ውክፔዲያ amwiki https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%8B%8B%E1%8A%93%E1%8B%8D_%E1%8C%88%E1%8C%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter ፋይል ልዩ ውይይት አባል አባል ውይይት ውክፔዲያ ውክፔዲያ ውይይት ስዕል ስዕል ውይይት መልዕክት መልዕክት ውይይት መለጠፊያ መለጠፊያ ውይይት እርዳታ እርዳታ ውይይት መደብ መደብ ውይይት በር በር ውይይት TimedText TimedText talk ሞጁል ሞጁል ውይይት Event Event talk 0 4129 395000 390476 2026-09-06T06:23:19Z ~2026-48198-77 60499 /* */ Haakon VIII 395000 wikitext text/x-wiki {{የሀገር መረጃ| ስም = ኖርዌይ| ሙሉ_ስም = Kongeriket Norge <br /> Kongeriket Noreg <br /> የኖርዌይ ግዛት| ባንዲራ_ሥዕል =Flag of Norway.svg | ማኅተም_ሥዕል = Coat of Arms of Norway.svg| ካርታ_ሥዕል = Europe-Norway (orthographic projection).svg| መዝሙር = ''Ja, vi elsker dette landet'' <br><br><center>[[File:Norway (National Anthem).ogg]]</center>| ዋና_ከተማ = [[ኦስሎ]]| ብሔራዊ_ቋንቋ = [[ኖርዌይኛ]]| የመሪዎች_ማዕረግ = ንጉሥ <br /> ጠቅላይ ሚኒስትር| የመሪዎች_ስም = [[Haakon VIII]] <br /> [[ኤርና ሱልበርግ]]| የነጻነት_ቀን = [[ግንቦት 30]] ቀን [[1897]] ዓ.ም.<br />(June 7, 1905 እ.ኤ.አ.)| የመሬት_ስፋት = 385፣207<ref name="kart">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2020|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|date=2019-12-20|accessdate=2020-03-07|language=no|archivedate=2019-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/}}</ref>| የመሬት_ስፋት_ከዓለም = 67| የሕዝብ_ብዛት_ግምት = 5,627,400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref>| የሕዝብ_ብዛት_ግምት_ዓመት = 2026 እ.ኤ.አ.| የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም = 120| የገንዘብ_ስም = የኖርዌ ክሮነር| ሰዓት_ክልል = +1| የስልክ_መግቢያ = +47| ከፍተኛ_ደረጃ_ከባቢ = .no}}ኖርዌይ ፣ በይፋ የኖርዌይ መንግሥት ፣ በሰሜን አውሮፓ ውስጥ ኖርዲክ ሀገር ናት ፣ የዋናው መሬት ግዛት የምእራባዊ እና ሰሜናዊውን የስካንዲኔቪያን ባሕረ ገብ መሬትን ያጠቃልላል። የራቀ የአርክቲክ ደሴት ጃን ማየን እና የስቫልባርድ ደሴቶች የኖርዌይ አካል ናቸው። ቡቬት ደሴት፣ በሱባታርክቲክ ውስጥ የምትገኘው፣ የኖርዌይ ጥገኝነት ነች። እንዲሁም የጴጥሮስ 1 ደሴት እና የኩዊን ሞድ ምድር የአንታርክቲክ ግዛቶችን የይገባኛል ጥያቄ ያቀርባል። የኖርዌይ ዋና ከተማ እና ትልቁ ከተማ ኦስሎ ነው። ኖርዌይ በድምሩ 385,207 ስኩዌር ኪሎ ሜትር (148,729 ካሬ ማይል) ያላት ሲሆን በጥር 2022 5,425,270 ህዝብ ነበራት። ሀገሪቱ በ1,619 ኪሜ (1,006 ማይል) ርዝመት ያለው ረጅም ምስራቃዊ ድንበር ከስዊድን ጋር ትጋራለች። በሰሜን ምስራቅ ፊንላንድ እና ሩሲያ እና በስካገርራክ የባህር ዳርቻ በደቡብ ፣ በሌላኛው በኩል ዴንማርክ እና እንግሊዝ ናቸው። ኖርዌይ ከሰሜን አትላንቲክ ውቅያኖስ እና ከባረንትስ ባህር ጋር ትይዩ ሰፊ የባህር ዳርቻ አላት። የባህር ላይ ተጽእኖ የኖርዌይን የአየር ንብረት ይቆጣጠራል, በባህር ዳርቻዎች ላይ መጠነኛ ዝቅተኛ የሙቀት መጠኖች; የውስጠኛው ክፍል ቀዝቀዝ እያለ ፣እንዲሁም በሰሜን ኬክሮስ ላይ ካሉ ሌሎች የአለም አካባቢዎች በጣም ገር ነው። በሰሜናዊው የዋልታ ምሽት እንኳን, ከቅዝቃዜ በላይ ያለው የሙቀት መጠን በባህር ዳርቻ ላይ የተለመደ ነገር ነው. የባህር ላይ ተጽእኖ በአንዳንድ የአገሪቱ አካባቢዎች ከፍተኛ ዝናብ እና የበረዶ ዝናብ ያመጣል. የግሉክስበርግ ቤት ሃራልድ አምስተኛ የኖርዌይ ንጉስ ነው። ኤርና ሶልበርግን በመተካት ዮናስ ጋህር ስቶሬ ከ2021 ጀምሮ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው አገልግለዋል። ኖርዌይ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት ያላት አሃዳዊ ሉዓላዊ አገር እንደመሆኗ መጠን የመንግሥትን ሥልጣን በፓርላማ፣ በካቢኔና በጠቅላይ ፍርድ ቤት መካከል ትከፋፍላለች፣ በ1814 ሕገ መንግሥት ይወሰናል። ግዛቱ የተመሰረተው በ872 የበርካታ ጥቃቅን መንግስታት ውህደት ሲሆን ለ1,150 አመታት ያለማቋረጥ ኖሯል። ከ1537 እስከ 1814፣ ኖርዌይ የዴንማርክ – ኖርዌይ ግዛት አካል ነበረች፣ እና ከ1814 እስከ 1905፣ ከስዊድን መንግስት ጋር በግላዊ ህብረት ውስጥ ነበረች። ኖርዌይ በአንደኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ገለልተኛ ነበረች እና እስከ ሚያዚያ 1940 ድረስ አገሪቱ በናዚ ጀርመን በተወረረችበት እና እስከ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ ድረስ ቆየች። ኖርዌይ በሁለት ደረጃዎች የአስተዳደር እና የፖለቲካ ንዑስ ክፍሎች አሏት-አውራጃዎች እና ማዘጋጃ ቤቶች። የሳሚ ህዝብ በሳሚ ፓርላማ እና በፊንማርክ ህግ በኩል በባህላዊ ግዛቶች ላይ የተወሰነ መጠን ያለው የራስን እድል በራስ የመወሰን እና ተጽእኖ ይኖረዋል። ኖርዌይ ከአውሮፓ ህብረት እና ከአሜሪካ ጋር የጠበቀ ግንኙነት አላት። ኖርዌይ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት፣ ኔቶ፣ የአውሮፓ ነፃ ንግድ ማህበር፣ የአውሮፓ ምክር ቤት፣ የአንታርክቲክ ስምምነት እና የኖርዲክ ካውንስል መስራች አባል ነች። የአውሮፓ ኢኮኖሚ አካባቢ፣ WTO እና OECD አባል; እና የ Schengen አካባቢ አካል. በተጨማሪም የኖርዌይ ቋንቋዎች ከዴንማርክ እና ከስዊድን ጋር የጋራ ግንዛቤን ይጋራሉ። ኖርዌይ የኖርዲክ የበጎ አድራጎት ሞዴልን ከአለም አቀፍ የጤና እንክብካቤ እና አጠቃላይ የማህበራዊ ደህንነት ስርዓት ጋር ትይዛለች፣ እና እሴቶቿ በእኩልነት አስተሳሰብ ላይ የተመሰረቱ ናቸው። የኖርዌይ ግዛት በፔትሮሊየም ፣ በተፈጥሮ ጋዝ ፣ በማዕድን ፣ በእንጨት ፣ በባህር ምግብ እና በንፁህ ውሃ ውስጥ ትልቅ የባለቤትነት ቦታዎች አሉት ። የፔትሮሊየም ኢንዱስትሪው የአገሪቱን አጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (ጂዲፒ) ሩቡን ይይዛል። በነፍስ ወከፍ፣ ኖርዌይ ከመካከለኛው ምስራቅ ውጪ በነዳጅ እና በተፈጥሮ ጋዝ ከፍተኛ መጠን ያለው የአለም ቀዳሚ ነች። ሀገሪቱ በአለም ባንክ እና አይኤምኤፍ ዝርዝር ውስጥ ከአለም በአራተኛው ከፍተኛ የነፍስ ወከፍ ገቢ አላት። በሲአይኤ የሀገር ውስጥ ምርት (PPP) የነፍስ ወከፍ ዝርዝር (2015 ግምታዊ) የራስ ገዝ ግዛቶችን እና ክልሎችን ጨምሮ፣ ኖርዌይ በአስራ አንድ ደረጃ ላይ ትገኛለች። 1 ትሪሊየን ዶላር ዋጋ ያለው የአለም ትልቁ የሉዓላዊ የሀብት ፈንድ አላት። ኖርዌይ ከ 2009 ጀምሮ በዓለም ላይ ከፍተኛውን የሰብአዊ ልማት መረጃ ጠቋሚ አላት ። ይህ ቦታ ቀደም ሲል በ 2001 እና 2006 መካከል ይገኝ ነበር ። በ 2018 ከፍተኛውን በእኩልነት የተስተካከለ ደረጃ አላት ። ኖርዌይ በ 2017 የአለም ደስታ ሪፖርት ላይ አንደኛ ሆናለች እና በአሁኑ ጊዜ በ OECD የተሻለ ህይወት ማውጫ ፣ የህዝብ ታማኝነት ማውጫ ፣ የነፃነት መረጃ ጠቋሚ እና የዲሞክራሲ መረጃ ጠቋሚ አንደኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። ኖርዌይ እንዲሁ በአለም ላይ ካሉ ዝቅተኛ የወንጀል ደረጃዎች አንዷ ነች። ምንም እንኳን አብዛኛው የኖርዌይ ህዝብ የኖርዌይ ብሄረሰብ ቢሆንም በ21ኛው ክፍለ ዘመን ኢሚግሬሽን የህዝብ ቁጥር እድገትን ከግማሽ በላይ ይይዛል። እ.ኤ.አ. በ 2021 በሀገሪቱ ውስጥ አምስት ትልልቅ አናሳ ቡድኖች የፖላንድ ፣ የሊትዌኒያ ፣ የሶማሌ ፣ የፓኪስታን እና የስዊድን ስደተኞች ዘሮች ነበሩ። == ዋቢ ምንጮች == <references/> {{በአውሮፓ ውስጥ የሚገኙ አገሮች}} {{መዋቅር-መልክዐምድር}} [[መደብ:ኖርዌይ|*]] dfi9vha1ea5qt6pm8jg2yppbgirxedw 0 10060 394990 348429 2026-09-06T01:29:59Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394990 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ጌሾ |image = Rhamnus_prinioides, leaves.jpg | regnum = [[አትክልት]] (Plantae) | ordo = [[የጽጌረዳ ክፍለመደብ]] Rosales | familia = [[የጌሾ አስተኔ]] Rhamnaceae | genus = [[የጌሾ ወገን]] Rhamnus | subgenus = ''Rhamnus'' | species = '''ጌሾ ''R. prinoides''''' | binomial = ''Rhamnus prinoides'' | binomial_authority = [[Johann Friedrich von Eschscholtz|Eschsch.]] }} '''ጌሾ''' በ[[አፍሪካ]] ብቻ የሚበቅል በተለይ በ[[ኢትዮጵያ]]ና በ[[ደቡብ አፍሪካ]] የሚገኝ ተክል ነው። በኢትዮጵያ [[ጠላ]]ና ለ[[ጠጅ]] ሲጠመቅ ጌሻ ይገባል። የሚበቅለውም ከባህር ወለል በላይ 1400-3200 ሜትር ላይ ነው። == መድሃኒታዊ ጥቅም == * [[ቆረቆር]]ና ሌሎች የ[[ፈንገስ]] በሽታወችን በደቀቀ ፍሬውና ቅጠሉ በመቀባት ለማዳን ይቻላል * ህጻናት [[እንጥል|እንጥላቸው]] ከተቆረጠ በኋላ ህመማቸውን ለማስታገስ አፋቸው ውስጥ የጌሾ ቅጠል ይደረጋል * [[ቂጥኝ]] በሽታን ለመከላከል * [[ሆድ ድርቀት]] ለማስወገድ * ሥሩ [[ደም]]ን ለማጥራት ያገለግላል <ref>አዘነ በቀለ ተሰማ፣ ''ጠቃሚ የኢትዮጵያ ዛፎችና ዳዋዎች (ቁጥቋጦና ሳር) ''፣ ናይሮቢ ፲፱፻፹፭፣ ገጽ ፫፻፰</ref> * ቅጠሉም ለ[[አንቃር ብግነት]] ይታኘካል። * ፍሬው ከ[[ብሳና]] ላፒስ ጋር እንድ ለጥፍ ለ[[ጭርት]] ይቀባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> * የቅጠሉ ለጥፍ በቅቤ ለ[[ችፌ]] ይለጠፋል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> == ሌሎች ጥቅሞች == የጌሾ ግንድ በጣም ጠንካራ ስለሆነ ለተለያዩ የእንጨት ውጤቶች ሊያገለግል ይችላል። የጌሾ ዛፍ በ[[ምንጭ|ምንጮች]] አካባቢ ቢተከል የመሬት መሸርሸርን ሊከላከል ይችላል። ከእርሻ ማሳ ዳርቻ ላይ በመትከልም የመሬትን ንጥር ነገር ከ[[ነፋስ]] እና ከ[[ዝናብ]] መከላከል ይቻላል። የጌሾ አበቦች በ[[ንብ|ንቦች]] ዘንድ ከፍተኛ ተወዳጅነት ስላላቸው የጌሾ ተክል ለንብ እርባታና ለ[[ማር]] ምርት ከፍተኛ ግልጋሎት ሊሰጥ ይችላል። == ማጣቀሻ == <references/> [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] [[መደብ: ቆረቆር]] [[መደብ: ቂጥኝ]] [[መደብ: ሆድ ድርቀት]] [[መደብ: መሬት መሸርሸር]] b39zmrr72vmggv02yc4pkbhsbg128d3 0 11457 394987 377967 2026-09-06T01:29:18Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394987 wikitext text/x-wiki [[File:Hordeum-barley.jpg|thumb|210px|የገብስ ሣር]] '''ገብስ''' ([[ሮማይስጥ]]፦ ''Hordeum vulgare'') የ[[እህል]] አይነት ነው። እንዲሁም እህሉ ከዘሮቹ የመጣው የ[[ሣር]] ተክል አይነት ነው። ከጥንት ጀምሮ ለሰዎች ምግብና ለእንስሶች መኖ ይጠቅማል፤ ከዚህም በላይ [[ብቅል]] በማድረግ [[ቢራ]]ና ሌላ መጠጥ ለመሥራት ይጠቀማል። ከእህሉም የወጣው ዱቄት እንደ ዳቦ ሊሠራ ይችላል። ይህ እህል ለዕድሜ እጅግ ጤነኛ ምግብ መሆኑ ይታወቃል። የገብስ ዱቄት በውሃ ለሆድ ቁስል (አልሰር) ይበላል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> [[መደብ:አትክልት]] [[መደብ:አበሳሰል]] [[File:Hordeum vulgare MHNT.BOT.2015.2.39.jpg|thumb|''Hordeum vulgare'']] fmuprxbyd5epokozin9g9tlalfacr5u 0 13155 394951 390437 2026-09-06T00:17:07Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394951 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:ቀጋ.jpg|200px|thumbnail|right|200px|የቀጋ ፍሬዎችና ተክሉ]] [[ስዕል:ቀጋ ከጎንጅ ቆላላ.jpg|thumbnail|right|200px|የቀጋ ፍራፍሬ ውጤት ከ[[ጎንጅ ቆላላ]] ወረዳ]] '''ቀጋ''' (Rosa abyssinica) በኢትዮጵያ ብቻ የሚበቅል የአፍሪካ ብቸኛ [[ጽጌረዳ]] ነው። ከቀጋ ውጭ ያሉት ጽጌረዶች በሙሉ ከሌላም አለም አሉ። ==የቀጋ ጥቅም == የዛፉ ፍሬ ሲበስል ከላይ ያለው ቆዳው ቢጥምም ውስጡ የማይቆረጠም ፍሬወች ያለው ተክል ነው። ፍሬው እጅግ ብዙ ቨታሚን አለው። ለህጻናት በተለይ ጥሩ ነው። የዛፉ ቅጠል ገምቦ፣ ጋንና የመሳሰሉትን እቃወች ለማጠን ያገለግላል።<ref>http://www.lrrd.org/lrrd21/7/ayen21097.htm</ref> ፍሬውም [[የኮሶ ትል]]ና ድቡልቡልን ትል ለማስወጣት ጥሩ ነው።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> እንዲሁም ለሆድ ቁርጠት መጠቀሙ ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ==ለቀጋ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት == ፀሐያማ ሆኖ ጥላ ያለበት ቦታ ይመርጣል። አሸዋማ ወይንም መካከለኛ ለም አፈር ይወዳል። ከደረቅ እስከ መካከለኛ እርጥብ መሬት ተክሉ ይፈልጋል። == የቀጋ አስተዳደግና እንክብካቤ == ==ተጨማሪ ንባብ == *{{en}} [http://en.hortipedia.com/wiki/Rosa_abyssinica የሆርቲፔዲያ ጽሑፍ] {{Wayback|url=http://en.hortipedia.com/wiki/Rosa_abyssinica |date=20130406064949 }} == ማጣቀሻ == <references/> {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] jofqec4mmsbdvu4y6snhie2r3b4t4qg 0 13163 394977 340458 2026-09-06T01:01:49Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394977 wikitext text/x-wiki '''ኮሽም''' (Dovyalis abyssinica) [[ኢትዮጵያ]]፣ [[ኬንያ]]ና [[ኡጋንዳ]] የሚበቅል የተክል አይነት ሲሆን ፍሬው ሳይበስል አረንጓዴ ሆኖ [[ይኮማጠጣል]]። ==የኮሽም ተጨማሪ ጥቅም == ስሩ ተፈልቶ ሲጠጣ የ[[ኩላሊት]]ና የ[[ሽንት]] ዑደት ብልቶችን ጤንነት ያሻሽላል። በአንድ ጥናት ዘንድ፣ [[ነቀርሳ]]ን ወይም ሆድ ቁርጠትን ለማከም፣ ፮ እስከ ፲ ከፍሬዎቹ ይበላሉ።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ==ኮሽም ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት == ከ3000 እስክ 6000 ጫማ ከፍታ ያለ አየር ጸባይ። ስለዚህም ኮሽም ብዙ ጊዜ የሚገኘው በ [[ዩጋንዳ]]፣ [[ኢትዮጵያ]] እና ኬንያ ነው ። == ኮሽም አስተዳደግና እንክብካቤ == አመቱን ሙሉ ፍሬ ይሰጣል፤ 9ጫማ ድረስ ቁመቱ ያድጋል። Dovyalis hebecarpa የሚባል ከኮሽም ጋር ተዛማጅ አትክልት በ[[ሴይሎን]] ይበቅላል። ሁለቱ ተክሎች ሲዳቀሉ ከፍተኛ ጥቅም ይገኛል። ለምሳሌ የኮሽም ፍሬውም መኮምጠጡን ያቆማል። የሚፈጠረው አዲስ አትክልት ፍሬው በጣም የተንዠረገገ ይሆናል። <ref>http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/ketembilla_ars.html</ref> {{መዋቅር-ሳይንስ}} <references/> [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] 4ieuh7fw0t53cykwgo78v3cp718y825 0 13165 394985 341084 2026-09-06T01:23:41Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394985 wikitext text/x-wiki '''ዳማ ከሴ''' (Ocimum sauve Willd(Labiatae) ) በ[[ኢትዮጵያ]] የሚበቅል ዕፅ ሲሆን እንደ [[ከሴ]] (ስ. ጥሩ ሽታ ያለው የቁጥቋጦ አይነት። ዕቃ ማጠኛ<ref>ባህሩ ዘርጋው ግዛው (፲፱፻፺፬ ዓ/ም)፣ ገጽ ፬፻፶፮</ref> ወይም ኮሰረት Lippia adoensis (Verbenaceae) ያለ ለመድኅኒትነት የሚጠቀሙበት ነው። ይሄ ዕጽ በሺ ስድስት መቶ እስከ ሁለት ሺ ሁለት መቶ ሜትር ከፍታ ባሉ ሥፍራዎች የሚበቅል ሲሆን አብዛኛውን ጊዜ ለመድኅኒትነት ጥቅም የሚውለው ቅጠሉን በመጭመቅና በማሽተት፣ ወይም ቅጠሉን በውሐ አፍልቶ በመታጠን ወይም በመጠጣት ነው።<ref>A. DEBELLA, E. MAKONNEN, D. ABEBE, F. TEKA and A. T. KIDANEMARIAM (2003)</ref> ==የዳማ ከሴ ተጨማሪ ጥቅሞች == ለ[[ጉንፋን]]፣ ለ[[ራስ ምታት]]ና ለውሻ ልክፍት (በተለምዶ - ያድን አያድን አይታወቅም) ይጠቀማል። የቅጠሉ ጭማቂ በውሃ ወይም በ[[ቡና]] ለ[[ትኩሳት]] («ምች») ይሰጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref><ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የቅጠሉ ወይም የልጡ ለጥፍ በቁስል ይለጠፋል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> ==ለዳማ ከሴ ተስማሚ የሆነ ዓየር ጠባይና መሬት == == የዳማ ከሴ አስተዳደግና እንክብካቤ == ==ማመዛገቢያ== <references/> ==ዋቢ ምንጮች== *ባህሩ ዘርጋው ግዛው ፤ "ዘርጋው የአማርኛ መዝገበ ቃላት" ፲፱፻፺፬ ዓ/ም *(እንግሊዝኛ) A. DEBELLA, E. MAKONNEN, D. ABEBE, F. TEKA and A. T. KIDANEMARIAM - EAST AFRICAN MEDICAL JOURNAL "PAIN MANAGEMENT IN MICE USING THE AQUEOUS AND ETHANOL EXTRACTS OF FOUR MEDICINAL PLANTS"፣ August 2003 {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] [[መደብ:ትኩሳት]] 4f3u6x0swh0yrlkxj89p59dazt219br 0 13166 394998 371311 2026-09-06T01:33:23Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394998 wikitext text/x-wiki '''ጦስኝ''' (Thymus serpyllum) በ[[ኢትዮጵያ]] የሚበቅል እጽ ሲሆን ለተለያዩ የጤና መታወኮች እንደ መድሃኒት ያገለግላል። [[ስዕል:Tosigntea.jpg|thumb|right|200px]] ==የጦስኝ ተጨማሪ ጥቅም == እንደ [[ሻይ ቅጠል]] በማገልገል [[ሻይ]] ለማፍላት ያገልግላል። በጦስኝ ወገን ብዙ ተመሳሳይ ዝርያዎች አሉ፣ በብዙ አገራት አበሳሰሎች እንደ ቅመሞች ይጠቀማሉ። እንደ ቅመም፣ ጦስኝ ተደርቆ ተደቅቆ ከሌሎች ቅመሞች ጋር ተቀላቅሎ ለ[[በርበሬ]]ና ለ[[ሽሮ]] ይጠቅማል። [[ጨብጡ]] ለማከም እንደ ጠቀመ ተዝግቧል። በሻይ ለ[[ጉንፋን]]ና ለ[[ጉበት]] በሽታ ያከማል። አንዳንዶች እንደ ሲጃራ አጭሰውታል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የቅጠሉና የአገዳው ሻይ ደግሞ ለ[[ስኳር በሽታ]] እንደ ተጠጣ ተዘገበ።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ==ለጦስኝ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት == ደጋ == የጦስኝ አስተዳደግና እንክብካቤ == {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] dsernyu9jmqjwhd2g0vku5ozc2jse6m 0 13169 394996 371309 2026-09-06T01:31:41Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394996 wikitext text/x-wiki '''ጥንጁት''' (''otostegia integrifolia'') በ[[ኢትዮጵያ]]ና በ[[የመን (አገር)|የመን]] ብቻ የሚበቅል እጽ ሲሆን ብዙ ጥቅም አለው። ባብዛኛው ግን የመጠጥ እቃዎችን እንደ [[ጋን (እቃ)|ጋን]] እና [[ገምቦ]] ያሉትን ለማጠን የሚያገለግል ነው። ==የጥንጁት ተጨማሪ ጥቅም == ልብስም ለማጠን፣ በአንድም ሥነ ስርዓት እናትን በወለደችው በዐሥረኛው ቀን ለማጠን ያገልግላል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ጢሱም ለ[[ሳንባ ነቀርሳ]] ወይም ለማስታወክ በባህላዊ ሕክምና ተዝግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የጥንጁት ቅጠል ጭማቂ በውሃ ለሆድ ቁርጠት ወይም ለ[[መጋኛ]] ለማከም ሊጠጣ ይችላል። ለ[[ትኩሳት]] («ምች»)፣ የጥንጁትና የ[[ዳማ ከሴ]] ቅጠልና አገዶች፣ እንደ ጢስ መተንፈስ ያከማል። ወይም ደግሞ የጥንጁትና የዳማ ከሴ ቅጠላና አገዶች፣ የ[[ብሳና]]ና የ[[ነጭ ባሕር ዛፍ]] ቅጠል፣ እና የ[[ፌጦ]] ዘር በውሃ ተፈልተው እንፋሎቱን መተንፈስ ለ«ምች» ያከማል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> ==ለጥንጁት ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት == በኮረብቶች፣ በተወ መሬት፣ በስሜን ኢትዮጵያ (በጌምድር፣ ትግራይ) ተራ ቊጥቋጥ ነው። == የጥንጁት አስተዳደግና እንክብካቤ == <references/> {{መዋቅር-ሳይንስ}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ]] [[መደብ:ትኩሳት]] 5uf1ohafvlzkhztdr9vfn7u3hguvmwj 0 13199 394947 341344 2026-09-06T00:14:00Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394947 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Urtica dioica (1).jpg|300px|thumb|የሳማ አይነት]] '''ሳማ''' (Urtica) በ[[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚበቅል [[ቁጥቋጦ]] እፅዋት ወገን ነው። ይህ አትክልት ከሠውነት ቆዳ ጋር ግንኙነት ሲኖረው በሚፈጥረው የማቃጠል ስሜት ይታወቃል። [[ዶቢ]] (U. simensis) የሳማ ዝርያ ነው። በአንድ [[ባህላዊ መድሃኒት]] ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የቅጠሉ እንፋሎት ለ[[ልብ]] ድካም ይናፈሳል። የቅጠሉም ጭማቂ በቁስል ይቀባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የ[[ስኳር በሽታ]] መድሃኒት የሳማ ቅጠል እንደ ሻይ አፍልቶ ጥዋት በባዶ ሆድ መጠጣት ነው።<ref>ምንጭ [[EBC]] ሬዲዮ እሁድ ድንቃድንቅ ዜና ተመስገን ጥላሁን አድራሻ ኢሉባቦር (ሱጴ)</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:አትክልት]] h9z987hd3rgxeavw5papgbbqlas2deg 0 13308 394974 380811 2026-09-06T00:58:44Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394974 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:FTC geometric.svg|thumb|right|350px|[[የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ]] ]] '''ካልኩለስ''' የ[[ሂሳብ]] ትምህርት ክፍል ሲሆን ለውጥን ለማጥናት የሚጠቅም መሳሪያ ነው። የካልኩለስ ዋና ዋና ክፍሎች [[ጥግ]] (limit); [[ውድድር]](derivative); [[ጥርቅም]] (integral) እና በመጨረሻም [[አዕላፍ ዝርዝር]] (infinite series) ሲሆኑ እነዚህ አራቱ ጽንሰ ሓሳቦች በሁለት ዋና ዋና የጥናት ክፍሎች ይከፈላሉ እነርሱም [[ውድድር|ሥነ ማወዳደር]] (differentiation) እና [[ጥርቅም|ሥነ ማጠራቀም]](integration) ናቸው። == ታሪክ == ካልኩለስ አዲስ የተገኘ የሂሳብ መሳሪያ ቢመስልም የጥንቶቹ ምሁራን ሳይቀር ጭላንጭሉን በማየት ግኝቶቻችቸውን ለታሪክ ትተው አልፈዋል። ከነዚህ ውስጥ የ[[ጥንታዊ ግብጽ]] ጸሃፍት ሳይጠቀሱ አይታለፉም። ለምሳሌ የ[[ሞስኮው ፓፒሪ]] ተብሎ በሚታወቀው ክርስቶስ ከመወለዱ 1820 አመታት በፊት የተጻፈው የግብጻውያን መዝገብ ላይ፣ የ[[ጥረዛ]] ካልኩለስ ጭላንጭልን እናገኛለን። በዚህ የጥንቱ ዘመን ጽሁፍ ላይ ደራሲው የ[[ቁና]] (እራሱ የተቆረጠ [[ሾጣጣ]]ን ) መጠነ [[ይዘት]] እንድናገኝ ጥያቄ ያቀርብና መልሱን በትክክል ያስቀምጣል። ይህን አይነት ጥያቄ በ[[ጥንታዊ ባቢሎናውያን]]ም የተመዘገበ ቢሆንም መልሳቸው ግን ስህተት ነበር። በዚህ ምክንያት የጥንቶቹ ግብጻውያን የካልኩለስ ጀማሪወች ናቸው ማለት ይቻላል ምንም እንኳ መልሱን ያገኙበትን መንገድ ቢደብቁም። [[ስዕል:Moskou-papyrus.jpg|450px|left|thumb|የሞስኮው ፓፒሪ - ከክርስቶስ ልደት1820 ዓመተ ዓለም በፊት የተጻፈው ይህ የ[[ጥንታዊ ግብጽ]]የሂስብ ጥያቄ መዝገብ ሲሆን - እላይ የምናየው በ[[ፓፒሪ]]ው ከተጻፉት 14ኛ ውን ጥያቄ ነው። ስዕሉ ላይ የሚታየውን የ[[ቁና]] ይዘት ሲጠይቅ መልሱን በትክክል አስቀምጧል።]] ከግብጻውያኑ ጻህፍት ብዙ ከፍለ ዘመናት በኋላ የተነሱት የጥንቶቹ ግሪካውያንም ለዚህ ዕውቀት ዘርፍ የተቻላቸውን አበርክተዋል። ግሪኮቹ [[ዩዶክሱስ]] (408 - 355 ዓ.ዓ) እና [[አርኪሜድስ]] (287 - 212 ዓ.ዓ.)<ref>Archimedes, ''Method'', in ''The Works of Archimedes'' ISBN 978-0-521-66160-7</ref> ካልኩለስ-መሰል ዘዴወችን በመጠቀም የተለያዩ ቅርጾችን መጠነ-ስፋትና መጠነ-ይዘት ለማግኘት ችለዋል። ከክርስቶስ ልደት በኋላም የቻይና ተማሪወችም እንደ [[ሊዩ ሂዩ]]፣ [[ዙ ቾንግዚ]] የተባሉት የዩዶክሱስን መንገድ አይነት በመጠቀም ስፋትንና ይዘትን ለማግኘት ችለዋል። ይህ በንዲህ እንዳለ ከአንድ 600 መቶ አመታት በኋላ አረቡ [[ኢብን አል-ሃያታም]]፣ ቻይናው [[ሸን ኮ]]፣ ህንዶቹ [[ባስቃራ]]፣ [[ማዳቫ ሳንጋማግራማ]] ፣ ኢራናዊው [[ሻራፍ አል-ዲናቱስ]] አሁን ለምናውቀው የካልኩለስ ትምህርት አዳዲስ እና ከፍተኛ አስተዋጾ አደረጉ። አንዳንዶቹም ባሁኑ ዘመን ከምንጠቀምባቸው ብዙ ያልተለዩ የ[[ሥነ-ልዩ]]ና [[ሥነ-ውህድ]] እውንታወችን በጥናት ሊያገኙ ቻሉ። {{cite web | publisher=School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland | work=Biography of Madhava | url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Madhava.html | title=Madhava | accessdate=2006-09-13 | archivedate=2006-05-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060514012903/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Madhava.html }} </ref> which are treated in the text ''[[Yuktibhasa]]''.<ref name="scotlnd">{{cite web | publisher=School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland | work=Indian Maths |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Indian_mathematics.html | title=An overview of Indian mathematics | accessdate=2006-07-07 }} </ref><ref name="pdffile3">{{cite web |publisher = Prof.C.G.Ramachandran Nair |work = Government of Kerala — Kerala Call, September 2004 |url = http://www.kerala.gov.in/keralcallsep04/p22-24.pdf |title = Science and technology in free India |accessdate = 2006-07-09 |format = PDF |archivedate = 2006-08-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060821195309/http://www.kerala.gov.in/keralcallsep04/p22-24.pdf }}</ref><ref name="charles">{{cite book | author =Charles Whish | year = 1835 | title = Transactions of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland | publisher= }} </ref> ይሁንና አውሮጳ ውስጥ የካልኩለስን መሰርት ጣለ ተበሎ የሚታወቀው [[ካቫሊየሪ]] (1598-1647 ዓ.ም) በሚባል ጣሊያናዊ ሲሆን የዚህ ሰው ዋና ሃሳብ ምን ነበር መጠነ ይዘትና መጠነ ስፋታቸው ከሁሉ በታች ትንሽ የሆኑ [[ኢምንት]] (infinitesimal) ክፍልፍዮችን በመደመር ያቃፊያቸውን አካል ሙሉ ስፋትና ይዘት እናገኛለን የሚል ነበር። ሆኖም ግን ይህ አስተሳሰብ፣ ምንም እንኳ ትክክል ቢሆንም፣ ብዙ ትኩረት ሳይሰጠው 17ኛው ክፍለ ዘመን ላይ እነ [[ዮሃንስ ዋሊስ]]፣ [[ኢሳቅ ባሮ]] እና [[ጄምስ ግሪጎሪ]] የተሰኙት ተማሪወች የ[[ካቫሊሪን]]ን ሃሳብና የራሳቸውን ሃሳብ በመቀየጥ ክፍተኛ አስተዋጾ አደረጉ። በተለይ የመጨረሻወቹ ሁለቱ የ[[ካልኩለስ ሁለተኛ መሰረታዊ ቴረም]]ን በ1675 በትክክል በማረጋገጥ ታሪክ ሰርተው አልፉ። በዚሁ ዘመን፣ የ[[ኢሳቅ ባሮ]] ተማሪ የነበረው እንግሊዛዊው [[ኢሳቅ ኒውተን]] የ[[ማባዛት ደምብ]]፣ የ[[ሰንሰለት ደምብ]]፣ [[ከፍተኛ ውድድር]]፣ [[የቴይለር ዝርዝር]] እና [[የፍትሃት ፈንክሽን]] የተሰኙትን የካልኩለስ ጽንሰ ሃሳቦችን ለሰው ልጅ አበረከተ። ኒውተን እራሱ ያገኛቼውን የካልኩለስ ዘዴወች በመጠቀም የፈለኮችን ምህዋር፣ የሚሽከረከርን ፈሳሽ ቅርጽ፣ የመሬትን ቅርጽ (ትክክለኛ ድብልብል እንዳልሆነች)፣ በክብ ውስጥ የሚንቀሳቀስ እቃን ባህርይ እና የመሳሰሉትን ድንቅ ነገሮች ያለምንም ስህተት ሊያሳይ እና ሊተነብይ ቻለ። ከኒውተን በተቃራኒ፣ በዚያው ዘመን የነበረው ጀርመናዊው [[ሌብኒትዝ]] ካልኩለስን ከጥራዝ ነጠቅነት በተላቀቀ መልኩ፣ ወጥ በሆነ ስሌት ማነጽ ጀመረ። ሌብኒትዝ በጊዜው ከኒውተን [[ኮረጀ]] ተብሎ ቢከሰስም ባሁኑ ዘመን ግን እራሱን ችሎ የካልኩለስን ህጎች እንዳገኘ ይታመናል። ሌብኒትዝ፣ ከኒውተን በጣም በተሻለ መልኩ የካልኩለስን ህጎችና ደምቦች በጠራ መንገድ ከጻፈው በሁዋላ ከኒውተን ቀድሞ ይህን ጽሁፉን ለህትመት አብቅቷል። በተረፈ የ[[ውድድር]]ና የ[[ጥረዛ]] ምልክቶች ብሎ የፈጠራቸው ፊደላት አዲሱን ትምህርት በማቅለል በኒውተን ከባድ ጽሁፎች ውስጥ ተሸሽገው የነበሩትን ሃሳቦች በቀላሉ ለግንዛቤ እንዲመቹ ሆኑ። የሌብኒትዝ ያጻጻፍ ስልቶች ከቀላልነታቸው የተነሳ እስካሁን የምንጠቀምብቸው ሲሆን በኒውተንና በሌብኒትዝ መካከል የተነሳው «ማን መጀመሪያ ካልኩሊን አገኘ?» ጥል ግን ሁለቱን ሰወች ብቻ ሳይሆን በጊዜው የነበሩትን የእንግሊዝና የጀርመን ሳይንቲስቶችን ያናቆረ ነበር። ከሁለቱ ሰወች በኋላም ካልኩለስ ባለበት አልቆየም፤ እንደውም እያደገና እየተሻሻለ ሄደ እንጂ። በ19ኛው ክፍለ ዘመን ለምሳሌ እነ [[ካውሺ]]፣ [[ራይማን]]፣ [[ወይስትራስ]] የተባሉት ሂሳብ አጥኝወች [[ጥግ]] የተስኘውን አዲስ ጽንሰ-ሃሳብ በመጠቀም ውሽልሽል የነበረውን የካልኩለስ መሰረት በማይነቃነቅ ቋጥኝ ላይ አሳረፉት። በዚሁ ዘመን ካልኩለስ ከነበረበት ጠበብ ያለ እይታ ወደ ከፍተኛ ማጠቃለያወች አመራ። ባሁኑ ዘመን ይህ የዕውቀት ዘርፍ በ[[ሁለተኛ ደረጃ]] ትምህርት ቤቶችና በ[[ዩንቬርስቲ]]ወች ውስጥ እንደ ዋና የትምህርት ክፍል ሆኖ ይሰጣል። === የካልኩለስ መሰረት=== ኒውተን እና ሌብኒትዝ ዋና ዋና የካልኩለስ ሃሳቦችን ቢያገኙም ቅሉ የነዚህን ሃሳቦች መሰረታዊ እውነታ ላይ ብዙ ትኩረት አልሰጡም ነበር። ከነሱ በኋላ የተነሱት ቀማሪወች ይህን መሰረት ለማግኘት በመፈለግ ባደረጉት ትጋት የካልኩለስን እውነተኛ መሆን በሁለት መንገድ አረጋግጠዋል፡ እነዚህ ዘዴወች የ[[ጥግ]] እና የ[[ኢምንት]] ዘዴወች በመባል ይታወቃሉ። ባሁንኑ ዘመን እነዚህን መሰረቶች የሚያጠና የሂሳብ ክፍል [[ሪል አናላይሲስ]] ወይም [[የውኑ ፍትሃት]] ይባላል። == መሪ ሃሳቦች == == [[ጥግ]]ና [[ኢምንት]] == ካልኩለስ የተሰራው ጥቃቅን ብዛትንና ቁጥርን ( [[ብዘት]] (quantity))ን በመጠቀም ነው። በታሪኩም በኩል ብንሄድ የመጀመሪያወቹ የካልኩለስ ዘዴወች [[ኢምንት]] የተባውን ጽንሰ ሃሳብ ይጠቀሙ ነበር። ኢምንት ማለት እንደቁጥር መጠቀም የምንችለው ነገር ግን ትንሽነቱ የትየለሌ የሆነ [[ብዘት]](quantity) ነው። የኢምንት ምልክት ''dx'' ሲሆን ትርጉሙም ከሁሉ ቁጥር በመጠኑ ያነሰ ነገር ግን ከ0 ብቻ የበለጠ ብዘት ማለት ነው። ይህን ኢምንት በማንኛውም ሙሉ ቁጥር ብናበዛው ከትንሽነቱ የተነሳ ውጤቱ ያው ኢምንት ነው የሚሆነው። ከዚህ አንጻር ካልኩለስ ማለት <<እንዴት አድርጌ ይህን ኢምንት መጠቀም እችላለሁ?>> ለሚለው ጥያቄ መልስ የሚሰጥ ነው። ዘዴውን በትክክል ለመረዳት አስቸጋሪ ስለነበር ከነኒውተንና ሌብኒዝ ዘመን ወደ 19ኛው ክፍለ ዘመን ስንሻገር ሂሳብ ተመሪወች ችላ ቢሉትም፣ በ20ኛው ክ/ዘመን በተነሱ አዳዲስ ግኝቶች ምክንያት እንደገና ሊያንሰራራ ችሏል። ከላይ እንደተጻፈው የ[[ኢምንት]] ዘዴ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ሲከስር በ[[ጥግ]] ጥናት ተተካ። ጥጎች አንድ [[ፈንክሽን]] የተወሰነ ግቤት (ግቤቶታ) (input) (ግቤት የውጤት ተቃራኒ ነው) ሲያገኝ የዚያን ግቤት ውጤት ዋጋ ከማግኘት ይልቅ ከግቤቱ በጣም ተጠግተው ያሉ ቁጥሮችን በማስገባት ተቀራራቢ ውጤቱን የምናሰላበት ዘዴ ነው። : :<math>y = \frac{x^2}{x} .</math> ቢሆን ፣ ግቤቱ(ግቤቶታ) 0 ሲሆን ውጤቱ 0/0 ይሆናል ማለት ነው። ዜሮን በዜሮ ስናካፍል ውጤቱ ስንት እንደሆነ ስለማናውቅ ቀጥታ ውጤቱ በርግጥ ስንት እንደሆነ ማወቅ ይቸገርናል። ይህን አጣብቂኝ ችግር ለመፍታት የ[[ጥግ]]ን ዘዴ እንጠቀማለን። {| class="wikitable" |- ! የ 0 ግቤት ጥግ ! የውጤት ጥግ ! ግቤት 0 ሲሆን የY ጥግ ስንት ነው?? |- | 0.1 | 0.1^2/0.1 = 0.1 |... |- | 0.001 | 0.001^2/0.001 = 0.001 | ... |- | 0.0001 | 0.0001^2/0.0001 = 0.0001 | ... |- | 0.00001 | 0.00001^2/0.00001 = 0.00001 | ... |- | 0.0001 | 0.000001^2/0.000001 = 0.000001 | ... |- | 0.00000001 | 0.00000001^2/0.00000001 = 0.00000001 | .... |- | 0.0000000000001 | 0.0000000000001^2/0.0000000000001 = 0.0000000000001 | ... |- | 0.0000000000000000001 | 0.0000000000000000001^2/0.00000000000000000001 = 0.000000000000000000001 |<math>\approx</math> 0 |} ግቤቱ ወደ ዜሮ እየተጠጋ በሄደ ቁጥር ውጤቱም ወደ ዜሮ እየተጠጋ እንደሚሄድ ማስተዋል አይከብድም። በዚህ ምክንያት የ <math>y = \frac{x^2}{x} </math> ጥግ፣ ግቤቱ ወደ0 ሲጠጋ 0/0 ነው ከማለት 0 ነው እንላለን ማለት ነው። ከላይ እንደምናስተውለው [[ጥግ]] የ ኢምንትን አስተሳሰብ አይጠቀመም ይልቁኑ እውነተኛ ቁጥርቾን ነው የሚጠቀመው። የ[[ጥግ]] ዘዴ የካልኩለስን መሰረት በማይናወጥ አለት ላይ ለመጣል በጣም ቀላሉ ዜዴ ሆኖ በመገኘቱ በአሁኑ ጊዜ አብዛኞች መጻህፍት ይህን መንገድ እንደ ካልኩሉስ መሰረት አድርገው ሲጠቀሙበት እናያለን። == የውድድር ካልኩለስ == [[File:Tangent derivative calculusdia.svg|thumb|300px| (''x'', ''f''(''x'')) ላይ ያለውን [[ጨራፊ መስመር]] ያስተውሉ። በዚያች ነጥብ ላይ ያለው የ ''f′''(''x'') [[ውድድር]] ከጨራፊው መስመር [[ኩርባ]] ጋር እኩል ነው]] የውድድር ካልኩለስ የ[[ውድድር]]ን ትርጉም፣ ጸባይ፣ እና ተግባር ያጠናል። ያንድ ፋንክሽንን [[ውድድር]] የምናገኝበት ዘዴ [[መለየት]] (differentiation) ይባላል። አንድ ፈንክሽን ሲስጠን ያንን ፈንክሽን ነጥብ በነጥብ ለውጡን በማስላት ሌላ አዲስ ፈንክሽን እንሰራለን። ይህ የምንሰራው አዲ ስብስብ የ[[ውድድር ፈንክሽን]] ወይም በቀላሉ [[ውድድር]] በመባል ይታወቃል። እንግዲህ ከላይ እንዳየነው እኒህንና መሰል የሂሳብ ሂደቶችን ለማቃለል ሌብኒትዝ አዲስ ምልክቶችን ፈጥሯል። ከነዚህ ውስጥ በጣም ታዋቂ የሆነቸው የ[[ውድድር]] ምልክት <<አፖስትሮፍ>> <big>'''`'''</big> ናት። ስለዚህ የፈንክሽን <big>"f'' </big> ውድድር <big>''f&prime;''</big> ሲሆን ሲነበብም "f ፕራይም " ይባላል ። ለምሳሌ፦ የ <big> ''f''(''x'') = ''x''²</big> ውድድር <big> ''f&prime;''(''x'') = 2''x'' </big> የሄን ይመስላል ማለት ነው። ==== ፍጥነት እንደ ውድድር ==== ያንድ ፈንክሽን ግቤት (input) ጊዜ/ሰዓት ከሆነ፣ '''ለውጡ''' እንግዲህ የዚያን ፈንክሽን ውድድር ከጊዜ አንጻር ይለካል። ለምሳሌ ''f'' የሚባል ፈንክሽን ቢኖርና ሰዓትን ስንመግበው በዚያ ሳአት ላይ አንድ ኳስ የት እንደተቀመጠ አውጥቶ የሚንግረን ቢሆን ፣ የ ''f'' ውድድር እንግዲህ የኳሱ አቀማመጥ በጊዜ ውስጥ እንዴት እንደሚቀያየር ይነገርናል ማለት ነው፣ በሌላ አነጋገር የኳሱን [[ፍጥነት]] እናገኛለን ማለት ነው። ==== ኩርባ እንደ [[ውድድር]] ==== እንደምናውቀው አንድ ቀጠ ያለ መስመር ከነ የ[[ሊኒያር እኩልዮሽ|ሊኒያር እኩልዮሹ]] ''y'' = ''mx'' + ''b'' ቢሰጠን [[ኩርባ]]ው :<math>m= \frac{\mbox{rise}}{\mbox{run}}= {\mbox{change in } y \over \mbox{change in } x} = {\Delta y \over{\Delta x}}.</math> ነው። መስመሩ ቀጥ ያላለ የ[[ተንጋደደ]] ከሆነ ግን የ ''y'' ውድድር ሲካፈል ለ ''x'' ውድድር በየነጥቡ ይቀያየርል (ማለት አንድ ጊዜ ከፍ አንድ ጊዜ ዝቅ ይላል)። በዚህ ጊዜ ኩርባውን በቀላሉ ማግኘት ስለማንችል፣ በየቦታው የተለያየውን ኩርባ ለማግኘት የ[[ውድድር]] መንገድን እንጠቀማለን ማለት ነው። ይህን መንገድ ለመጠቀም ገቢው በጥቃቅን ብዛቅ እየቀያየርን ወጭው እንዴት እንደሚቀየር በማስላት ኩርባውን በየቅጽበቱ ማግኘት ይቻላል። ለምሳሌ <big> ''f" </big> አንድ ፈንክሽን ቢሆን እና አንዲት ቋሚ ግቤት <big> ''a'' </big>ብናበላው እንግዲህ <big>(''a'', ''f''(''a''))</big> የ <big>"f"</big> [[ግራፍ]] ላይ ያለ ነጥብ ሲሆን ''h'' ደግሞ ወደ ዜሮ በጣም የተጠጋ ቁጥር ቢሆን፣ <big> ''a'' + ''h'' ለ ''a'' </big> በጣም የተጠጋ ቁጥርን ነው ማለት ነው። ስለዚህ <big> (''a'' + ''h'', ''f''(''a'' + ''h'')) ከ (''a'', ''f''(''a'')) </big> ጋር የተጠጋጉ ነጥቦች ናቸው። . በነዚህ ነጥቦች መካከል ያለውን ኩርባ ስናሰላ :<math>m = \frac{f(a+h) - f(a)}{(a+h) - a} = \frac{f(a+h) - f(a)}{h}.</math> ይህ ቀመር የ"ውድድር ክፍፍል" ይባላል። በሁለት ነጥቦች መካከል ያለው መሰመር የ''ሴካንት መስመር'' ሲባል ''m'' ደግሞ የሴካንቱ [[ኩርባ]] ናት ወየም የሁለቱ ነጥቦች (''a'', ''f''(''a'')) እና (''a'' + ''h'', ''f''(''a'' + ''h'')) ኩርባ ናት። በዚህ መንገድ በ <big> "a" </big> አጠገብ ሚሆነውን ማወቅ ብንችልም በ<big> ''a'' እና ''a'' + ''h'' </big> መካከል ያለውን ሁኔታ ማወቅ አንችልም ምክንያቱም ተዘሏል። በሌላ አንጻር <big> ''h'' </big> ን ዘሮ በማድረግ "a" ላይ ምን እንደሚሆን ማወቅ እንፈልግ ይሆናል ነገር ግን ይህ በዜሮ ማካፈል ሊኖርብን ነው ነገር ግን በዜሮ ማካፈል በሂሳብ ህግ ክልክል ነው። ይህን አጣብቂኝ ለመፍታት፣ ከላይ እንዳየነው፣ የ[[ጥግ]] ን ጽንሰ ሃሳብ እንጠቀማለን። ማለት <big> ''h'' </big> ወደ ዘሮ ሲጠጋ፣ ኩርባው የሚያሳየው ቋሚ ባህርይ ያ ፈንክሽን በነጥብ <big> ("a"፣"f(a)") </big> ላይ ካለው ቅጽበታዊ ኩርባ ጋር እኩል ነው ማለት ነው። :<math>\lim_{h \to 0}{f(a+h) - f(a)\over{h}}.</math> ከ[[ጂኦሜትሪ]] አንጻር አንድ ፈንክሽን <big> "f" </big> በነጥብ <big>"a" </big> ላይ ያለው [[ውድድር]]፣ በዚያ ነጥብ ላይ ክሚያርፈው የ[[ጨራፊ መስመር]] ኩርባ ጋር እኩል ነው። ለምሳሌ ''f''(''x'') = ''x''² የሚባል ፈንክሽን እንውሰድና ገቢው 3 ሲሆን የሚታየውን <<ውድድር>> በ[[ጥግ]] (limit) መንገድ እናስላ፦ <!-- please do not decrease the size of the pixel or else the animation will not work --> [[File:Sec2tan.gif|thumb|6000px| በአንድ የተንጋደደ መሰመር ላይ ባለ ነጥብ ላይ ያለው ቅጽበታዊ [[ውድድር]] ( ''f&prime;''(''x'')) በዚያ ነጥብ ላይ ካለው የጨራፊው መስመር ኩርባ ጋር እኩል ነው።. ይህ ኩርባ የሚለካው የአቋራጭ (ሴካንት) መስመሮቹን ተራ በተራ ወደ ነጥቡ እየተጠጉ ሲሄዱ የሚያሳዩትን [[ጥግ]] በመመልከት ነው። ለምሳሌ በቀይ የተሳለው ፈንክሽናችን ''f''(''x'') = ''x''³ &minus; ''x'' ቢሆን ጨራፊው መስመራችን በአረንጓዴ የተሳለውና በ(&minus;3/2, &minus;15/8) የሚያልፍ ቢሆን የ[[ኩርባ]] መጠን 23/4 ነው ማለት ነው። ]] :<math>\begin{align}f'(3) &=\lim_{h \to 0}{(3+h)^2 - 9\over{h}} \\ &=\lim_{h \to 0}{9 + 6h + h^2 - 9\over{h}} \\ &=\lim_{h \to 0}{6h + h^2\over{h}} \\ &=\lim_{h \to 0} (6 + h) \\ &= 6. \end{align} </math> እንግዲህ ከዚህ የምንረዳው የፈንክሺኑ ጨራፊ መስመር ኩርባ በነጥብ (3,9) ላይ 6 ነው, ይህም ማለት ፈንክሽኑ ወደላይ የሚያድግበት ፍጥነት ከወደጎን ከሚያድግበት ፍጥነት ጋር ሲነጻጸር 6 ጊዜ እጥፍ ነው። ይህም የሚያሳየው ዳገት መሆኑን ነው። [[ነጌቲቭ]] ቢሆን ኖሮ ቁልቁለት ይሆን ነበር። === የሌብኒዝ ምልክቶች === ሌላው በሌብንኒዝ የተዋወቀውና እስካሁን የሚሰራበት የውድድር መቀመሪያ ምልክት ይህን ይመስላል፦ :<math> \begin{align} y=x^2 \\ \frac{dy}{dx}=2x. \end{align} </math> ምንም እንኳ ምልክቱ ፣ ''dy/dx'' ፣ የማካፈል ቢመስልም እኛ ግን መተርጎም ያለብን የ[[ጥግ]] መፈለጊያ መሆኑን ነው። ሌብኒዝ ዕርግጥ ነው ይህን ምልክት እንደሁለት ኢምንቶች ክፍልፋይ አደርጎ ነበር የወሰደው .... ''dy'' ማለት የ''y'' ኢምንታዊ ውድድር ሲሆን ''dx'' ደግሞ የ ''x'' ኢምንታዊ ውድድር። ''d/dx'' እንደ ኦፕሬተር ሲቆጠር ግቤቱ ፈንክሽን ሲሆን ውጤቱም ፈንክሽን ነው። ቁልጭ አድርገን ስናስቀምጠው ውጤቱ የግቤቱ ፈንክሽን [[ውድድር ፈንክሽን]] ይሆናል ማለት ነው። :<math> \frac{d}{dx}(x^2)=2x. </math> በዚህ ጊዜ ''dx'' ሲነበበ "ከ x አንጻር ያለ ውድድር" ይባላል። == አጠራቃሚካልኩለስ == ''' አጠራቃሚካልኩሊ''' [[ውሱን ጥረዛ]] እና [[ያልተወስነ ጥረዛ]] የተባሉትን ሁለት የውህድ ካልኩለስ ቅርጫፎች ትርጉም፣ ጸባይ፣ እና ተግባር ያጠናል፡፡ [[ያልተወሰነ ጥረዛ]] (indefinite integeral) የ[[ውድድር]] [[ግልባጭ]] ወይም ተቃራኒ [[ኦፕሬሽን]] ነው። ማለት '''''F''''' የ ''' ''f''''' [[ያልተወሰነ ጥርምር]] ነው ካልን '''''f''''' የ '''''F''''' [[ውድድር]] ነው ማለታችን ነው።. ( በሌላ ቋንቃ ትንሹ f ውድድርን ሲያመልከት ...ትልቁ F ጥረዛን ያመለክታል) ሌላው ቅርንጫፍ፣ [[የተወሰነ ጥረዛ]] (definite integral)፣ ፈንክሽንን ይወስድና የተወሰነ ቁጥርን እንደውጤት ይሰጣል። ይህ ውጤጥ በፈንክሽኑና በ[[x-axis]] መካከል ያለውን መጠነስ ስፋት ያክላል። ማለት የ[[ተወሰነ ውህድ]] ባንድ የተንጋደደ መስመር እና በ [[x-axis]] መካከል ተጠልለው ያሉ ህልቁ መሳፍርት ኢምንት አራት ማዕዘኖች ሲደመሩ (ሲጣመሩ) የሚጠጉት ቁጥር ነው ( [[ራይማን ድምር]] ይባላል) ለምሳሌ፡ የአንድ መኪና ፍጥነቱ ይሰጠንና በየጊዜው ከኛ ያለውን ርቀት ለማወቅ እንሞክር :<math>\mathrm{distance} = \mathrm{speed} \cdot \mathrm{time}</math> [[ፍጥነት|ፍጥነቱ]] ቋሚ ከሆነ (ለምሳሌ 10 ሜትር በ ሰከንድ)፣ ርቀቱን ለማግኘት በጊዜ ማባዛት ብቻ ነው ሚያስፈልግ። ለምሳሌ በ5 ሰከንድ ውስጥ 5*10 = 50 ሜትር ሄዷል ማለት ነው። ነገር ግን ፍጥነቱ በአንድ የማይረጋ ተለዋዋጭ ከሆነ ርቀቱን በማባዛት ብቻ ማወቅ አይቻልም ምክንያቱም ቋሚ የምናባዛው ፍጥነት የለም። ይህን ችግር ለመፍታት በአይምሮአችን አምስቷን ሰከንደ ከፋፍለን የብዙ ጥቃቅን ሰኮንዶች ድምር አድርገን ካቀረብን በኋላ በነዚያ ጥቃቅን ጊዜያት ከሚኖሩት ተለዋዋጭ ፍጥነቶች አንድኛውን መርጠን በጊዜው ክፍልፋይ ስናባዛ በዚያች ትንጥ ጊዜ መኪናው ስንት ሜትር''' ገደማ''' እንደተጓዘ እናሰላለን። በያንዳንዷ ጥቃቅን የጊዜ ክፍልፋይ ያገኘናቸውን <<ገደማ ርቀቶች>> ስንደምር ከዋናው ርቀት ጋር በጣም ተቀራራቢ መልስ እናገኛለን። የዚህ ምክንያቱ በጣም ትንጥ የጊዜ ክፍል ከወሰድን ፍጥነቱ እምብዛም ስለማይቀያየር አንዱን ፍጥነት መርጠን ማባዛታችን የምናገኘውን ውጤት ብዙም አይጎዳውም ከሚል ነው። ይህ መንገድ [[ራይማን ድምር]] ሲባል የሚስጠውም ውጤት ከእውነተኛው ውጤት ተቀራራቢ እንጂ እውንተኛውን ውጤት ራሱን አይደለም። ነገር ግን፣ የጊዜ ክፍልፋዩችን ወደ ዜሮ [[ጥግ]] ከወሰድናቸው፣ የድምሩ ውጤት '''ትክክለኛውን መልስ''' ይስጣል። ይህ ክፍልፍዩን ወደዜሮ ጥግ ወስዶ የመደመር ዘዴ [[አጠራቃሚካልኩለስ]] ይባላል። [[ስዕል:Lebesgue and Riemann integration animation.gif|left|thumb|280px| የ[[ተወሰነ ጥረዛ]] ስሌትን ተጠቅመን በ''f''(''x'') ገዳዳ መስመር ስር እና በአድማሳዊው መስመር እንዲሁም በ ''a'' እና ''b'' መካከል ያለውን ክፍት ቦታ መጠነ ስፋት ማግኘት እንችላለን ]] በግራ ባለው ስዕል ላይ ''f(x)'' በየጊዜው ተለዋዋጭ የሆነ የመኪና ፍጥነትን ቢወክል, የጠቆረው ክፍል ''' ''s''''' መጠነ ስፋት በ''a'' ሰከንድና በ ''b'' ሰኮንድ መካከል መኪናው የተጓዘውን ርቀት ይወክላል። ያንን መጠነ ስፋት በጥሩ ለመገመት፣ ቀላሉ ዘዴ በ ''a'' ና በ ''b'' መካከል ያለውን የጠቆረውን ክፍት ቦታ ወደ ጥቃቅን አራት ማዕዘኖች ቀይሮ የነዚያን ስፋት ካገኙ በኋላ በመደመር ለትክክለኛው ስፋት ተቀራራቢ ስፋት ማግኘት ነው። በሌላ ቋንቋ አድማሳዊ መሰመር X'ን ፣ ''Δx'' በተባሉ ጥቃቅን ስፋቶች መጀመሪያ መከፋፈል አለብን። ለያንዷ ትናንሽ ክፍል አንድ የተወሰነ የ ''f''(''x'') ዋጋ ከመረጥን በኋላ ያንን ዋጋ ''h'' እንለዋለን። ከዚያ በ''Δx'' እና በ ቁመቱ ''h'' የሚሰራውን አራት ማዕዘን መጠነ ስፋት ስናሰላ ( ''Δx'' ጊዜ ቢወክል እና በዚያች ጊዜ ውስጥ የሚገኘን አንዱን ፍጥነት ''h'' ቢሆን) በዚያች ቅጽበት ውስጥ የተኬድውን ርቀት እናገኛለን። በየክፍልፍዩ የምናገኘው ''f(x)''=h የዚያ ክፍል አማካይ ቁመት መሆንኑን አንዘንጋ። የነዚህ ሁሉ ጥቃቅን አራት ማዕዘናት ድምር እንግዲ በ ታችኛው አድማሳዊ መስመርና በተንጋደደው ላይኛው መስመር ያለውን መጠነ ስፋት ይጠጋል፣ ይህ ስፋት ደግሞ ከላይ እንዳየነው መኪናው በአጠቃላይ የተጓዘውን ርቀት ይለካል። የክፍልፋዩን ''Δx'' መጠን እያሳነስንና እያሳነስን በሄድን ቁጥር የድምሩ ስፋት ከዋናው ስፋት ጋር እየተቀራረበ እና እየተቀራረበ ይሄዳል። ግን ከመቅረብ አልፎ አንድ አይነት እንዲሆኑ የ ''Δx'' [[ጥግ]] ዜሮ ሲሆን የስፋቱ መጠን [[ጥግ]] ስንት እንደሆነ መቀመር ያሻል።. የአጠራቃሚምልክት <math>\int \,</math>, ሲሆን የተመዘዘ ''S'' ይመስላል፣ ይህ የሆነበት ምክንያት በእንግሊዝኛ S ፊደል "sum" ወይም ድምርን ስለሚወክልን ነው።. ይህን ምልክት ተጠቅመን የ[[ተወሰነ ጥረዛ]]ን ስንጽፍ ይሄን ይመስላል፦ :<math>\int_a^b f(x)\, dx.</math> ሲነበብም << የ ኤፍ-ኦፍ-ኤክስ አጠራቃሚከ ''a'' እስከ ''b'' በ ''x'' አንጻር >> ይሆናል። ከጥግ ካልኩለስ አንጻር የሚከተለው ምልክትን መረዳት የሚገባን :<math>\int_a^b \ldots\, dx</math> [[ኦፕሬተር]] ሲሆን አንድ [[ፈንክሽን]]ን እንደ ግቤት ወስዶ ቁጥርን እንደ ውጤት የሚያወጣ ሲሆን ቁጥሩም መጠነ ስፋትን የሚወክል ነው። ''dx'' ቁጥር አይደለም፣ ''f(x)'' ንም አያባዛም። [[ያልተወሰነ ጥረዛ]] ወይም [[ኢ-ውድድር]] ደግሞ በንዲህ አይነት መንገድ ይጻፋል፦ :<math>\int f(x)\, dx.</math> ፈንክሽኖች በቋሚ ቁጥር ብቻ ከተለያይዩ ያልተወሰነ ጥምራቸው ወይም ኢ-ለውጣቸው አንድ አይነት ነው። በዚህ ምክንያት ያንድ [[ፈንክሽን]] ኢ-ውድድር አንድ ፈንክሽን ሳይሆን በቋሚ ቁጥር የሚለያዩ የፈንክሽን ቤተሰቦች እንጂ። ለምሳሌ የ ''y'' = ''x''² + ''C'', (''C'' ቋሚ ቁጥር ቢሆን)፣ የ Y ውድድር ''y&prime;'' = 2''x'', ነው ...ስለዚህ የዚህ የለውጡ ኢ-ውድድር : :<math>\int 2x\, dx = x^2 + C.</math> ነው። ==የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ == [[የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ]] የሚነግረን [[ውድድር|ሥነ ውድድር]]ና [[ጥረዛ|ሥነ ጥረዛ]] [[ተገልባጭ]] [[ኦፕሬሽን]] እንደሆኑ ነው። በትክክል ለመግለጽ፣ የ[[ኢ-ውድድር]] አስረካቢዎች [[የተወሰነ ጥረዛ]]ን ዋጋ ለማስላት ያስችላል ይላል መሰረታዊ እውነቱ። [[ተወዳዳሪ]]ን ማስላት [[የተወሰነ ጥረዛ]]ን በ[[ጥግ]] ከማስላት በጣም ስለሚቀል፣ ይህ እውነት በርግጥም ካልኩለስን በተግባር ለመጠቀም ጠቃሚ አድርጎታል። እንግዲህ ወደ ይዘቱ ስንመጣ፣ [[የካልኩለስ መሰረታዊ እርግጥ]] የሚለው፡ ''' f''' የተባለ ፈንክሽን ቢሰጠና በ[''a'', ''b''] መካከል [[ያልተቋረጠ]] ቢሆን፣ እንዲሁም የአስረካቢ '''F''' ውድድር '''f''' ቢሆን በ (''a'', ''b'') መካከል :<math>\int_{a}^{b} f(x)\,dx = F(b) - F(a).</math> በተጨማሪ, በ(''a'', ''b'') መካከል ለሚገኝ ለያንዳንዱ '''x''' :<math>\frac{d}{dx}\int_a^x f(t)\, dt = f(x).</math> ይህን እውነታ የተገነዘቡትና ለጽሁፍ ያበቁ [[ኢሳቅ ኒውተን]] እና [[ሌብኒትዝ]] ሲሆኑ፣ ከነዚህ እውነታ መገኘት በኋላ ነበር የካልኩለስ እድገት በጅጉ ፈጣን የሆነው። ይህ መሰረታዊ እውንታ የተወሰኑ ጥመረቶችን ያለምን የ[[ጥግ]] ፍለጋ፣ በ[[አልጀብራ]] ብቻ ለማስላት አስችሏል። በዚህ ምክንያት ድሮ መጠነ-ስፋታቸውን ለማግኘት አስቸጋሪ የነበሩ የአስረካቢ ግራፎች፣ በ[[ጥግ]] ሂሳብ አንዳንዶቹ መልሳቸው ቢገኛም ይህ መንገድ አሰልቺና እልህ አስጨራሽ ሲሆን፣ እነ ኒውተን ያገኙት የካልኩለስ መሰረታዊ እውነታ ግን በቀላሉ የአስረካቢዎቹን [[ተወዳዳሪ]] በማግኘት፣ ስፋታቸውን ለማንሰላሰል አስችሏል። === የካልኩሊ ጥቅም === ባሁኑ ዘመን ካልኩለስን የማይጠቀም የዕውቀትም ሆነ የቴክኖሎጂ ዘርፍ የለም። ግን ዋና ዋና የካልኩለስ ጥቅም ናቸው ተብሎ የሚነገሩት እነዚህ ናቸው፦ # [[ቅጽበታዊ ፍጥነት]] ለመለካት # [[ፍጥንጥነት]]ን ለመልካት # የ[[መስመር]]ን [[ኩርባ]] ለመለካት # የ[[ገዳዳ መስመር]]ን ርዝመት ለመልካት # በተንጋደደ መስመር ስር ያለን [[መጠነ ስፋት]] ለመለካት # [[መጠነ ይዘት]]ን ለመለካት # [[የክብደት መካከል]]ን ለመለካት # [[ስራ]][[ሃይል]][[ግፊት]]ን ለማንሰላሰል # [[የፎሪየር ድርድር]]፣ [[የሃይል ድርደር]]፣ የ[[ላፕላስ ውድድር]] ና # የመንኮራኩርን የጉዞ ምህዋር ለመተንበይና ወዘተረፈ..... ያገልገላል። በ[[ፍልስፍና]]ው ዘርፍ ሳይቀር ስለ [[ኅዋ]]፣ [[ጊዜ]]፣ [[ሥነ እንቅስቃሴ]] በጠነከረ መልኩ ለመፈላስፈ ይረዳል። ==ማጣቀሻዎች== <references/> ==የውጭ መያያዣዎች== ===ኢንተርኔት ላይ ያሉ የእንግሊዝኛ መፃህፍት=== * Crowell, B. (2003). "''Calculus''" Light and Matter, Fullerton. Retrieved 6 May 2007 from [http://www.lightandmatter.com/calc/calc.pdf http://www.lightandmatter.com/calc/calc.pdf] * Garrett, P. (2006). "''Notes on first year calculus''" University of Minnesota. Retrieved 6 May 2007 from [http://www.math.umn.edu/~garrett/calculus/first_year/notes.pdf <nowiki>http://www.math.umn.edu/~garrett/calculus/first_year/notes.pdf</nowiki>] * Faraz, H. (2006). "''Understanding Calculus''" Retrieved 6 May 2007 from Understanding Calculus, URL [http://www.understandingcalculus.com/ http://www.understandingcalculus.com/] (HTML only) * Keisler, H. J. (2000). "''Elementary Calculus: An Approach Using Infinitesimals''" Retrieved 6 May 2007 from [http://www.math.wisc.edu/~keisler/keislercalc1.pdf <nowiki>http://www.math.wisc.edu/~keisler/keislercalc1.pdf</nowiki>] * Mauch, S. (2004). "''Sean's Applied Math Book''" California Institute of Technology. Retrieved 6 May 2007 from [http://www.cacr.caltech.edu/~sean/applied_math.pdf <nowiki>http://www.cacr.caltech.edu/~sean/applied_math.pdf</nowiki>] {{Wayback|url=http://www.cacr.caltech.edu/~sean/applied_math.pdf |date=20070614183657 }} * Sloughter, Dan (2000). "''Difference Equations to Differential Equations: An introduction to calculus''". Retrieved 17 March 2009 from [http://synechism.org/drupal/de2de/ http://synechism.org/drupal/de2de/] * Stroyan, K.D. (2004). "''A brief introduction to infinitesimal calculus''" University of Iowa. Retrieved 6 May 2007 from [http://www.math.uiowa.edu/~stroyan/InfsmlCalculus/InfsmlCalc.htm http://www.math.uiowa.edu/~stroyan/InfsmlCalculus/InfsmlCalc.htm] (HTML only) * Strang, G. (1991). "''Calculus''" Massachusetts Institute of Technology. Retrieved 6 May 2007 from [http://ocw.mit.edu/ans7870/resources/Strang/strangtext.htm http://ocw.mit.edu/ans7870/resources/Strang/strangtext.htm] {{Wayback|url=http://ocw.mit.edu/ans7870/resources/Strang/strangtext.htm |date=20100225114644 }} * Smith, William V. (2001). "''The Calculus''" Retrieved 4 July 2008 [http://www.math.byu.edu/~smithw/Calculus/] {{Wayback|url=http://www.math.byu.edu/~smithw/Calculus/ |date=20171030191502 }} (HTML only). === ኢንተርኔት ድረ ገጾች === * [http://djm.cc/library/Calculus_Made_Easy_Thompson.pdf Calculus Made Easy (1914) by Silvanus P. Thompson] Full text in PDF * [http://www.calculus.org Calculus.org: The Calculus page] at University of California, Davis &mdash; contains resources and links to other sites *[http://cow.math.temple.edu/ COW: Calculus on the Web] {{Wayback|url=http://cow.math.temple.edu/ |date=20110408235250 }} at Temple University - contains resources ranging from pre-calculus and associated algebra *[http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Calculus%20and%20Analysis%20Earliest%20Uses.htm Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics: Calculus & Analysis] *[http://integrals.wolfram.com/ Online Integrator (WebMathematica)] from Wolfram Research *[http://www.ericdigests.org/pre-9217/calculus.htm The Role of Calculus in College Mathematics] {{Wayback|url=http://www.ericdigests.org/pre-9217/calculus.htm |date=20210726234750 }} from ERICDigests.org *[http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Mathematics/index.htm OpenCourseWare Calculus] {{Wayback|url=http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Mathematics/index.htm |date=20100505005607 }} from the [[Massachusetts Institute of Technology]] * [http://eom.springer.de/I/i050950.htm Infinitesimal Calculus] &mdash; an article on its historical development, in Encyclopaedia of Mathematics, Michiel Hazewinkel ed. . *[http://ocw.nd.edu/mathematics/elements-of-calculus-i Elements of Calculus I] {{Wayback|url=http://ocw.nd.edu/mathematics/elements-of-calculus-i |date=20100611020526 }} and [http://ocw.nd.edu/mathematics/calculus-ii-for-business Calculus II for Business] {{Wayback|url=http://ocw.nd.edu/mathematics/calculus-ii-for-business |date=20100610234305 }}, [[OpenCourseWare]] from the [[University of Notre Dame]] with activities, exams and interactive applets. *[http://math.mit.edu/~djk/calculus_beginners/ Calculus for Beginners and Artists] by Daniel Kleitman, MIT *[http://www.math.ucdavis.edu/~kouba/ProblemsList.html Calculus Problems and Solutions] by D. A. Kouba *[http://calculus.solved-problems.com/ Solved problems in calculus] {{Wayback|url=http://calculus.solved-problems.com/ |date=20120220035137 }} [[መደብ:ካልኩለስ|*]] 6k6d23oilviugamowyfgsvqq1kme1xs 0 16095 394957 343395 2026-09-06T00:27:31Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394957 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Garlic.jpg|230px|thumb|ነጭ ሽንኩርት]] '''ነጭ ሽንኩርት''' (''Allium sativum'') የ[[ሽንኩርት]] ዘመድ ሲሆን ለምግብም ሆነ ለመድኅኒት በሰፊ የሚጠቀም ዕፅ አይነት ነው። በጣም ጠንካራ ጣዕም አለው። አስተዳደጉ በጣም ቀላል ነው፤ በ[[እፃዊ ተዋልዶ]] ይበዛል። የሚተከለው የአኮራቹ ክፍሎች እራሳቸው እንጂ ዘር አያሰፈልግም። በብዙዎች አገራት፣ የአኮራቹ ክፍሎች በ[[መፀው]] ወራት (ከ[[በረድ ወቅት]] አስቀድሞ) በ[[ላይ አፈር]] ውስጥ ተቀብረው በሙቀት ጊዜ ይታረሳል። በ[[ውርጭ]] እንዳይበላሽ ቢያንስ በ፫ ኢንች ጥልቀት ይቀበራል። እንግዲህ ከተቀበረው በኋላ በስምንት ወር ያህል ይመረታል። እያንዳንዱ ክፍል በመሬት ውስጥ አዲስ አኮራች እንደ ፈጠረ ይሆናል። ነጭ ሽንኩርት ለማሳደግና ለማብዛት ለሕፃን ቢሆንም እጅግ ቀላል በመሆኑ፣ ምናልባት የሰው ልጅ ከሁሉ በፊት ያስለመደው ተክል ዝርያ ሊሆን ይችላል፤ እንዲሁም የ[[ምጣኔ ሀብት]] መጀመርያ መሠረት ሊባል ይቻላል። በ[[ጥንታዊ ግብጽ]] ሠራተኞች ከፈርዖን መንግሥት የነጭ ሽንኩርት፣ ሌላ ሽንኩርት ወዘተ. መቁነን በየቀኑ ይቀበል ነበር። ይህም ለምግብ፣ እንዲሁም አንድላይ ለ[[ገንዘብ]]ና ለዘር (ለማትረፍ) ያገልግል ነበር። ለመንግሥት የተመለሰውም [[ግብር]] (በሽንኩርት ወዘተ. ተከፍሎ) ለደህንነት በ[[ፒራሚድ]] መዝገቦች ውስጥ ይከማች ነበር። ከጥንት ጀምሮ ለጤንነት እጅግ መልካም መሆኑ ታውቋል። ለ[[ጉንፋን]]ና ለብዙ ሌላ አይነት ሕመም በማከም ይስማማል። በተለይ [[የደም ጋን]]ን ከዝቃጭ መጥራት ስለሚችል፣ ለ[[ልብ]] ጤናማ ሆኖ ይቆጠራል። በብዙ አገራት ለረጅም ዘመን በቆየ እምነት፣ ነጭ ሽንኩርት ክፉውን ያሳድዳል። አኮራቹም ለ[[ወባ]] ወይም ለሆድ ቁርጠት መበላቱ በ[[ደብረ ሊባኖስ]] ዙሪያ ጥናት ተዘገበ። እንዲሁም ለሆድ ቁርጠት ከ[[ፌጦ]] ጋር ሊበላ ይችላል፣ ወይም ከ[[ጤና አዳም]] ፍሬና ቅጠል፣ [[ጠጅ ሳር]] ሥርና [[ኣጣጥ]] ቅጠል ጋር ሊበላ ይችላል።።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ፍቼ]] [[ኦሮሚያ]] በተመሳሳይ ጥናት፣ ነጭ ሽንኩርት በ[[ማር]]ና በ[[በርበሬ]] ለወባ ወይም ለትል ይበላል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> በ[[ዘጌ]] [[ጣና]] በተመሳሳይ ጥናት፣ ነጭ ሽንኩርት ለ«[[ዓይነ ማዝ]]» ይቀባል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} <gallery> ስዕል:Young_stems_of_garlic.jpg |ነጭ ሽንኩርት - አዲስ ቡቃያ ስዕል:Allium sativum 003.JPG |የበሰለው ነጭ ሽንኩርት ምርጥ ስዕል:Tacuinum sanitatis-garlic.jpg |ስብሉን መምረጥ - ከድሮ መጽሐፍ ስዕል:Garlic Press and Garlic.jpg |ነጭ ሽንኩርት በመሳሪያ ሲጨመቅ ስዕል:Garlic by Matthew Bisanz.JPG |የተላጨ ነጭ ሽንኩርት </gallery> [[መደብ:አበሳሰል]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] [[መደብ:ወባ]] 62qsrn1pppaxs7u6dvph0bvif9vl1pc 0 22590 394944 340474 2026-09-06T00:08:45Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394944 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Guizotia scabra (24726156623).jpg|300px|thumb|መጭ]] '''መጭ''' (''Guizotia scabra'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == በ[[ፍቼ]] ወረዳ በተደረገ ጥናት ዘንድ፣ የአበባው ጭማቂ በውሃ ለ[[ዓይን]] ልክፈት ያከማል። የቅጠሉም ጭማቂ በውሃ ለከብት አፋዊ ቀልዋጣ ያከማል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] j8lethykyxsn1o40688vs00qs8opmkz 0 22598 394945 379323 2026-09-06T00:12:01Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394945 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Leonotis dysophylla (8667158793).jpg|300px|thumb|ራስ ክምር]] '''ራስ ክምር''' (''Leonotis ocymifola'') ወይም '''ፈረስ-ዘንግ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == «የፈረስ ዘንግ» በአንዳንድ ምንጭ ለሌላ ዝርያ Diplolophuium africanum ያጠቁማል። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የሥሩ ውጥ መራራና መርዛም ነው። የተክሉ ውጥ ለሴት ወር ብዛት እንደ ተጠቀመ ተዘግቧል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የራስ ክምር ቅጠል ውጥ ደግሞ ለራስ ምታት ወይም ለሆድ ቁርጠት መጠጣት ተዘግቧል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> እንዲሁም ጭማቂው ለ[[ወስፋት]]ና ለ[[ትኩሳት]] መጠጣት ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ትኩሳት]] 2lupmakrznb69hztdwrzx8ia86smupm 0 22606 394946 371418 2026-09-06T00:13:03Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394946 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Justicia adhatoda 1.jpg|300px|thumb|ሰንሰል]] '''ሰንሰል''' (''Justicia adhatoda'') ወይም '''ስሚዛ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በኢትዮጵያ በመንደሮች፣ በከተሞችም በቆሻሻ ቦታዎች፣ ወይም እንደ ተክል አጥር ይታደጋል። ቶሎ በቃይ፣ ደጋ ይመርጣል። ==የተክሉ ጥቅም == በኢትዮጵያ፣ ሙሉ ተክሉ ለ[[ቁርባ]] ሕክምና ይጠቀማል። እንዲሁም ለሚያስቀምጥ መድኃኒት ይጠቀማል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በ[[ዘጌ]] ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የሰንሰል ቅጠል ጭማቂ ለቁርባ ወይም ለ[[ወፍ በሽታ]] ይጠጣል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> በ[[ፍቼ]] ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የሰንሰልና የ[[አኻያ]] ቅጠል ጭማቂ ለሰዎችም ሆነ ለእንስሶች [[ውሻ በሽታ]] ይሰጣል። የሰንሰል፣ የ[[እምቧጮ]]ና የ[[ግራዋ]] ቅጠል ጭማቂ ለ[[ሆድ ቁርጠት]] ወይም ለ[[ወባ]] ይሰጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ወባ]] adhhasowdyqs3aub5nvlcpiu38bp9cf 0 22613 394948 340505 2026-09-06T00:15:33Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394948 wikitext text/x-wiki '''ስንደዶ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == ለቆዳ አለርጂ (እንደ ሽፍታ) ለማከም የስንደዶ አገዳ ይኘካልና ይቀባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] bdasybme0wi0vibr6zpi0a30q1efk1t 0 22628 394949 340535 2026-09-06T00:16:46Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394949 wikitext text/x-wiki '''ቀበሪቾ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የሥሩ ውጥ (መረቅ) ለመሳል ይጠጣል። የሥሩ ጢስ መተንፈስ ለራስ ምታት ወይም ለ[[ትኩሳት]] ያከማል። የቅጠልና የአገዳውም ጢስ ለትኩሳት ይናፈሳል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref><ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ትኩሳት]] fxnqme9u45o2u0r8drpwvmmu4l5acx2 0 22629 394950 371421 2026-09-06T00:16:56Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394950 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Pterolobium stellatum, Flora of Tanzania 2491 Nevit.jpg|300px|thumb|ቀንጠፋ]] '''ቀንጠፋ''' ወይም '''ቆንጥር''' (Pterolobium stellatum) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ሌላ ዝርያ፣ የ[[ግራር]] ዛፍ አይነት ''Acacia brevispica'' ደግሞ «ቀንጠፋ» ተብሏል። ሁለቱም በ[[አተር አስተኔ]] ወይም «አባዝርት» አስተኔ ናቸው። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በምሥራቅ አፍሪካና በ[[የመን (አገር)|የመን]] ይገኛል። በድንጋያማ ዳገት፣ በወንዝ ደለል፣ በጫካ ዳርቻ ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ለቊጥቋጦ-ኣጥር ይስማማል። ቡቃያዎቹም ለከብት መኖ ይሰበሰባሉ። በኢትዮጵያ፣ የተደቀቀው ልጥ ጭማቂ በቆዳ ፋቂ ለማቀላት ተጠቅሟል።<ref>Jansen, P.C.M. & Cardon, D. (2005). Dyes and Tannins. Plant resources of tropical Africa. 3. Prota. pp. 134–135.</ref> ቅጠሎቹም ሲደቀቁ ጨለማ-ቀይ ቀለም ይሠራል። ትኩስ ቅጠሎቹ ለመድሃኒት ይኘካል፣ ለምሳሌ [[የሳምባ ነቀርሳ]]ን ወይም ተመሳሳይ የመተንፈስ ችግሮችን ለማከም።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የቀንጠፋው ፍሬ ለማስታወክ እንደሚጠቀም ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] 2glybi5lyj888rtb05q5md9nbvnlccb 0 22635 394952 371424 2026-09-06T00:17:09Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394952 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Myrsine africana.jpg|300px|thumb|ቀጨሞ]] '''ቀጨሞ''' (''Myrsine africana'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == አነስተኛ ዛፍ፣ እስከ 3 ሜትር ይረዝማል፣ ሐምራዊ ፍሬው እንደ [[ዘንጋዳ]] ዘር ትንሽ ነው። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ቀጨሞ ብዙ ጊዜ በደጋ ጫካ ዳር አካባቢ ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ፍሬዎቹ ትልን ለማስወጣት ይጠቀማል። እንዲሁም [[አንበሳ]] ትልን ለማስወጣት እንደሚበላው ይታመናል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ደረቅ የቀጨሞ ፍሬ በ[[ቀረጥ ዛፍ]] ቅጠል ዱቄት ለ[[ነቀርሳ]] መጠቀሙ ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] gr5hbmpbyxwnpxb05uklva7nxl1s0b1 0 22636 394981 371240 2026-09-06T01:17:16Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394981 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Opuntia ficus-indica (Indian Fig) at Secunderabad, AP W IMG 6674.jpg|300px|thumb|ቁልቋል]] '''የአሸዋ ቁልቋል''' (''Opuntia ficus-indica'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == Euphorbia abyssinica (ሌላ ዝርያ) ደግሞ «[[ቁልቋል]]» ይባላል። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ይህ ቁልቋል የትም ቢገኝም መነሻው ከ[[መካከለኛ አሜሪካ]] ነበር። ==የተክሉ ጥቅም == ፍሬው እንደ [[ሃብሃብ]] ስለሚጣፈት ይወደዳል። ከመጠን በላይ ቢመገብ ግን የሆድ ድርቀት ያደርጋል። ስለዚህ በጣም የወደዱት ሰዎች ከብዙ [[ሻይ]] ጋር ይበሉታል። በ[[ሕንድ]] አገር ይህን ቁልቋል መብላት ለ[[አስማ]] (መተንፈስ ሁከት) እንደሚረዳ ተብሏል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በ[[ፍቼ]] በአንድ ጥናት እንደ ተዘገበ፣ ፍሬውም (1-4) ለራስ ምታት ይበላል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:አትክልት]] n8yhyapdd1godl7dac7j7mcj5qbsezz 0 22653 394954 378743 2026-09-06T00:19:29Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394954 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Shyamaa Tulasi 0001.jpg|thumb|በሶብላ]] '''በሶብላ''' (''Ocimum tenuiflorum'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የቅጠሉ ጭማቂ ለራስ ምታት ወይም ለ[[ወባ]] ተሰጥቷል፤ ቅጠሉም ለሆድ ቁርጠት ይኘካል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:አትክልት]] [[መደብ:ወባ]] 0q3qzf91dhn1vgy0ovfu09r9i2nwb9y 0 22668 394955 376612 2026-09-06T00:21:46Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394955 wikitext text/x-wiki '''ብሳና''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ዛፉ ባብዛኛው ከ7 እስከ 15 ሜትር ይደርሳል። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በኢትዮጵያ በጣም ተራ ነው። ==የተክሉ ጥቅም == ፍሬዎቹና የሥሮቹ መረቅ ለአባለዘር በሽቶች ተጠቅመዋል። የተደቀቀው ልጥ ከ[[ኮሶ]] ወይም [[መተሬ]] ጋር ተቅላቅሎ ትልን ያስወጣል። ዘሮቹና ሙጫዎቹ መርዛም ናቸው፣ ለአሣ መርዝ ይጠቀማሉ። የቅጠሎቹ ውጥ ለአናት እከክ ይጠቀማል። ለ[[ወፍ በሽታ]]፦ የብሳና ቡቃያ ቅጠል መረቅ ከ[[ሰንሰል]] ጋር ተቀላቅሎ፣ ቁንዶ በርበሬና ቅቤ ይጨምር ለ፫ ቀን በዳቦ ይበላል፤ በርካታ ወተትም ይጠጣል እንጂ ሥጋ ወይም ዘይታም ምግቦች መተው አለበት።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ከልዩ ልዩ ቦታዎች ባህላዊ መድሃኒት ውስጥ፣ የብሳና ላፒስ እንደ ቅባት ለ[[ችፌ]]፣ [[ቋቁቻ]] ወይም [[ጭርት]] ያከማል። እንዲሁም የብሳና ዛፍ ልጥ ዱቄት ለቁስሎች ይለጠፋል። የአገዳው ልጥ ዱቄት በወተት ለ[[ልብ ድካም]] ይጠጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የብሳና፣ የ[[ጨጎጊት]]ና የ[[ክትክታ]] ቅጠላቅጠል ተደቅቀው እንደ ለጥፍ ደግሞ ለቁስል ይለጠፋል። ለ[[ትኩሳት]] («ምች»)፣ የብሳና ቅጠልና የ[[ቀበሪቾ]] ሥር እንደ ጢስ ይናፈሳል። የብሳና ቅጠል ከተለያዩ ሌሎች አይነት ቅጠሎች ጋር በውሃ ተፈልቶ እንፋሎቱ ለ«ምች» ይናፈሳል፦ ለምሳሌ [[ነጭ ባሕር ዛፍ]]፣ [[ዳማ ከሴ]]፣ [[ዋንዛ]]፣ [[ጥንጁት]] ቅጠል፣ [[ፌጦ]] ዘር። ለ[[ውሻ በሽታ]]፦ የብሳና ልጥ፣ የ[[እምቧይ]]፣ [[የገበር እምቧይ]]ና የ[[ግንዶሽ]] ሥር፣ የ[[ጽድ]] ቅጠልና የ[[ጤፍ]] ዘር፣ አንድላይ ተጋግሮ ተድቅቆ በውሃ ይጠጣ። እንዲሁም ለእንስሳ ውሻ በሽታ፣ በትንሽ ጤፍ [[እንጀራ]] ይበላ።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ዘጌ]] ልሳነ ምድር ጥናት እንደ ተዘገበ፣ ለ[[ቁርባ]] ማከም የብሳና ቅጠል ወደ ወጥ ይጨመራል። የቅጠሉም ዱቄት ለ[[ተቅማጥ]] ይጠጣል፣ ለወፍ በሽታ ደግሞ ለ፯ ቀን ይጠጣል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> ==የውጭ መያያዣ== *[http://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Croton+macrostachyus ተጨማሪ መረጃ ስለ ብሳና] {{Wayback|url=http://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Croton+macrostachyus |date=20170119164039 }} {{en}} {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] [[መደብ:ዕከክ]] [[መደብ:ትኩሳት]] [[መደብ:ተቅማጥ]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] qhprdjbtooflmc9pgze9mgm7pzshn9u 0 22670 394956 371439 2026-09-06T00:22:26Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394956 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Linum usitatissimum capsules, vlas zaadbollen.jpg|300px|thumb|ተልባ]] '''ተልባ''' (''Linum usitatissimum'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። == የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር == በኢትዮጵያ ወይም በየትም አገር ተልባ ስለ ዘሩ ይታረሳል። == የተክሉ ጥቅም == ባጠቃላይ የሚያለዝብ የሚያስቀምጥ መጠጥ ሆኖ ይጠቀማል። ከሁዳዴ ጾም በኋላ ለፋሲካ ድግስ ለማዘጋጀት የሚያለዝብ ተልባ መጠጥ ይጠጣል። መጠጡም ለመስራት፣ ዘሮቹ ትንሽ ይጠበሱና ይፈጩ። የቀቀለ ዘሩ መዳን ለማፋጠን በቁስል ላይ ይደረጋል። ይህ ዘዴ ደግሞ ጥይት ከቁስል ለማውጣት እንደሚረዳ ተጽፏል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የ[[ተልባ ወጥ]] ይሠራል። ከዘሩ ምግብ በላይ ስለ ዘይቱ እና ስለ ጭረቱ ([[ተልባ እግር]]) ይታረሳል። ተልባን መብላት [[ኮሌስትሮል]]ን ከ[[ደም]] ለማጥራት፣ የደም ግፊትንም ለማሳነስ እንደሚችል በዘመናዊ ሳይንስ ታውቋል። የደረቀ ተልባ ዘር መረቅ በስኳር ለ[[ትቅማጥ]] መስጠቱ ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:አትክልት]] [[መደብ:ተቅማጥ]] 5w65evn9ckhovkq0ed2v5c7wb8w7dym 0 22687 394959 340455 2026-09-06T00:35:21Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394959 wikitext text/x-wiki '''ኣመራሮ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == በ[[ፍቼ]] ወረዳ በተደረገ ጥናት ዘንድ፣ ቅጠሉ ተደቅቆ [[ቢንቢ]]ን ለመከልከል በቆዳ ላይ ይቀባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] ojmez0ofp6c1b3ckklm2ehoecg3yopm 0 22692 394960 340446 2026-09-06T00:35:23Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394960 wikitext text/x-wiki '''ኣረንቾ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የአረንቾ ቅጠል ጭማቂ በውሃ ለ[[ችፌ]] (አባለዘር) መጠቀሙ በ[[ፍቼ]] በተደረገ ጥናት ተዘገበ።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] 9vlij7b1v9ds8ng4vbshsdem2g5uy58 0 22694 394961 371468 2026-09-06T00:35:27Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394961 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Artemisia afra 07102003 Afrique du sud 3.jpg|300px|thumb|አሪቲ]] '''ኣሪቲ''' (''Artemisia afra'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == በጣም የሚሸተት ቊጥቋጣም ዕጽ ነው። አንዳንዴ «[[ጭቁኝ]]» ቢባልም ያው በውነት የተዛመደ ዝርያ A. abyssinica ነው። == አስተዳደግ == በሚያብባው ጊዜ ይመረታል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በ[[ደጋ]] ይገኛል፣ በእርጥብ ጉድጓድና በሜዳ ምንጊዜም ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == አሪቲ የሆድ ቁርጠት ለማስታገሥ ይጠቀማል። የተደቀቁ ቅጠሎች ከውኃ ወይም ከ[[ማር]] ጋራ ተቀላቅለው በአፍ ይሰጣል። አስደሳች መዓዛ ስላለው እቃ ለማጽዳት ይጠቀማል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የA. afra ቅጠል እና [[ነጭ ሽንኩርት]] ለ[[ወባ]] መጠቀሙ በ[[ፍቼ]] ወረዳ ተዘገበ።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:አትክልት]] [[መደብ:ወባ]] በግእዝ እፀ ቴማን ይሰኛል 4hh688ptb50w9kj82da0yhww7tw9rkr 0 22698 394962 371471 2026-09-06T00:54:08Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394962 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Rotheca myricoides BotGardBln1105Inflorescence.JPG|300px|thumb|አበቃ]] '''ኣበቃ''' ወይም '''ምስርች''' (''Rotheca myricoides'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። == የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ብዙ ጊዘ ከአንድ ሜትር በላይ ይደርሳል፣ ሰማያዊ፣ ወይን ጠጅ ወይም ነጭ አበቦች አሉት። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር == በቆዩ መኖርያ ቤቶችና በተፈጁ ኮረብቶች በጣም ተራ ነው። በመጀመርያ ከ[[አፍሪካ]] ሲሆን በሌላ አገር እንደ አበባ ይታደጋል። ==የተክሉ ጥቅም == ሥሮቹን በማፍላት የተሠራው መረቅ መርዝን የሚሽር መድኃኒት በመሆን ይጠጣል። እንዲሁም ተክሉ ትልን ለመግደል፣ በከብትም ለሚያስቀምጥ መድኃኒት ተጠቅሞዋል። የተክሉ መረቅ ደግሞ ለቁስል ፋሻ ይጠቀማል። ከ[[ብሳና]] ቡቃያና ከ[[እምቧይ]] ሥር ጋራ ተቀላቅሎ፣ የሆድ ድርቀት ለማከም በአፍ ይወሰዳል። ቅቤም ለለጥፉ ይጨመራል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በ[[ደብረ ሊባኖስ]] ዙሪያ እንደ ተዘገበ፣ «[[አልማዝ ባለጭራ]] የሚባል ልክፈት ለማከም የምስርች ቅጠል ተድቅቆ በውሃ ይለጠፋል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ፍቼ]] ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ የምስርች ሥር ጭማቂ በውሃ ለማስታወክ ይጠጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] iihnh79ghmxl3yferzqjqwum503xplw 0 22708 394963 371493 2026-09-06T00:54:12Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394963 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Eleusine indica Habitus BotGardBln0906.JPG|300px|thumb|አክርማ]] '''ኣክርማ''' (Eleusine) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ የ[[ሣር]] ወገን ነው። [[ዳጉሳ]] (E. coracana) በዚሁ ወገን አለ። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የአክርማ አበባና ዘር ተድቅቆ በለጥፍ ለ[[እፉኝት]] ነከስ ይለጠፋል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 2007 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ፍቼ]] ኦሮሚያ በተደረገ ባህል ጥናት ዘንድ፣ [[ጆሮ ደግፍ]] ለተባለው በሽታ ለማከም፣ የአክርማ ጭማቂ ጠብታ በ[[ጆሮ]] ውስጥ ይገባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2013 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] 5yqewiltzf3d5woqwq6p1lf56pcwjq9 0 22717 394964 340445 2026-09-06T00:54:16Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394964 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Carissa ovata fruit.jpg|300px|thumb|አጋም]] '''ኣጋም''' (''Carissa ovata'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == እስከ ፫ ሜትር ሊደርስ የሚችል ቊጥቋጥ ነው። == አስተዳደግ == በፍጥነት ይስፋፋል። በ[[አውስትራልያ]] እንደ አረም ሊቆጠር ይችላል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በአፍሪካ፣ እስያና አውስትራልስያ ገሞጂ ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ትንሽ ፍሬው በሙሉ ጥቁር፣ የበሠለና ጣፋጭ ሲሆን ሊበላ ይችላል። ያልበሠለ (አረንጓዴው) ፍሬ፣ ወይም የተክሉ ፈሳሾች፣ መርዛም ናቸው። በ[[ፍቼ]] ወረዳ በተዘገበ ጥናት፣ የአጋም ቡቃያ ለ[[እባብ]] ነከስ ይኘካል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> እንዲሁም በ[[ደብረ ሊባኖስ]] ዙሪያ በተዘገበ ሌላ ጥናት፣ የአጋም ሥር መኘካትና ጭማቂው ለ[[እባብ]] ነከስ በአፍ ይሰጣል። የአጋም ሥር፣ የ[[ጌሾ]] ሥርና የ[[ጫት]] ቅጠል አንድላይ ደግሞ ለእባብ ነከስ ይኘካል። [[ወባ]]ንም ለማከም፣ የአጋም ሥር፣ የ[[ጉመሮ]] ሥር፣ የ[[መናሄ]] ሥር፣ የ[[ጊዜዋ]] ሥር፣ የዱርሽት (ዱባ ሓረግ) ቅጠልና አገዶች፣ ተድቅቀው በጢስ ይናፈሳሉ።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ኬንያ]] በሚኖር [[ማሳይ]] ብሔር መሃል፣ ተክሉ (ያልተወሰነ ክፍል) ለጡንቻና ለአንጓ ሕመም ይጠቀማል።<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1475560/ የኬንያ መሳይ ብሔር ባሕላዊ መድሃኒት]</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ወባ]] faoc23yxp0gzzzbu5cxhj101fsc6374 0 22720 394965 346429 2026-09-06T00:54:17Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394965 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Gymnosporia senegalensis00.jpg|500px|thumb|ገራም አጣጥ]] '''ኣጣጥ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == በቅርቡ ጊዘ የዚህ ወገን ሳይሳዊ ስም ከMaytenus ወደ Gymnosporia ተዛወረ፣ በብዙ መጻሕፍትም «Maytenus» ይባላሉ። *[[ገራም አጣጥ]] - G. senegalensis *[[አተት]] - G. arbutifolia == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የኣጣጥ ቅጥል ለሆድ ቁርጠት ይኘካል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> የአጣጥ አገዳ ልጥ ዱቄት ከምግብ ጋራ ተቀላቅሎ በእርሻ ላይ ተስፋፍቶ [[አይጥ]]ን ለመከልከል ነው።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] dqt6v1apw5m191j2j2dist9zj1n8m7c 0 22721 394966 345625 2026-09-06T00:54:18Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394966 wikitext text/x-wiki '''ኣጥቋር''' ወይም '''አንፋር''' (Buddleja polystachya) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == በ[[ፍቼ]] ወረዳ እንዲሁም በ[[ደባርቅ]] ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ አንፋር ቅጠል ተደቅቆ ለ[[ፎረፎር]] ወይንም ለቁስል ይለጠፋል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref><ref>[http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.465.4562&rep=rep1&type=pdf እስክዳር አበበ - የደባርቅ ባህላዊ ሕክምና] 2003 ዓም አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:አትክልት]] 9xuz5ur85fsmxya4q5p71r48ccnzij7 0 22722 394967 371477 2026-09-06T00:56:02Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394967 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Solanum incanum 002.JPG|300px|thumb|እምቧይ]] '''እምቧይ''' (''Solanum incanum'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ቊጥቋጣም ዕጽ አንድ ሜትር ይደርሳል። ይህ ተክል ባጠቃላይ መርዛም ሲሆን፣ በማስለመድ በኩል የ[[ባዚንጀን]] (Solanum melongena) አያት ሆነ። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በኢትዮጵያ ግዛት በሰፊው የተስፋፋ ነው። ባጠቃላይ በተፈጀ መስክ ወይም መንገድ ዳር በጣም ተራ ነው። ==የተክሉ ጥቅም == ድቡልቡል ፍሬዎቹ ደማቅ ብርቱካን ሲሆኑ ልጆች ለመቅሰም ይፈተናሉ፤ ስለዚህ በልጆች መመረዝ ይደርስባቸዋል። ጥርሱም በዘለቄታ የተበለዘ፣ የተጎዳ ይሆንባቸዋል። ከሽንት ጋር በመቃላቀል ፍሬው በቆዳ ፋቂ ፍብሪካ ውስጥ፣ ወይም [[ጨብጡ]] ለማከም ተጠቅሟል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ሥሩም ለ[[አሚባ በሽታ]] ወይም ለ[[እባብ]] ነከስ ይኘካል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የኣውጥ ወገን]] dzxsg66w6229emgf93f6rgbwpq7deoc 0 22723 394968 371478 2026-09-06T00:56:03Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394968 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Rumex nervosus.jpg|300px|thumb|እምቧጮ]] '''እምቧጮ''' (''Rumex nervosus'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == እስከ 2 ሜትር የሚደርስ ቊጥቋጥ፣ ብዙ አገዶች ከመሬት ይነሣሉ፣ ልጡ ቡላማ፣ ቅጠሎች ትንሽ ውሃማ ናቸው። == አስተዳደግ == ድካም ደረቅ አፈር ይመርጣል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በማናቸውም ከፍታ ይገኛል፣ በመንገድ ዳር፣ በተፈጀ መስክ። በ[[ድሬ ዳዋ]] አካባቢ ያለው [[ደንገጎ ተራራ]] ከዚህ ተክል ኦሮምኛ ስም (ደንገጎ) ነው። ==የተክሉ ጥቅም == ቅጠሉ አገዳውም በሰፊ [[ጫት]]ን ለመጠቅለል ይጠቀማል። ወፍራም፣ ውሃማው ቅጠሎች ጫትን ለረጅም ጊዜ ይጠብቃሉ። ውሃማው ቡቃያ በእረኞች ይበላል። ቡቃያው ቶሎ፣ ለኣጭር ጊዜ፣ በእሳት ውስጥ ቢሳክ፣ ለስላሳ ይሆናልና በልጆች ይወደዳል። የአገዳው ከሰል ከእንቁላል አስቋል ተቀላቅሎ የቆዳ መቃጠል ለማከም ይጠቀማል። ቅቤም ይጨመራል። <ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የእምቧጮ ቅጠልና አገዳ በ[[ሎሚ]] ጭማቂና ውሃ ተደቅቆ ለ[[ብጉር]]ና ለ[[እከክ]] ይቀባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የእንቧጮ ሥር ዱቄት በ[[ኪንታሮት]] በተቈረጠው ጫፍ ላይ ለማከም ይደረጋል። የሥሩም ዱቄት ከተቀለጠ ቅቤ ጋር ለ[[ተቅማጥ]] ይጠጣል። ሥሩም በ[[ማር]] ለጥፍ ለሆድ ቁርጠት ይበላል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ዕከክ]] [[መደብ:ተቅማጥ]] hghc149bn8grrnhonmvehiwhwuebpn8 0 22724 394969 371480 2026-09-06T00:56:05Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394969 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Dwarf Morning-glory (Evolvulus alsinoides) in Hyderabad W IMG 7978.jpg|300px|thumb|እሪራዮ]] '''እሪራዮ''' (''Evolvulus alsinoides'') ወይም '''ሎቱ ቅጠል'''(?) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ዓለም ዙሪያ በሞቁ አገራት በእርጥብ ሆነ በድርቅ አየር ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == በኢትዮጵያ፣ መላው ተክል እንደ መራራ ቶኒክ ወይንም ትልን ለማስወጣት ተጠቅሞትል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የቅጠሉ ጭማቂ ለከብት ዓይን ልክፈት ያከማል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> በ[[ምሥራቅ እስያ]] ባህላዊ መድኃኒት፣ አደንዛዥ ወይም አዕምሮ-ችሎታን የሚጨምር ጸባይ እንዳለው ይታመናል፤ ይህ ግን በምዕራባውያን ሕክምና አልተረጋገጠም። በ[[ኬረለ]] ክፍላገር [[ሕንድ]]፣ ከ''[[ዳሳፑሽፓም]]'' («አሥሩ የተቀደሡ አበቦች») መሃል አንድ ነው። {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] ts7sa0idk1343sodmbe6wt4ry7p2jm3 0 22730 394970 371484 2026-09-06T00:56:58Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394970 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Kalanchoe.blossfeldiana.jpg|300px|thumb|አንድ የእንዳሁላ አይነት ዝርያ]] '''እንዳሁላ'''፣ '''እንዳሆህላ'''፣ '''እንዶሃህላ''' (''Kalanchoe'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው። እነዚህ የእንዳሁላ አይነቶች ናቸው፦ *[[አንጩራ]] K. petitiana *[[ሽልቀቅ]] ? *[[የቆላ እንዳሁላ]] K. deficiens ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == እንዳሁላ ውሀማ የተባሉ ተክሎች ናቸው። የተላያዩ ዝርያዎች አበቦችም ልዩ ልዩ መልኮች አላቸው። == አስተዳደግ == [[ስዕል:Kalanchoe veg.jpg|280px|thumb|left|K. pinnata፦ ይህ ዝርያ በ[[እፃዊ ተዋልዶ]] በጫፉ ላይ ሕጻናት ይወልዳል።]] ብዙ ውሃ አይፈልጉም፣ በቀላሉ ይስፋፋል። አንዱ ዝርያ K. pinnata በ[[እፃዊ ተዋልዶ]] ብቻ ራሱን ያበዛል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ከአለሙ 125 የእንዳሁላ ዝርያዎች፣ 60 ዝርያዎች በዱር ከ[[ማዳጋስካር]] ናቸው፣ 56 ዝርያዎች ከደቡባዊ ወይም ምሥራቅ አፍሪካ ናቸው፤ አንድ ዝርያ ብቻ ከአሜሪካዎች ነው። ብዙ አይነቶች በኢትዮጵያ አሉ፣ አንዳንድ በደረቅ ድንጋያማ፣ ለሎችም በፈሳሽ ዳር ወይም በጫካ ዳር ይበቅላሉ። ==የተክሉ ጥቅም == በዋናነት ለቤት ማገጫ ይታደጋል። በኢትዮጵያ ባህላዊ መድሃኒት፣ የእንዳሁላ ቅጠሎች ለቁስል፣ ለብጉንጅ፣ ለእባጭ፣ ለቆዳ ችግሮች ለማከም ተጠቅመዋል። እንዲሁም የበሬ ቀንበር ቁስል ለማከም ተጠቅመዋል። ትኩስ ሥሮቹ ለ[[ጨብጡ]]፣ ለሆድ ትል ሕክምና ተጠቅመዋል። ይህ ሥር እንደ ሻይ ይጠመቃል፣ በጣም ሃይለኛ ሲሆን ጉዳት እንዳያደርግ በአነስተኛ መጠን ብቻ ይጠጣል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በሌላ ጥናቶች ዘንድ፣ የK. petitiana (የአንጩራ) አገዳ መረቅ ለ[[ኪንታሮት]]፣ የቅጠሉም ጭማቂ በቅቤ ለጥፍ ለተሰበረ አጥንት ያክማል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ወይም ለማበጥ፣ ሥሩ በቀጥታ ማስገባት ይደረጋል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> ብዙ ዝርያዎች፣ በተለይ ለከብት፣ ለልብ መርዛም ናቸው።<ref>{{cite journal | last = McKenzie | first = RA |author2=Dunster PJ. | title = Hearts and flowers: Bryophyllum poisoning of cattle |date=July 1986 | url = | pmid = 3778371 | volume = 63 | issue = 7 | pages = 222–7 | journal = Australian Veterinary Journal | doi = 10.1111/j.1751-0813.1986.tb03000.x}} </ref><ref>{{cite journal | last = McKenzie | first = RA |author2=Franke FP |author3=Dunster PJ. | title = The toxicity to cattle and bufadienolide content of six Bryophyllum species |date=October 1987 | url = | pmid = 3439945 | volume = 64 | issue = 10 | pages = 298–301 | journal = Australian Veterinary Journal | doi = 10.1111/j.1751-0813.1987.tb07330.x}} </ref> በሌሎች አገራት በህላዊ ሕክምናዎች፣ ለ[[ቁርጥማት]]፣ ለማበጥ፣ ለልክፈቶች ተጠቅመዋል። በ[[ትሪኒዳድ]] ባህላዊ ሕክምና፣ K. pinnata ለደም ግፊት እንዲሰጥ ይዘገባል።<ref>{{cite journal | last = Lans | first = CA | title = Ethnomedicines used in Trinidad and Tobago for urinary problems and diabetes mellitus | date = 2006-10-13 | url = | pmid = 17040567 | volume = 2 | pages = 45 | doi = 10.1186/1746-4269-2-45 | pmc = 1624823 | journal = Journal of ethnobiology and ethnomedicine}} </ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:አትክልት]] r2r36eupayxollz4xsfqecscbw43cra 0 22731 394971 371485 2026-09-06T00:57:01Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394971 wikitext text/x-wiki '''እንዶድ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በመላው ኢትዮጵያ ግዛት በተለይም በወይና ደጋ ተራ ነው። በአፍሪካና በ[[ማዳጋስካር]]፣ በተለይም በኢትዮጵያና [[ኤርትራ]] ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ሥሩ ወይም ቅጠሉ ተደቅቆ በውሃ ለ[[ቁርባ]] ወይም [[ወፍ በሽታ]] ይጠጣል። የሥሩ መረቅ ለ[[ጨብጡ]] ያከማል። በአነስተኛ መጠን ካልሆነ ሊገድል ይችላል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> የወንድ እንዶድ ሥር ተድቅቆ በውሃ ደግሞ [[ውሻ በሽታ]]ን ለማከም ይጠጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> ወይም እንዲህ በ[[ጤፍ]] ቂጣ ይበላል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> የእንዶድ ቅጠል ጭማቂ ለ[[እከክ]] መቀባቱ፣ ወይም ለሆድ ትል መጠጣቱ ተዝግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የፍሬውም ለጥፍ ለቁስል ይለጠፋል። ፍሬው ተደርቆ ተድቅቆ ለሳሙና መጠቀሙ ጥንታዊ ልማድ ነው። ደግሞ አሣን በማደንዘዝ በአጥማጆች ተጠቅሟል። በ1956 ዓም፣ አንድ የ[[ኢትዮጵያ]] ሳይንቲስት ዶ/ር [[አክሊሉ ለማ]] የእንዶድ ሳሙና [[ዛጎል ለበስ]]ን እንደሚያጥፋ ለይተው አገኙ። የ[[ቢልሃርዝያ]] በሽታ በዛጎል ለበስ ስለሚፈጠር፣ ቢልሃርዝያን በመከላከል ከፍ ያለ ሚና አገኝቷል። ዶክተሩም የእንዶድ ማዕከል ኣቋቁመዋል በዚህም ዕውቅናን እትርፋል። ሌሎችንም አስቸጋሪ ቀንድ አውጦች ወይም ተባዮች ለማጥፋት ስለሚችል እንዶድ በስሜን አሜሪካ ትኩረትና ፓቴንቶች አገኝቷል። {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]]‎ [[መደብ:አትክልት]] [[መደብ:ዕከክ]] 5sbfd5kw87qg5bxzfb09nr38hva8y9y 0 22733 394972 371486 2026-09-06T00:57:04Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394972 wikitext text/x-wiki '''እንጎችት''' Stephania abyssinica ወይም '''ያይጥ ሐረግ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ሌሎች ስሞች በአንዳንድ ምንጭ «'''ክብ ቅጠል'''» እና «'''እጸ ኢየሱስ'''» ተገኝተዋል። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == «መሬት ለመሬት የሚሳብ ሐረጉ ቅጠሉ ክብነት ያለው።» - አቢሲኒካ == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የመላው እንጎችት ተክል ውጥ የ[[ላም]] ደዌ ጡት፣ በሰውም [[ቂጥኝ]] እና [[ቁርባ]] ለማከም ይጠቀማል ከዚህም በተጨማሪ ምስጢረ ጥበብ የሚገልፅበት መንገድ አለው ።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በሌላ ጥናት እንደ ተዝገበ፣ የቅጠልና የአገዳው ጭማቂ ለ[[ሆድ ቁርጠት]] መጠጣት፣ የአገዳው ለጥፍ ለ[[ኪንታሮት]] መለጠፍ፣ በተደቀቀው ቅጠል መታጠብ ለ«ግርፍታ» ([[ትኩሳት]]፣ [[ራስ ምታት]]) ማከም ይጠቀሳል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> የሥሩ ዱቄት በ[[ጤፍ]] ተጋግሮ ለ[[ቁርጥማት]]፣ [[ሪህ]]፣ [[አንጓ ብግነት]] ይበላል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] dwdwlqoxdxlwu08yytqci1xmtxjj7hm 0 22734 394973 371487 2026-09-06T00:57:06Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394973 wikitext text/x-wiki '''እንጭብር''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ሓረጋዊ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በቆላና በወይናደጋ በብዛት ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ሥሩ ዋጋ ያለ ጥቁር ንክር ቀለም የሚሰጥ ነው። የተፈሉ ቅጠሎቹ [[ጉንፋን]]ን ለማከም ይጠቀማሉ።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> እንዲሁም ሥሩ ተድቅቆ በቅቤ ተፈልቶ ለመሳል ይሰጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref><ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] gyidnjescw0usxxxxmnngd8rber8ed8 0 22744 394975 340457 2026-09-06T00:59:41Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394975 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Sand olive.jpg|300px|thumb|ክትክታ]] '''ክትክታ''' (''Dodonaea angustifolia'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == በ[[ፍቼ]] በተደረገ ጥናት፣ የቅጠሉ ለጥፍ በቅቤ ለቁስል ወይም ለ[[ችፌ]] ያክማል፤ የቅጠሉም ጢስ [[ዝምብ]]ን ለመከልከል ይጠቅማል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] appgq91616k94p5r4ls0o51p8i7eexp 0 22747 394976 376692 2026-09-06T01:00:01Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394976 wikitext text/x-wiki '''ኮሰረት''' ወይም '''ከሴ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በሰሜን ሸዋና በምስራቃዊው ደቡብ በስፋት የሚበቅል ሲሆን ደጋማ የአየር ፀባይን ለእድገቱ ይመርጣል። ==የተክሉ ጥቅም == ከቅርብ ግዜያት ወዲህ ጥቅሙ ዘርፈ ብዙ እንደሆነ ይነገራል። በብዛትም በሻይ መልክ እየተፈላ እንድ ደም ግፊት፣ የስኳር በሽታ፣ ለጉንፋንና ለመሳሰሉት የጤና ጥቅሞች ይጠጣል። በ[[ፍቼ]] ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ የከሴ ቅጠል ጭማቂ በውሃ፣ በውጭ ለ[[ችፌ]] ወይም ለሻገቶ ልክፈት፣ ወይም በመጠጣት ለ[[ጉንፋን]] ይጠቀማል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] if9pa3351mt4xy6q4yku69c4x4nnv9s 0 22760 394979 384076 2026-09-06T01:07:01Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394979 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Outeniqua Yellowwood tree Cape Town.jpg|300px|thumb|የዝግባ አይነት]] '''ዝግባ''' (Afrocarpus) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ የዛፍ ወገን ነው። በኢትዮጵያ A. gracilior እና A. falcatus የታወቁት ዝግባ ዝርዮች ናቸው። የሮማይስጡ ስም ብዙ ጊዜ ደግሞ በ«Afrocarpus» ፈንታ «Podocarpus» ይባላል፤ በትክክል ግን Podocarpus የተዛመደው [[የፈረንጅ ዝግባ]] ወገን ነው። ==የዝግባ ተክል ሣይንሣዊ ፀባይ== == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የዝግባ ቅጠል ጭማቂ ለ[[ተቅማጥ]] መጠጣቱ ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> በተጨማሪ ማስታወክ ለማከም መጠጣቱ ተዘግቧል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ተቅማጥ]] m4dyqnnvmuu5w5d2nbrz93dsjmcsg54 0 22762 394980 371523 2026-09-06T01:10:40Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394980 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = የምድር እምቧይ |color=lightgreen |image = Cucumis prophetarum.JPG |image_width = 235px |image_caption = የምድር እምቧይ |regnum = [[አትክልት]] (Plantae) |ordo = [[የዱባ ክፍለመደብ]] |familia = [[ዱባ]] Cucurbitaceae |genus = [[የኪያር ወገን]] ''Cucumis'' |species = '''የምድር እምቧይ''' ''(C. prophetarum)'' |}} '''የምድር እምቧይ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == የዚህ ኪያር ፍሬው በጣም መርዛም ነው አይበላም። የምድር እምቧይ በውነት [[እምቧይ]] አይደለም፤ የ[[ኪያር]] ዘመድ ነው። የ[[ሮማይስጥ]] ስሙ Cucumis prophetarum ማለት «የነቢያት ኪያር» ሲሆን፣ ይህም ከ[[አረብኛ]]ው «የኒቢዩ ኪያር» ወይም «የውሻዎች ኪያር» ከመባሉ ነው። ሌላ ተመሳሳይ [[የኪያር ወገን]] ዝርያ Cucumis ficifolius ደግሞ «የምድር እምቧይ» ተብሏል። ከዚህም በላይ የምድር እምቧይ ቢጫው ፍሬ እንደ ሌላ [[ዱባ]] ዝርያ [[የበረሃ ቅል]] Citrullus colocynthis ትንሽ ይመስላል፤ እሱም (Citrullus colocynthus) ደግሞ አንዳንዴ «የምድር እምቧይ» ተብሏል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በመስክ ይታያል። በከፊል ደረቅ አየር ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ፍሬው ለልጆች ኳስ ተጠቅሟል እንጂ መርዛም ስለ ሆነ አይበላም።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በአንድ ጥናት ዘንድ፣ ሥሩ (C. ficifolius) የተለያዩ ጥቅሞች እንዳሉት ተዘገበ። ሥሩን መብላት ለ[[እባብ]] ነከስ፣ ወይም ለ«ሞኝ ባገኝ» (አበባ ሰንጋ)። ሥሩን ጭማቂውንም መኘካት ለሆድ ቁርጠት ወይም ለ[[ትኩሳት]] («ምች»)። ሥሩ ተድቅቆ እንደ ለጥፍ ለ«ቁስል መርዝ» (የቁስል ልክፈት)። ሥሩ በቅቤ እንድ ለጥፍ ለ[[ችፌ]]። ሥሩም ከአንዳንድ ሌሎች ተክሎች ጋር ሌሎችንም ጥቅሞች አሉት።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በተጨማሪ ጥናት፣ የሥሩ (C. ficifolius) መኘካት ደግሞ ለ[[ቁርባ]]፣ [[አኖሬክሲያ]]፣ ለወላድ ምጥ ያከማል፤ የሥሩም ዱቄት በ[[ማር]] ለ[[ማጅራት ገትር]] ይበላል፣ በ[[ጤፍ]] ቂጣ ለ[[ውሻ በሽታ]] ይበላል፤ በ[[ወተት] ወይም [[ኑግ]] ለ[[ወፍ በሽታ]] በጥዋት ይጠጣል፤ ወይም ለ[[ነስር]] የሥሩ ጭማቂ ወደ አፍንጫ ማስገባት ነው።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> እንደገና በሌላ ጥናት፣ የመላው C. ficifolius ተክል መረቅ ትልን ለማስወጣት፣ ወይም የከብቶች ተቅማጥ ለማከም፣ ለመጠጣት ይሰጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ትኩሳት]] cicbvp7jmfoz5kpe5n4mv420q9ltb6l 0 22774 394983 374931 2026-09-06T01:22:37Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394983 wikitext text/x-wiki '''ደሬ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == በ[[ፍቼ]] በተደረገ አንድ ጥናት ዘንድ፣ የደሬ ሥር ልጥ ለ[[እባብ]] ነከስ ይኘካል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] d4t2e0qs20y07v37wni1scp5zeatemk 0 22776 394984 371271 2026-09-06T01:23:06Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394984 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Euclea racemosa - Sea Guarrie Tree - berries 1.JPG|300px|thumb|ደደሆ]] '''ደደሆ''' (''Euclea racemosa'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == [[ሁሌ ለም]] ዛፍ ወይም ቊጥቋጥ አይነት ነው። ብዙ ቅጠላቅጠልና ትንንሽ ቀይ፣ ሐምራዊና ጥቁር ፍሬዎች አሉበት። በ[[አፋርኛ]]ና በ[[ሶማልኛ]] የሌላ ዝርያ ዛፍ Salvadora persica «ደደሆ» ይባላል፤ የዚያው ዛፍ ስም በአማርኛ [[መሮ (ዛፍ)|መሮ]] ነው። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በኮረብቶች ወይም በእዳሪ መሬት ተራ ነው። በምስራቃዊው አፍሪካ ከ[[ግብጽ]] እስከ [[ደቡብ አፍሪካ]] ድረስ፣ እንዲሁም በ[[ኮሞሮስ]]፣ በ[[ኦማን]]ና በ[[የመን (አገር)|የመን]] ይገኛል። ==የተክሉ ጥቅም == ትንንሽ ፈሬዎቹ ሊበሉ ይቻላል፤ በትልቅ መጠን ቢበላ ግን የሆድ ማበጥ ያደርጋል። ፍሬዎቹም በአዕዋፍ ይበላሉ። ፍሬዎቹም «የደደሆ ኮምጣጤ» ለመሥራት ይጠቀማሉ። ጥቁር ፍሬዎቹ ደግሞ ሐምራዊ ቀለም ለመሥራት ይጠቀማሉ።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በ[[ፍቼ]] በተደረገ ጥናት ዘንድ፣ የደደሆ ቅጠል ዱቄት ለጥፍ ለ[[ኪንታሮት]] ይለጠፋል። የቅጠሉ ጭማቂም ለ[[ኮሶ ትል]] ወይንም ለአባለዘር በሽታ ይጠጣል። አገዳውም ለ[[ጥርስ]] ሕመም ይኘካል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] mx1fcm4aw625jmccv0s8oi6eyah8vcz 0 22783 394986 345627 2026-09-06T01:25:23Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394986 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Calpurnia aurea00.jpg|300px|thumb|ድግጣ]] '''ድግጣ''' ወይም '''ዝግጣ''' (''Calpurnia aurea'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == ዘሩ በ[[ማር]] ለጥፍ ለ[[ተስቦ]] መጠቀሙ በ[[ደብረ ሊባኖስ]] ዙሪያ ተዘገበ። እንዲህ ያለ ለጥፍ ከ[[ክትክታ]] ዘር ጭምር ለተስቦ ሊሰጥ ይችላል። አንድ ሌላ ዝግጅት ለሆድ ትል፣ ለብርቱ [[ተቅማጥ]] ወይም ለአንገት ነቀርሳ ይሰጣል፦ የድግጣ እና የክትክታ ቅጠል፣ [[የምድር እምቧይ]]ና የ[[ሉት]] ሥር፣ የ[[ቁልቋል]]ና የ[[ቅንጭብ]] ላፒስ፣ ተደቅቀው በውሃ ይጠጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ፍቼ]] ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ ቅጠል፣ ፍሬውና ዘሩ በምግብ ውስጥ ለውሾች [[ውሻ በሽታ]] ለማከም ይሰጣል። የድግጣ ቅጠል ተደቅቆ በውሃ ለልክፈት ወይም ለቁስል ይለጠፋል። ፍሬውም ተደቅቆ ለሆድ ቁርጠት ይበላል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> በ[[ዘጌ]] እንደ ተዘገበ፣ የፍሬው ወይም የቅጠል ዱቄት በማር ወይም በውሃ ለ[[ቁርባ]] ለማከም ይጠጣል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ተቅማጥ]] osckbgxtkq0wycl5k5v5ucncga8sxok 0 22788 394988 341211 2026-09-06T01:29:26Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394988 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:A view of Castor oil plant 1.jpg|300px|thumb|ጉሎ]] '''ጉሎ''' (Ricinus communis) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ የተክል ዓይነት ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ጉሎ ከሚያፈሩና ከሚያብቡ ተክሎች ይመደባል። በ[[እንግሊዝኛ]]ው «ካስተር» በሚል ስያሜ ይታወቃል። «[[የፈረንጅ ጉሎ]]» የሚባለው ምርት የሌላ ዝርያ፣ [[ጃትሮፋ]] Jatropha curcis ነው። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == ፍሬው [[የጉሎ ዘይት]] ለማምረት ይጠቅማል። የጉሎ ዘር መኘካት ለሆድ ቁርጠት በ[[አሚባ በሽታ]] ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> በሌላም ጥናት፣ ሥሩ ለ[[ጥርስ]] ሕመም ይኘካል፣ የሥሩም ጭማቂ ለ[[ቁርባ]] ይጠጣል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] 0jyciip9v8g6f43qpsshgaqr4e3t8le 0 22790 394989 341220 2026-09-06T01:29:27Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394989 wikitext text/x-wiki '''ጉራ ሃሬ''' ወይም '''ቀጠጥና''' ወይም '''የአህያ ጆሮ''' Verbascum sinaiticum [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። በሌላ ምንጭም «'''ዳባ ከደድ'''» ተብሏል። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ሌላ ዝርያ Salvia schimperi ደግሞ «የአህያ ጆሮ» ተብሏል። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ደጋ፡ ወይናደጋ እንዲሁም ቆላ የሚበቅል ነው። ==የተክሉ ጥቅም == በአገር [[ባሕላዊ መድኃኒት]]፦ ሥሩ ለ[[እባብ]] ነከስ ይኘካል። ሥሩም በውሃ ለከብቶች አልቅት ልክፈት ወይም ፍርንት እጢ ብግነት ይሰጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> የተደቀቀ ቅጠል ለጥፍ ለቁስል ይለጠፋል፣ የሥሩም ጭማቂ ለ[[ሆድ ቁርጠት]]ና ለ[[ተቅማጥ]] ለማከም ይጠጣል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ተቅማጥ]] 85r5x95w1i2hdf2yokisoa7k2b852zp 0 22797 394991 385334 2026-09-06T01:30:15Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394991 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Vernonia amygdalina 04.jpg|600px|thumb|ግራዋ]] '''ግራዋ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ግራዋ በኢትዮጵያ ውስጥ ባህላዊ መጠጦችን ከማዘጋጀታቸው በፊት ለዕቃ ማጠቢያነት ያገለግላል። ለምሳሌ ጠላ፣ጠጅ ከማዘጋጀታቸው በፊት እቃወቹ በግራዋ ቅጠል ይታጠባሉ። ከዚህች በተጨማሪ ሰዎች ለቁርባ በሽታ፣ ለሆድ ቁርጠት እንደ መድሃኒት ይጠቀሙበታል ። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ቊጥቋጥ ወይም ትንሽ ዛፍ፣ እስከ 10 m ድረስ ሊቆም ይችላል። ሲያብብ [[ንብ|ንቦቹ]] ይወዱታል። ቶሎ በቀላል በራሱ ይታደጋል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በተለይ በጠፍ መሬት፣ በደን ዳርቻ፣ በውድማ በ1700-3000 ሜትር ከፍታ ያድጋል። ==የተክሉ ጥቅም == የውስጡ ፈሳሽ ለሚያስቀምጥ መድሃኒት ይጠቀማል። ደረቁ አበባ የሆድ ቁርጠት ለማከም ተጠቅሟል። [[ወባ]]ን ደግሞ ለማከም እንደ ተጠቀመ ይነገራል። ቅጠሎቹ አንዳንዴ በ[[ጌሾ]] ፈንታ [[ጠላ]]ን ለመሥራት ይጠቀማሉ። የተበሰሉ ቅጠሎቹ ሊበሉ ይቻላል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ቅጠሉም ተድቅቆ በውሃ ለ[[ኮሶ ትል]]፣ ለ[[ወስፋት]]፣ እና ለሆድ ቁርጠት ይጠጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> የቅጠሉም ጭማቂ ለ[[አንጓ ብግነት]] («እንጥል ሲወርድ») እንደ ተጠጣ ተዘግቧል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> እንዲሁም የግራዋ፣ የ[[ሰንሰል]]ና የ[[እምቧጮ]] ቅጠል ጭማቂ ለሆድ ቁርጠት ወይም ለወባ ይሰጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ወባ]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] irgkf0e5fd2ffukf13j6j9fdkcc9w7x 0 22802 394992 340450 2026-09-06T01:30:52Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394992 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Starr 060329-6825 Colocasia esculenta.jpg|300px|thumb|ጎደሬ]] '''ጎደሬ''' (''Colocasia esculenta'') ወይን '''ውሃይንካሽ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == ሥሩ ተድቅቆ በውሃ ተጨምሮ የቆዳ ሸንተረር ስብ ለመቀነስ ይቀባል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] rc2clzog1sghikphlu4qluwp4l2x61j 0 22804 394993 371298 2026-09-06T01:30:58Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394993 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Jasminum sambac 'Grand Duke of Tuscany'.jpg|300px|thumb|የጠምበለል አይነት]] '''ጠንበለል''' ወይም '''ጠምበለል''' (''Jasminum spp.'') [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ አበባ ተክል ወገን ነው። * [[እንታቡዬ]] / እንጣቡዬ (J. stans) በዚህ መደብ ውስጥ አለ። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == በባህል መድሃኒት፣ የትኩስ ሥሩ ጫፍ ለ[[አንቃር ብግነት]] ይኘካል። ቅጠሉም እንደ ሳሙና ይጠቀማል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ቅጠሉም ቡቃያም ተደቅቆ ለቁስል ይለጠፋል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ቅጠሉም ለ[[እባብ]] ነከስ ይኘካል። ቅጠሉም ተደቅቆ ለ[[ኮሶ ትል]] በውሃ ይጠጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ኮሶ በሽታ]] 0693yioqlrpoq6ll87iylwivdmkwrg0 0 22807 394994 375839 2026-09-06T01:31:03Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394994 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:African rue - Ruta chalepensis - Kokar sedefotu 02.JPG|300px|thumb|ጤና አዳም]] '''ጤና ኣዳም''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ጤር አደም ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == Ruta chalepensis ኢትዮጵያ ውስጥ የሚያድገውና የታወቀው ጤና ኣዳም ነው። ዶ/ር ፈቃዱ እንደጻፉት ሌላ ዓይነትም ኣለ። ከ[[ፈረንጅ ጤና ኣዳም]] (Ruta graveolens) ጋር እንዳይምታታ መለየት ከሚቻልባቸው ኣንዱ በኣበባዎቹ ነው። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር=ወይናደጋማ ቦታ ==የተክሉ ጥቅም == በ[[ባህላዊ መድሃኒት]]፣ የጤና አዳም ቅጠል ጭማቂ በ[[ቡና]] [[ኢንፍሉዌንዛ]]ን ለማከም እንደሚረዳ ተዘግቧል።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref>‎ባህላዊ መድሃኒት ውስጥ ተክሉ እንደ ‎‎ትኩሳት‎‎ እና ‎‎እብጠት‎‎ላሉ በርካታ ህመሞች እንደ ‎‎ዕፅዋት መድኃኒት‎‎ነት ያገለግላል .‎ እንዲሁም የጤና አዳም ቅጠልና ፍሬ ማኘክ ለ[[መጋኛ]] ወይም ለ[[ሆድ ቁርጠት]] ማስታገሻነት ያገለግላል። ቅጠሉና ፍሬው ከ[[ፌጦ]] ዘር ጋር ሲበላ ለሆድ ቁርጠት መፍትሄ ይሆናል። ከፌጦ ዘርና ከ[[ጠጅ ሳር]] ሥር ጋር ተቀላቅሎ ደግሞ ለሆድ ቁርጠት፣ ወይም ለከብት [[ጎሎባ]] ይሠጣል። በተጨማሪም የጤና አዳም ቅጠልና ፍሬ ከጠጅ ሳር ሥር፣ ከ[[ነጭ ሽንኩርት]]ና ከ[[ኣጣጥ]] ቅጠል ጋር ተቀላቅሎ ለሆድ ቁርጠት ይበላል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> ወይም ቅጠሉ ከነጭ ሽንኩርትና ውሃ ጋር ተቀላቅሎ ብቻ ለሆድ ቁርጠት ይጠጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ጤና አዳም በተለያዩ የአፍሪካ ሀገራት እና በአውሮፓ ሲገኝ የተለያዩ ዝርያዎችም አሉት ከነዚህም መካከል በ አውሮፓ እና በሰሜን አፍሪካ ፣ ምስራቅ አፍሪካ ኢትዮፕጲያ የሚገኙት ተጠቃሽና ዋነኞቹ ናቸው። ጤና አዳም በ አበባ የሚራባ የዕጽዋት ዝርያም ጭምር ነው። ==ለተጨማሪ== *[[የኢትዮጵያ እጽዋት]] == የውጭ መያያዣ == * [https://web.archive.org/web/20130904040024/http://www.ethiopic.com/aplants.htm ጤና ኣዳም፣ ስመ እጽዋት Ethiopian Plant Names ኣበራ ሞላ By Aberra Molla] * [http://www.flowersofchania.com/html/ruta_chalepensis_.html Flowers of Chania] * [http://howtocookgreatethiopian.com/ethiopian-spices/ Ethiopian Food] * [http://www.zehabesha.com/a-short-review-on-tenaadam-ruta-chalepensis-l-herb-of-grace/ A Short Review on Tena’adam (Ruta chalepensis L)—Herb of Grace, by Fekadu Fullas, RPh, Ph.D] {{Wayback|url=http://www.zehabesha.com/a-short-review-on-tenaadam-ruta-chalepensis-l-herb-of-grace/ |date=20160615205338 }} <references/> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] nqcsflfsycm0dhlxf20v90ufxysjqpj 0 22808 394995 340508 2026-09-06T01:31:21Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394995 wikitext text/x-wiki '''ጥቁር ሓረግ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == የመላው ተክል መረቅ በ[[ማር]]ና ስኳር ለአባለዘር በሽቶች እንደ ተጠቀመ ተዘግቧል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] 6kr25rsehnlrt2eykyuqio73uql5iiy 0 22811 394997 371310 2026-09-06T01:31:42Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394997 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Juniperus procera Kenya1.jpg|300px|thumb|ጽድ]] '''ጥድ''' ወይም '''ጽድ''' (Juniperus procera) [[ኢትዮጵያ]]ና [[አፍሪካ]] ውስጥ የሚገኝ የዛፍ ዝርያ ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== ==የተክሉ ጥቅም == ጥድና [[ዝግባ]] በኢትዮጵያ ዋና የሳንቃ እንጨቶች ናቸው። ታናናሽ ቀንበጥ ጭራሮች ተደቅቀው ትልን ለማስወጣት ተጠቅመዋል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ቅጠሉም ተደቅቆ ለቁስል ይለጠፋል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] b6mcupv91gcbta1butehjhzparluoh9 0 22819 394999 394585 2026-09-06T01:34:32Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394999 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Tere 1.JPG|300px|thumb|ፌጦ]] [[ስዕል:Fetto(Aberra).jpg|thumb|ፌጦ]] ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == በፍጥነት ይበቅላል። ፩ ወይም ፪ ሳምንት ብቻ ከተተከለ በኋላ፣ የሚበላው ቡቃያ በ5 - 13 ሴንቲሜትር ሲቆም፣ ይመረታል። == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በብዙ አገር ለምሳሌ በ[[ኢትዮጵያ]]፣ [[ኢንግላንድ]]፣ [[ፈረንሳይ]]፣ [[ሆላንድ]]ና [[ስካንዲናቪያ]] ውስጥ፣ ለ[[ሰብለ ገበያ]] ይታደጋል። ==የተክሉ ጥቅም == ፌጦ ለተቀመመ ጻዕሙ አለም ዙሪያ በአበሳሰል ውስጥ ይወደዳል። አቶ ሲገንጣለር (1960 እ.ኤ.አ.) ለፌጦ የሚከተሉት ጥቅሞች ዘግቧል፦ * ጥሬ ደረቅ ዘሮች እንደ ዱቄት ተደቅቀው ከውሃ ጋር ተቅላቅሎ የከብት ሆድ ችግር ለማከም ፤ * የዚህም ዱቄትና ውሃ ለጥፍ በሰነጣጠቀ ከንፈር፣ በፀሐይ መጠበስ፣ ለመሳሰሉም ቆዳ ችግሮች፣ * ዱቄቱም ከማር ተቀላቅሎ ለ[[አሚባ በሽታ]] ይወሰዳል። * ለጥፉም በቆዳ ተቀቦ [[ቢምቢ]]ንና የመሳሰሉትን ለመከልከል፤ * ባለፉት ዘመናት፣ ጦረኞች በሌሊት ብርድ ለመታገስ ለሙቀት ያህል ይቀቡት ነበር። * ለ[[ሆድ ጭብጠት]]፦ ፌጦ፣ [[ጥቁር አዝሙድ]]ና [[ጨው]] አንድላይ እንደ ሊጥ ይፈጫል፤ ለ፯ ቀን ከቦካ በኋላ ፩ ሻይ ማንኪያ በየቀኑ ለሆድ ጭብጠት፤ * ዱቄቱም ከ[[ፍትፍት]] ጋር ተቀላቅሎ [[ፌጦ ፍትፍት]] የተባለ ምግብ ይሠራል። ይህ በማለዳ እንደ ሞርሟሪ ይበላል። በ[[በጌምድር]] ባሕል በ[[ዕንቁጣጣሽ]] ዋዜማ ይበላ ነበር። በ[[ሐረር]]፣ ፌጦ የላሞች ግት በሽታ ወይም «[[ጊጎ]]» ለማከም እንደ ጠቀመ ተዘግቧል። በሰዎች አብዝቶ መብላት ያደረገውን የጎን ሕመም ለማከም ተጠቅሟል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማራ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> በ2006 እ.ኤ.አ. በጥላሁን ተክለሃይማኖት በተመራ ጥናት፣ የሚከተሉት ጥቅሞች በ[[ደብረ ሊባኖስ]] ዙሪያ ተገኙ፦ * ፌጦ ዘር ተደቅቆ በውሃ ወይም በ[[ሎሚ]] ጭማቂ፣ ለ[[መጋኛ]]፣ ለሆድ ቁርጠት ወይም ለ[[ትኩሳት]] («ምች»)፣ ይሰጣል * ለ«ምች» ደግሞ፣ ፌጦ፣ የ[[ነጭ ባሕር ዛፍ]]ና የ[[ብሳና]] ቅጠል፣ [[ዳማ ከሴ]]ና [[ጥንጁት]] ቅጠሎችም አገዶችም፤ በውሃ ተፈልተው በአፍንጫ እንፋሎቱን በመተንፈስ ነው። * ለሆድ ቁርጠትም፦ ፌጦ በ[[ነጭ ሽንኩርት]] ልጥ መብላት፣ ወይም ፌጦ ከ[[ጤና አዳም]] ፍሬና ቅጠል ጋር መብላት፤ ወይም * ለሰው ሆድ ቁርጠት፣ ወይም ለከብት [[ጎሎባ]]፦ ፌጦ፣ ጤና አዳም ፍሬ/ቅጠል እና የ[[ጠጅ ሳር]] ሥር መብላት * ለከብትም ጎሎባ፦ ፌጦ፣ [[የምድር እምቧይ]]ና የ[[እንሶላል]] (Anethum foeniculum) ሥር፣ የነጭ ሽንኩርት አኩራች፣ ተደቅቆ በውሃ ለከብቱ ይሰጣል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ2013 እ.ኤ.አ. በዓቢዩ እኒየው በተመራ ጥናት፣ በ[[ፍቼ]] ወረዳ የፌጦ ዘር ዱቄት ደግሞ ለ[[ወባ]] ወይም ለአባለዘር በሽቶች ይሰጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> ፌጦ ልክ እንደማንኛውም መድሀኒት ከተፈላጊው መጠን (dosage) በላይ መወሰድ የለበትም። {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:ወባ]] jctgoafqm7jgk09a3650ic3w6xl9w9o 0 46843 394978 371508 2026-09-06T01:03:44Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394978 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Brucea antidysenterica Ypey90.jpg|300px|thumb|ዋጊኖስ]] '''ዋጊኖስ''' ወይም '''የደጋ አባሎ''' ባለጠጕር፣ ሥሩና ፍሬው ለደም ተቅማጥ መድኀኒት ይኾናል። ቅጠሉም ቀጥቅጦ በውሃ ዘፍዝፎ ብልትንና ዐይንን ፡ እንዳይነካ ተጠንቅቆ ገላን ቢቀቡት ከዕከክ ያድናል ። ሌላ ስሙ '''ጉፋ''' ይባላል ። [ነገር ስም] ትንሽ ቍጥቋጦ ዕንጨት የ[[ይፋት]] አባሎ ፍሬው ለቍስል የሚኾን። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == ቊጥቋጡ ወይም ዛፉ እስከ ፯ ሜትር ድረስ ይበቅላል። == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር== በከፊል እርጥበት ባላቸው ጫካዎች ወይም በወይና ደጋ በተፈጁ መስኮች ላይ በጣም ተራ ቊጥቋጥ ነው። ==የተክሉ ጥቅም == ጸጉሩ ተመልጦ አላድግ ላለ ለራሰ በረሀ የኑግና የዋጊኖስ ቅጠል በአንድነት ወቅጦ ጨምቆ ጠዋት ጠዋት ለሰባት ቀን ሳያቋርጡ መቀባት ተመልሶ ጸጉር እንዲበቅል ያደርጋል፡፡ ቅድመ ጥንቃቄ የዋጊኖሱን ቅጠል ነክቶ አይን መንካት የተከለከለ ነዉ፡፡ከጥንቷዊዉ የአባቶቻችን የህክምና መጽሐፍ ከዕፀ ደብዳቤ የተገኘ፡፡ የቆዳ ችግሮችንና፣ [[ቁምጥና]]ን፣ ቁስሎችንም ለማከም፣ የተደቀቁት ቅጠሎች ወይም ዘሮች ከ[[ቅቤ]] ጋር ይቀላቀላል። የሥሮቹና የፍሬዎቹ የተፈላ ልጥ በ[[ተቅማጥ]]ና [[ወባ]] ላይ ያክማል። ቢጫ-ቀይ ፍሬዎቹ በ[[ከብት]] በተለይም በ[[በግ]] ቢበላ ገዳይ መርዝ እንደ ሆነ ተብሏል። የተክሉ መረቅ የከብቶችን ማበጥ ለማከም እንደ ጠቀመ ተብሏል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref> ዕከክን ለማከም፣ የዋጊኖስና የ[[ሽነት]] ቅጠል እና የ[[ጌሾ]] ዘር ተደቅቆ በቅቤ ለጥፍ ይለጠፋል። የአባለዘር በሽቶችን ለማከም፣ የዋጊኖስ ዘርና የ[[ጤፍ]] ዘር በውሃ ተጋግሮ በለጥፍ ይለጠፋል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> በ[[ፍቼ]] ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ ለእከክ ወይም ለ[[ችፌ]]፣ ቅጠሉ ተደቅቆ ለ፫ ቀን በውሃ ውስጥ ከቆየ በኋላ እንደ መታጠቢያ ይጠቀማል። ለ[[ውሻ በሽታ]] ቅጠሉ በቀጥታ ይበላል፤ ለማስታወክ፣ የደረቀው ቅጠል እንደ ጢስ በአፍንጫ ይናፈሳል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> በ[[ዘጌ]] እንደ ተዘገበ፦ ''ለ«ቡላድ»''፦ የፍሬ ዱቄት በ[[ማር]] ፩ ሳምንት ተቡኮ ይበላል። ''ለችፌ''፦ የልጥና የቅቤ ለጥፍ ይቀባል። ''ለተቅማጥ''፦ የቅጠል ጭማቂ በጧት ይጠጣል። ''ለ«[[አህያ ኪንታሮት]]»''፦ የፍሬው ዱቄት በ[[ወተት]] ለ፫ ቀን ይጠጣል። ''ለ«[[ሙሽሮ]]»''፦ የሥሩ ዱቄት በማር ይጠጣል።።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> == ማጣቀሻ== *{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=kt9DIY1g9HYC&lpg=PA837&ots=NMb7EJQFaR&dq=waginos%20ethiopia&pg=PA837#v=onepage&q=waginos%20ethiopia&f=false |title =Brucea antidysentrica }} Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures፣ Helaine Selin፣ እ.ኤ.አ ፳፻፰ ዓ.ም፣ ገጽ ፰፻፴፯ <references/> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት ]] [[መደብ:ዕከክ]] [[መደብ: ተቅማጥ]] [[መደብ:ወባ]] 7kyc3ixtudkni9mupnm2us5rg8wrahu 0 47676 394958 343009 2026-09-06T00:31:52Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394958 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Salix alba Morton.jpg|300px|thumb|ነጭ አኻያ]] '''አኻያ''' (''Salix'') ወይም '''የወንዝ ዳር ዛፍ''' የ[[ዛፍ]] አይነት ወገን ነው። *[[አለልቱ]] / ወንዛድምቅ S. subserrata የአኻያ ቅጠልና ልጥ ከጥንት ጀምሮ ለሕመም፣ ለ[[ትኩሳት]] መድሃኒታዊ እንደ ሆነ ታውቋል። በዘመናዊ ሕክምና በኩል፣ በውስጡ ያለው ጠቃሚ ውሁድ («ሳሊሲሊክ አሲድ» ወይም [[አኻያዊ ኮምጣጣ]]) ሲመረመር የ[[አስፒሪን]] መነሻ ሆነ። በአንዱ ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የአኻያና የ[[ሰንሰል]] ቅጠል ጭማቂ ለሰዎችም ሆነ ለእንስሶች [[ውሻ በሽታ]]ን ለማከም ይሰጣል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:ትኩሳት]] [[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት]] 0d5eqz17a3kc56b3hk8e8icbqxzvxfs 0 48006 394953 340878 2026-09-06T00:17:11Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394953 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Teguise Guatiza - Jardin - Euphorbia abyssinica 06 ies.jpg|300px|thumb|ቁልቋል]] '''ቁልቋል''' (Euphorbia abyssinica) የተክል አይነት ነው። [[የአሸዋ ቁልቋል]] የሚባል ወይም ብዙ ጊዜ ዝም ብሎ «ቁልቋል» ግን ሌላ አይነት ዝርያ ነው። በአንዳንድ ቦታ [[ባሕላዊ መድኃኒት]]፣ የቁልቋል ላፒስ ለ[[ኪንታሮት]] ወይም ለቁስል መቀባቱ ይታወቃል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref> እንዲሁም በአንዳንድ ቦታ ላፒሱ ለ[[ወፍ በሽታ]] ወይም ከ[[ጤፍ]] ጋር ተጋግሮ ለአባለዘር በሽታ፣ ወይም ለከብቶች [[ውሻ በሽታ]] ለማከም ይበላል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] {{Wayback|url=http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf |date=20170810105536 }} 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref><ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref> {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] 5j82f9h02i14bf05ne02uochinyqxlz 0 54141 394982 394926 2026-09-06T01:18:21Z InternetArchiveBot 35471 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 394982 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Bibliometrics definition.svg|thumb|426x426px]] '''የኢንፎርሜሽን ሳይንስ''' (የመረጃ ጥናቶች በመባልም ይታወቃል) በዋነኛነት በመተንተን፣ በመሰብሰብ፣ በመመደብ፣ በማታለል፣ በማከማቸት፣ በማንሳት፣ በመንቀሳቀስ፣ በማሰራጨት እና በ[[የመረጃ ኅብረተሠብ|መረጃ]] ጥበቃ ላይ የሚያተኩር የ[[ትምህርት]] መስክ ነው።[1] በመስክ ውስጥ እና ከውጪ ያሉ ባለሙያዎች የመረጃ ስርአቶችን የመፍጠር፣ የመተካት፣ የማሻሻል ወይም የመረዳት አላማ በሰዎች፣ በድርጅቶች እና በማናቸውም ነባር የመረጃ ስርዓቶች መካከል ካለው መስተጋብር በተጨማሪ በድርጅቶች ውስጥ የ[[እውቀት]] አተገባበር እና አጠቃቀም ያጠናል። ከታሪክ አኳያ [[የመረጃ ሳይንስ]] (ኢንፎርማቲክስ) ከ[[ኮምፒዩተር ሳይንስ]]፣ ከዳታ ሳይንስ፣ ከ[[ሥነ-ልቦና|ሥነ ልቦና፣]] ከ[[ቴክኖዎሎጂ|ቴክኖሎጂ]]፣ ከቤተመፃህፍት ሳይንስ፣ ከጤና አጠባበቅ እና ከስለላ ኤጀንሲዎች ጋር የተያያዘ ነው።[2] ሆኖም፣ የመረጃ ሳይንስ እንደ አርኪቫል ሳይንስ፣ የግንዛቤ ሳይንስ፣ [[ንግድ]]፣ [[ህግ]]፣ የቋንቋ ሳይንስ፣ ሙዚዮሎጂ፣ አስተዳደር፣ [[ሂሳብ]]፣ [[ፍልስፍና]]፣ የህዝብ ፖሊሲ ​​እና ማህበራዊ ሳይንሶች ያሉ የተለያዩ ዘርፎችን ያካትታል። == መሠረቶች == '''ወሰን እና ቅርብ''' የኢንፎርሜሽን ሳይንስ ችግሮችን ከሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት አንፃር በመረዳት መረጃን እና ሌሎች ቴክኖሎጂዎችን እንደ አስፈላጊነቱ በመተግበር ላይ ያተኩራል። በሌላ አገላለጽ፣ በዚያ ሥርዓት ውስጥ ካሉ የ[[ቴክኖሎጂ]] ክፍሎች ይልቅ በመጀመሪያ የስርዓት ችግሮችን ይፈታል ማለት ነው። በዚህ ረገድ አንድ ሰው የመረጃ ሳይንስን ለቴክኖሎጂ ቆራጥነት ምላሽ አድርጎ ማየት ይችላል, ቴክኖሎጂ "በራሱ ህጎች ያድጋል, የራሱን እምቅ ችሎታ የሚገነዘበው, በሚገኙ ቁሳዊ ሀብቶች እና በገንቢዎቹ ፈጠራ ብቻ የተገደበ ነው. ስለዚህ ሁሉንም ሌሎች የህብረተሰብ ስርአቶችን የሚቆጣጠር እና የሚያሰራጭ ራሱን የቻለ ስርዓት ተደርጎ ይወሰድ።"[3] '''ፍቺዎች''' የመጀመሪያው የታወቀው "የመረጃ ሳይንስ" ቃል አጠቃቀም በ1955 ነበር።[4] የኢንፎርሜሽን ሳይንስ ቀደምት ፍቺ (ወደ 1968 የአሜሪካ ሰነድ ኢንስቲትዩት እራሱን የአሜሪካ የመረጃ ሳይንስ እና ቴክኖሎጂ ማህበር ብሎ የሰየመበት አመት) እንዲህ ይላል። "የኢንፎርሜሽን ሳይንስ የመረጃ ባህሪ እና ባህሪን ፣ የመረጃ ፍሰትን የሚቆጣጠሩ ሀይሎችን እና የመረጃ አያያዝ ዘዴዎችን ለተመቻቸ ተደራሽነት እና አጠቃቀም የሚመረምር ዲሲፕሊን ነው ። አመጣጡን ፣ አሰባሰብን በሚመለከት የእውቀት አካልን ይመለከታል። አደረጃጀት፣ ማከማቻ፣ ሰርስሮ ማውጣት፣ አተረጓጎም፣ ማስተላለፍ፣ መለወጥ እና መረጃን መጠቀም ይህ በተፈጥሮም ሆነ በአርቴፊሻል ሲስተም ውስጥ ያሉ የመረጃ ውክልናዎች ትክክለኛነት፣ የተቀላጠፈ መልእክት ለማስተላለፍ ኮዶችን መጠቀም እና የመረጃ ማቀነባበሪያ መሳሪያዎችን እና ቴክኒኮችን ማጥናትን ያጠቃልላል። እንደ ኮምፒውተር እና የፕሮግራም አወጣጥ ስርዓታቸው፡ ከሂሳብ፣ ከሎጂክ፣ ከቋንቋ፣ ከስነ ልቦና፣ ከኮምፒዩተር ቴክኖሎጂ፣ ከኦፕሬሽን ምርምር፣ ከግራፊክ ጥበብ፣ ከግንኙነት፣ ከማኔጅመንት እና ከሌሎች ተመሳሳይ ዘርፎች የተገኘ እና ተያያዥነት ያለው ኢንተርዲሲፕሊናዊ ሳይንስ ነው። አፕሊኬሽኑን ሳይመለከት ጉዳዩን የሚጠይቅ ንጹህ የሳይንስ ክፍል እና አገልግሎቶችን እና ምርቶችን የሚያዳብር ተግባራዊ ሳይንስ አካል። (ቦርኮ 1968፣ ገጽ 3) [5] '''የመረጃ ፍልስፍና''' የመረጃ ፍልስፍና በ[[ስነ-ልቦና]]፣ በ[[ኮምፒውተር ሳይንስ]]፣ በኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ እና በ[[ፍልስፍና]] መገናኛ ላይ የሚነሱ ፅንሰ-ሀሳባዊ ጉዳዮችን ያጠናል። ተለዋዋጭ ሁኔታዎችን ፣ አጠቃቀሙን እና ሳይንሶችን እንዲሁም የመረጃ-ንድፈ-ሀሳባዊ እና ስሌት ዘዴዎችን በፍልስፍና ችግሮቹ ላይ ማብራራት እና መተግበርን ጨምሮ የፅንሰ-ሀሳባዊ ተፈጥሮ እና የመረጃ መሰረታዊ መርሆችን መመርመርን ያጠቃልላል።[10] == ሙያዎች == '''የመረጃ ሳይንቲስት''' የኢንፎርሜሽን ሳይንቲስት ግለሰብ ነው፣ ብዙውን ጊዜ ተዛማጅነት ያለው የትምህርት አይነት ዲግሪ ወይም ከፍተኛ የትምህርት ደረጃ ያለው፣ በኢንዱስትሪ ውስጥ ላሉ ሳይንሳዊ እና ቴክኒካል ምርምር ሰራተኞች ወይም መምህራንን እና ተማሪዎችን በአካዳሚ ትምህርት የሚሰጥ መረጃ የሚሰጥ ነው። የኢንደስትሪው *የመረጃ ስፔሻሊስት/ሳይንቲስት* እና የአካዳሚክ መረጃ ርዕሰ ጉዳይ ስፔሻሊስት/ላይብረሪያን በአጠቃላይ ተመሳሳይ የርእሰ-ጉዳይ ዳራ ስልጠና አላቸው፣ነገር ግን የአካዳሚክ ቦታ ያዡ ሁለተኛ ዲግሪ (MLS/MI/MA in IS, e.g.) እንዲይዝ ይጠበቅበታል። ከርዕሰ ጉዳይ ማስተር በተጨማሪ በመረጃ እና በቤተመጻሕፍት ጥናቶች። ርዕሱ በኢንፎርሜሽን ሳይንስ ላይ ምርምር የሚያደርግ ግለሰብንም ይመለከታል። '''የስርዓት ተንታኝ''' የስርዓት ተንታኝ ለአንድ የተወሰነ ፍላጎት የመረጃ ስርዓቶችን በመፍጠር፣ በመንደፍ እና በማሻሻል ላይ ይሰራል። ብዙ ጊዜ የስርዓት ተንታኞች በድርጅቱ (ዎች) ውስጥ ቅልጥፍናን እና [[ምርታማነት]]ን ለማሻሻል ድርጅታዊ ሂደቶችን እና መረጃን የማግኘት ቴክኒኮችን ለመገምገም እና ለመተግበር ከአንድ ወይም ከዚያ በላይ ከሆኑ ንግዶች ጋር ይሰራሉ። '''የመረጃ ባለሙያ''' የመረጃ ባለሙያ ማለት መረጃን የሚጠብቅ፣ የሚያደራጅ እና የሚያሰራጭ ግለሰብ ነው። የመረጃ ባለሙያዎች የተቀዳ እውቀትን በማደራጀት እና በማንሳት የተካኑ ናቸው። በተለምዶ ሥራቸው ከሕትመት ዕቃዎች ጋር ነው, ነገር ግን እነዚህ ችሎታዎች በኤሌክትሮኒክስ, ምስላዊ, ኦዲዮ እና ዲጂታል ቁሳቁሶች እየጨመሩ መጥተዋል. የመረጃ ባለሙያዎች በተለያዩ የህዝብ፣ የግል፣ ለትርፍ ያልተቋቋሙ እና የትምህርት ተቋማት ውስጥ ይሰራሉ። የመረጃ ባለሙያዎችም በድርጅታዊ እና በኢንዱስትሪ ሁኔታዎች ውስጥ ሊገኙ ይችላሉ. የስርዓት ንድፍ እና ልማት እና የስርዓት ትንተና የሚያካትቱ ሚናዎችን ማከናወን። == ታሪክ == '''ቀደምት ጅምር''' የኢንፎርሜሽን ሳይንስ መረጃን መሰብሰብ፣ መመደብ፣ ማጭበርበር፣ ማከማቻ፣ ሰርስሮ ማውጣት እና ማሰራጨት በማጥናት የሰው ልጅ የ[[እውቀት]] ክምችት ውስጥ ነው። የመረጃ ትንተና የተካሄደው ቢያንስ በአሦር ኢምፓየር ዘመን ባሁኑ ጊዜ [[ቤተ መጻሕፍት]] እና መዛግብት በመባል የሚታወቁት የ[[ባህል]] ማስቀመጫዎች ብቅ እያሉ ነው።[14] በተቋም ደረጃ የኢንፎርሜሽን ሳይንስ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከሌሎች በርካታ የማህበራዊ ሳይንስ ዘርፎች ጋር ብቅ አለ። እንደ ሳይንስ ግን በሳይንስ [[ታሪክ]] ውስጥ ተቋማዊ ሥረ መሰረቱን ያገኘው በ1665 በሮያል ሶሳይቲ ([[ለንደን|ሎንዶን]]) የ[[ፍልስፍና]] ግብይቶች የመጀመሪያ እትሞችን ባጠቃላይ እንደ መጀመሪያው ሳይንሳዊ መጽሔት ከታተመ ጀምሮ ነው። የሳይንስ ተቋማዊነት በ [[18ኛው ምዕተ ዓመት|18 ኛው ክፍለ ዘመን]] ውስጥ ተከስቷል. እ.ኤ.አ. በ1731 [[ቤንጃሚን ፍራንክሊን]] በሕዝባዊ ዜጎች ቡድን ባለቤትነት የተያዘውን የ[[ፊላዴልፊያ]] ላይብረሪ ካምፓኒ አቋቋመ፣ እሱም በፍጥነት ከመጻሕፍት ግዛት አልፎ የሳይንሳዊ ሙከራ ማዕከል የሆነው እና የህዝብ ሳይንሳዊ ሙከራዎችን ያቀረበ።[15] ] ቤንጃሚን ፍራንክሊን በ[[ማሣቹሰትስ|ማሳቹሴትስ]] ከተማ ለሁሉም በነጻ እንዲገኝ ድምጽ የሰጠችውን የመፅሃፍ ስብስብ በ[[ማሣቹሰትስ|ማሳቹሴትስ]] ላይ ኢንቨስት አድርጓል።[16] አካዳሚ ደ ቺሩርጊያ ([[ፓሪስ]]) በ1736 የመጀመሪያው የ[[ሕክምና]] መጽሔት ተብሎ የሚታሰበውን Memoires pour les Chirurgiens አሳተመ። በሮያል ሶሳይቲ ([[ለንደን|ሎንዶን]]) ላይ የተቀረጸው የ[[አሜሪካ]] የፍልስፍና ማህበር በ1743 በ[[ፊላዴልፊያ|ፊላደልፊያ]] ተቋቋመ። እንደ ሌሎች በርካታ ሳይንሳዊ መጽሔቶች እና ማህበረሰቦች ተመስርተው፣ አሎይስ ሴኔፌልደር በ1796 በ[[ጀርመን]] ውስጥ በጅምላ ማተሚያ ስራ ላይ የሚውል የሊቶግራፊን ፅንሰ-ሀሳብ አዳብረዋል። == ማህበራዊ ሚዲያ በሰዎች እና በኢንዱስትሪ ላይ የሚያሳድረው ተጽዕኖ == የማህበራዊ ሚዲያ ኔትወርኮች ብዙ ጊዜ ወይም ባህላዊ የመረጃ ስርጭት መዳረሻ ላላቸው ሰዎች ክፍት የመረጃ አካባቢን ይሰጣሉ፣ "[26] የማህበራዊ ሚዲያ ውህደት እንደ የመዳረሻ ነጥብ ለተጠቃሚዎች እና አቅራቢዎች በጣም ጠቃሚ እና ሁለገብ ጠቃሚ መሳሪያ ነው። ሁሉም ዋና ዋና የዜና አቅራቢዎች ታይነት እና እንደ [[ፌስቡክ]] እና [[ትዊተር]] ባሉ አውታረ መረቦች በኩል የተመልካቾችን ስፋት ከፍ በማድረግ የመድረሻ ነጥብ አላቸው። በማህበራዊ ሚዲያ ሰዎች መረጃን በሚያውቁት ሰዎች ይመራሉ ወይም ይሰጣሉ። "በ...ይዘት ላይ ማጋራት፣ ላይክ እና አስተያየት የመስጠት" [28] መቻል ተደራሽነቱን ከባህላዊ ዘዴዎች የበለጠ እና ሰፊ ያደርገዋል። ሰዎች ከመረጃ ጋር መገናኘት ይወዳሉ፣ የሚያውቋቸውን ሰዎች በእውቀት ክበባቸው ውስጥ ማካተት ያስደስታቸዋል። በማህበራዊ ሚዲያ ማጋራት በጣም ተደማጭነት ስላለው አሳታሚዎች ስኬታማ ለመሆን ከፈለጉ "በጥሩ መጫወት" አለባቸው። ምንም እንኳን ሁለቱንም የተጠቃሚ መሰረት ተሞክሮዎች ለማሻሻል ብዙ ጊዜ ለአሳታሚዎች እና ፌስቡክ "አዲስ ይዘትን ማጋራት፣ ማስተዋወቅ እና ይፋ ማድረግ"[28] በጋራ ይጠቅማል። የብዙዎች አስተያየት ተጽእኖ ሊታሰብ በማይቻል መንገድ ሊሰራጭ ይችላል. ማህበራዊ ሚዲያ በቀላሉ ለመማር እና በመሳሪያዎች ተደራሽነት መስተጋብር ይፈቅዳል። ዎል ስትሪት ጆርናል በፌስቡክ በኩል መተግበሪያን ያቀርባል፣ እና ዋሽንግተን ፖስት አንድ እርምጃ ወደ ፊት ሄዶ በ6 ወራት ውስጥ በ19.5 ሚሊዮን ተጠቃሚዎች የወረደ ራሱን የቻለ ማህበራዊ መተግበሪያ ያቀርባል፣ መረጃ. == የምርምር ዘርፎች እና መተግበሪያዎች == የኢንፎርሜሽን ሳይንስ የሚመረምረው እና የሚያዳብርባቸው የሚከተሉት ዘርፎች ናቸው። '''የመረጃ ተደራሽነት''' የመረጃ ተደራሽነት የኢንፎርማቲክስ፣ የኢንፎርሜሽን ሳይንስ፣ የኢንፎርሜሽን ደህንነት፣ የቋንቋ ቴክኖሎጂ እና የ[[ኮምፒውተር ሳይንስ]] መገናኛ ላይ የምርምር መስክ ነው። የመረጃ ተደራሽነት [[ጥናት]] ዓላማዎች ብዙ እና ያልተጠቀሙ መረጃዎችን በራስ ሰር ማቀናበር እና የተጠቃሚዎችን ተደራሽነት ቀላል ማድረግ ነው። መብቶችን ስለመስጠት እና ያልተፈቀዱ ተጠቃሚዎችን መዳረሻ ስለመገደብስ? የተደራሽነት መጠን ለመረጃው በተሰጠው የማረጋገጫ ደረጃ መገለጽ አለበት። ተፈፃሚነት ያላቸው ቴክኖሎጂዎች መረጃን ማግኘት፣ የጽሑፍ ማዕድን ማውጣት፣ የጽሑፍ ማረም፣ የማሽን ትርጉም እና የጽሑፍ ምድብ ያካትታሉ። በውይይት ውስጥ፣ የመረጃ ተደራሽነት ብዙውን ጊዜ የነጻ እና የተዘጋ ወይም የህዝብ የመረጃ ተደራሽነት መድንን በሚመለከት ይገለጻል እና በቅጂ መብት፣ በፓተንት [[ሕግ|ህግ]] እና በህዝባዊ አገልግሎት ላይ በሚደረጉ ውይይቶች ይነሳል። የህዝብ ቤተ መፃህፍት የመረጃ ማረጋገጫ [[እውቀት]]ን ለመስጠት ግብዓቶችን ይፈልጋሉ። '''መረጃ መፈለግ''' መረጃ መፈለግ በ[[ሰው]] እና በ[[ቴክኖዎሎጂ|ቴክኖሎጂ]] ሁኔታዎች ውስጥ መረጃን ለማግኘት የመሞከር ሂደት ወይም እንቅስቃሴ ነው። መረጃ መፈለግ ከመረጃ ማግኛ (IR) ጋር የተያያዘ ነው ነገር ግን የተለየ ነው። ብዙ የቤተ-መጻህፍት እና የመረጃ ሳይንስ (LIS) ምርምር በተለያዩ የሙያ ስራዎች መስክ ውስጥ ባሉ ባለሙያዎች መረጃ ፍለጋ ልምዶች ላይ ያተኮረ ነው. የቤተ-መጻህፍት ባለሙያዎች፣[35] ምሁራን፣[36] የህክምና ባለሙያዎች፣ [37] መሐንዲሶች [38] እና ጠበቆች [39] (ሌሎችም መካከል) መረጃ የመፈለግ ባህሪ ላይ ጥናቶች ተካሂደዋል። አብዛኛው ይህ ጥናት በሌኪ፣ ፔትግሪው (አሁን ፊሸር) እና ሲልቫን በ1996 የኤልአይኤስን ስነ-ጽሁፍ (እንዲሁም የሌሎች አካዳሚያዊ መስኮች ስነ-ጽሁፍ) የባለሙያዎችን መረጃ በመፈለግ ላይ ሰፊ ግምገማ ባደረጉት ስራ ላይ ተወስዷል። '''የእውቀት ውክልና እና ምክንያታዊነት''' የእውቀት ውክልና (KR) እውቀትን በምልክቶች ውስጥ ለመወከል የታለመ የሰው ሰራሽ ኢንተለጀንስ ጥናት አካባቢ ሲሆን ከእነዚህ የ[[እውቀት]] ክፍሎች መረዳትን ለማመቻቸት እና አዳዲስ የእውቀት ክፍሎችን መፍጠር። KR ከስር የእውቀት ሞዴል ወይም የእውቀት መሰረት ስርዓት (KBS) እንደ የትርጉም አውታረመረብ ነጻ እንዲሆን ማድረግ ይቻላል።[42]የ[[እውቀት]] ውክልና (KR) ምርምር እንዴት በትክክል እና በትክክል ማመዛዘን እንደሚቻል እና በእውቀት ጎራ ውስጥ ያሉ የእውነታዎችን ስብስብ ለመወከል የምልክት ስብስቦችን እንዴት መጠቀም እንደሚቻል ላይ ትንተናን ያካትታል። የምልክት መዝገበ ቃላት እና የአመክንዮ ስርዓት አንድ ላይ ተጣምረው በKR ውስጥ ስላሉት ንጥረ ነገሮች ግምቶችን ለማስቻል አዲስ የKR ዓረፍተ ነገሮችን ለመፍጠር። አመክንዮ የማመዛዘን ተግባራት በKR ስርዓት ውስጥ ባሉ ምልክቶች ላይ እንዴት መተግበር እንዳለባቸው መደበኛ ትርጓሜዎችን ለማቅረብ ይጠቅማል። አመክንዮ ኦፕሬተሮች እንዴት እውቀቱን እንደሚያስኬዱ እና እንደሚያሻሽሉ ለመግለጽ ጥቅም ላይ ይውላል። የኦፕሬተሮች እና ኦፕሬሽኖች ምሳሌዎች፣ አሉታዊነት፣ ትስስር፣ ተውላጠ-ቃላት፣ ቅጽሎች፣ ኳንቲፊየሮች እና ሞዳል ኦፕሬተሮችን ያካትታሉ። [[ስነ አምክንዮ|አመክንዮ]]ው የትርጓሜ ቲዎሪ ነው። እነዚህ ንጥረ ነገሮች-ምልክቶች፣ ኦፕሬተሮች እና የትርጓሜ ፅንሰ-ሀሳብ በKR ውስጥ የምልክቶችን ቅደም ተከተል የሚሰጡ ናቸው። == ዋቢዎች == # Stock, W.G., & Stock, M. (2013) https://books.google.com/books?id=d1PnBQAAQBAJ&q=%22information+science%22 Berlin, Boston, MA: De Gruyter Saur. # Yan, Xue-Shan (2011-07-23) https://doi.org/10.3390%2Finfo2030510 ''Information''. '''2''' (3): 510–527. https://doi.org/10.3390%2Finfo2030510 # https://web.archive.org/web/20111112233108/http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/TECHNO_DETER.html Principia Cibernetica Web. Archived from http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/Techno_deter.html {{Wayback|url=http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/Techno_deter.html |date=20111112233108 }} on 2011-11-12. Retrieved 2011-11-28. # https://www.merriam-webster.com/dictionary/information%20science ''www.merriam-webster.com''. Archived from the original on 2017-09-25. Retrieved 2017-09-25. # Borko, H. (1968). Information science: What is it? ''American Documentation'' 19(1), 3¬5. # Luciano Floridi, http://www.blackwellpublishing.com/pci/downloads/introduction.pdf {{Wayback|url=http://www.blackwellpublishing.com/pci/downloads/introduction.pdf |date=20121009171740 }} 2012-03-16 at the https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine ''Metaphilosophy'', 2002, (33), 1/2 # Garshol, L. M. (2004)https://web.archive.org/web/20081017174807/http://www.ontopia.net/topicmaps/materials/tm-vs-thesauri.html#N773 ''Archived from'' http://www.ontopia.net/topicmaps/materials/tm-vs-thesauri.html#N773 ''on 17 October 2008. Retrieved 13 October 2008.'' # https://en.wikipedia.org/wiki/Tom_Gruber (June 1993). http://tomgruber.org/writing/ontolingua-kaj-1993.pdf https://en.wikipedia.org/wiki/Knowledge_Acquisition'''5''' (2): 199–220 https://en.wikipedia.org/wiki/CiteSeerX_(identifier) https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.101.7493 from the original on 2008-12-17. Retrieved 2012-04-29. # Arvidsson, F.; Flycht-Eriksson, A.https://web.archive.org/web/20081217030507/http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }}{{Wayback|url=http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf |date=20081217030507 }} Archived from http://www.ida.liu.se/~janma/SemWeb/Slides/ontologies1.pdf<nowiki/>PDF) on 17 December 2008. Retrieved 26 November 2008 # Reichman, F. (1961). Notched Cards. In R. Shaw (Ed.), The state of the library art (Volume 4, Part 1, pp. 11–55). New Brunswick, NJ: Rutgers, The State University, Graduate School of Library Service # Emard, J. P. (1976). "An information science chronology in perspective". ''Bulletin of the American Society for Information Science''. '''2''' (8): 51–56. # Smith, E. S. (1993). "On the shoulders of giants: From Boole to Shannon to Taube: The origins and development of computerized information from the mid-19th century to the present". ''Information Technology and Libraries''. '''12''' (2): 217–226. # Skolnik, H (1976). "Milestones in chemical information science: Award symposium on contributions of the Division of Chemical Literature (Information) to the Chemical Society". ''Journal of Chemical Information and Computer Sciences''. '''16''' (4): 187–193. https://en.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) https://doi.org/10.1021%2Fci60008a001 == ምንጮች == * Borko, H. (1968)."የመረጃ ሳይንስ: ምንድን ነው?". የአሜሪካ ሰነድ. ዊሊ. 19 (1)፡ 3–5.https://en.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) https://doi.org/10.1002%2Fasi.5090190103 https://en.wikipedia.org/wiki/ISSN_(identifier) https://www.worldcat.org/issn/0096-946X * Leckie, Gloria J.; Pettigrew, Karen E.; Sylvain, Christian (1996).https://semanticscholar.org/paper/4a6306d8d099966ffde9f3a0e4d11272727be601''Library Quarterly''. '''66''' (2): 161–193.https://en.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) https://doi.org/10.1086%2F602864 * Wark, McKenzie (1997). ''The Virtual Republic''. Allen & Unwin, St Leonards * Wilkinson, Margaret A (2001). "ችግርን ለመፍታት በጠበቆች የሚጠቀሙባቸው የመረጃ ምንጮች፡ ተጨባጭ ዳሰሳ". ''Library & Information Science Research''. '''23''' (3): 257–276 https://en.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) https://doi.org/10.1016%2Fs0740-8188%2801%2900082-2 https://en.wikipedia.org/wiki/S2CID_(identifier) https://api.semanticscholar.org/CorpusID:59067811 == ተጨማሪ ንባብ == * Khosrow-Pour, Mehdi (2005-03-22). የመረጃ ሳይንስ እና ቴክኖሎጂ ኢንሳይክሎፔዲያ. የሃሳብ ቡድን ማጣቀሻ. https://en.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-59140-553-5 == ውጫዊ አገናኞች == * https://www.asist.org/ "በኢንፎርሜሽን ሳይንስ ልምምድ እና በምርምር መካከል ያለውን ልዩነት የሚያጠናቅቅ የባለሙያ ማህበር። ASIS & T አባላት የኢንፎርሜሽን ሳይንስ፣ ኮምፒውተር ሳይንስ፣ ሊንጉስቲክስ፣ አስተዳደር፣ ላይብረሪያንሺፕ፣ ምህንድስና፣ የውሂብ ሳይንስ፣ የመረጃ አርክቴክቸር፣ ህግ፣ ህክምና፣ ኬሚስትሪ፣ ትምህርት እና ተዛማጅ ጉዳዮችን ይወክላሉ። ቴክኖሎጂ". * https://www.ischools.org/ * http://www.success.co.il/is/index.html * http://jis.sagepub.com/ * http://dlist.sir.arizona.edu/ * https://web.archive.org/web/20120521123701/http://www.mesc.usgs.gov/ISB/Science.asp * https://web.archive.org/web/20110319220648/http://www.twu.edu/library/Nitecki/ * https://web.archive.org/web/20110319220648/http://www.twu.edu/library/Nitecki/ * https://web.archive.org/web/20110221054829/http://gseis.ucla.edu/faculty/bates/articles/Berkeley.html * http://www.libsci.sc.edu/bob/istchron/ISCNET/ISCHRON.HTM {{Wayback|url=http://www.libsci.sc.edu/bob/istchron/ISCNET/ISCHRON.HTM |date=20110514235219 }} * https://web.archive.org/web/20140605070024/http://libres.curtin.edu.au/ * https://en.wikipedia.org/wiki/Shared_decision-making 4u7tpe4g8oj5nwofz9n10h1fdm3erl3