu14v68iv4bntw8bfv" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>sojeenmfkyw6rsu14v68iv4bntw8bfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49425</id>
      <parentid>49424</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11000" sha1="6r9nvaq5wvtwd3ulerf2vvn7x1dt88z" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i,'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>6r9nvaq5wvtwd3ulerf2vvn7x1dt88z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49426</id>
      <parentid>49425</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11096" sha1="jb1edv3hhz17gal70h6lhd0h8fmzjqd" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>jb1edv3hhz17gal70h6lhd0h8fmzjqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49427</id>
      <parentid>49426</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11178" sha1="eunzz7gfls5eg0p2vdl5i1k2jyq8854" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''  {{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>eunzz7gfls5eg0p2vdl5i1k2jyq8854</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49428</id>
      <parentid>49427</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11234" sha1="40o76zjfelytzmyx2nj94rj1xw7n2yz" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>40o76zjfelytzmyx2nj94rj1xw7n2yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49429</id>
      <parentid>49428</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11307" sha1="ff3u75keoudj3y63y9cc6wojr7gr1fo" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup.{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>ff3u75keoudj3y63y9cc6wojr7gr1fo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49430</id>
      <parentid>49429</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11359" sha1="47x31aqri5r84rrhb3in1p4l4xmd7xm" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i,'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>47x31aqri5r84rrhb3in1p4l4xmd7xm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49431</id>
      <parentid>49430</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11422" sha1="mhg274dhp87pmjlc7ngolwa82u2t3av" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>mhg274dhp87pmjlc7ngolwa82u2t3av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49432</id>
      <parentid>49431</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11554" sha1="nyflmqfyk0roinb2piwoja5az7qhqj4" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid. Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>nyflmqfyk0roinb2piwoja5az7qhqj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49433</id>
      <parentid>49432</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11653" sha1="mi6ubaivbi07tog87fj5zfuv8wpndpa" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>mi6ubaivbi07tog87fj5zfuv8wpndpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49434</id>
      <parentid>49433</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11708" sha1="6kqk9sq68754umai06ri42567lukski" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>6kqk9sq68754umai06ri42567lukski</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49435</id>
      <parentid>49434</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11784" sha1="66jm2baj8iyb848hwv56ptl914pue3j" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>66jm2baj8iyb848hwv56ptl914pue3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49436</id>
      <parentid>49435</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11899" sha1="c647h5yy8q7701ms5jtlnpdp4fxx66t" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>c647h5yy8q7701ms5jtlnpdp4fxx66t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49437</id>
      <parentid>49436</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11926" sha1="q8lpahyf8ijnhqdlx5gp4ceutdqyuqo" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i,'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>q8lpahyf8ijnhqdlx5gp4ceutdqyuqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49438</id>
      <parentid>49437</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12094" sha1="j2i68zmug56uhjw3nyozsyqjyarird7" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>j2i68zmug56uhjw3nyozsyqjyarird7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49439</id>
      <parentid>49438</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12248" sha1="otl80br3r0ph3gd7siaoq2dajwr72hq" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid,'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>otl80br3r0ph3gd7siaoq2dajwr72hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49440</id>
      <parentid>49439</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12463" sha1="a8agipf4unzpwxnpl8tfpvzot24ym09" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid,'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>a8agipf4unzpwxnpl8tfpvzot24ym09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49441</id>
      <parentid>49440</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12522" sha1="fhwoqlnj1p7k0f8b79108weowjndoe3" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>fhwoqlnj1p7k0f8b79108weowjndoe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49442</id>
      <parentid>49441</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12659" sha1="ff85noszrrctljfhpn5hvuv3c823t16" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>ff85noszrrctljfhpn5hvuv3c823t16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49443</id>
      <parentid>49442</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T05:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12759" sha1="phm08lyzdbzulj3d5kssuz5dcvui3qd" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''

=== Likis ===
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid. Alatek o masadakay konian i 'ayaw no kapacomod no edid i Icip anca i pipalomaan no Icip ato Lefant.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>phm08lyzdbzulj3d5kssuz5dcvui3qd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49444</id>
      <parentid>49443</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T05:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12761" sha1="3nmgjwm7t54wu2vfwtaii8owm6xvjgk" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, o polong no ngangan i ''Triticum'' a pinalengaw. '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''


== Likis ==
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid. Alatek o masadakay konian i 'ayaw no kapacomod no edid i Icip anca i pipalomaan no Icip ato Lefant.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>3nmgjwm7t54wu2vfwtaii8owm6xvjgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49445</id>
      <parentid>49444</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T05:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12769" sha1="krvv6xlivt69a9kn5jp49pb720a94e9" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, O mapolongay a ngangan to Triticum a pinalengaw ko edid, '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamtamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''


== Likis ==
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid. Alatek o masadakay konian i 'ayaw no kapacomod no edid i Icip anca i pipalomaan no Icip ato Lefant.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>krvv6xlivt69a9kn5jp49pb720a94e9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49446</id>
      <parentid>49445</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T05:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12780" sha1="79lfa0ybihjkybwkr6zd2t3q8qncjvs" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, O mapolongay a ngangan to Triticum a pinalengaw ko edid, '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to pinapina a mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamdamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, matatodong ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''


== Likis ==
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid. Alatek o masadakay konian i 'ayaw no kapacomod no edid i Icip anca i pipalomaan no Icip ato Lefant.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>79lfa0ybihjkybwkr6zd2t3q8qncjvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49447</id>
      <parentid>49446</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T05:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haratal</username>
        <id>3361</id>
      </contributor>
      <origin>49447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12776" sha1="p3rzj3fuk53wbk39rsqpv2uzfeszt03" xml:space="preserve">[[Faylo:Vehnäpelto 6.jpg|thumb|[[Faylo:'edid.ogg|縮圖]]Edid|left|364x364px]]O edid hananay i, O mapolongay a ngangan to Triticum a pinalengaw ko edid, '''O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to pinapina a mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamdamdaw i hekal.  O kasasiroma no edid (''Triticum'') i, mihaop ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw.  Itini i kalkalay a edid (''Triticum aestivum'') ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].'''


== Likis ==
tatapang

O tatapangan no edid (''Triticum'') i, '''miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (''Triticeae'') i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no ''Miocene'' a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (''Pooideae''), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].'''

O laloma'an no kapolongan no edid (''Triticeae'') i, '''o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]'''

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, '''masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]'''

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, '''kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3]  Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.'''

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, '''makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan.  Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.'''

=== Lalengawan no edidan ===
I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, '''o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433'''

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), '''i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449'''

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). '''Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 '''

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. '''O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]'''

=== pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan ===


Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. '''Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani &quot;Yanger-Derayas a demak&quot; i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]'''

=== Kalenakan i Yasiya ato Congko ===
Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. '''I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o &quot;Lay&quot; ato &quot;May&quot;. O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].'''

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid '''a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i,  o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].'''

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, '''mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a &quot;Fan Sheng Zhi Shu&quot; i, &quot;Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay,&quot; sanay. Itini i nitilidan a codad a &quot;Qi Min Yao Shu&quot; i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a &quot;Fan Sheng a codad&quot; i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i &quot;Tian Gong Kai Wu&quot; a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri.  Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.'''

=== '''Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay''' ===
Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. '''Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.'''
 
'''Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca).  Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan).  Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a &quot;macipa'ay a edid no Intian a riyar&quot; (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid. Alatek o masadakay konian i 'ayaw no kapacomod no edid i Icip anca i pipalomaan no Icip ato Lefant.'''{{stub}}
[[Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis]]</text>
      <sha1>p3rzj3fuk53wbk39rsqpv2uzfeszt03</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>