विकिपीडिया anpwiki https://anp.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter मीडिया विशेष वार्ता यूजर यूजर वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता फाईल फाईल वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता मदद मदद वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk मोड्यूल मोड्यूल वार्ता Event Event talk आधिकारिक भाषा सिनी केरौ सूची 0 443 23077 23026 2026-08-11T00:00:41Z InternetArchiveBot 123 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 23077 wikitext text/x-wiki == पूर्ण या आंशिक रूप से संप्रभु देशों की आधिकारिक भाषाएं == === अ === '''[[अबखाज़ भाषा|अबखाज़]]''': * [[अबखाज़िया]] (रूसी के संग; स्वतंत्रता विवादित छै)<ref name=Abkhazia>{{In lang|ru}} [http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ татья 4. Конституция Республики етия Ос ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321022823/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ |date=21 मार्च 2009 }}</ref> '''[[अफ़र भाषा|अफ़र]]''': * [[जिबूती]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ, [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[सोमाली भाषा|सोमाली]]) '''[[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]]''': * [[नामीबिया]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ) * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[दक्षिणी नडेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाति भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<ref name=ZAR>[https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 धारा 6. दक्षिण अफ्रीका गणराज्य का संविधान, 1996] {{Webarchive|url =https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm |date=29 जून 2011 }}</ref> '''[[अजा-गबी भाषा|आजा-गबी]]''': * [[बेनिन]] ([[अनी भाषा|अनी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली]], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेंडी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]], [[लुकपा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिम]], [[नातेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वसी- जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषा [[फ्रांसीसी भाषा है। |फ्रेंच]]) '''[[अकन भाषा|अकान]] ([[अकुआपेम ट्वी]], [[असांते बोली|असांते ट्वी]], [[फंता बोली|फंते]])''': * [[घाना]] ([[ईवे भाषा|ईवे-जीबी]], [[दगारे भाषा|दगारे]], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे] के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा।]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नेजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] ) '''[[अल्बानियाई भाषा|अल्बानियाई]]''': * [[अल्बानिया]]<ref>{{साइट वेब |url=http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |title=Article 14. अल्बेनियाई संविधान |एक्सेस-डेट=6 मई 2012 | आर्काइव-url=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |archive-date=18 जून 2012 |url-status=dead } }</ref> * [[कोसोवो]] ([[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]] के साथ)<ref>{{Cite web |title=अनुच्छेद 5. कोसोवो संविधान |url=http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 |access-date=2022-08-05 |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514002950/http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 }}</ref> * [[उत्तर मैसेडोनिया]] ([[मैसेडोनियन भाषा|मैसेडोनिया]] के संग)<ref>{{Cite web|url=https://europeanwestbalkans.com/2019/01/15/albanian-becomes-second-official- भाषा-मैसेडोनिया/|शीर्षक=अल्बानियाई मैसेडोनिया में दूसरी आधिकारिक भाषा बनी|तारीख=15 जनवरी 2019|पहुंच-तिथि=3 अप्रैल 2020|वेबसाइट=यूरोपीय पश्चिमी बाल्कन}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''[[अम्हारिक् भाषा|अम्हारिक]]''': * [[इथियोपिया]]<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/et00000_.html अनुच्छेद 5. इथियोपिया का संविधान]</ref> '''[[एनी भाषा|एनी]]''': * [[बेनिन]] [[अजा-गबी भाषा|अजा-गबी]], [[बारीबा भाषा|बरिबा]], [[बिआली भाषा|बियाली]], [[बोको भाषा|बोको]] (राष्ट्रीय भाषा), [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] आधिकारिक भाषा सिनी छेकै।) '''[[अरबी भाषा|अरबी]]''': * [[अल्जीरिया]] (बर्बर के साथ) * [[बहरीन]] * [[चाड]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[कोमोरोस]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[कोमोरियन भाषा|कोमोरियन]] के साथ) * [[जिबूती]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[मिस्र]] * [[इरिट्रिया]] ([[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[इराक]] ([[कुर्द भाषा|कुर्द]] के साथ)<ref name=Iraq>[https://web.archive.org/web/20120213155850/http://uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf अनुच्छेद 4. इराक का संविधान] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20120213155850/http://uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf |date=13 फरवरी 2012 }}</ref> *[[इज़राइल]] ([[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] के साथ) * [[जॉर्डन]] * [[कुवैत]] * [[लेबनान]] * [[लीबिया]] * [[माली]] ([[तुआरेग भाषा|तुआरेग]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[मॉरिटानिया]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[फुला भाषा|फूला]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोल्फ भाषा|वोलोफ]]) * [[मोरक्को]] (बर्बर के साथ)<ref name=Maroc/> * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[Tebu language|Tebu]])<ref name="Niger">[http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm Loi n° 2001-037 du 31 दिसंबर 2001 फिक्सेंट लेस मोडालिट्स डे प्रमोशन एट डी डेवलपमेंट डेस लैंग्स नेशनल्स]</ref> * [[ओमान]] * [[फिलिस्तीन]] * [[कतर]] * [[सऊदी अरब]] * [[सोमालीलैंड]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[सोमाली भाषा|सोमाली]] के साथ; स्वतंत्रता विवादित है) * [[सोमालिया]] ([[सोमाली भाषा|सोमाली]] के साथ) * [[सूडान]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[सीरिया]] * [[ट्यूनीशिया]] * [[संयुक्त अरब अमीरात]] * [[यमन]] '''[[अर्मेनियाई भाषा|अर्मेनियाई]]''': * [[आर्मेनिया]]<ref>{{Cite web|url=http://www.president.am/en/constitution-2015|title=अर्मेनियाई संविधान (अनुच्छेद 20, अंग्रेजी अनुवाद)|access-date=2022-08-05|archive-date=2022-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808180847/https://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref> * [[रिपब्लिक ऑफ आर्ट्सख|आर्ट्सख]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nkr.am/en/constitution/9/ |title=Article 15. नागोर्नो-कराबाख गणराज्य का संविधान | access-date=18 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129122520/http://www.nkr.am/en/constitution/9/ |archive-date=29 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> (स्वतंत्रता विवादित) '''[[असमिया भाषा|असमिया]]''': * भारत (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में) '''[[आयमारा भाषा|आयमारा]]''': * [[बोलीविया]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]], [[क्वेचुआ भाषाएं|क्वेचुआ]], [[गुआरानी भाषा|गुआरानी]] और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=बोलीविया>[http:// bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/#articulo-5 Artículo 5. Constitución politica del Estado]</ref> * [[पेरू]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और [[क्वेचुआ भाषा|क्वेचुआ]] और अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=Peru>[https://web.archive.org/web/20190910133333/http://spij.minjus.gob.pe/CLP/ contenidos.dll/demo/coleccion00000.htm/tomo0001.htm/sumilla00002.htm?f=templates$fn=document-frame.htm$3.0#JD_INDICE7 अनुच्छेद 48. Constitución politica del Perú]</ref> '''[[अजरबैजानी भाषा|अज़रबैजानी]]''': * [[अजरबैजान]]<ref>[http://www.president.az/azerbaijan/constitution?locale=ru अनुच्छेद 21. अज़रबैजान गणराज्य का संविधान]</ref> === ब === '''[[बलंता भाषा सिनी|बलंता]]''': * [[सेनेगल]] ([[बस्सारी भाषा|बस्सारी]], [[बेदिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]]''': * देखें ''[[#M|मैंडिंग]]'' * [[माली]] ([[बोमू भाषा|बोमू]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[बारीबा भाषा|बारीबा]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बियाली भाषा|बियाली]], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[बास्क भाषा|बास्क]]''': * [[स्पेन]] के कुछु स्वायत्त समुदाय मँ सह-आधिकारिक: ** [[बास्क देश (स्वायत्त समुदाय)|बास्क देश]] ** [[नवरे]]; दोनों [[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] के साथ '''[[बस्सारी भाषा|बस्सारी]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलंता भाषा | बलंता]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बेदिक भाषा|बेदिक]], [[फुला भाषा|फूला]], [[हसानिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोल्फ भाषा|वोल्फ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) छेकै '''[[बेडिक भाषा|बेदिक]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषाएं|बलांता]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] छेकै) '''[[बेलारूसी भाषा|बेलारूसी]]''': * [[बेलारूस]] ([[रूसी भाषा|रूसी]] के साथ) '''[[बंगाली भाषा|बंगाली]]''': * [[बांग्लादेश]] * [[भारत]] (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एगो लिंक भाषा के रूप मँ) * [[सिएरा लियोन]]<ref>{{समाचार का हवाला दें|url=http://indianexpress.com/article/research/how-bengali-became-an-official-language-in-sierra-leone-in-west -अफ्रीका-अंतर्राष्ट्रीय-मातृ-भाषा-दिन-2017-4536551/|शीर्षक=सिएरा लियोन में बंगाली एक आधिकारिक भाषा कैसे बन गई|काम=द इंडियन एक्सप्रेस|दिनांक=1 अक्टूबर 2016|पहुंच-तिथि=21 फरवरी 2018}}< /ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/2017/02/23/bangla-language-sierra-leone/|title=What Bangla is an सिएरा लियोन में आधिकारिक भाषा|कार्य=ढाका ट्रिब्यून|तिथि=23 फरवरी 2017|पहुंच-तिथि=21 फरवरी 2018}}</ref> '''[[बर्बर भाषा|बर्बर]]''': * [[अल्जीरिया]] (अरबी के साथ)<ref name="Algeria">[http://www.el-mouradia.dz/francais/symbole/textes/symbolefr.htm Loi n<sup>o</sup> 02-03 डु 27 मोहर्रम 1423 संवाददाता या 10 अप्रैल 2002 पोर्टेंट संशोधन संविधान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719134235/http://www.el-mouradia.dz/francais/ |दिनांक=19 जुलाई 2011 |date=2011-07-19 }}.</ref> * [[मोरक्को]] (अरबी के साथ)<ref name=Maroc>[https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf अनुच्छेद 5. संविधान डु मैरोक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint %C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |date=18 मई 2012 }}</ref> '''[[बिली भाषा|बियाली]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]], [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बोको भाषा|बोको] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा ], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[बिस्लामा भाषा|बिस्लामा]]''': * [[वानुअतु]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=Vanuatu>[https://web.archive.org/web/20220630170331/https://parliament.gov.vu/images/pdf/constitution.pdf अनुच्छेद 3. वानुअतु गणराज्य का संविधान]</ref> '''[[बोको भाषा|बोको]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[बोमू भाषा|बोमू]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फुला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच] भाषा|फ्रेंच]]) '''[[बोस्नियाई भाषा|बोस्नियाई]]''': * [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] ([[क्रोएशियाई भाषा|क्रोएशियाई]] के साथ, [[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]]) (''वास्तविक'')<ref name="FootittKelly2012p108">{{उद्धरण पुस्तक|author1 =हिलेरी फूटिट|लेखक2=माइकल केली|शीर्षक=युद्ध में भाषाएँ: संघर्ष में भाषा संपर्क की नीतियां और व्यवहार|url=https://books.google.com/books?id=-76JIV7chycC|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36877-4|page=[https://books.google.com.ph/books? id=-76JIV7chycC&pg=PA108&dq=bosnian%20croatian%20serbian#v=onepage&q=bosnian%20croatian%20serbian&f=false 108]}}</ref> '''[[बोजो भाषा|बोजो]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फुला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच] भाषा|फ्रेंच]]) '''[[बुदुमा भाषा|बुदुमा]]''': * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> '''[[बल्गेरियाई भाषा|बल्गेरियाई]]''': * [[बुल्गारिया]]<ref>[http://parliament.bg/en/const अनुच्छेद 3. बुल्गारिया गणराज्य का संविधान ]</ref> '''[[बर्मी भाषा|बर्मी]]''': * [[म्यांमार]] (पूर्व में बर्मा)<ref>[http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf अनुच्छेद 450. म्यांमार संघ गणराज्य क संविधान]</ref> === सी === '''[[कैंटोनीज]]''': * [[हांगकांग]] ([[पारंपरिक चीनी पात्रों]] क उपयोग करी क); [[मंदारिन चीनी]] आरो [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] केरौ संग * [[मकाऊ]] ([[पारंपरिक चीनी पात्रों]] का उपयोग करी क); [[मंदारिन चीनी]] आरो [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] केरौ संग '''[[कातालान भाषा|कातालान]]''': * [[अंडोरा]],<ref>{{Cite web |title=Article 2. La Constitució del Principat d'Andorra |url=http://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en/at_download/file |access-date=2022-08-05 |archive-date=2022-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725035329/https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en/at_download/file }}</ref> * [[स्पेन]] के कुछु स्वायत्त समुदाय मँ सह-आधिकारिक: ** [[बेलिएरिक द्वीप समूह]] ** [[कैटेलोनिया]] ** [[वैलेंसियन समुदाय]]; सब्भे केरौ संग [[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] '''[[मानक मंदारिन|चीनी, मंदारिन]]''': * [[मुख्यभूमि चीन]] ([[सरलीकृत चीनी अक्षर]] क उपयोग करी क) * [[मकाऊ]] ([[सरलीकृत चीनी वर्ण]] आरो [[पारंपरिक चीनी वर्ण]] दोनों क उपयोग करी क) * [[हांगकांग]] ([[सरलीकृत चीनी वर्ण]] आरो [[पारंपरिक चीनी वर्ण]], [[कैंटोनीज़]] आरो [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] के संग) * [[सिंगापुर]] ([[सरलीकृत चीनी अक्षरों]] क उपयोग करतअ हुअ; [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[मलय भाषा|मलय]] आरो [[तमिल भाषा|तमिल]])<<ref name=singapore> [http://www.servat.unibe.ch/icl/sn00000_.html लेख 44, 53, 123. सिंगापुर गणराज्य क संविधान]</ref> * [[ताइवान]] ([[पारंपरिक चीनी अक्षरों]] का उपयोग करते हुए; ताइवान क अन्य आधिकारिक भाषा सिनी छेकै [[फॉर्मोसन भाषा सिनी]],<ref name=formosan>{{Cite web|url=http://focustaiwan.tw/ news/aipl/201707190019.aspx |last1 = ये | first1=सोफिया | last2=low | first2= Y.F. |title=राष्ट्रपति ने स्वदेशी लोग लेली संक्रमणकालीन न्याय मँ प्रयासौ क सराहना करल्कै |वेबसाइट=फोकस ताइवान |तिथि=19 जुलाई 2017 |पहुंच-तिथि =19 जुलाई 2017}}</ref> [[ताइवान के होक्किएन]],<ref name=taiwanese>{{Cite web |url=https://english.moc.gov.tw/information_196_96138.html |title=राष्ट्रीय भाषाएं विकास अधिनियम ने विधायी युआन को मंजूरी दी |वेबसाइट=संस्कृति मंत्रालय, आरओसी (ताइवान) |दिनांक=25 दिसंबर 2018 |पहुंच-तिथि=16 जून 2019 |access-date=2022-08-05 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328173725/https://english.moc.gov.tw/information_196_96138.html }}</ref> [[ताइवानी हक्का|हक्का]]<ref name=हक्का> {{साइट वेब|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2017/12/30/2003684894 |last1 = चेंग |फर्स्ट1 = हंग-टा |last2= चुंग |फर्स्ट2= जेक |शीर्षक = हक्का न एगो आधिकारिक भाषा बनैलकै |वेबसाइट=ताइपे टाइम्स |तिथि=30 दिसंबर 2017 |पहुंच-तिथि=29 दिसंबर 2017}}</ref> और [[ताइवान सांकेतिक भाषा]]।<ref name="taiwanese"/>) '''[[चेवा भाषा|चिचेवा]]''': * [[मलावी]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा| कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[सेना भाषा|चिरबावे]] (सेना)''': * देखें ''[[#एस|सेना]]'' '''[[कोमोरियन भाषा|कोमोरियन]]''' * [[कोमोरोस]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) '''[[क्रोएशियाई भाषा|क्रोएशियाई]]''': * [[क्रोएशिया]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=2407 |title=Article 12. क्रोएशिया गणराज्य का संविधान |access-date= 18 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909155806/http://www.sabor.hr/Default.aspx?art=2407 |archive-date=9 सितंबर 2011 |url- स्थिति = मृत }}</ref> * [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] ([[बोस्नियाई भाषा|बोस्नियाई]] और [[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]] के साथ) (''वास्तव में'')<ref name="FootittKelly2012p108" /> '''[[चेक भाषा|चेक]]''': * [[चेक गणतंत्र]] * [[स्लोवाकिया]] === डी === '''[[डागारे भाषा|दगारे]]''': * [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (अकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबी]], [[दगबनी भाषा|दगबनी] ], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) '''[[दगबनी भाषा|दगबनी]]''': * [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकान]] (अकुएपम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) '''[[डांगमे भाषा|डांगमे]]''' * [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (एकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) '''[[डेनिश भाषा|डेनिश]]''': * [[डेनमार्क]] * [[फ़रो आइलैंड्स]] ([[फिरोज़ी भाषा|फिरोज़ी]] के साथ) '''[[दारी भाषा|दारी]]''': * [[अफगानिस्तान]] (फारसी का एक स्थानीय संस्करण, लेकिन अफगान संविधान में "दारी" के रूप में परिभाषित; [[पश्तो भाषा|पश्तो]] के साथ)<ref name=अफगानिस्तान>[https://web.archive.org/web/20200717203812/https://www.rollersportscan.files.wordpress.com/2010/01/2012-03-pag-athlete.docx%26ei%3DwZ1OUKWpJbSA0AGEnYCIDw%26usg%3DAFQjCNEiEPuaKazywJFi8snVJica0208oQ%26sig2%3Dr0UHNQl26sh7_P8L_-hIIg web.com/politics/current_constitution.html#chapterone अनुच्छेद 16. अफगानिस्तान का संविधान]</ref> '''[[डेन्डी भाषा|डेन्डी]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[फोन भाषा|फोन-जीबीई]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[धिवेही भाषा|धिवेही]]''': * [[मालदीव]]<ref>[http://www.maldivesinfo.gov.mv/home/upload/downloads/Compilation.pdf अनुच्छेद 11. मालदीव गणराज्य का संविधान]</ref> '''[[डायौला भाषा|दिौला]]''': * देखें ''[[#M|मैंडिंग]]'' * [[बुर्किना फासो]] ([[फूला भाषा|फूला]], [[मोसी भाषा|मोसी]] और अन्य भाषाओं के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[डच भाषा|डच]]''': * [[बेल्जियम]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ आधिकारिक भाषा) :एकमात्र आधिकारिक भाषा: :*[[फ़्लैंडर्स]] :सह-आधिकारिक भाषा में: :*[[ब्रुसेल्स]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[नीदरलैंड]] ([[फ्रिसलैंड]] को छोड़कर हर प्रांत में एकमात्र आधिकारिक भाषा, जहां [[पश्चिम फ़्रिसियाई भाषा|पश्चिम फ़्रिसियाई]] सह-आधिकारिक है और [[बीईएस द्वीप]], जहां पापियामेंटो और अंग्रेजी हैं सह-आधिकारिक) ** [[अरूबा]] ([[पैपियामेंटो]] के साथ) ** [[कुराकाओ]] ([[पैपियामेंटो]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) ** [[सिंट मार्टेन]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[सूरीनाम]] '''[[जोंगखा भाषा|जोंगखा]]''': * [[भूटान]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf अनुच्छेद 1. भूटान साम्राज्य का संविधान] {{Webarchive|url=https:// web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf |date=6 जुलाई 2011 }}</ref> === ई === '''[[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]''' (यह भी देखें [[उन देशों की सूची जहां अंग्रेजी एक आधिकारिक भाषा है]]): * [[अंतिगुया और बार्बूडा]] * [[ऑस्ट्रेलिया]] * [[बहामा]] * [[बारबाडोस]] * [[बेलीज]] * [[बोत्सवाना]] (लेकिन [[राष्ट्रीय भाषा]] [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]] है) * [[कैमरून]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[कनाडा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) ** [[ओंटारियो]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ ** [[नोवा स्कोटिया]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[कैनेडियन गेलिक|गेलिक]])'' के साथ ** [[न्यू ब्रंसविक]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) ** [[मैनिटोबा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) ** [[ब्रिटिश कोलंबिया]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ ** [[प्रिंस एडवर्ड आइलैंड]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ ** [[सस्केचेवान]] ''(वास्तव में; सीमित के साथ)टेड [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' ** [[अल्बर्टा]] ''(वास्तव में; सीमित [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]])'' के साथ ** [[न्यूफ़ाउंडलैंड और लैब्राडोर]] ''(वास्तव में; सीमित के साथ [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इनु भाषा|इनू-एमुन]], और [[इनुइट भाषाएं|इनुटट]])'' ** [[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र]] ([[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र#भाषा|10 अन्य लोगों के साथ]]) ** [[युकोन]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) ** [[नुनावुत]] ([[इनुइट भाषाएं|इनुइट]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[कुराकाओ]] ([[डच भाषा|डच]] और [[पैपियामेंटो]] के साथ) * [[डोमिनिका]] * [[इरिट्रिया]] ([[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]] और [[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ) * [[एस्वातिनी]] ([[स्वाज़ी भाषा|स्वाति]] के साथ) * [[फिजी]] ([[फिजियन भाषा|बाऊ फिजियन]] और [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] के साथ)<रेफ नाम=फिजी/> * [[गाम्बिया]] * [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (अकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फैंटे), [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे]], [[दगबनी भाषा |दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]]) * [[ग्रेनाडा]] * [[गुयाना]] * [[हांगकांग]] ([[कैंटोनीज]] और [[मंदारिन चीनी]] के साथ) * [[भारत]] (22 क्षेत्रीय भाषाओं के साथ) * [[आयरलैंड गणराज्य]] ("दूसरा अधिकारी"; [[आयरिश भाषा|आयरिश]] के साथ)<ref name=Ireland/> * [[जमैका]] * [[केन्या]] ([[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] के साथ) * [[किरिबाती]] * [[लेसोथो]] ([[सोथो भाषा|सोथो]] के साथ) * [[लाइबेरिया]] * [[मलावी]] ([[चिचेवा भाषा|चिचेवा]] के साथ) * [[मलेशिया]] ([[मलय भाषा|मलय]] के साथ वास्तविक आधिकारिक भाषा; अभी भी सबा और सरवाक में मलय के साथ आधिकारिक और राष्ट्रीय भाषा के रूप में कार्य करती है)<ref name="मलेशिया">[[मलेशिया का संविधान#अनुच्छेद 152 - राष्ट्रीय भाषा और अन्य भाषाएँ|अनुच्छेद 152 - राष्ट्रीय भाषा और अन्य भाषाएँ, मलेशिया का संविधान]]</ref> * [[माल्टा]] ([[मालटिस् भाषा|मालटिस्]] के साथ) * [[मार्शल आइलैंड्स]] ([[मार्शल भाषा| मार्शलीज]] के साथ) * [[मॉरीशस]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<रेफ नाम=मॉरीशस>[http://www.gov.mu/portal/site/AssemblySite/menuitem.ee3d58b2c32c60451251701065c521ca/?content_id=4cb54555fc80000ca6a12 अनुच्छेद 49. मॉरीशस का संविधान]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302063320/http://www.gov.mu/portal/site/AssemblySite/menuitem.ee3d58b2c32c60451251701065c521ca/?content_id= |दिनांक=2 मार्च 2009 |date=2009-03-02 }}</ref> * [[फेडरेटेड स्टेट्स ऑफ माइक्रोनेशिया|माइक्रोनेशिया, फेडरेटेड स्टेट्स]] * [[नामीबिया]] (अफ्रीकी, जर्मन और ओशिवाम्बो क्षेत्रीय रूप से बोली जाती हैं)<ref>{{उद्धरण |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/wa00000_.html |शीर्षक=नामीबिया – संविधान |publisher=servat.unibe.ch/icl (अंतर्राष्ट्रीय संवैधानिक कानून संग्रह) |वर्ष=190 |access-date=2 मई 2008}} (अनुच्छेद 3)</ref> * [[नाउरू]] ([[नौरुआन भाषा|नौरुआन]] के साथ) * [[न्यूजीलैंड]] ([[माओरी भाषा|माओरी]] और [[न्यूजीलैंड सांकेतिक भाषा]] के साथ) * [[नाइजीरिया]] ([[हौसा भाषा|हौसा]], [[इग्बो भाषा|इग्बो]] और [[योरूबा भाषा|योरूबा]] के साथ) * [[पाकिस्तान]] ([[उर्दू]] राष्ट्रीय भाषा के रूप में) * [[पलाऊ]] ([[पलाऊन भाषा|पलाऊन]] के साथ) * [[पापुआ न्यू गिनी]] ([[टोक पिसिन]] और [[हिरी मोटू]] के साथ) * [[फिलीपींस]] ([[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]] के साथ) * [[रवांडा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[किन्यारवांडा]] के साथ) * [[संत किट्ट्स और नेविस]] * [[सेंट लूसिया]] * [[संत विंसेंट अँड थे ग्रेनडीनेस]] * [[समोआ]] ([[सामोन भाषा|सामोन]] के साथ) * [[सेशेल्स]] ([[सेशेलोइस क्रियोल]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[सेरा लिओन]] * [[सिंगापुर]] ([[मंदारिन चीनी|चीनी]] के साथ, [[मलय भाषा|मलय]], [[तमिल भाषा|तमिल]])<रेफ नाम=सिंगापुर/> * [[सिंट मार्टेन]] ([[डच भाषा|डच]] के साथ) * [[सोलोमन इस्लैंडस]] * [[सोमालीलैंड]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] और [[सोमाली भाषा|सोमाली]] के साथ; स्वतंत्रता विवादित है) * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु] ])<रेफरी नाम=ZAR/> * [[दक्षिण सूडान]] * [[श्रीलंका]] ([[सिंहल भाषा|सिंहला]] और [[तमिल भाषा|तमिल]] के साथ) * [[सूडान]] ([[अरबी]] के साथ) * [[तंजानिया]] ([[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] के साथ) * [[टोंगा]] ([[टोंगन भाषा|टोंगन]] के साथ) * [[त्रिनिदाद और टोबैगो]] * [[तुवालु]] ([[तुवालुअन भाषा|तुवालुअन]] के साथ) * [[युगांडा]] ([[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] के साथ) * [[यूनाइटेड किंगडम]] (वास्तव में; यूके में अलग-अलग देशों ने वैधानिक रूप से आधिकारिक भाषाओं को परिभाषित किया है, लेकिन पूरे यूके में ऐसा नहीं है) * [[संयुक्त राज्य]] (वास्तव में; संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रशासनिक रूप से अनिवार्य आधिकारिक भाषा नहीं है) * [[वानुअतु]] (बिस्लामा और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=वानुअतु/> * [[जाम्बिया]] * [[जिम्बाब्वे]] ([[शोना भाषा|शोना]] के साथ, [[उत्तरी नदेबेले भाषा|देबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना एलएंगुएज|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे का संकेत भाषा]], [[टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<रेफ नाम ="ज़िम्बाब्वे">[https://web.archive.org/web/20141205062718/http://en.africatime.com/zimbabwe/documents/constitution-zimbabwe-2013 ज़िम्बाब्वे का संविधान 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205062718/ http://en.africatime.com/zimbabwe/documents/constitution-zimbabwe-2013 |date=5 December 2014 }}, Africatime.com, 22 मार्च 2013</ref> '''[[एस्टोनियाई भाषा|एस्टोनियाई]]''': * [[एस्टोनिया]] '''[[ईवे भाषा|ईवे-जीबीई]]''': * [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकन]] (अकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते), [[दगारे भाषा|दगारे]], [[दगबनी भाषा|दगबनी]] के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा। [[डांगमे भाषा|डांगमे]] [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) * [[टोगो]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[केबी भाषा|केबी]] के साथ) === एफ === '''[[फिजियन भाषा|फिजियन]]''': * [[फिजी]] (अंग्रेजी और [[फिजी हिंदी|हिंदुस्तानी]] के साथ)<ref name=Fiji>[http://www.servat.unibe.ch/icl/fj00000_.html खंड 4. फिजी संविधान]< /रेफरी> '''[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]]''': * [[फिलीपींस]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[फिनिश भाषा|फिनिश]]''': * [[फिनलैंड]] ([[फिनलैंड-स्वीडिश|स्वीडिश]] के साथ) '''[[फ़ॉन भाषा|फ़ॉन-जीबीई]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा |योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[खाद्य भाषा|खाद्य]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्दी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[फॉर्मोसन भाषाएं|फॉर्मोसन]]''': * [[ताइवान]] (ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[ताइवान की होक्किएन]],<ref name="taiwanese"/> [[ताइवान की हक्का|हक्का]]<ref name= "हक्का"/> और [[ताइवान सांकेतिक भाषा]]।<ref name="taiwanese"/>) '''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]''' (यह भी देखें [[उन देशों की सूची जहां फ्रेंच एक आधिकारिक भाषा है]]): * [[बेल्जियम]] ([[डच भाषा|डच]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ आधिकारिक भाषा) :एकमात्र आधिकारिक भाषा: :* [[वालोनिया]] ([[यूपेन की भूमि|यूपेन के कैंटन]] और [[बेल्जियन एइफेल|संकट विथ के कैंटन]] को छोड़कर, जहां [[जर्मन भाषा|जर्मन]] आधिकारिक भाषा है) :सह-आधिकारिक भाषा में: :*[[ब्रुसेल्स]] ([[डच भाषा|डच]] के साथ) * [[बेनिन]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[अजा-गबी भाषा|अजा-गबी]], [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बरिबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा |योरूबा]]) * [[बुर्किना फ़ासो]] ([[दियोला भाषा|दियोला]], [[फुला भाषा|फूला]], [[मोसी भाषा|मोसी]] सहित कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ) * [[बुरुंडी]] ([[किरुंडी भाषा|किरुंडी]] के साथ) * [[कैमरून]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[कनाडा]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) ** [[क्यूबेक]] ''(सीमित [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]])'' के साथ ** [[न्यू ब्रंसविक]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) ** [[मैनिटोबा]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) ** [[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र]] ([[उत्तर पश्चिमी क्षेत्र#भाषाएं|10 अन्य लोगों के साथ]]) ** [[युकोन]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) ** [[नुनावत]] ([[इनुइट भाषाएं|इनुइट]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[मध्य अफ्रीकी गणराज्य]] ([[सांगो भाषा|सांगो]] के साथ)<ref name=CAR/> * [[चाड]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ) * [[कोमोरोस]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथऔर [[कोमोरियन भाषा|कोमोरियन]]) * [[हाथीदांत का किनारा]] * [[कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य]] * [[जिबूती]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ) * [[इक्वेटोरियल गिनी]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] के साथ) *फ्रांस ** [[फ्रेंच गयाना]] ** [[फ़्रेन्च पॉलीनिशिया]] ** [[लॉयल्टी आइलैंड्स प्रोविंस|फ्रेंच लॉयल्टी आइलैंड्स]] ** [[फ्रांसीसी दक्षिणी और अंटार्कटिक भूमि]] ** [[हिंद महासागर में बिखरे हुए द्वीप]] ** [[ग्वाडेलोप]] ** [[मार्टीनिक]] ** [[मैयोट]] ** [[नया केलडोनिया]] ** [[रीयूनियन]] ** [[सेंट बार्थेलेमी]] ** [[सेंट मार्टिन की सामूहिकता|सेंट मार्टिन]] ** [[सेंट पियरे और मिकेलॉन]] ** [[वाली और फ़्युटुना]] ** ([[एडेली लैंड]]) ** ([[क्लिपरटन द्वीप]]) * [[गैबॉन]] * [[ग्वेर्नसे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[गिनी]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[कपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]]) * [[हैती]] ([[हाईटियन क्रियोल]] के साथ)<ref name=हैती/> * इटली ** [[आओस्ता घाटी]] ([[इतालवी भाषा|इतालवी]] के साथ) * [[जर्सी]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[लक्ज़मबर्ग]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[लक्ज़मबर्ग भाषा|लक्ज़मबर्ग]] के साथ) * [[मेडागास्कर]] ([[मालागासी भाषा|मालागासी]] के साथ) * [[माली]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]], [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्कार्पमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिंके]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक] ]) * [[मॉरीशस]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] के साथ)<रेफ़ नाम=मॉरीशस/> * [[मोनाको]] * [[नाइजर]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ, [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> * [[रवांडा]] (अंग्रेजी और किन्यारवांडा के साथ) * [[सेनेगल]] (कई राष्ट्रीय भाषाओं के साथ: [[बलांटा भाषाएं|बलंता]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[साफेन भाषा|साफेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]]) * [[सेशेल्स]] ([[सेशेलोइस क्रियोल]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[स्विट्जरलैंड]] (''राष्ट्रीय और आधिकारिक भाषा'' [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ, [[इतालवी भाषा|इतालवी]], और ([[रोमन भाषा|रोमनश]]))<रेफ नाम= ":0">{{साइट वेब |url=https://www.admin.ch/opc/en/classified-compilation/19995395/index.html#a4 |title=CC 101 18 के स्विस परिसंघ का संघीय संविधान अप्रैल 1999, कला। 4 राष्ट्रीय भाषाएं |दिनांक=1 जनवरी 2018 |स्थान=बर्न, स्विट्ज़रलैंड |प्रकार=आधिकारिक साइट |प्रकाशक=संघीय परिषद |पहुंच-तिथि=2018-12-05}}</ref> :''आधिकारिक भाषा'' में: :*[[जिनेवा के कैंटन]] :*[[वाड का कैंटन]] :*[[जुरा के कैंटन]] :*[[नेउचटेल के कैंटन]] :*[[फ़्राइबर्ग के कैंटन]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ) :*[[बर्न के कैंटन]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ) :*[[कैंटन ऑफ वैलेस]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ) * [[टोगो]] ([[ईवे भाषा|ईवे-जीबी]] और [[केबी भाषा|केबी]] के साथ) * [[वानुअतु]] ([[बिस्लामा]] और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] के साथ)<रेफ़ नाम=वानुअतु/> '''[[फुला भाषा|फूला]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्दी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]] , [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) * [[बुर्किना फासो]] ([[दियोला भाषा|डिओला]], [[मोसी भाषा|मोसी]] और अन्य भाषाओं के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) * [[गिनी]] ([[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक लैंगुआगई|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) * [[मॉरिटानिया]] ([[सोनिंके भाषा|सोनिन्के]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[वोलोफ़ भाषा|वोलोफ़]], आधिकारिक भाषा [[अरबी भाषा|अरबी]] है) * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[गौरमांचे भाषा|गौरमांचे]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा | बलंता]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बस्सरी भाषा | बस्सरी]], [[बेडिक भाषा | बेदिक]], [[हस्सानिया अरबी | हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) === जी === '''[[गा भाषा|गा]]''': * [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकान]] (अकुएपम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) '''[[स्कॉटिश गेलिक|गिडहलिग]]''': * [[स्कॉटलैंड]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[स्कॉट्स भाषा|स्कॉट्स]] के साथ)<ref name=":1">{{Cite web|title=Languages ​​– gov.scot|url =https://www.gov.scot/policies/languages/|access-date=2021-01-21|website=gov.scot}}</ref> '''[[जीबीई भाषाएं|जीबीई]]''': * देखें ''[[#ए|अजा-जीबी]]'', ''[[#ई|ईवे-जीबी]]'', ''[[#एफ|फॉन-जीबी]]'', ''[ [#G|Gen-Gbe]]'', ''[[#W|Waci-Gbe]]'', ''[[#X|Xwela-Gbe]]'' '''[[सामान्य भाषा|जेन-जीबी]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [लुकपा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]], [[नतेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबी भाषा| Waci-Gbe]], [[Yobe language|Yobe]], [[Yom language|Yom]], [[Pherá language|Xwela-Gbe]], [[Yoruba language|Yoruba]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[जॉर्जियाई भाषा|जॉर्जियाई]]''': * [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]]<ref name=जॉर्जिया>[http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf अनुच्छेद 8. जॉर्जिया का संविधान]</ref> * [[दक्षिण ओसेशिया]] ([[ओस्सेटियन भाषा|ओस्सेटियन]] और [[रूसी भाषा|रूसी]] के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Ossetia/> * [[अबकाज़िया]] ([[जॉर्जियाई भाषा|जॉर्जियाई]] के साथ [[जॉर्जिया का संविधान (देश)|जॉर्जियाई संविधान]] के अनुसार; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=जॉर्जिया/> '''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]''': * ऑस्ट्रिया ([[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]], [[बर्गनलैंड क्रोएशियाई]], और [[स्लोवेन भाषा|स्लोवेन]] के साथ) * [[बेल्जियम]] ([[डच भाषा|डच]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ आधिकारिक भाषा) :एकमात्र आधिकारिक भाषा: :* [[यूपेन की भूमि | यूपेन के कैंटन]] :* [[बेल्जियम एइफेल|संकट विथ के कैंटन]] * [[ब्राजील]] ** [[एंटोनियो कार्लोस, सांता कैटरीना|एंटोनियो कार्लोस]] ** [[सांता मारिया डो हेरवाल]] ** [[डोमिंगोस मार्टिंस]] ** [[लारंजा दा टेरा]] ** [[पंकस]] ** [[सांता मारिया डे जेतिबा]] ** [[विला पावो]] ** [[पोमेरोड]] ** [[कैंगुकू]] * जर्मनी * [[लिकटेंस्टीन]] * [[लक्ज़मबर्ग]] ([[फ़्रेंच भाषा|फ़्रेंच]] और [[लक्ज़मबर्ग भाषा|लक्ज़मबर्ग]] के साथ) * इटली (दक्षिण टायरॉल में) * [[नामीबिया]] ([[अफ्रीकी]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[स्विट्जरलैंड]] (''राष्ट्रीय और आधिकारिक भाषा'' [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[इतालवी भाषा|इतालवी]], और ([[रोमन भाषा|रोमनश]]) के साथ)<रेफ नाम= ":0"/> :''आधिकारिक भाषा'' 21 छावनियों में: :*17 [[स्विट्जरलैंड के कैंटन|26 कैंटन]] (एकलिंगी रूप से [[जर्मन भाषा|जर्मन]]) :*[[कैंटन ऑफ ग्रिसन्स]] ([[इतालवी भाषा|इतालवी]] और [[रोमन भाषा|रोमनश]] के साथ) :*[[बर्न ऑफ कैंटन]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) :*[[फ़्राइबर्ग के कैंटन]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) :*[[कैंटन ऑफ वैलेस]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) '''[[गोंजा भाषा|गोंजा]]''': * [[घाना]] ([[अकन भाषा|अकान]] (अकुएपम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[कासेम भाषा|कासेम]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) '''[[Gourmanché language|Gourmanché]]''' * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुदुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हौसा भाषा|हौसा ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोnghay language|Songhay]]-[[Zarma language|Zarma]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर" /> '''[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]''': * [[यूनान]] * [[साइप्रस]] ([[तुर्की भाषा|तुर्की]] के साथ)<रेफ नाम=साइप्रस>[https://archive.is/20120530023218/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&ExpandSection=3%23_Section3 _Section3 ऐप। डी।, भाग 1, कला। 3. साइप्रस का संविधान]</ref> * [[अल्बानिया]] (हिमारा का ग्रीक अल्पसंख्यक क्षेत्र, अल्बानियाई के साथ फिनिक और डर्विकन) '''[[गुआरानी भाषा|गुआरानी]]''': * [[पराग्वे]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] के साथ)<ref name="पराग्वे">[http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf Artículo 140. कांस्टीट्यूशियंस डे ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230322084756/http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf |date=2023-03-22 }} {{वेबआर्किव|यूआरएल=https://web.archive.org/web/20180428181308/http://tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf%2Fconstitucion_de_1992.pdf |date= 28 अप्रैल 2018 }} [http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf ब्लिका डेल पराग्वे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230322084756/http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constiucion_de_1992.pdf |date=2023-03-22 }}</ref> * [[बोलीविया]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]], [[क्वेचुआ भाषाएं|क्वेचुआ]], [[आयमारा भाषा|आयमारा]] और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=बोलीविया/> '''[[गुजराती भाषा|गुजराती]]''': * भारत === एच === '''[[हैतियाई क्रेओल]]''': * [[हैती]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=Haiti>[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Haiti/haiti1987fr.html अनुच्छेद 5. ला कॉन्स्टिट्यूशन डे ला रिपब्लिक डी 'हैती]</ref> '''[[ताइवान हक्का|हक्का]]''': * [[ताइवान]] (ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[ताइवान की होक्किएन]],<ref name="taiwanese"/> [[Formosan language]]<ref name="formosan "/> और [[ताइवान सांकेतिक भाषा]]।<ref name="taiwanese"/>) '''[[हस्सानिया अरबी भाषा|हसनिया]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर की भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[हौसा भाषा|हौसा]]''': * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसवाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> * [[नाइजीरिया]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[इग्बो भाषा|इग्बो]] और [[योरूबा भाषा|योरूबा]])<रेफ नाम=नाइजीरिया/> '''[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]''': * इज़राइल ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ) '''[[हिंदी भाषा|हिंदी]]''': * भारत ("संघ की आधिकारिक भाषा"; अंग्रेजी के साथ; 21 अन्य क्षेत्रीय भाषाएं अर्थात् [[असमिया भाषा|असमिया]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[बोडो भाषा|बोडो]], [[डोगरी भाषा |डोगरी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]], [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[मलयालम]], [[मीती भाषा|मीती]] (मणिपुरी), [[मराठी भाषा|मराठी]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[ओडिया भाषा|ओडिया]], [[पंजाबी भाषा| पंजाबी]], [[संस्कृत]], [[संथाली भाषा|संथाली]], [[सिंधी भाषा|सिंधी]], [[तमिल भाषा|तमिल]], [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], [[उर्दू] ]<ref>{{साइट वेब|url=http://www.axistranslations.com/translation-article/national-lanuages-of-india-list.html|title = एक्सिस ट्रांसलेशन|एक्सेस-डेट = 3 मार्च 2015| वेबसाइट = एक्सिस ट्रांसलेशन}}</ref>)<ref name=India>{{Cite web |url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const.Pock%202Pg.Rom8Fsss%25%202823%29.%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%8F%E0%A4%AB |शीर्षक=भाग XVII। भारत का संविधान |access-date=3 सितंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928073022/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const. |archive-date=2015-09-28 |url-status=dead |title=Archive copy }}</ref> * [[फिजी]] (अंग्रेजी और बाउ फिजियन के साथ; संवैधानिक रूप से ''हिंदुस्तानी'' के रूप में जाना जाता है जिसे कवर करने के लिए एक छत्र शब्द के रूप में [[उर्दू भाषा|उर्दू]], साथ ही साथ हिंदी)<ref name=Fiji/> '''[[हिरी मोटू]]''': * [[पापुआ न्यू गिनी]] (अंग्रेजी और [[टोक पिसिन]] के साथ) '''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]''': * [[हंगरी]]<ref>[http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf आर्टिकल H. हंगरी का फंडामेंटल लॉ]< /रेफरी> === मैं === '''[[इग्बो भाषा|इग्बो]]''': * [[नाइजीरिया]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[हौसा भाषा|हौसा]] और [[योरूबा भाषा|योरूबा]])<रेफ नाम=नाइजीरिया/> '''[[आइसलैंडिक भाषा|आइसलैंडिक]]''': * [[आइसलैंड]] '''[[इन्डोनेशियाई भाषा|इन्डोनेशियाई]]''': * [[इंडोनेशिया]] (मलय की एक मानकीकृत बोली)<ref name=Indonesia>[https://web.archive.org/web/20120620062509/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf अनुच्छेद 36. इंडोनेशिया गणराज्य का संविधान] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080907001159/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf |date=7 सितंबर 2008 }}</ref> '''[[आयरिश भाषा|आयरिश]]''': * [[आयरलैंड गणराज्य]] ("राष्ट्रीय"; अंग्रेजी के साथ "दूसरा अधिकारी")<ref name=Ireland>{{Cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031152613/http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf |archive-date=2012-10-31 |url=http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf |title=Article 8. आयरलैंड का संविधान 1937 |पेज=10 |access-date=2022-08-05 }}</ref> '''[[इतालवी भाषा|इतालवी]]''': * इटली * [[क्रोएशिया]] ** [[इस्त्रिया काउंटी]] ([[क्रोएशियाई भाषा|क्रोएशियाई]] के साथ) * [[सैन मैरीनो]] * [[स्लोवेनिया]] ** [[स्लोवेनियाई इस्त्रिया]] ([[स्लोवेन भाषा|स्लोवेन]] के साथ) * [[स्विट्जरलैंड]] (''राष्ट्रीय और आधिकारिक भाषा'' [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], और ([[रोमन भाषा|रोमनश]]) के साथ)<रेफ नाम= ":0"/> :''आधिकारिक भाषा'' में: :*[[टिसिनो के कैंटन]] :*[[कैंटन ऑफ ग्रिसन्स]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[रोमांश भाषा|रोमनश]] के साथ) * [[वेटिकन सिटी]] ([[लैटिन भाषा|लैटिन]] के साथ) === जे === '''[[जापानी भाषा|जापानी]]''': * जापान (वास्तव में) * पलाऊ ([[अंगौर]]) '''[[जावानीस भाषा|जावानीस]]''': * जावा के मूल निवासी; इंडोनेशिया '''[[जोला भाषा|जोला]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) === के === '''[[कबी भाषा|कबाय]]''': * [[टोगो]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[ईवे भाषा|ईवे-जीबी]] के साथ) '''[[कलंगा भाषा|कलंगा]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[कन्नडा]]:''' *[[भारत]] (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और अंग्रेजी के साथ एक लिंक भाषा के रूप में) '''[[कनुरी भाषा|कनुरी]]''': * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसवाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> '''[[कासम भाषा|कासेम]]''': * [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (एकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[नजेमा भाषा|नजेमा]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) '''[[कजाख भाषा|कजाख]]''': * [[कजाखस्तान]] (रूसी के साथ)<ref name=Kazakhstan>[https://web.archive.org/web/20071020060732/http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/#section1 आर्टिकल 7. कजाकिस्तान गणराज्य का संविधान] {{Webarchive|url =https://web.archive.org/web/20071020060732/http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/ |date=20 अक्टूबर 2007 }}</ref> '''[[खमेर भाषा|खमेर]]''': * [[कंबोडिया]]<ref>{{Cite web |title=अनुच्छेद 5. कंबोडिया साम्राज्य का संविधान |url=http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm |access-date=2022-08-05 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117222418/http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm }}</ref> '''[[किन्यारवांडा]]''': * [[रवांडा]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[किरुंडी]]''': * [[बुरुंडी]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) '''[[किस्सी भाषा|किस्सी]]''' * [[गिनी]] [[फूला भाषा|फूला]], [[कपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[खोइसन भाषाएं|खोइसन]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नादाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[कोरियाई भाषा|कोरियाई]]''': * [[उत्तर कोरिया]]<ref name="Minahan2014">{{Cite book|last=Minahan|first=James B.|title=एथनिक ग्रुप्स ऑफ नॉर्थ, ईस्ट एंड सेंट्रल एशिया: एन इनसाइक्लोपीडिया|url=https: //books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ&pg=PA147|year=2014|publisher=ABC-CLIO|location=Sअन्ता बारबरा|isbn=978-1-61069-018-8|पेज=147}}</ref> * [[दक्षिण कोरिया]]<ref name="Minahan2014"/> ([[कोरियाई सांकेतिक भाषा]] के साथ) '''[[कोरियाई सांकेतिक भाषा]]''': * [[दक्षिण कोरिया]] ([[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] के साथ) '''[[कपेल भाषा|कपेल]]''': * [[गिनी]] [[फूला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[कुर्द भाषा|कुर्द]]''': * [[इराक]] ([[अरबी]] के साथ)<रेफ नाम=इराक/> '''[[किर्गिज़ भाषा|किर्गिज़]]''': * [[किर्गिस्तान]] (रूसी के साथ)<ref name=किर्गिस्तान>{{In lang|ru}} [http://www.gov.kg/?page_id=263 Статья 10. Конституция Кыргызской Республики]</ref> === एल === '''[[लाओ भाषा|लाओ]]''': * [[लाओस]] '''[[लातवियाई भाषा|लातवियाई]]''': * [[लातविया]] '''[[लिथुआनियाई भाषा|लिथुआनियाई]]''': * [[लिथुआनिया]] '''[[लुकपा भाषा|लुकपा]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिम]], [[नतेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[लक्ज़मबर्गी भाषा|लक्ज़मबर्गिश]]''': * [[लक्ज़मबर्ग]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[जर्मन भाषा|जर्मन]] के साथ) === एम === '''[[मैसेडोनियन भाषा|मैसेडोनियन]]''': * [[उत्तर मैसेडोनिया]] ([[अल्बानियाई भाषा|अल्बानियाई]] के साथ) '''[[मालागासी भाषा|मालागासी]]''': * [[मेडागास्कर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) '''[[मलय भाषा|मलय]]''': * [[मलेशिया]] (वास्तविक आधिकारिक भाषा के साथ [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) * [[ब्रुनेई]] * [[सिंगापुर]] (अंग्रेजी के साथ, [[चीनी भाषा|चीनी]] और [[तमिल भाषा|तमिल]])<ref name=सिंगापुर/> * [[इंडोनेशिया]] (मलय की एक मानकीकृत स्थानीय बोली, लेकिन इंडोनेशिया में इसे अलग भाषा के रूप में माना जाता है)<ref name=इंडोनेशिया/> '''[[मलिंके भाषा|मलिंके]]''': * देखें ''[[#M|मैंडिंग]]'' * [[गिनी]] [[फूला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[मालटिस् भाषा|मालटिस्]]''': * [[माल्टा]] (अंग्रेजी के साथ) '''[[ममरा भाषा|ममरा]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रांसीसी] भाषा|फ्रेंच]]) '''[[मांडिंग भाषाएं|मैंडिंग]] ([[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मालिंके भाषा|मलिंके]])''': * देखें ''[[#B|बम्बारा]]'', ''[[#D|दिौला]]'', ''[[#M|मलिंके]]'', ''[[#M|मंडींका] ]'' '''[[मंडींका भाषा|मंडींका]]''': * देखें ''[[#M|मैंडिंग]]'' * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मनकन्या भाषा|मनकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[मंदजाक भाषा|मंदजाक]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मांकन्या भाषा|मनकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[मांकन्या भाषा|मनकन्या]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन] ], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[मैंक्स भाषा|मैंक्स गेलिक]]''': * [[आइल ऑफ मैन]] (अंग्रेजी के साथ) '''[[माओरी भाषा|माओरी]]''': * न्यूजीलैंड (अंग्रेजी और न्यूजीलैंड सांकेतिक भाषा के साथ) '''[[मार्शली भाषा|मार्शली]]''': *[[मार्शल आइलैंड्स]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) मॉरीशस क्रियोल * [[मॉरीशस]] '''[[एमबेलिम ​​भाषा|म्बेलाइम]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [सामान्य भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[नतेनी भाषा|नतेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[मीती भाषा|मीती]]''' (आधिकारिक तौर पर [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] के रूप में जाना जाता है) * [[भारत]] (भारतीय संविधान की 8वीं अनुसूची द्वारा मान्यता प्राप्त 21 अन्य अनुसूचित भाषाओं के साथ) '''[[मोल्दोवन भाषा|मोल्दोवन]]''' * [[मोल्दोवा]] ([[रोमानियाई भाषा|रोमानियाई]] के समान; मोल्दोवन संविधान में मोल्दोवन के रूप में परिभाषित)<ref name=Moldova>[http://www.e-democracy.md/en/legislation/constitution /i/ अनुच्छेद 13. मोल्दोवा गणराज्य का संविधान]</ref> * [[ट्रांसनिस्ट्रिया]] ([[मोल्दोवन सिरिलिक वर्णमाला|सिरिलिक वर्णमाला]] का उपयोग किया जाता है; रूसी और यूक्रेनी के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Transnistria>[http://mfa-pmr.org/index.php? newsid=644 अनुच्छेद 12. प्रिदनेस्ट्रोवस्काया मोल्दावस्काया गणराज्य का संविधान]</ref> '''[[मंगोलियाई भाषा|मंगोलियाई]]''': * [[मंगोलिया]] '''[[मोंटेनेग्रिन भाषा|मोंटेनेग्रिन]]''': * [[मोंटेनेग्रो]] '''[[मोसी भाषा|मोसी]]''': * [[बुर्किना फासो]] ([[दियोला भाषा|डिओला]], [[फूला भाषा|फूला]] और अन्य भाषाओं के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) === एन === '''[[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा | कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[नातेनी भाषा|नातेनी]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[नौरुआन भाषा|नौरुआन]]''' * [[नाउरू]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[नदौ बोली|नदाऊ]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''नदेबेले''' ([[उत्तरी नदेबेले भाषा|उत्तरी]]): * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]], अंग्रेजी, [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [ [सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ZAR/ > * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा ]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नादाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे) )|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''नदेबेले''' ([[दक्षिणी नदेबेले भाषा|दक्षिणी]]): * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]], अंग्रेजी, [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [ [सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ZAR/ > '''[[नेपाली भाषा|नेपाली]]''': * [[नेपाल]] '''[[न्यूजीलैंड सांकेतिक भाषा]]''': * न्यूजीलैंड (अंग्रेजी और माओरी के साथ) '''[[दोपहर भाषा|दोपहर]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषाएं|बलंता]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बिस्तरik भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसानिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंदिंका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक] ], [[मांकन्या भाषा|मांकन्या]], [[सफ़ेन भाषा|सफ़ेन]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[वोलोफ़ भाषा|वोलोफ़]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]]''': * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|देबेले]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम=ZAR/> '''[[नार्वेजियन भाषा|नार्वेजियन]]''': * नॉर्वे (दो आधिकारिक लिखित रूप - ''बोकमाल'' और ''निनॉर्स्क'') '''[[नजेमा भाषा|नेजेमा]]''': * [[घाना]] ([[अकान भाषा|अकान]] (एकुआपेम ट्वी, आशान्ते ट्वी, फंते) के साथ एक सरकार द्वारा प्रायोजित भाषा, [[ईवे भाषा|ईवे-गबे]], [[दगारे भाषा|दगारे] ], [[दगबनी भाषा|दगबनी]], [[डांगमे भाषा|डांगमे]], [[गा भाषा|गा]], [[गोंजा भाषा|गोंजा]], [[कासम भाषा|कासम]], आधिकारिक भाषा है [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]) === हे === '''[[ओनिया भाषा|ओनियान]]''': * [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[ओरोमो भाषा|ओरोमो]]''': * [[इथियोपिया]]<ref>{{उद्धरण समाचार |last1=Shaban |first1=Abdurahman |title=एक से पांच: इथियोपिया को चार नई संघीय कामकाजी भाषाएं मिलीं |url=https://www.africanews.com/2020/ 03/04/वन-टू-फाइव-इथियोपिया-गेट्स-फोर-न्यू-फेडरल-वर्किंग-लैंग्वेज// |agency=Africa News}}</ref> '''[[ओस्सेटियन भाषा|ओस्सेटियन]]''': * [[दक्षिण ओसेशिया]] (रूसी और जॉर्जियाई के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Ossetia>{{In lang|ru}} [http://cominf.org/node/1127818105 Статья 4. Конституция еспублики Южная Осетия ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105 |date=11 अगस्त 2009}}</ref> === पी === '''[[पलाउअन भाषा|पलाऊन]]''': * [[पलाऊ]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[पैपियामेंटो]]''': * [[अरूबा]] ([[डच भाषा|डच]] के साथ) * [[कुराकाओ]] ([[डच भाषा|डच]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) * [[नीदरलैंड]] (बोनेयर) '''[[पश्तो भाषा|पश्तो]]''': * [[अफगानिस्तान]] ([[दारी (पूर्वी फारसी)|दारी]] [[अफगानिस्तान]] में)<ref name=अफगानिस्तान/> '''[[फारसी भाषा|फारसी]]''': * [[ईरान]] * [[अफगानिस्तान]] ([[दारी भाषा|दारी]] [[अफगानिस्तान]] में; [[पश्तो भाषा|पश्तो]] के साथ)<रेफ नाम=अफगानिस्तान/> * [[ताजिकिस्तान]] (जिसे [[ताजिक भाषा|ताजिकी]] कहा जाता है [[ताजिकिस्तान]] में; [[रूसी भाषा|रूसी]] के साथ "अंतर-जातीय संचार" के लिए)<रेफ नाम=ताजिकिस्तान/> '''[[पोलिश भाषा|पोलिश]]''': * [[पोलैंड]] '''[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]''': * [[अंगोला]] * [[ब्राजील]] * [[केप वर्ड]] * [[पूर्वी तिमोर]] ([[टेटम]] के साथ) * [[इक्वेटोरियल गिनी]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ) * [[गिनी-बिसाऊ]] * [[मकाऊ]] ([[कैंटोनीज]] के साथ) * [[मोजाम्बिक]] * [[पुर्तगाल]] * [[साओ टोमे और प्रिंसिपे]] '''[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]''': * [[भारत]] === क्यू === '''[[क्वेशुआ भाषा|क्वेशुआ]]''': * [[बोलीविया]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]], [[आयमारा भाषाएं|आयमारा]], [[गुआरानी भाषा|गुआरानी]] और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<ref name=बोलीविया/> * [[पेरू]] ([[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]] और आयमारा के साथ)<ref name=Peru/> === आर === '''[[रोमानियाई भाषा|रोमानियाई]]''': * [[रोमानिया]] * [[मोल्दोवा]] '''[[रोमांश भाषा|रोमांश]]''': *'राष्ट्रीय भाषा'' स्विट्जरलैंड में ([[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], और [[इतालवी भाषा|इतालवी]] के साथ)<ref name=":0" /> ** आधिकारिक भाषा [[कैंटन ऑफ ग्रिसन्स]] ([[जर्मन भाषा|जर्मन]] और [[इतालवी भाषा|इतालवी]] के साथ)<ref>{{Cite web|url=https://www.gr. ch/RM/chantun/Seiten/Ueberblick.aspx|title=Survista dal Grischun}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''[[रूसी भाषा|रूसी]]''': * रूस (क्षेत्रीय भाषाओं के साथ कुछ क्षेत्रों में)<ref नाम=रूस>[http://www.constitution.ru/en/10003000-01.htm अनुच्छेद 68. रूसी संघ का संविधान]</ref> * [[अबकाज़िया]] ([[अबखाज़ भाषा|अबखाज़]] के साथ अबकाज़ियन संविधान के अनुसार;<ref name=Abkhazia/> स्वतंत्रता विवादित है) * [[बेलारूस]] (बेलारूस के साथ)<ref name=बेलारूस/> * [[कजाखस्तान]] (कजाख के साथ)<रेफ नाम=कजाखस्तान/> * [[किर्गिस्तान]] (किर्गिज़ के साथ)<ref name=किर्गिस्तान/> * [[दक्षिण ओसेशिया]] (ओस्सेटियन और जॉर्जियाई के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Ossetia/> * [[ताजिकिस्तान]] ("अंतर-जातीय संचार"; ताजिक के साथ)<रेफ नाम=ताजिकिस्तान/> * [[ट्रांसनिस्ट्रिया]] (मोल्दोवन और यूक्रेनियन के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Transnistria/> === एस === '''[[सुरक्षित भाषा|सुरक्षित]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलंता भाषाएं|बाला . के साथ एक राष्ट्रीय भाषा)nta]], [[बस्सारी भाषा|बस्सारी]], [[बेदिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसानिया अरबी|हस्सानिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [ [मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर]], [[सेरर भाषा|सेरर]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के ]], [[वोल्फ भाषा|वोल्फ]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] है) '''[[सामोन भाषा|समोआ]]''' * [[समोआ]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[सांगो भाषा|सांगो]]''' * साओ पाउलोअन ब्राजीलियाई पुर्तगाली (पुर्तगाली) * [[मध्य अफ्रीकी गणराज्य]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ)<ref name=CAR>[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/--- protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_126770.pdf अनुच्छेद 18. कॉन्स्टिट्यूशन डे ला रिपब्लिक सेंट्राफ्रिकेन]</ref> '''[[सेना भाषा|सेना]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ''चिरबावे'' के रूप में ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]], [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]] , [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नदौ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [ [टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/ > '''[[स्कॉट्स भाषा|स्कॉट्स]]''' * [[स्कॉटलैंड]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] और [[स्कॉटिश गेलिक|स्कॉट्स गेलिक]] के साथ)<ref name=":1" /> '''[[सर्बियाई भाषा|सर्बियाई]]''': * [[सर्बिया]] * [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] (बोस्नियाई, क्रोएशियाई के साथ) (''वास्तव में'')<ref name="FootittKelly2012p108" /> * [[कोसोवो]] (स्वतंत्रता विवादित है; अल्बानियाई के साथ) '''[[सेरर भाषा|सेरर]]''': * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[Safen language|Safen]], [[Soninke language|Soninke]], [[Wolof language|Wolof]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[सेशेलोइस क्रियोल]]''' * [[सेशेल्स]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[शोना भाषा|शोना]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा| कलंगा]], [[खोइसन भाषाएं|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[सिंहल भाषा|सिंहल]]''': * [[श्रीलंका]] ([[तमिल भाषा|तमिल]] के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में) '''[[स्लोवाक भाषा|स्लोवाक]]''': * [[स्लोवाकिया]] * [[चेक गणराज्य]]<ref>स्लोवाक भाषा को कई कानूनों द्वारा चेक भाषा के साथ आधिकारिक भाषा के रूप में परिभाषित किया गया है - उदा। कानून 500/2004, 337/1992। स्रोत: http://portal.gov.cz।{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} उद्धृत: "नेपिक्लैड स्प्रावनी ज़ाद (ज़कोन . 500/2004 एसबी।) स्टेनोवुजे:" वी सिज़ेनी से जेदना ए पिसेमनोस्टी से व्यहोटोवुजी वी सेस्केम जज़ीस। astníci ízení mohou jednat a písemnosti mohou bt předkládány i v jazyce slovenském..." (§16, odstavec 1)। ज़कोन ओ स्प्रेव दानी ए पॉपलाट्कů (337/1992 एसबी।) स्लोवेन्स्केम। वेस्केरा पिसेमना पोदानी से प्रीडक्लाडाजी वी सेस्टिनी नेबो स्लोवेनटिन..." (§ 3, ओडस्टावेक 1)। http://portal.gov.cz</ref> '''[[स्लोवेन भाषा|स्लोवेन]]''': * [[स्लोवेनिया]] '''[[सोमाली भाषा|सोमाली]]''': * [[जिबूती]] ([[अरबी भाषा|अरबी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[अफ़ार भाषा|अफ़ार]] के साथ) * [[सोमालिया]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ) * [[सोमालीलैंड]] (अरबी और अंग्रेजी के साथ; स्वतंत्रता विवादित है) '''[[सोंघाय भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममारा भाषा|ममारा]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच] भाषा|फ्रेंच]]) * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<रेफ नाम = "नाइजर" /> '''[[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]], [[साइनारा भाषा|स्येनारा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], ऑफीसियाल भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) * [[मॉरिटानिया]] ([[फूला भाषा|फूला]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[वोलोफ भाषा|वोलोफ]], आधिकारिक भाषा [[अरबी भाषा|अरबी]] है) * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[Safen language|Safen]], [[Serer language|Serer]], [[Wolof language|Wolof]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[सोथो भाषा|सोथो]]''': * [[लेसोथो]] (अंग्रेजी के साथ) * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]], अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|देबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार /> '''[[स्पेनिश भाषा|स्पेनिश]]''': * [[अर्जेंटीना]] (वास्तव में) * [[बोलीविया]] ([[आयमारा भाषा|आयमारा]], [[क्वेशुआ भाषा|क्वेचुआ]], [[गुआरानी भाषा|गुआरानी]], और 33 अन्य भाषाओं के साथ)<रेफ नाम=बोलीविया/> * [[चिली]] ** [[ईस्टर द्वीप]] ([[रापा नुई भाषा|रापा नुई]] के साथ) * [[कोलंबिया]] * [[कोस्टा रिका]] * [[क्यूबा]] * [[डोमिनिकन गणराज्य]] * [[इक्वाडोर]] (वास्तव में) * [[एल साल्वाडोर]] * [[इक्वेटोरियल गिनी]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] और [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] के साथ) * [[ग्वाटेमाला]] * [[होंडुरास]] * मेक्सिको (वास्तव में) * [[निकारागुआ]] * [[पनामा]] * [[पराग्वे]] ([[गुआरानी भाषा|गुआरानी]] के साथ)<ref name=Paraguay/><ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Paraguay_2011.pdf? lang=hi|title=पराग्वे का संविधान 1992}}</ref> * [[पेरू]] ([[आयमारा भाषा|आयमारा]], [[क्वेचुआ भाषा|क्वेचुआ]] और अन्य भाषाओं के साथ)<रेफ नाम=पेरू/> * स्पेन<ref>[http://www.senado.es/constitu_i/indices/consti_ing.pdf सेक्शन 3. स्पेनिश संविधान]</ref> ([[अरानेज भाषा|अरानेज]], [[बास्क भाषा|बास्क] ], [[कैटलन भाषा|कातालान]], और [[गैलिशियन भाषा|गैलिशियन]] कुछ क्षेत्रों में सह-आधिकारिक हैं) * [[संयुक्त राज्य अमेरिका में स्पेनिश भाषा|संयुक्त राज्य अमेरिका]] ([[प्यूर्टो रिको]] के अमेरिकी क्षेत्र में) * [[उरुग्वे]] (वास्तव में) * [[वेनेजुएला]] * [[पश्चिमी सहारा]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] के साथ) '''[[सुसु भाषा|सुसु]]''': * [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]''': * [[केन्या]] (अंग्रेजी के साथ)<ref>{{Cite web |title=अनुच्छेद 7. केन्या का संविधान (2010) |url=http://www.parliament.go.ke/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=79 |access-date=2022-08-05 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504064750/http://www.parliament.go.ke/index.php?option=com_content&view=article&id=83&Itemid=79 }}</ref> * [[रवांडा]] (अंग्रेजी, फ्रेंच और किन्यारवांडा के साथ) * [[तंजानिया]] (वास्तव में; अंग्रेजी के साथ) * [[युगांडा]] (2005 से; अंग्रेजी के साथ) '''[[स्वाति भाषा|स्वाति]]''': * [[एस्वातिनी]] (अंग्रेजी के साथ) * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|जोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार /> '''[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]''': * स्वीडन * [[फिनलैंड]] ([[फिनिश (भाषा)|फिनिश]] के साथ) * [[Åland]] (एकभाषा में स्वीडिश) (एक [[स्वायत्त इकाई|स्वायत्त]] प्रांत [[फिनलैंड|फिनिश]] [[संप्रभुता]] के तहत) '''[[साइनारा भाषा|स्येनारा]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) === टी === '''[[ताइवान सांकेतिक भाषा]]''': * [[ताइवान]] (ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[फॉर्मोसन भाषाएं]],<ref name="formosan"/> [[ताइवान हक्का|हक्का]]<रेफ नाम= "हक्का"/> और [[ताइवानी होक्किएन]]।<ref name="taiwanese"/>) '''[[ताइवान के होक्किएन]]''': * [[ताइवान]] ([[पारंपरिक चीनी वर्ण]] और/या [[pe̍h-oē-jī]] (लैटिन अक्षर); ताइवान की अन्य राष्ट्रीय भाषाएं हैं [[ताइवान की मंदारिन|मंदारिन]], [[फॉर्मोसन] भाषाएं]],<ref name="formosan"/> [[ताइवानी हक्का|हक्का]]<ref name="हक्का"/> और [[ताइवान साइन लैंग्वेज]]।<ref name="taiwanese"/>) '''[[ताजिक भाषा|ताजिक]]''': * [[ताजिकिस्तान]] (सिरिलिक में लिखी गई फारसी का एक प्रकार)<ref name=Tajikistan>[https://web.archive.org/web/20170525141516/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/untc/unpan003670.htm अनुच्छेद 2. ताजिकिस्तान का संविधान]</ref> '''[[तागालोग भाषा|तागालोग]]''': * ''देखें '''[[#F|फिलिपिनो]]''' '' '''[[तुआरेग भाषा|तमाशेक]]''': * [[माली]] ([[बाम्बारा भाषा|बाम्बारा]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[बोमू भाषा|बोमू]], [[बोजो भाषा|बोजो]], [[एस्करपमेंट डोगन|डोगन]], [[फूला भाषा|फूला]], [[ममरा भाषा|ममारा]], [[सोन्घय भाषा|सोंघाय]], [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], [[साइनारा भाषा|साइनारा]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंगहे]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> '''[[तमिल भाषा|तमिल]]''': * [[भारत]] (21 अन्य भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में) * [[सिंगापुर]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[चीनी भाषा|चीनी]] और [[मलय भाषा|मलय]])<रेफ़ नाम=सिंगापुर/> * [[श्रीलंका]] ([[सिंहल भाषा|सिंहल]] के साथ, और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में) '''[[तम्मरी भाषा|तम्मरी]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [सामान्य भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नातेनी भाषा|नातेनी]], [[वामा भाषा|वामा]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[तसवाक भाषा|तसावाक]]''': * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तेबू भाषा|तेबू]])<ref name="नाइजर"/> '''[[तेबू भाषा|तेबू]]''': * [[नाइजर]] ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] के साथ, [[अरबी भाषा|अरबी]], [[बुडुमा भाषा|बुदुमा]], [[फूला भाषा|फूला]], [[गोरमांचे भाषा|गोरमांचे ]], [[हौसा भाषा|हौसा]], [[कनुरी भाषा|कनुरी]], [[सोंगहे भाषा|सोंघाय]]-[[जर्मा भाषा|जर्मा]], [[तमाशेक भाषा|तमाशेक]], [[तसावाक भाषा|तसावाक]])<ref name="नाइजर"/> '''[[तेलुगु भाषा|तेलुगु]]''': * भारत (21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ, और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] एक लिंक भाषा के रूप में){{उद्धरण वांछित|तिथि=अप्रैल 2013}} '''[[टेटम]]''': * [[पूर्वी तिमोर]] ([[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]] के साथ) '''[[थाई भाषा|थाई]]''': * [[थाईलैंड]] '''[[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]]''': * [[इरिट्रिया]] ([[अरबी भाषा|अरबी]] और [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[टोक पिसिन]]''': * [[पापुआ न्यू गिनी]] (अंग्रेजी और हिरी मोटू के साथ) '''[[तोमा भाषा|तोमा]]''': * [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा सुसु भाषा|सुसु]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], [[वामी भाषा|वामी]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा] ], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[टोंगन भाषा|टोंगन]]''' * [[टोंगा]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) '''[[सोंगा भाषा|सोंगा]]''': * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार /> '''[[त्सवाना भाषा|त्सवाना]]''': * [[बोत्सवाना]] (अंग्रेजी के साथ) * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार /> * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या लैंगुआजीई|नाम्ब्या]], [[नादाऊ बोली|नडाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे)|टोंगा]], [[वेंडा (भाषा)|वेंडा] ], [[Xhosa language|Xhosa]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[तुर्की भाषा|तुर्की]]''': * [[टर्की]] * [[साइप्रस]] ([[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] के साथ)<रेफ नाम=साइप्रस/> * [[TRNC|तुर्की गणराज्य उत्तरी साइप्रस]] (स्वतंत्रता विवादित) '''[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेन]]''': * [[तुर्कमेनिस्तान]] '''[[तुवालुअन भाषा|तुवालुअन]]''' * [[तुवालु]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ) === यू === '''[[यूक्रेनी भाषा|यूक्रेनी]]''': * [[यूक्रेन]] * [[ट्रांसनिस्ट्रिया]] (मोल्दोवन और रूसी के साथ; स्वतंत्रता विवादित है)<ref name=Transnistria/> '''[[उर्दू भाषा|उर्दू]]''': * [[पाकिस्तान]] (अंग्रेजी के साथ) * [[भारत]] (उर्दू बोली और लिपि में यह 21 अन्य क्षेत्रीय भाषाओं के साथ संस्कृत है, और [[अंग्रेजी भाषा | अंग्रेजी]] एक लिंक भाषा के रूप में) * [[फिजी]] (अंग्रेजी और बाउ फिजियन के साथ; संवैधानिक रूप से 'हिंदुस्तानी' के रूप में जाना जाता है, जो [[उर्दू भाषा|उर्दू]], साथ ही साथ हिंदी को कवर करने के लिए एक छत्र शब्द के रूप में जाना जाता है।) '''[[उज़्बेक भाषा|उज़्बेक]]''': * [[उज्बेकिस्तान]] === वी === '''[[वेन्दा भाषा|वेन्दा]]''': * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[झोसा भाषा|झोसा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार /> * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नदाऊ]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा] ], [[टोंगा भाषा (ज़ाम्बिया और ज़िम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[वियतनामी भाषा|वियतनामी]]''': * [[वियतनाम]] === डब्ल्यू === '''[[वामा भाषा|वामा]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुक्पा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नातेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[वासी जीबीई भाषा|वासी-जीबीई]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[योब भाषा|योबे]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[वेमी भाषा|वामी]]''': * [[गिनी]] ([[फुला भाषा|फूला]], [[किस्सी भाषा|किस्सी]], [[केपेल भाषा|कपेल]], [[मालिंके भाषा|मालिंके]], [[के साथ एक राष्ट्रीय भाषा सुसु भाषा|सुसु]], [[तोमा भाषा|तोमा]], [[ओनिया भाषा|ओनियान]], आधिकारिक भाषा है [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[वेल्श भाषा|वेल्श]]''': * [[यूनाइटेड किंगडम]] (वेल्स में सीमित ''डी ज्यूर'' आधिकारिक स्थिति)<ref>{{साइट वेब|शीर्षक=वेल्श भाषा अधिनियम 1993|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga /1993/38/contents|website=legislation.gov.uk|publisher=The Crown|access-date=4 January 2018}}</ref> '''[[वोल्फ भाषा|वोल्फ]]''': * [[मॉरिटानिया]] ([[फुला भाषा|फूला]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[सोनिन्के भाषा|सोनिन्के]], आधिकारिक भाषा [[अरबी भाषा|अरबी]] है) * [[सेनेगल]] ([[बलांटा भाषा|बलांटा]], [[बस्सरी भाषा|बस्सारी]], [[बेडिक भाषा|बेदिक]], [[फूला भाषा|फूला]], [[हसनिया अरबी|हसनिया]], [[जोला भाषा|जोला]], [[मंडींका भाषा|मंडींका]], [[मंदजाक भाषा|मंदजाक]], [[मांकन्या भाषा|मंकन्या]], [[दोपहर भाषा|दोपहर] ], [[Safen language|Safen]], [[Serer language|Serer]], [[Soninke language|Soninke]], आधिकारिक भाषा [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) === एक्स === '''[[झोसा भाषा|षोसा]]''': * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]])<रेफ नाम = ज़ार /> * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[एनओर्थर्न नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा|चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या ]], [[Ndau बोली|Ndau]], [[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे)|टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेंडा (भाषा)|वेंडा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[फेरा भाषा|एक्सवेला-ग्बी]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबी]], [[योब भाषा|योब]], [[योम भाषा|योम]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) === वाई === '''[[योब भाषा|योबे]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबी]], [[योम भाषा|योम]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[योम भाषा|योम]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबी]], [[योबे भाषा|योबे]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योरूबा भाषा|योरूबा]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) '''[[योरूबा भाषा|योरूबा]]''': * [[बेनिन]] ([[अजा-जीबी भाषा|अजा-जीबी]] के साथ एक राष्ट्रीय भाषा, [[अनी भाषा|अनी]], [[बारीबा भाषा|बारीबा]], [[बियाली भाषा|बियाली] ], [[बोको भाषा|बोको]], [[डेन्डी भाषा|डेन्दी]], [[फोन भाषा|फोन-जीबी]], [[फूडो भाषा|फूडो]], [[फूला भाषा|फूला]], [ [जनरल भाषा|जेन-जीबीई]], [[लुक्पा भाषा|लुकपा]], [[एमबेलिम ​​भाषा|एमबेलिमे]], [[नतेनी भाषा|नातेनी]], [[तम्मरी भाषा|तम्मरी]], [[वामा भाषा |वामा]], [[वासी जीबी भाषा|वासी-जीबीई]], [[योबे भाषा|योबे]], [[फेरा भाषा|एक्सवेला-जीबी]], [[योम भाषा|योम]], आधिकारिक भाषाएं हैं [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]) * [[नाइजीरिया]] ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[हौसा भाषा|हौसा]] और [[इग्बो भाषा|इग्बो]] के साथ)<ref name=Nigeria>[https://web.archive.org/web/20200717203812/https://www.rollersportscan.files.wordpress.com/2010/01/2012-03-pag-athlete.docx%26ei%3DwZ1OUKWpJbSA0AGEnYCIDw%26usg%3DAFQjCNEiEPuaKazywJFi8snVJica0208oQ%26sig2%3Dr0UHNQl26sh7_P8L_-hIIg law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm अनुच्छेद 55. नाइजीरिया के संघीय गणराज्य का संविधान]</ref> === जेड === '''[[जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषाएं|जिम्बाब्वे की सांकेतिक भाषा]]''': * [[जिम्बाब्वे]] ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] के साथ, [[शोना भाषा|शोना]], [[उत्तरी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[चेवा भाषा|चेवा]], [[सेना भाषा| चिरबावे]], [[कलंगा भाषा|कलंगा]], [[खोइसन भाषा|खोइसन]], [[नाम्ब्या भाषा|नाम्ब्या]], [[नाडाऊ बोली|नादाऊ]], [[टोंगा भाषा (जाम्बिया और जिम्बाब्वे)| टोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा (भाषा)|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<ref name="Zimbabwe"/> '''[[ज़ुलु भाषा|ज़ुलु]]''': * [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[अफ्रीकी भाषा|अफ्रीकी]] के साथ, अंग्रेजी, [[दक्षिणी नदेबेले भाषा|नदेबेले]], [[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]], [[सोथो भाषा|सोथो]], [[स्वाती भाषा|स्वाति]], [[सोंगा भाषा|सोंगा]], [[त्सवाना भाषा|त्सवाना]], [[वेन्दा भाषा|वेन्दा]], [[झोसा भाषा|झोसा]])<रेफ नाम=ZAR /> == एकरहो देखौ == * [[देश आरो क्षेत्र क अनुसार आधिकारिक भाषा सिनी के सूची]] * [[मान्यता प्राप्त आधिकारिक भाषा सिनी क संख्या केरौ आधार प देश क सूची]] * [[भारत मँ संकटग्रस्त भाषा सिनी क सूची]] * [[अंगिका भाषा]] == बाहरी कड़ी == == संदर्भ == 8yp6u9epl50hghplcpb8lvsd10gds06 द अंडरटेकर 0 1441 23078 22950 2026-08-11T00:19:32Z InternetArchiveBot 123 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 23078 wikitext text/x-wiki {{Infobox wrestler |name = The Undertaker |names = Cain The Undertaker<ref name=owwprofile/><br />"Mean" Mark Callous<ref name=owwprofile/><br />The Punisher<ref>Steve Austin. ''The Stone Cold Truth'' (p.72)</ref><br />Texas Red<ref name=owwprofile/><br />'''(The) Undertaker'''<ref name="WWEProfile"/> |File = Undertaker Milwaukee WI 031008.jpg<!---Please do not change this picture unless it is to a better free use image---> |height = {{height|ft=6|in=9}}<ref name="WWEProfile"/> |weight = {{convert|290|lb|kg|abbr=on}}<ref name="WWEProfile"/> |birth_date = {{birth date and age|1965|3|24}}<ref name="birth"/> |birth_place = [[Houston|Houston, Texas]] |resides = [[Austin, Texas]] |billed = '''[[Death Valley]]'''<ref name="WWEProfile"/> (1990–1999, 2004–present)<br />Houston, Texas (1984–1990, 2000–2003) |trainer = [[Don Jardine]]<ref name=owwprofile/> |debut = 1984<ref name="accelerator"/> |retired = }} '''मार्क विलियम कैलावे''' (जन्म - 24 मार्च 1965)<ref name="birth">{{cite web|url=http://www.familytreelegends.com/records/txbirths?c=search&first=Mark&last=Calaway&spelling=Exact&11_year=&11_month=0&11_day=0&4=&14=&SubmitSearch.x=23&SubmitSearch.y=8&SubmitSearch=Submit|title="Texas Births 1926–1995|publisher="Family Tree Networks"|access-date=2017-10-25|archive-date=2011-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710223854/http://www.familytreelegends.com/records/txbirths?c=search&first=Mark&last=Calaway&spelling=Exact&11_year=&11_month=0&11_day=0&4=&14=&SubmitSearch.x=23&SubmitSearch.y=8&SubmitSearch=Submit}}</ref> एगो अमेरिकी [[पेशेवर पहलवान]] छेकै, आरू अपनऽ [[रिंग नाम]] ''''द अंडरटेकर''' 'नाम स॑ जादा जानलऽ जाय छै । वह [[वर्ल्ड रेसलिंग एंटरटेनमेंट]] (डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE)) के साथ अनुबंधित है, फिलहाल वह [[स्मैकडाउन (SmackDown)]] ब्राण्ड के अंतर्गत मल्लयुद्ध लड़ रहे हैं जिसमें वे मौजूदा [[वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियन]] हैं। कैलावे ने सन् 1984 में [[वर्ल्ड क्लास चैम्पियनशिप रेसलिंग]] के साथ अपनी मल्लयुद्ध कॅरियर की शुरुआत की. सन् 1989 में, वे "मीन" मार्क कैलस के नाम से [[वर्ल्ड चैम्पियनशिप रेसलिंग]] (डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW)) में शामिल हुए. जब डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW) ने सन् 1990 में कैलावे के अनुबंध को नवीनीकृत नहीं किया तो वे उसी वर्ष नवम्बर में द अंडरटेकर के नाम से वर्ल्ड रेसलिंग फेडरेशन (जो बाद में सन् 2002 में वर्ल्ड रेसलिंग एंटरटेनमेंट बना) में शामिल हो गए। कैलावे तबसे उसी कंपनी के साथ जुड़े रहे और मौजूदा समय में वे डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) के वरिष्ठ प्रदर्शकों में से एक हैं। [[शॉन माइकल्स]] के साथ-साथ द अंडरटेकर भी ''[[मंडे नाइट रॉ]]'' के एकदम पहले एपिसोड में दिखाई देने वाले एकमात्र दो पूर्णकालिक पहलवानों में से एक हैं, ये दोनों आज भी उसी कंपनी के साथ हैं। द अंडरटेकर के पास दो परस्पर विरोधी [[चालें]] हैं: डेडमैन और अमेरिकन बैड ऐस. द अंडरटेकर (या और अधिक विशेष रूप से, उनके "डेडमैन" व्यक्तित्व) से जुड़े विशेष मैच - कास्केट मैच, बरीड अलाइव मैच, कुख्यात हेल इन ए सेल और लास्ट राइड मैच हैं। द अंडरटेकर की कहानी की एक कड़ी उनका सौतेला भाई [[केन]] है, जिनके साथ मिलकर उन्होंने ब्रदर्स ऑफ़ डिस्ट्रक्शन नामक एक टीम बनाई है। उन्होंने (द अंडरटेकर ने) [[रेसलमेनिया (WrestleMania)]] में एक भी मैच न हारते हुए 20-0 का एक रिकॉर्ड बनाया है और चार बार [[डब्ल्यूडब्ल्यूई चैम्पियनशिप (WWE Championship)]] एवं तीन बार [[वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप]] जीतने के लिए डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) ने उन्हें सात बार [[विश्व चैम्पियन]] की मान्यता प्रदान की है। वह एक समय डब्ल्यूडब्ल्यूएफ हार्डकोर चैम्पियन (WWF Hardcore champion) भी रह चुके हैं और वह छः बार [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ टैग टीम चैम्पियनशिप (WWF Tag Team championship)]] एवं एक बार [[डब्ल्यूसीडब्ल्यू टैग टीम चैम्पियनशिप (WCW Tag Team Championship)]] भी जीत चुके हैं। द अंडरटेकर [[2007 रॉयल रम्बल]] के विजेता थे और वे ऐसे पहले व्यक्ति थे जिसने 30वें नंबर पर रम्बल जीता. == व्यावसायिक मल्लयुद्ध कॅरियर == === आरंभिक कॅरियर (1984-1990) === कैलावे ने अपने मल्लयुद्ध कॅरियर (जीवन-वृत्ति) की शुरुआत सन् 1984 में रिंग नाम "टेक्सास रेड" के अंतर्गत [[वर्ल्ड क्लास चैम्पियनशिप रेसलिंग]] में की. [[ब्रुइसर ब्रॉडी]] के खिलाफ अपने इस पहले मैच में उन्हें पराजय का मुंह देखना पड़ा. चार साल की तरक्की के बाद 1988 में वे इसे छोड़कर कंटिनेंटल रेसलिंग एसोसिएशन (जो जेरी जैरेट के द्वारा डब्ल्यूसीसीडब्ल्यू (WCCW) के साथ सीडब्ल्यूए (CWA) के विलयन कर दिए जाने के बाद [[यूनाइटेड स्टेट्स रेसलिंग एशोसिएशन]] बन गया) में शामिल हो गए और वहां उन्होंने कई चालों के तहत मल्लयुद्ध किया। 1 अप्रैल 1989 को उन्हें यूएसडब्ल्यूए यूनिफाइड वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप (USWA Unified World Heavyweight Championship) के लिए निर्धारित किया गया था जहां उन्होंने अपने मंच नाम "द मास्टर ऑफ़ पेन" के तहत [[जेरी "द किंग" लॉलर]] को हराकर अपना पहला पेशेवर मल्लयुद्ध ख़िताब, यूएसडब्ल्यूए यूनिफाइड वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप (USWA Unified World Heavyweight Championship), प्राप्त किया। "द पनिशर" के रूप में प्रदर्शन करते हुए कैलावे ने 5 अक्टूबर 1989 को [[डब्ल्यूसीडब्ल्यूए टेक्सास हेवीवेट चैम्पियनशिप (WCWA Texas Heavyweight Championship)]] में जीत हासिल की, उस दिन [[एरिक एम्ब्री]] को अपने ख़िताब से हाथ धोना पड़ा था। उनकी पहली मुख्यधारा का प्रदर्शन तब हुआ जब वह [[विश्व चैम्पियनशिप मल्लयुद्ध]] में शामिल हो गए। जबकि वहां, वे "मीन" मार्क कैलस के रूप में जाने जुटे थे और [[टेड्डी लाँग]] द्वारा प्रबंधित "स्काई स्क्रैपर्स" की टैग टीम के "डैंजरस" [[डैन स्पाइवे]] के साथ मिलकर छोटी-सी जुड़ी हुई टीम के एक हिस्से के रूप में उन्होंने मल्लयुद्ध लड़ी.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wcw/wcw-us-h.html|title=NWA/WCW United States Heavyweight Title history|publisher=wrestling-titles.com}}</ref> स्काईस्क्रैपर्स में उनकें अपने कालक्रम के दौरान वे और स्पाइवे [[रोड वॉरियर्स]]<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wcw/clash.html#X|title=NWA Clash of the Champions Results (X)|accessdate=2007-04-16}}</ref> के साथ एक [[विवाद]] में उलझ गए, लेकिन जबतक विवाद का अंत होता इससे पहले ही स्पाइवे छोड़कर चले गए। जैसे ही वे एकल प्रतियोगिताओं में भाग लेने लगे, कैलावे ने [[पॉल इ. डेंजरस्ली]] से प्रशिक्षण प्राप्त कर [[कैपिटल कॉम्बैट]] में [[जॉनी ऐस]] को तथा [[क्लैश ऑफ़ द चैम्पियंस]] में [[ब्रायन पिलमैन]] को पराजित कर दिया. जुलाई 1990 में, उन्होंने [[द ग्रेट अमेरिकन बाश]] में [[NWA यूनाइटेड स्टेट्स हेवीवेट चैम्पियनशिप]] के लिए [[लेक्स लुगर]] के साथ मल्लयुद्ध लड़ी, लेकिन वे तब धराशायी हो गए जब लुगर ने उन्हें [[कपडे की रस्सी]] के सहारे पछाड़ दिया. डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW) ने कैलावे के अनुबंधन के नवीकरण को नकार दिया, जब वे 1 सितम्बर 1990 को एक [[जानदार फुर्तीली]] लड़ाई के आखिरी मैच में [[NWA वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप]] [[स्टिंग]] हार गये। डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW) के साथ अपने अनुबंध के दौरान, पनिशर डाइस मोर्गन के रूप में कैलावे ने [[न्यू जापान प्रो रेसलिंग]] में कुछ समय के लिए मल्लयुद्ध लड़ी. डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW) छोड़ने के बाद नए USWA यूनिफाइड वर्ल्ड हेनीवेंट चैम्पियन तय करने के लिए हुए टूर्नामेंट में हिस्सा लेने के लिए वे कुछ समय के लिए USWA में लौट आये; पहले राउण्ड में उन्होंने [[बिल डुंडी]] को हरा दिया लेकिन क्वार्टर फाइनल में जैरी लॉलर से हार गए। उन्होंने अक्टूबर 1990 में विश्व मल्लयुद्ध महासंघ [[वर्ल्ड रेसलिंग फेडरेशन]] (डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)) के साथ अनुबंध पर हस्ताक्षर किया। === वर्ल्ड रेसलिंग फेडरेशन/एंटरटेनमेंट (1990 से वर्तमान तक) === ==== प्रथम प्रवेश एवं विभिन्न लड़ाईयां (1990-1994) ==== 19 नवम्बर 1990 को "कैन द अंडरटेकर" के रूप में ''[[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) सुपरस्टार्स]]'' के टेपिंग में कैलावे ने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) में प्रथम प्रवेश किया।<ref>[https://web.archive.org/web/20030201224012/http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/90.htm द हिस्ट्री ऑफ़ डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) - 1990 परिणाम]</ref> द अंडरटेकर का पहले वाला डेडमैन वाले व्यक्ति का मॉडल पुरानी [[पश्चिमी फिल्मों]] के [[ताबूत बनाने वाले]] के चरित्र की, जो खुदाई करने वाले का एक [[विशेष कोट]] और काला टॉप, सफ़ेद दस्ताने और बूट कवर पहने रहता है, नक़ल थी। डेडमैन के इस व्यक्तित्व के अन्दर, जो "दर्द से अप्रभावित" था, कैलावे ने कुछ ऐसा हासिल किया जिसे अपने विरोधियों के हमले से कुछ [[लेना-देना]] नहीं रह गया। कैलावे ने आधिकारिक तौर पर कैमरे के सामने 22 नवम्बर को [[सर्वाइवर सीरीज़]] में एक [[खलनायक]] के रूप में अपना पहला पदापर्ण किया, उस वक्त वे [[टेड डीबायस]] की मिलियन डॉलर टीम के रहस्यमय हिस्सेदार थे, जिसमें उन्हें केवल द अंडरटेकर कहकर बुलाया जाता था।<ref name="pwi89">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स", पृष्ठ. 88-89.</ref> मैच के एक मिनट के अंदर ही द अंडरटेकर ने [[कोको बी वेयर]] को अपने [[फिनिशर]], [[टॉम्बस्टोन पाइलड्राइवर]] के जरिये बाहर निकाल दिया. अभियुक्त के रूप में बाहर निकाल दिए जाने से पहले उन्होंने [[डस्टी रोहड्स]] का भी सफाया कर दिया. सर्वाइवर सीरीज़ के कुछ समय बाद, उनके नाम से 'केन' हटा दिया गया और अब उन्हें केवल द अंडरटेकर ही कहा जाने लगा. यह वह वक्त था जब द अंडरटेकर ने अपने मैनेजर [[ब्रदर लव]] को बदल कर [[पॉल बियरर]] को रख लिया -- जो एक नाटकीय, अध्यात्मिक चरित्र था, जिसे हमेशा मृतक की राख रखने का एक [[कलश]] लिए दिखाया जाता था, जिससे द अंडरटेकर रहस्यमयी शक्ति अर्जित कर अपने मैचों के दौरान अपनी शक्ति को पुनरुज्जीवित किया करते थे। अपने प्रतिद्वंद्वियों को अखाड़े (रिंग) में हराने के बाद मैच के तुरंत बाद ही वह एक अनुष्ठान संपादित करते थे, जिसमें वे पराजित प्रतिद्वन्द्वी को [[बॉडी बैग]] में डालकर अपनी पीठ पर लाद कर ले जाया करते थे।<ref>[https://web.archive.org/web/20110707075052/http://prowrestling.about.com/od/thewrestlers/tp/scarywrestlers.htm About.com: 10 टॉप डरावने पहलवान]</ref> [[रेस्ल्मेनिया VII]] में उन्होंने [[रेसल्मेनिया]] की शुरुआत [["सुपरफ्लाई" जिमी स्नुका]] को अतिशीघ्र हराकर की.<ref name="legacy">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/smackdown/undertaker/wrestlemanialegacy/|title=WrestleMania Legacy|accessdate=2008-07-10|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413111249/http://www.wwe.com/superstars/smackdown/undertaker/wrestlemanialegacy/}}</ref> इस इवेंट में उनके अपराजित बने रहने की रेखा में यह पहली जीत थी। उनकी सबसे बड़ी [[शत्रुता]] की शुरुआत [[द अल्टीमेट वॉरियर]] के साथ हुई, जब उन्होंने अपने मैनेजर, पॉल बियरर के सेट पर ''फ्युनरल पॉर्लर'' साक्षात्कार वाले अंश में वॉरियर पर हमला करके उसे वायुरुद्ध [[ताबूत]] में बंद कर ताला लगा दिया. वॉरियर, [[रैंडी सैवेज]],<ref name="pwi89" /> [[सार्जेंट स्लॉटर]] और [[हल्क होगन]] के साथ एक वर्ष के मुकाबलों के बाद उन्होंने होगन को हराकर [[सर्वाइवर सीरीज़]] में अपना पहला [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप]] जीता.<ref name="pwi90">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स", पृष्ठ. 89-90.</ref> डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के अध्यक्ष [[जैक टन्नी]] ने छः दिनों बाद [[टेक्सास में उसी मंगलवार]] को पुनः मैच कराने का आदेश दिया, जिसमें द अंडरटेकर ने अपना टाइटल होगन के पक्ष में खो दिया.<ref name="pwi90" /> फ़रवरी 1992 में, द अंडरटेकर के सहयोगी [[जेक "द स्नेक" रॉबर्ट्स]] ने रैंडी सैवेज के मैनेजर/पत्नी [[मिस एलिजाबेथ]] पर एक स्टील की कुर्सी से हमला करने की कोशिश की लेकिन तबतक द अंडरटेकर ने उसे रोक दिया और पहली बार प्रशंसकों के लिए [[पसंदीदा]] बन गए। तत्पश्चात द अंडरटेकर ने [[रेसल्मेनिया VIII]] में रॉबर्ट्स को पछाड़ दिया.<ref name="legacy" /> तब [[हार्वे विपल्मैन]] के द्वारा प्रबंधित पहलवानों के साथ उसकी व्यापक शत्रुता पूरे 1992-1993 में जारी रही, यहां तक कि [[कमाला]]<ref name="pwi90" /><ref name="pwi91">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स", पृष्ठ. 90-91.</ref> के साथ भी जिसका सामना उन्होंने पहली बार डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के इतिहास में [[सर्वाइवर सीरीज़]] में किया और पहली बार टेलिवाइज़्ड [[कॉफिन मैच]] में हरा दिया, तथा [[जॉयन्ट गोंजालेस]] को उन्होंने [[रेसल्मेनिया IX]] में और [[समरस्लैम]] में "रेस्ट इन पीस" के एक मैच में अयोग्यता के आधार पर हरा दिया.<ref name="legacy" /><ref name="pwi91" /> जनवरी 1994 में, उन्होंने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियन [[योकोज़ुना]] को [[रॉयल रम्बल]] में एक कास्केट मैच के लिए चुनौती दी. रॉयल रम्बल में, योकोज़ुना ने कई दूसरे [[बदमाश]] पहलवानों की सहायता से द अंडरटेकर को ताबूत में सीलबंद कर मैच जीत लिया। वीडियो स्क्रीन पर द अंडरटेकर की "आत्मा" इस चेतावनी के साथ ताबूत के अन्दर से प्रकट हुई कि वह वापस लौटेगा.<ref name="pwi92">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स", पृष्ठ. 92-94.</ref> ==== वापसी; मैनकाइंड के साथ लड़ाईयां (1994-1997) ==== [[फाईल:Paul Bearer in 1996.jpg|thumb|right|पॉल बियरर के हाथ में जो कलश देखा जाता है, उससे वह द अंडरटेकर को धोका देते हुए पीछे से है।]] [[रेसेल्मेनिया X]] के बाद, [[टेड डीबिअस]] ने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) में दुबारा एक द अंडरटेकर को पेश किया। हालांकि इस द अंडरटेकर की भूमिका [[ब्रायन ली]] के द्वारा निभाई गई जो एक पाखंडी बहरूपिया द अंडरटेकर था (प्रशंसक जिसे व्यंग्यात्मक तरीके से "अण्डर''फेकर'' "कहते थे) और असली द अंडरटेकर की [[समरस्लैम]] में वापसी, मौलिक व्यक्ति की नये संस्करण के साथ हुई जिसमें वह भूरे रंग की जगह बैंगनी रंग धारण किए हुए था। तीन टोम्बस्टोन पाइलड्राइवर्स के बाद अंडरटेकर ने पाखण्डी बहुरूपिये को हरा दिया.<ref name="pwi92" /> [[सर्वाइवर सीरीज़]] में एक रिमैच जो कि एक दूसरा कास्केट मैच था, उसमे द अंडरटेकर ने योकोज़ुना को हरा दिया. सन् 1995 के लगभग पूरी अवधि में टेड डीबिअस के [[मिलियन डॉलर कॉर्पोरेशन]] के सदस्यों के साथ द अंडरटेकर ने दुश्मनी मोल ले ली. [[रेसेल्मेनिया XI]] में जब द अंडरटेकर किंग कोंग बंडी का मुकाबला कर रहे थे, तब [[कामा]] ने द अंडरटेकर का कलश चुरा लिया और उसे पिघलाकर एक बड़े सोने के हार में बदल कर और द अंडरटेकर पर हमला करके उन्हें अपना बैरी बना लिया।<ref name="pwi92" /> बाद में, द अंडरटेकर ने कामा को एक [[समरस्लैम]] के एक कास्केट मैच में हरा दिया.<ref name="pwi92" /> कई सप्ताह बाद, द अंडरटेकर ने अपनी आंख के पास की कक्षीय हड्डी को क्षतिग्रस्त कर लिया और शल्य चिकित्सा की पूरी अवधि तक अनुपस्थित रहा एवं सर्वाइवर सीरीज़ में उसकी फिर से वापसी हुई. सन् 1995 में द अंडरटेकर भूरे रंग का [[प्रेत]] जैसा ऊपरी मुखोटा पहनकर वापस लौटे.<ref name="pwi92" /> [[रॉयल रम्बल]] में [[ब्रेट हार्ट]] के खिलाफ डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियनशिप मैच के द अंडरटेकर का मुखौटा उतार दिया गया था जब [[डीज़ल]] ने द अंडरटेकर के चैम्पियनशिप के ख़िताब के लिए हस्तक्षेप किया।<ref name="pwi95">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.95)</ref> एक महीने के बाद, [[इन यौर हॉउस: रेज इन द केज]] में, जब डीज़ल का हार्ट के साथ एक स्टील में एक पिंजरे में मुकाबला हो रहा था, तब द अंडरटेकर अचानक रिंग में नीचे से बाहर आये और डीज़ल को खींचकर नीचे ले गए ताकि हार्ट विजय प्राप्त कर सके.<ref name="pwi95" /> यह विवाद डीज़ल और द अंडरटेकर के बीच हुए [[रेसेल्मेनिया XII]] के एक मैच में पराकाष्ठा पर पहुंच गया, जिसमें द अंडरटेकर विजयी हुए.<ref name="legacy" /> अगली ही रात उनका दूसरा विवाद उठ खड़ा हुआ, जब [[मैनकाइंड]] ने [[जस्टिन हॉक ब्रेडशॉ]] के साथ द अंडरटेकर के एक मैच में हस्तक्षेप करते हुए अपना प्रथम प्रवेश किया। अगले कई महीनों के लिए मैनकाइंड ने द अंडरटेकर के कई मैचो में हमला बोला और मैच छीन लिए.<ref name="pwi95" /> इस विवाद ने और भी उग्र रूप धारण कर लिया और उनकी लड़ाई अब भीड़ में, मंच के पीछे और विभिन्न अखाड़ों के बॉयलर रूम तक पहुंच गई। फलस्वरूप, [[समरस्लैम]] में अब तक की पहली बार के [[बॉयलर रूम ब्राव्ल]] का [[निर्धारण]] इन दोनों के बीच हो गया। मैच के दौरान, जब द अंडरटेकर पॉल बियरर के अस्थिकलश के पास पहुंचे, तब बियरर ने द अंडरटेकर को धोखे से मारा ताकि [[मैनकाइंड पंजे]] से द अंडरटेकर को जबड़े के बेबस बना कर अपनी जीत दर्ज कर सके.<ref name="pwi95" /> बियरर के विश्वासघात के बाद अंडरटेकर ने मैनकाइंड के साथ प्रतिद्वंद्विता को एक नए स्तर तक पहुंचा दिया जिसके परिणामस्वरूप [[बरिड अलाइव मैच]], [[इन योर हाउस:बरिड अलाइव]] में परिवर्तित हो गया। खुले कब्र में [[श्वाश अवरुद्ध]] करने के बाद अंडरटेकर ने मैच जीत लिया लेकिन [[जल्लाद]] और साथ ही साथ कई दूसरे सुपर स्टार्स के हस्तक्षेप के बाद अंततः द अंडरटेकर को "जिंदा दफ़न" कर दिया गया।<ref name="pwi95" /> जिंदा दफन हो जाने के बाद अंडरटेकर ने फिर से मैनकाइंड के खिलाफ मुकाबले में अपने को खड़ा करके [[सर्वाइवर सीरीज़]] में वापसी की लेकिन एक अनोखे शर्त के साथ कि एक स्टील के पिंजरे में बंद रिंग के ऊपर {{convert|20|ft|m|abbr=on}} पॉल बियरर लटकता रहेगा. अगर द अंडरटेकर यह मैच जीत लेता है तो बियरर पर अपने हाथ उठा सकेगा. हालांकि द अंडरटेकर ने यह मैच जीत तो लिया लेकिन जल्लाद के हस्तक्षेप के कारण बियरर द अंडरटेकर के चंगुल से बच निकलने में कामयाब हो गया।<ref name="pwi97">PWI स्टाफ 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.96-97)</ref> द अंडरटेकर ने कुछ समय के लिए जल्लाद की ओर अपना ध्यान लगाया जो उसके आगमन के समय से ही उसके गले का कांटा बना हुआ था। [[इन योर हाउस के मंच पर: यही समय है (It's Time)]], में एक [[महायुद्ध नियमों के तहत मैच]] में द अंडरटेकर ने जल्लाद को परास्त कर दिया. 1996 के अंत तक, बियरर के अपने शागिर्द के पक्ष में हस्तक्षेप करने के बाद अंडरटेकर के साथ [[वादर]] का विवाद शुरू हो गया जिसमें अंततः [[रॉयल रम्बल]] में वदेर के साथ लड़ाई में वह हार गया।<ref name="pwi97" /> इस पराजय के बाद, द अंडरटेकर ने अपना ध्यान डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियनशिप पर केंद्रित करना शुरू कर दिया. ==== हेल इन अ सेल);ब्रदरस ऑफ़ डिसट्रक्सन (1997-1998) ==== {{See also|Hell in a Cell|Brothers of Destruction}} [[फाईल:Undertaker primer plano.jpg|thumb|200px|right|द अंडरटेकर अपने 'लोर्ड ऑफ़ डार्कनेस के साथ"]] [[रेसेल्मेनिया 13]] में, द अंडरटेकर ने [[साइको सिड]] को डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियनशिप के लिए पराजित कर डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) में दूसरी बार अपने चैम्पियनशिप का खिताब दर्ज किया।<ref name="pwi98">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.98-99)</ref> इस घटना के बाद, पॉल बियरर ने द अंडरटेकर के सबसे बड़े रहस्य को उजागर कर देने की धमकी देते हुए, उसके साथ फिर से जुड़ने की कोशिश की. इस कहानी की कड़ी में, बियरर ने यह घोषणा की कि द अंडरटेकर एक हत्यारा रह चुका है, क्योंकि जब वह एक बच्चा था तब उसने अपने माता-पिता और सौतेले भाई की हत्या कर अंतिम संस्कार करने के घरेलू व्यवसाय को (जहां बियरर काम करता था) जला डाला था। द अंडरटेकर ने दावा किया कि बियरर के पास जानकारी हासिल करने का कोई तरीका नहीं था, लेकिन बियरर ने घोषणा की कि द अंडरटेकर के सौतेले भाई [[केन]], जो अभी भी जिंदा है लेकिन बुरी तरह जलकर जख्मी हो चुका था, ने ही उसे यह बात बतायी थी। आग की इस घटना के बाद बियरर ने केन को सुधार-संस्था को सुपुर्द कर उसका पालन पोषण किया। अब केन इन सारे वर्षों के बाद बदला लेने का इंतजार कर रहा था। द अंडरटेकर ने अपने बचाव में कहा कि केन, एक अग्निदहनोन्माद संपीड़ित व्यक्ति है, ही वह व्यक्ति है जिसने आग लगा दी थी और शायद खुद को नहीं बचा पाने में सफल नहीं रहा था। उनकी कहानी की महत्वपूर्ण अगली कड़ी सन् 1997 में [[समरस्लैम]] में शुरू हुई जब रेफरी [[शौन माइकल्स]] ने अचानक एक स्टील चेयर से जो [[ब्रेट हार्ट]] के लिए था द अंडरटेकर को दे मारा जिस कारण द अंडरटेकर को डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप के खिताब से हाथ धोना पड़ा.<ref name="pwi98" /> विवाद [[इन योर हाउस: बड्ड ब्लड]] में तब अपने चरम पर पहुंच गया जहां द अंडरटेकर ने माइकल्स को [[हेल इन अ सेल]] के एक मैच में चुनौती दी. इस मैच के दौरान द अंडरटेकर की कहानी की कड़ी उसके सौतेले भाई केन से जुड़ती है जिसने अपना प्रथम प्रदर्शन जेल के दरवाजे को चीर-फाड़कर और द अंडरटेकर को समाधि का एक पत्थर पाइल ड्राइवर देकर किया, जो द अंडरटेकर के कार्य का ट्रेडमार्क था, ताकि माइकल्स उसे बांध सके.<ref name="pwi98" /> इस मैच को [[डेव मेल्टज़र]] से 5 स्टार की रेटिंग मिली. कहानी की कड़ी जैसे ही आगे बढ़ी केन ने पॉल बियरर के साथ मिलकर द अंडरटेकर को मुकाबले के लिए चुनौती दी, लेकिन द अंडरटेकर लगातार अपने भाई के साथ लड़ने से इनकार करता रहा. एक बार जब केन ने द अंडरटेकर को डी-जेनरेशन X के हमले से बचा लिया तो दोनों ने मिलकर एक अल्पकालीन भागीदारी का गठन किया। द अंडरटेकर की अंतिम मुठभेड़ [[रॉयल रंबल]] के कस्केट मैच की वापसी में हुई जिसमें केन ने द अंडरटेकर के साथ विश्वासघात किया और उसे ताबूत में फंसाकर, ताबूत के ढक्कन में एक प्रकार का ताला लगाकर आग लगा दी और जीत हासिल कर ली. बहरहाल द अंडरटेकर ताबूत के ढक्कन के फिर से खुलते ही गायब हो चुका था।<ref name="pwi100">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.100-101)</ref> दो महीने के अंतराल के बाद, द अंडरटेकर लौटा और [[रेसेल्मेनिया XIV]] के मुकाबले में केन को पछाड़ दिया.<ref name="pwi100" /> एक माह बाद [[Unforgiven: In Your House]] दोनों फिर से एक मैच में मुकाबले में भिड़े, [[पहला मैच]] जबकि नारकीय था, जिसमें द अंडरटेकर ने केन की दाहिनी बाहं आग में झुलसाकर मैच जीत लिया।<ref name="pwi100" /> बाद में द अंडरटेकर का मैनकाइंड के साथ नए सिरे से विवाद आरम्भ हुआ और दोनों ने [[किंग ऑफ़ द रिंग]] में आयोजित हेल इन अ सेल के मैच में एक दूसरे का सामना किया। मैच के दौरान, द अंडरटेकर ने मैनकाइंड को कक्ष के छत से बाहर {{convert|16|ft|m|abbr=on}} नीचे स्पैनिश उद्दघोषक की टेबिल पर फेंक दिया. एक पूर्व नियोजित परिकल्पना के तहत बाद में उसने कक्ष के छत से होकर रिंग तक मैनकाइंड को चोक्सलैम्ड कर दिया जिसने [[जायज]] ढंग से पछाड़कर मैनकाइंड को बेहोश कर दिया और मैच का समापन मैनकाइंड के आर टोम्बस्टोन पाइलड्राइविंग कर लिया।<ref name="pwi100" /> [[फाईल:Kane & Undertaker.jpg|thumb|left|द अंडरटेकर ने कई बार अपने सौतेले भाई केन से लड़ाई और टोली बनाइ है।]] [[पूर्ण रूप से]] [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ टैग टीम चैम्पियनशिप (WWF Tag Team championship)]] जीतने के लिए, द अंडरटेकर और [[स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन]] ने केन और मैनकाइंड को हरा दिया.<ref name="pwi100" /> द अंडरटेकर और ऑस्टिन के कब्जे में टैग चैम्पियंस का खिताब केवल दो हफ़्तों तक ही कायम रहा क्योंकि केन और मैनकाइंड ने मिलकर ''रॉ इज वॉर'' के एक एपिसोड में खिताब को फिर से हासिल कर लिया।<ref name="1998results">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1998/|title=Raw 1998 results|accessdate=2008-07-10|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> तब जाकर द अंडरटेकर डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप का पहले नंबर का दावेदार हो गया, जो अबतक ऑस्टिन के कब्जे में हैं। हालांकि [[समरस्लैम]] से कुछ ही पहले, द अंडरटेकर ने यह उद्‍घाटित किया कि वह और केन, भाइयों की तरह एक साथ काम कर रहे थे। इस रहस्योद्घाटन के बाद अंडरटेकर ने केन से कहा कि वह नहीं चाहता है कि ऑस्टिन के साथ होने वाले मैच में वह हस्तक्षेप करे और जबकि द अंडरटेकर मैच हार गया, फिर भी सम्मान दिखाने के लिए उसने ऑस्टिन को उसका बेल्ट वापस सौंप दिया.<ref name="pwi100" /> सितंबर में, कहानी की कड़ी जारी रही और द अंडरटेकर अपनी बुरी चारित्रिक विशेषताएं दिखाने लगा जब उसने और केन ने इस तथ्य को उजागर किया कि वे [[विन्स मैक्महोन]] के कारण ऑस्टिन को उसकी खिताब से मुक्ति दिलाने के लिए वे दोनों एक साझेदारी में काम कर रहे थे। [[Breakdown: In Your House]] पर द अंडरटेकर और केन ऑस्टिन के साथ एक [[तिगुने खतरे वाले मैच]] उसके डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप के लिए निर्धारित किए गए; मैक्महोन ने कहा कि भाइयों को एक दुसरे को पिन करने की अनुमति नहीं थे। द अंडरटेकर और केन ने ऑस्टिन को बारी-बारी से एक डबल चोक्स्लैम के बाद धराशायी कर दिया,<ref name="pwi100" /> अतः मैक्महोन को खिताब छोड़ देना पड़ा. इस घटना के कारण ख़िताब के लिए दो भाइयों के बीच मैच आयोजित करना पड़ा जिसमें ऑस्टिन विशेष अतिथि रेफरी के रूप में हाजिर था।[[Judgment Day: In Your House]] मैच जब समाप्ति के ही करीब था तब ऐसा लगा कि पॉल बियरर केन को स्टील चेयर देकर सहायता करने जा रहा था जिससे वह द अंडरटेकर पर वार कर सके लेकिन जैसे ही केन मुड़ा वैसे ही बियरर और द अंडरटेकर दोनों ने ही मिलकर चेयर से केन पर हमला कर दिया. द अंडरटेकर की इच्छा पिन करने की थी लेकिन ऑस्टिन ने उल्टी गिनती गिनने से इंकार कर दिया और द अंडरटेकर पर हमला कर दिया तथा दोनों भाइयों को बाहर निकालने के लिए गिनने लगा.<ref name="pwi100" /> अंत में, अगली रात ही पिछले छः वर्षों में पहली बार ''रॉ इज वॉर'' में, बियरर के साथ समझौता और दावा करते हुए कि वह और बियरर दोनों मिलकर विश्व मल्लयुद्ध महासंघ वर्ल्ड रेश्लिंग फेडरेशन पर [[अंधेरे का साम्राज्य]] खोल देंगे, द अंडरटेकर खलनायक बन गया। इस नई कहानी की कड़ी के रूप में उसने यह स्वीकार किया कि वास्तव में उसी ने आग लगाई थी जिसमें उसके माता-पिता की मृत्यु हो गई जिसके लिए उसने पहले केन को दोषी ठहराया था।<ref name="1998results" /> [[सर्वाइवर सीरीज़]] के बाद, द अंडरटेकर का ध्यान ऑस्टिन के साथ हुए पिछले विवाद की ओर लौट आया जिस कारण जजमेंट डे में उसे अपना खिताब खोना पड़ा था, जब उसने [[द रॉक]] के साथ एक खिताबी मैच के दौरान बद मिजाजी और आक्रोश के साथ एक फावड़े से ऑस्टिन के सर पर वार कर दिया था और ठीक एक महीना पहले उसके साथ जो हुआ था उसका करारा जवाब दिया. कहानी की कड़ी में एक मोड़ के साथ, मैक्महोन ने द अंडरटेकर और ऑस्टिन के साथ बरिड अलाइव मैच निर्धारित किया।[[Rock Bottom: In Your House]] रॉक बोटम की ओर बढ़ते हुए हफ़्तों में द अंडरटेकर ने ऑस्टिन की शवरक्षालेप मरहम-पट्टी कर जिन्दा रखने की कोशिश की, केन को [[पागल खाने]] में भर्ती होने के लिए वचनवद्ध किया और ऑस्टिन के प्रतीक दृइड्स चेन को अखाड़े में ऊंचा उठाकर प्रदर्शित किया।<ref name="1998results" /> हालांकि, केन के हस्तक्षेप के बाद अंडरटेकर मैच हार गया।<ref name="pwi102">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.102)</ref> ==== 1999 मिनिस्ट्री ऑफ़ डार्कनेस (अंधेरे का मंत्रालय) ==== जनवरी 1999 में, द अंडरटेकर लौटा और उसने [[मिनिस्ट्री ऑफ़ डार्कनेस]] की स्थापना की. हालांकि वह पहले से अधिक दुष्ट हो गया था, उसके कथानुसार किसी "उच्च शक्ति" से उसे आदेश प्राप्त हो रहे थे। वह अक्सर काले लबादे में आता था और एक सिंहासन पर बैठ जाता था। अपने खुशामदी टट्टुओं की मदद से, वह अक्सर विभिन्न डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) सुपरस्टार्स की बलियां अनुष्ठित करता था, जिसका उद्देश्य सुपरस्टार्स के अन्दर से उनके बुरे अंधेरे पक्ष अधिक से अधिक बाहर उजागर करना था ताकि वह उन्हें अपनी मिनिस्ट्री में भर्ती कर सकें. इसकी मिनिस्ट्री का विलयन [[कॉर्पोरेट मंत्रालय]] के गठन के लिए [[कॉर्पोरेशन]] गठबंधन के साथ हो गया।<ref name="1999results">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1999/|title=Raw 1999 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> इस समय के दौरान, द अंडरटेकर को अनुबंधित किया गया ताकि वह विशेष रेफरी [[शेन मैक्महोन]] की सहायता से [[ओवर द एड्ज]] में अनुष्ठेय अपने तीसरे डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियनशिप में ऑस्टिन को हरा सके.<ref name="pwi103">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.103)</ref> दो हफ्ते बाद, यह पता चला कि ''रॉ इज वॉर'' में विन्स मैक्महोन हमेशा से ही द अंडरटेकर की "उच्च शक्ति" रह चुका था। [[किंग ऑफ़ द रिंग]] के एक रात बाद डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के इस चैम्पियनशिप को द अंडरटेकर द्वारा ऑस्टिन के पक्ष में वापस [[छोड़]] दिए जाने के बाद<ref name="1999results" /> और [[फुल्ली लोडेड]] में अपना [[पहला ब्लड मैच]] हार जाने के बाद, मैक्महोनस के साथ उसका संपर्क समाप्त हो गया और कॉर्पोरेट मंत्रालय विघटित हो गया। तब द अंडरटेकर ने कहानी में कड़ी जोड़ी जिसमें उसने द अनहोली एल्लैयंस के नाम से जाने जाने वाले एक [[टैग टीम]] [[बिग शो]] के साथ टीम बनाई जो दो बार [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) टैग टीम चैम्पियाम्शिप]] आयोजित किया करता था। ==== अमेरिकन बैड ऐस/बिग ईविल (2000-2003) ==== [[फाईल:The Undertaker at WrestleMania XIX.jpg|right|175px|thumb|रेसेल्मेनिया XIX पर "बिग ईविल" गिम्मिक के साथ द अंडरटेकर.]] द अंडरटेकर ने अपने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) कैरियर के इस काल-खंड में एक दूसरा ही व्यक्तित्व धारण कर लिया। उसने गॉथिक शैली पर आधारित अंत्येष्टि संपन्न करने वाले की पोशाक, रिंग में बजाया जाने वाला अंतिम संस्कार का शोक-संगीत, अलौकिक के प्रति संकेतों एवं रिंग में प्रवेश करने की नाटकीयताएं, सब कुछ त्याग दीं. अब द अंडरटेकर ने एक मोटर बाइक सवार का व्यक्तित्व धारण कर लिया, मोटर साइकिल पर सवार होकर आंखों पर रंगीन चश्में पहने और रंग-बिरंगे रुमाल लिए रिंग में आने लगा. उसके रिंग में बजाए जाने वाले संगीत की जगह लोकप्रिय सामयिक रॉक गानों ने ले लिया, जैसे कि [[लिम्प बिज्किट]] का "[[रोलिंग (एयर रेड वेहिक्ल)]]" एवं [[किड रॉक]] का "[[अमेरिकन बैड ऐस]]" (जिससे द अंडरटेकर की नयी तिकड़मी चाल-ढ़ाल के नाम की उत्पत्ति हुई), हालांकि, यह द अंडरटेकर की मौलिक विषय-वस्तु मैच के आरंभ में घंटी बजाने की विशेषता पर आधारित थी। मई 2000 में अपने लौटने के साथ ही, उसने [[मैक्महोन हेल्म्सले गुट]] के सभी सदस्यों को बाहर निकाल लिया जिसके कारण वह एक बार फिर अपने प्रशंसकों का पसंदीदा बन गया। उसने [[किंग ऑफ़ द रिंग]] में [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियन]] [[ट्रिपल एच]] को भी अपना निशाना बनाया. ट्रिपल एच शेन मैक्महोन और विन्स मैक्महोन की टीम को हराने के लिए द अंडरटेकर ने रॉक और केन के साथ मिलकर टीम बनाई.<ref name="pwi106" /> तत्पश्चात, डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) टैग टीम के चैम्पियनशिप की प्रतियोगिता में भाग लेने के लिए उसे केन के साथ टीम के लिए अनुबंधित कर लिया गया। उन्होंने एड्ज और क्रिश्चियन को हराकर अगले हफ्ते टैग खिताब के लिए फिर से सामना करने का अधिकार बनाए रखा, लेकिन [[एड्ज और क्रिश्चियन]] ने खिताब अपने पास ही बरकरार रखा. केन ने द अंडरटेकर के ''रॉ इज वॉर'' के 14 अगस्त वाले प्रकरण में दो बार चोक्स्लैमिंग कर उसके साथ विश्वासघात किया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_2000/|title=Raw 2000 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> इस घटना ने दोनों के बीच [[समरस्लैम]] में एक और मैच को जन्म दिया जो प्रतिद्वंदिता के बिना ही समाप्त हो गया क्योंकि ज्योंहि द अंडरटेकर ने केन के मुखौटे को हटा दिया, केन रिंग से बाहर भाग खड़ा हुआ।<ref name="pwi106">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.106)</ref> द अंडरटेकर ने तब [[सर्वाइवर सीरीज़]] में [[कर्ट ऐंगल]] को डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियनशिप के लिए ललकारा.<ref name="pwi107">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.107)</ref> ऐंगल ने बहरहाल, द अंडरटेकर को अपने सचमुच के भाई [[एरिक ऐंगल]] के स्थान परिवर्तन के बाद पछाड़ दिया. द अंडरटेकर ने [[आर्मगेडोंन]] में डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप के लिए सिक्स मैन [[हेल इन अ सेल]] मैच की मांग की और छठे स्थान से सम्मानित किया गया। द अंडरटेकर ने किसी को "प्रसिद्ध" बना देने का वादा किया और उसने अपना वादा निभाया भी जब उसने [[रिकिशी]] को जेल की छत से नीचे चोक्स्लैम कर दिया.<ref name="pwi107" /> सन् 2001 में, [[विनाश के बंधुओं]] के रूप में द अंडरटेकर केन के साथ फिर से जुड़ गया और एक बार फिर डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) टैग टीम की चैम्पियनशिप के लिए चुनौती देने लगा. [[नो वे आउट]] के खिताबी [[टेबिल्स मैच]] मुकाबले में उन्हें एड्ज और क्रिश्चियन तथा उस समय के चैम्पियन्स [[द डड्ली बोयज़]] से झटका लगा. विनाश के बंधुओं ने लगभग पूरे मैच में अपना दबदबा बनाए रखा लेकिन विजेता नहीं बने.<ref name="pwi107" /> द अंडरटेकर को तब [[रेसेल्मेनिया X-सेवेन]] में होने वाले मैच में ट्रिपल एच को हराने के लिए अनुबंधित किया गया था, जहां उसने रेसेल्मेनिया में जीत के सिलसिले में सुधार किया।<ref name="legacy" /> वह और केन दोनों ने कहानी की कड़ी सिलसिलेवार जारी रखी जिससे ट्रिपल एच पर ध्यान केन्द्रित रहा जिसने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के चैम्पियन [[स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन]] के साथ मिलकर "अचम्भे गठबंधन" (सरप्राइज अलायंस) का गठन किया। एड्ज और क्रिश्चियन से डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) टैग खिताब द अंडरटेकर और केन के द्वारा<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/|title=World Tag Team Title History|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2009-06-21}}</ref> अर्जित कर लिए जाने के बाद [[बैकलैश]] में स्लेज्धन से वार कर ट्रिपल एच ने केन को धुल चटा दी.<ref name="pwi108">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.108-109)</ref> आहत केन के साथ द अंडरटेकर ने अपने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप के लिए स्टीव ऑस्टिन के साथ बखेड़ा खड़ा कर दिया, लेकिन [[निर्णायक दिन]] को ऑस्टिन ने अपना खिताब अपने पास बरकरार रखा.<ref name="pwi108" /> "[[आक्रमण]]" की कहानी की कड़ी के एक टुकड़े के रूप में, द अंडरटेकर की अगली नियति [[डायमंड डैलस पेज]] था, जो द अंडरटेकर की पत्नी सारा को सताते हुए पीछा कर रहा था।<ref name="pwi108" /> [[समरस्लैम]] में, [[डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW) टैग टीम चैंपियंस]] में द अंडरटेकर और केन ने डब्ल्यूडब्ल्यूएफ टैग टीम चैम्पियनशिप (WWF Tag Team championship) जीतने के लिए पेज और उसके पार्टनर [[क्रिश कैनयोन]] को एक स्टील के पिंजरे वाले मैच में हरा दिया.<ref name="pwi108" /> [[सर्वाइवर सीरीज़]] में, [[अलाइयन्स]] के द अंडरटेकर ने स्टीव ऑस्टिन, [[बुकर टी]], [[रॉब वैन डैम]], [[शेन मैक्महोन]] और कर्ट ऐंगल के गठबंधन के साथ मुकाबले के लिए केन, रॉक, [[क्रिश जेरिको]] और बिग शो के साथ मिलकर एक टीम बनाई (यही आखिरी बार होगा जब द अंडरटेकर और केन सन् 2006 तक टीम में एक साथ बने रहेंगे). ऑस्टिन के हस्तक्षेप के कारण ऐंगल ने द अंडरटेकर को पटक दिया.<ref name="pwi108" /> इस गठबंधन के पराजय के पश्चात्, द अंडरटेकर धारा भाष्यकार [[जिम रॉस]] पर जबरदस्ती वेनिस मैक्महोन के गदहे को चूमने के लिए दवाब डालने पर एक बार फिर खलनायक बन गया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/011126.html|title=Raw - नवम्बर 26, 2001 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> यह द अंडरटेकर के लिए उसके नये व्यक्तित्व की शुरुआत थी क्योंकि उसने अपने लंबे बाल काट डाले थे और अपने आप को "बड़ा पापी" कहने लगा था। [[वेनजॉन्स]] में द अंडरटेकर ने [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) हार्डकोर चैम्पियनशिप]] पर कब्ज़ा करने के लिए वैन डैम को हरा दिया.<ref name="pwi110">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.109-110)</ref> [[फाईल:Biker Taker.jpg|left|thumb|अपने "बिग ईविल" व्यक्तित्व के दौरान द अंडरटेकर]] द अंडरटेकर की कहानी की अगली कड़ी सन् 2002 में [[रॉयल रम्बल]] में आरंभ में हुई जब [[मैवेन]] ने पीछे से एक के बाद एक ड्रॉपकिकिंग के जरिए उसे बाहर कर दिया. ठीक तुरंत बाद ही, बदले में द अंडरटेकर ने मंच के पीछे से मैवेन पर क्रूरतापूर्वक वार कर उसे बाहर निकल दिया.<ref name="pwi110" /> ''[[स्मैकडाउन]]'' ! के एक एपिसोड में द अंडरटेकर को गुस्सा दिलाते हुए, द रॉक ने रॉयल रम्बल के मंच से द अंडरटेकर के बाहर निकाले जाने का जिक्र किया। द अंडरटेकर के जवाब से [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के अविवादित चैम्पियनशिप]] के लिए द रॉक को नंबर वन के प्रतियोगिता का खिताब खोना पड़ा.<ref>{{cite news|author=Michael McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books|date=2003|page=52}}</ref> कहानी जारी रही जब मेवेन (Maven) के साथ रॉक द अंडरटेकर हार्डकोर चैम्पियनशिप के लिए मैच हार गया।<ref>{{cite news|author=Michael McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books|date=2003|page=56}}</ref> [[नो वे आउट]] में दोनों आमने-सामने आये, जहां [[रिक फ्लेयर]] के हस्तक्षेप के कारण द अंडरटेकर हार गया।<ref name="pwi110" /> इस हस्तक्षेप से फ्लेयर के साथ कहानी की एक कड़ी शुरू हुई, जिसने [[रेसेल्मेनिया X8]]<ref>{{cite news|first=Michael|last=McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books|date=2003|pages=79–80}}</ref> में द अंडरटेकर के साथ मल्लयुद्ध की चुनौती को अस्वीकार कर दिया और इसके फलस्वरूप, द अंडरटेकर ने उसके बेटे [[डेविड फ्लेयर]]<ref name="yearbook">{{cite news|author=Michael McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books|date=2003|pages=80–81}}</ref> पर हमला कर दिया. आखिरकार फ्लेयर ने मैच की चुनौती स्वीकार की जब द अंडरटेकर ने फ्लेयर की बेटी को ठीक इसी प्रकार की सजा देने की धमकी दी.<ref name="yearbook" /> अयोग्यता की कोई शर्त इस मैच में शामिल नहीं की गई और द अंडरटेकर ने फ्लेयर को हरा दिया.<ref name="legacy" /> फ्लेयर के साथ कहानी की इस कड़ी के बाद डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के निर्विवाद चैम्पियनशिप के नंबर वन प्रतियोगिता का खिताब जीतने के लिए द अंडरटेकर ने स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन को [[बैकलैश]] के मैच में पराजित किया। बाद में उसी रात, निर्विवाद चैम्पियन ट्रिपल एच के खिलाफ खिताबी मैच जीतने में उसने [[हल्क होगन]] की मदद की.<ref name="pwi110" /> [[जजमेंट डे]] के मंच पर अपने चौथे विश्व चैम्पियनशिप के लिए द अंडरटेकर ने होगन को हराया.<ref name="pwi111">PWI स्टाफ 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ.110-111)</ref> ''रॉ'' की पहली जुलाई के प्रकरण में, एक [[सीढ़ी मैच]] में [[जेफ़ हार्डी]] को हराकर और सम्मान प्रदर्शन हेतु हार्डी के हाथ को ऊपर उठाकर द अंडरटेकर एक बार फिर अपने प्रशंसकों का चहेता बन गया। हालांकि [[वेनजॉन्स]] के मंच पर [[तिहरे मुकाबले के मैच]] में जिसमें कर्ट ऐंगल भी शामिल था, द अंडरटेकर ने रॉक के पक्ष में अपना ख़िताब छोड़ दिया.<ref name="pwi111" /> द अंडरटेकर ने अपना ध्यान रॉ से हटाकर भूतपूर्व रॉ प्रतिभा [[ब्रौक लेसनर]], [[क्रिश बेन्योएट]] और [[एड्डी ग्युरेरो]] के साथ ही साथ स्मैकडाउन की ओर जुड़ गया। [[अनफॉरगिवेन]] के मंच पर द अंडरटेकर ने लेसनर को एक खिताबी मैच में चुनौती दी जो दुहरी अयोग्यता के साथ समाप्त हो गयी।<ref name="pwi111" /> यह विवाद [[नो मर्सी]] के मंच पर आयोजित हेल इन अ सेल के मैच तक जारी रहा. वैधरूप से टूटे हाथ के साथ द अंडरटेकर ने मैच में प्रदर्शन किया और आखिरकार चैम्पियन के हाथों मैच हार गया।<ref name="pwi111" /> बिग शो के हाथों अखाड़े से बाहर फेंक दी जाने के बाद अंडरटेकर ने मल्लयुद्ध से छुट्टी ले ली, जिसने विवाद की चिंगारी प्रज्वलित कर दी.<ref>{{cite news|last=McAvennie|first=Michael|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|publisher=Pocket Books|date=2003|page=288}}</ref> सन् 2003 में द अंडरटेकर [[रॉयल रम्बल]] के मंच पर लौटा.<ref name="pwi112">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 112-113)</ref> उसने बिग शो के साथ अपना विवाद फिर से शुरू कर दिया और [[नो वे आउट]] के मंच पर [[त्रिकोण शवासरोधन]] के साथ अधीनता मनवाकर उसे हरा दिया. कहानी की इस कड़ी में [[ए-ट्रेन]] का प्रवेश हुआ जिसने मैच के बाद अंडरटेकर पर हमला करने की कोशिश की, लेकिन उसकी मदद के लिए [[नाथोन जोन्स]] बीच-बचाव करने आ गया।<ref name="pwi112" /> जैसे ही द अंडरटेकर जोन्स को मल्लयुद्ध के लिए प्रशिक्षित करने लगा, कहानी में कड़ी जुडती ही गई और उन दोनों को ही बिग शो तथा ए-ट्रेन के साथ [[रेसेल्मेनिया XIX]] के मंच पर आयोजित एक टैग टीम मैच के लिए लड़ने के लिए तय कर लिया गया था।<ref name="legacy" /> हालांकि मैच से पहले ही जोन्स को हटा दिया गया, इसे केवल सप्रतिबंध प्रतियोगिता ही बने रहने देने के लिए, जिसे जोन्स की सहायता से द अंडरटेकर ने जीत लिया। <ref name="pwi112" /> वर्ष के बाक़ी बचे समय के दौरान [[डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चैम्पियनशिप]] के दो अवसरों के लिए उसे अनुबंधित कर लिया गया। पहला, 4 सितम्बर को ''स्मैकडाउन'' ! में कर्ट ऐंगल के खिलाफ था, जो ब्रोक लेसनर के हस्तक्षेप के कारण बिना प्रतियोगिता के ही समाप्त हो गया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030904.html|title=SmackDown-सितंबर 4, 2003 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> दूसरा, [[नो मर्सी]] के मंच पर बाइकर चेन मैच द अंडरटेकर और लेसनर के बीच था जिसे विन्स मैक्महोन की मदद से लेसनर ने जीत लिया।<ref name="pwi114">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 113-114)</ref> इस मैच के फलस्वरूप मैक्महोन के साथ विवाद, [[सर्वाइवर सीरीज़]] का समापन हो गया जब द अंडरटेकर मैक्महोन के खिलाफ एक ज़िंदा दफन मैच केन के हस्तक्षेप के कारण हार गया।<ref name="pwi114" /> केन के साथ हुए मैच के बाद अंडरटेकर कुछ अरसे के लिए इस दावे के साथ ओझल हो गया कि वह "मर चुका है और हमेशा के लिए दफना दिया गया है".<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/031120.html|title=SmackDown-नवम्बर 20, 2003 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> ==== मृतव्यक्ति की वापसी (2004-2006) ==== कहानी की कड़ी [[रेसेल्मेनिया XX]] की ओर आगे बढ़ती है, केन को कानों कान यह खबर तंग करने लगी कि द अंडरटेकर ने अपनी वापसी की घोषणा कर दी है। पहला, [[रॉयल रम्बल]] में था जब द अंडरटेकर की घंटियां बजी ताकि केन का ध्यान भंग हो जाय और [[बुकर टी]] उसे मुकाबले से बाहर निकाल दे.<ref name="pwi114" /> रेसेल्मेनिया XX में द अंडरटेकर, पॉल बियरर को साथ लेकर और अपने "मृत व्यक्ति" के व्यक्तित्व में, लौट आया और केन को हरा दिया.<ref name="pwi115">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 115-116)</ref> तीन महीने बाद, [[पॉल हेमैन]]<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/040527.html|title=SmackDown-मई 27, 2004 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> के इशारे पर द अंडरटेकर का डडले बोयज़ के द्वारा अपहरण कर लिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/040617.html|title=SmackDown-जून 17, 2004 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> [[द ग्रेट अमेरिकन बाश]] में द अंडरटेकर ने सप्रतिबंध प्रतियोगिता में डड्लीज के खिलाफ इस शर्त के साथ मुकाबला किया कि अगर वह हार गया तो, हेमैन बियरर को सीमेंट में दफना देगा. द अंडरटेकर ने यह मुकाबला जीत लिया लेकिन उस ने बियरर को किसी और तरीके से दफना दिया, यह तर्क देते हुए कि बियरर अब केवल एक बोझ ही रह गया है अतः अब उसके लिए वह किसी काम का नहीं.<ref name="pwi115" /> [[फाईल:Undertakerentrance.jpg|left|thumb|स्मैकडाउन! के एक प्रकरण के दौरान उनके द्वार बनाते हुए द अंडरटेकर.]] डड्ली बोयज़ को हराने के बाद अंडरटेकर ने डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चैम्पियन [[जॉन "ब्रेडशॉ" लेफील्ड]] (JBL) को [[समरस्लैम]] के खिताबी मैच में चुनौती देकर विवाद की शुरुआत की, जिसे अपात्रता के कारण द अंडरटेकर ने खो िया.<ref name="pwi115" /> [[नो मर्सी]] में द अंडरटेकर और JBL ने "लास्ट राइड" मैच में पहली बार प्रतिद्वंदिता की, हालांकि [[हेडेनरीच]] के हस्तक्षेप के कारण द अंडरटेकर हार गया।<ref name="pwi115" /> हेडेनरीच के साथ संक्षिप्त कार्यक्रम के बाद,<ref name="pwi117">PWI स्टाफ 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 116-117)</ref> द अंडरटेकर ने अपना ध्यान एक बार फिर डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चैम्पियनशिप की ओर केन्द्रित किया। एडी ग्युरेरो और बुकर टी के साथ उसने [[आर्मगेडोंन]] के फैटल फोर-वे के एक मैच में उसने JBL को चैम्पियनशिप के दुबारा मैच के लिए चुनौती दी जिसमें एक बार फिर हेडेनरीच के हस्तक्षेप के कारण द अंडरटेकर असफल रहा.<ref name="pwi117" /> [[रॉयल रम्बल]] में द अंडरटेकर और हेडेनरीच के बीच एक कॉस्केट मैच में विवाद का अंत हुआ जिसमें द अंडरटेकर ने एक कॉस्केट में हेडेनरीच को सील बंद कर जीत हासिल की.<ref name="pwi117" /> शीघ्र ही बाद में, [[रैंडी और्टन]] ने [[रेसेल्मेनिया 21]] के एक मैच में द अंडरटेकर को चुनौती दी, यह कहानी की एक ऐसी कड़ी थी जिसमें और्टन ने यह दावा किया कि वह द अंडरटेकर के रेसेल्मेनिया जीत के सिलसिले को सदा के लिए समाप्त कर देगा.<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/050307.html|title=Raw-मार्च 7, 2005 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> यहां तक कि अपने पिता [["काउबॉय" बॉब और्टन]] की मदद के बावजूद, रैंडी असफल रहा और द अंडरटेकर ने अपने रेसेल्मेनिया के रिकॉर्ड को 13-0 तक पहुंचाकर और भी सुधार लिया।<ref name="pwi117" /> वह ''स्मैकडाउन'' ! के 16वें प्रकरण में लौटा लेकिन JBL के सामने हार गया, रैंडी और्टन के हस्तक्षेप से ही ऐसा संभव हुआ।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/050616.html|title=SmackDown-जून 16, 2005 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> [[द ग्रेट अमेरिकन बैश के बाद]], द अंडरटेकर [[विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप]] का नंबर वन दावेदार बन गया, जिस ओहदे के लिए JBL को हमेशा लगता रहा कि यह उसके पास होना चाहिए था। विवाद के एक हिस्से के रूप में, अगले ''स्मैकडाउन'' ! में, JBL के खिलाफ द अंडरटेकर एक बार फिर और्टन के हस्तक्षेप के कारण, नंबर एक की दावेदारी का मैच हार गया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/050728.html|title=SmackDown-जुलाई 28, 2005 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> इसके साथ द अंडरटेकर ने और्टन के साथ अपना विवाद बरक़रार रखा. [[समरस्लैम]] में, रेसेल्मेनिया के दुबारा मैच में और्टन ने द अंडरटेकर को हरा दिया.<ref name="pwi118">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 118)</ref> कहानी में तब और जान आ गई जब दोनों ने कॉस्केट से एक दूसरे पर ताना मारा, जिस कारण [[नो मर्सी]] में कॉस्केट मैच आयोजित हुआ, जिसमें द अंडरटेकर को रैंडी और उसके पिता "काऊ बॉय", बॉब और्टन के हाथों हारना पड़ा.<ref name="pwi118" /> मैच के बाद और्टनस ने ताबूत कॉस्केट पर गैसोलीन उड़ेल दिया और उसमें आग लगा दी. हालांकि, जब झुलसे हुए ताबूत को खोला गया, तो द अंडरटेकर एकबार फिर ओझल हो गया। जलते हुए ताबूत से प्रकट होकर वह [[सर्वाइवर सीरीज़]] में लौट आया।<ref name="pwi119">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 119)</ref> द अंडरटेकर ''स्मैकडाउन'' ! में दिसंबर के आरम्भ में ही लौट आया। और [[आर्मगेडोंन]] में और्टन को अखाड़े में आमंत्रित कर हराने के लिए उसने एक हेल इन ए सेल मैच का आयोजन किया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/051202.html|title=SmackDown-दिसम्बर 2, 2005 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> मैच जीतने के बाद<ref name="pwi119" /> कैलावे ने मल्लयुद्ध से एक छोटा-सा अंतराल लिया। [[फाईल:Taker-WM22.jpg|thumb|right|रेसेल्मेनिया 22 में अपने अपराजित लकीर बनाए रखने के लिए द अंडरटेकर.]] सन् 2006 के आरंभ में [[रॉयल रम्बल]] में, घोड़ागाड़ी में बैठकर खिताबी शॉट के लिए संकेत देने वाले [[मार्क हेनरी]] के खिलाफ अपने विश्व खिताब के बचाव के लिए [[कर्ट ऐंगल]] के आयोजित समारोह के दौरान द अंडरटेकर लौटकर आ गया। कहानी की विवादास्पद कड़ी के कारण, [[नो वे आउट]] में ऐंगल के साथ तीस मिनट की मुक्केबाजी के बाद अंडरटेकर अपना मैच हार गया। मैच के बाद अंडरटेकर ने ऐंगल को कोने में धकेल कर घेर लिया और नीचे उसकी ओर घूरने के बाद, ऐंगल से कहा कि अब उसकी बारी है और उसके साथ अब भी उसे बहुत कुछ करना बाक़ी है। ''स्मैकडाउन'' ! में ऐंगल के खिलाफ वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप के लिए द अंडरटेकर को नो वे आउट के दोबारा मैच में भिड़ना पड़ा था। जब हेनरी ने पीछे से आकर द अंडरटेकर पर हमला कर दिया, जिस कारण उसे अपना खिताब खोना पड़ा. इस घटना ने इस जोड़ी के बीच एक कांटा बो दिया क्योंकि द अंडरटेकर ने तब [[रेसेल्मेनिया 22]] में हेनरी को कॉस्केट मैच के लिए चुनौती दी और उससे एक वर्ष पहले और्टन की ही तरह हेनरी ने द अंडरटेकर की रेसेल्मेनिया में जीत के सिलसिले को समाप्त कर देने की कसम खाई. द अंडरटेकर ने हेनरी को हराकर रेसेल्मेनिया में 14-0 के रिकॉर्ड से अपनी कहानी में जीत की कड़ी को अपराजित रखकर टूटने नहीं दिया. स्मैकडाउन! के अगले संस्करण के दोबारा मैच में, [[द ग्रेट खली]] ने अपना प्रथम प्रवेश किया और द अंडरटेकर पर धावा बोल दिया, यह कहानी की एक कड़ी के अंत और दूसरी कड़ी की शुरुआत की सूचना थी। ''स्मैकडाउन'' ! के 5 मई के एपिसोड तक द अंडरटेकर के बारे में कुछ भी सुना नहीं गया था, क्योंकि थिओडोर लोंग ने द अंडरटेकर की ओर से [[जजमेंट डे]] में एक मैच के लिए खली को चुनौती दीं थी।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/060505.html|title=SmackDown-मई 5, 2006 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> द अंडरटेकर खली से मैच हार गया<ref name="pwi121">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 121)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/judgmentday/history/2006/matches/23848443/results/|title=The Great Khali makes Undertaker rest in peace|date=2006-05-21|author=Ed Williams III|accessdate=2008-01-05|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143550/http://www.wwe.com/shows/judgmentday/history/2006/matches/23848443/results}}</ref> और वह ''स्मैकडाउन'' के 4 जुलाई के संस्करण तक दुबारा दिखाई नहीं दिया, जब उसनें [[द ग्रेट अमेरिकन बैश]] में [[पंजाबी जेल मैच]] के लिए खली की चुनौती स्वीकार की.<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/060704.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080110205041/http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/060704.html|archivedate=2008-01-10|title=SmackDown-जुलाई 4, 2006 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> हालांकि खली को मैच से हटा दिया गया और उसकी जगह [[ECW के चैम्पियन]] [[द बिग शो]] को लाया गया, जिसपर द अंडरटेकर ने जीत हासिल कर ली. कहानी की कड़ी कुछ इस प्रकार है, टेड्डी लोंग ने खली को दंड स्वरूप हटा दिया था और उसके बदले बिग शो को ले लिया था क्योंकि मैच से कुछ ही देर पहले उसने द अंडरटेकर पर हमला कर दिया था।<ref name="pwi121" /> द अंडरटेकर के साथ [[किंग बुकर]] के वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप मैच में हस्तक्षेप के बाद खली को [[समरस्लैम]] के [[लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच]] के लिए चुनौती दी गई।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/060804.html|title=SmackDown-अगस्त 4, 2006 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> खली ने समरस्लैम के लिए चुनौती अस्वीकार कर दी, हालांकि लोंग के ''स्मैकडाउन'' के 18 अगस्त के एपिसोड के लिए मैच को आधिकारिक बना दिए जाने के बावजूद. द अंडरटेकर ने स्टील की सीढ़ी से खली पर वार करते हुए, कई चेयरशॉट्स जड़कर और एक चोक्स्लम के साथ उसका अंत करते हुए मैच जीत लिया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/060818.html|title=SmackDown-अप्रैल 18,2007 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> ==== विनाश के बंधुओं का पुनर्मिलन (2006-2007) ==== {{See also|Brothers of Destruction}} [[फाईल:Brothers of Destruction.jpg|thumb|right|ब्रदर्स ऑफ़ डिस्ट्रक्शन रीयूनियन]] द अंडरटेकर का अगला मैच [[नो मर्सी]] में [[डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) यूनाइटेड स्टेट्स चैम्पियन]] [[मिस्टर केनेडी]] के साथ था, लेकिन चैम्पियनशिप बेल्ट से केनेडी को मारने के कारण उसे अयोग्य प्रमाणित कर दिया गया।<ref name="pwi122">PWI स्टाफ. 2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 122)</ref> ''स्मैकडाउन'' ने 3 नवम्बर के संस्करण में, पांच वर्षों के बाद पहली बार द अंडरटेकर ने केन के साथ पुनर्मिलन कर मिस्टर केनेडी और [[MVP]] की अनिच्छुक प्रतिपक्षी टीम, जिसके साथ केन की शत्रुता तब भी बरकरार थी, को हराकर [[विनाश के बंधुओं]] का गठन किया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/061103.html|title=SmackDown-नवम्बर 3, 2006 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> कहानी की ही कड़ी में एक भाग के रूप में, MVP के हस्तक्षेप के बाद [[सर्वाइवर सीरीज़]] के एक [[फर्स्ट ब्लड मैच]] में केनेडी ने द अंडरटेकर को हरा तो दिया<ref name="pwi122" /> लेकिन अंत में द अंडरटेकर केनेडी को [[आर्मगेडोंन]] के लास्ट राइड मैच में हरा देता है।<ref name="pwi122" /> सन 2007 में दोनों के बीच दुश्मनी जारी रहती है क्योंकि केनेडी के ही कारण द अंडरटेकर को [[रॉयल रम्बल]] के एक चैम्पियनशिप मैच के लिए वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप के दो मौके गंवाने पड़े थे।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/070112.html|title=SmackDown-जनवरी 12, 2007 Results|accessdate=2007-05-01|publisher=Online World of Wrestling}}</ref><ref name="pwi130">2007 मल्लयुद्ध पंचांग और तथ्यों की किताब. "रेस्लिंग की ऐतिहासिक कार्ड्स" (पृष्ठ. 130)</ref> ==== विश्व हैवीवेट चैम्पियन (2007-2008) ==== द अंडरटेकर [[2007 के इवेंट]] में अपना पहला रॉयल रम्बल मैच जीतकर<ref name="pwi130" /> 30वें नंबर पर रम्बल में प्रवेश कर मैच जीतने वाला पहला व्यक्ति बन गया।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/2007/matches/35535102/results/|publisher=[[World Wrestling Entertainment]].com|title=A Phenom-enal Rumble|last=Dee|first=Louie|date=2007-01-28|accessdate=2007-08-23|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413104705/http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/2007/matches/35535102/results/}}</ref> अब उसकी कहानी की कड़ी [[बतिस्ता]] के साथ जुड़ गई, जिसे उसने [[रेसेल्मेनिया 23]] में हराकर पहला [[विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप]] जीत लिया। [[बैकलैश]] के एक लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच में उन्हें दोबारा मैच में मुकाबला करना पड़ा जो ड्रा रहा क्योंकि दोनों ही दस की गिनती तक जवाब देने में नाकामयाब रहे, फलस्वरूप चैम्पियनशिप द अंडरटेकर के पास ही बरकरार रहा. ''स्मैकडाउन'' ! के 11 मई के प्रकरण में, द अंडरटेकर और बतिस्ता ने एक स्टील केज मैच में हिस्सा लिया जो हार-जीत के फैसले के बिना ही समाप्त हो गया क्योंकि दोनों ही पहलवानों के पैर एक ही समय पर फर्श को स्पर्श कर लिए. मैच के बाद मार्क हेनरी लौटा और द अंडरटेकर पर हमला कर दिया. हमले के तत्काल बाद एड्ज ने [[मनी इन द बैंक]] के खिताबी शॉट में जीत हासिल कर ली और प्रतिक्रिया स्वरूप द अंडरटेकर ने विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप का खिताब एड्ज के पक्ष में त्याग दिया. जब द अंडरटेकर रिंग में पड़ा हुआ था, ड्रूइड्स प्रकट हुए और उसे मंच के पीछे वाले हस्से में ढ़ोकर ले गए। [[फाईल:Undertaker WHC.jpg|thumb|left|रेसेल्मेनिया XXIV पर एड्ज को हराने के बाद अंडरटेकर.]] कैलावे के [[स्वास्थ्य लाभ]] के दौरान हेनरी ने स्थानीय [[पेशेवर]] पहलवानों को पराजित किया, जब तक कि वापसी को बढ़ावा देकर प्रचारित करने के लिए उसके हाथ और कंधे के चित्रों सहित उसके चरित्र के लघु चित्रणों ने अपनी भूमिका नहीं आरम्भ करदी तबतक हेनरी द अंडरटेकर पर हमले की शेखी बघारता रहा. द अंडरटेकर [[अनफॉरगिवेन]] के मंच पर लौट आया और हेनरी को सफलतापूर्वक हराकर एक बार फिर ''स्मैकडाउन'' ! में दो सप्ताह बाद हराया.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/unforgiven/matches/|title=Unforgiven 2007 Results|accessdate=2007-09-16|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2006-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20060902112331/http://www.wwe.com/shows/unforgiven/matches/}}</ref> बतिस्ता और द अंडरटेकर ने [[साइबर सन्डे]] में अपने विवाद के पलीते में फिर से चिंगारी लगा दी जहां प्रशंसकों ने [[विशेष अतिथि रेफरी]] के रूप में स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन को चुना, लेकिन विश्व खिताब बतिस्ता के पास ही बरकरार रहा.<ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/cyber2007.htm|title=Cyber Sunday 2007 Results|accessdate=2007-11-19|publisher=PWWEW.net|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612165937/http://pwwew.net/ppv/wwf/october/cyber2007.htm}}</ref> [[सर्वाइवर सीरीज़]] के हेल इन ए सेल में एकबार फिर वे लड़े जिसमें एड्ज लौट आया और बतिस्ता के पास विश्व हेवीवेट के चैम्पियनशिप का खिताब बरकरार बनाए रखने के लिए उसकी मदद के लिए उसने हस्तक्षेप किया।<ref>{{cite web|first=Louie|last=Dee|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2007/matches/4334964/results/|title=On the Edge of Hell|accessdate=2007-11-19|date=2007-11-18|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306041539/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2007/matches/4334964/results}}</ref> इसके प्रत्युत्तर में, अगले ही ''स्मैकडाउन'' ! में द अंडरटेकर ने [[जेनरल मैनेजर]] [[विकी ग्युरेरो]] पर टोम्बस्टोन पाइलड्राइवर प्रहार कर उसे अस्पताल भेज दिया. रिटर्निंग सहायक-महाप्रबंधक थिओडोर लोंग ने [[आर्मगेडोंन]] में ट्रिपल थ्रेट मैच की घोषणा की, जिसे एड्ज ने जीत लिया। [[रेसेल्मेनिया XXIV]] में एड्ज के विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप में नंबर एक दावेदार बनने के लिए [[नो वे आउट]] में द अंडरटेकर ने बतिस्ता, [[फिनले]], महान खली, मोंटेल वोंटैवियस पोर्टर और [[बिग डैडी V]] को एक [[एलिमिनेशन चेम्बर]] में हरा दिया. अपने दूसरे विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप जीतने तथा [[रेसेल्मेनिया]] में जीत के सिलसिले को अपराजित 16-0 तक पहुंचाने के लिए उसने एड्ज को अपने "हेल्स गेट" की प्रस्तुत पकड़ के साथ हरा दिया.<ref name="NoWayOut08">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2008/matches/6364982/results/|title=No Way Out Match results|accessdate=2008-02-17|first=Louie|last=Dee|date=2008-02-17|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225063218/http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2008/matches/6364982/results/}}</ref> रेसेल्मेनिया के एक दोबारा मैच में, द अंडरटेकर ने एक बार फिर [[बैकलैश]] में एड्ज को हरा कर विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप बरकरार रखा.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/backlash/matches/6347966/results/|accessdate=2008-05-02|title=Second verse, same as the first|last=Dee|first=Louie|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|date=2008-04-27|archive-date=2008-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501145452/http://www.wwe.com/shows/backlash/matches/6347966/results}}</ref> विकी ग्युरेरो ने घोषणा की कि द अंडरटेकर का "हेल्स गेट" एक अवैध पकड़ है और इसीलिए उसने उसका खिताब छीन लिया। [[जजमेंट डे]] में रिक्त खिताब के लिए द अंडरटेकर ने एड्ज के साथ मुकाबला लिया जिसे [[काउंट आउट]] के जरिए उसने जीत लिया। विकी ने आदेश दिया कि खिताब का स्थान रिक्त ही रहेगा, क्योंकि खिताब इस तरह हाथ-बदल नहीं कर सकते. [[वन नाईट स्टैंड]] में [[टेबल, सीढ़ियां और कुर्सियों के मैच]] में एड्ज और द अंडरटेकर एक बार फिर आमने-सामने हुए जिसमें [[ला फमिलिया]] के हस्तक्षेप के कारण द अंडरटेकर हार गया। शर्त के फलस्वरूप, द अंडरटेकर डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) से लापता हो गया। ==== विभिन्न विवाद (2008-2009) ==== [[फाईल:Undertaker at Wrestlemania 25 cropped.jpg|thumb|रेसेल्मेनिया XXV पर शौन माइकल्स को हराने के बाद अंडरटेकर.]] 25 जुलाई 2008 को ''स्मैकडाउन'' ! के एपिसोड में, विक्की ग्युरेरो ने घोषणा भी कि [[समरस्लैम]] में एक हेल इन सेल मैच में एड्ज को द अंडरटेकर का सामना करना होगा; जिसे द अंडरटेकर का सामना करना होगा; जिसे द अंडरटेकर ने जीत लिया।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/07252008/|title=SmackDown: A woman's scorn, a Deadman reborn|accessdate=2008-06-25}}</ref> मैच के बाद, द अंडरटेकर ने सीढ़ी के ऊपर से और रिंग के कैनवस से होकर एड्ज को चोक्स्लैम कर दिया.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/6541940/results/|title=Unleashed in Hell|last=DiFino|first=Lennie|date=2008-08-17|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-08-18|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822055025/http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/6541940/results/}}</ref> इस मैच के साथ ही साथ, ग्युरेरो ने ''स्मैकडाउन'' में क्षमा मांगते हुए द अंडरटेकर के साथ शांति क़ी पहल क़ी कोशिश क़ी, लेकिन द अंडरटेकर ने उससे स्पष्ट कह दिया कि वह माफ़ करने वालों में से नहीं है। [[अनफॉरगिवेन]] में जैसे ही "ग्युरेरो क़ी आत्मा को लेने" और उसे एक [[ताबूत]] में ले जाने के लिए द अंडरटेकर रिंग की ओर बढ़ा, द बिग शो ने, जो पहले तो द अंडरटेकर की मदद के लिए प्रकट हुआ था, उल्टे विश्वासघात कर उस पर हमला कर दिया.<ref name="ShowknocksTaker">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/unforgiven/matches/bigshowspeaks/results/|title=Big Show lends Guerrero a giant hand|date=2008-09-07|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-09-07|archive-date=2008-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910044919/http://www.wwe.com/shows/unforgiven/matches/bigshowspeaks/results/}}</ref> इस विवाद के फलस्वरूप, [[नो मर्सी]] के एक मैच में द अंडरटेकर और बिग शो एक दूसरे के आमने-सामने हुए, जिसमे बिग शो ने द अंडरटेकर के सिर के पिछले हिस्से पर घूंसा जड़कर [[धराशायी]] कर दिया.<ref name="ShowvsTaker">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/matches/8101498/results/|title=The knockout heard ‘round the WWE Universe|last=Burdick|first=Michael|date=2008-10-05|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-10-06|archive-date=2008-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008104418/http://www.wwe.com/shows/nomercy/matches/8101498/results/}}</ref> [[साइबर सन्डे]] में, एक लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच में [[हेल्स गेट]] का प्रयोग कर द अंडरटेकर ने बिग शो को हरा दिया.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/cybersunday/matches/8320770/results/|accessdate=2009-09-17|3=2008-10-26|last=Passero|first=Mitch|title=Deadman’s revenge|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090630182014/http://www.wwe.com/shows/cybersunday/matches/8320770/results/}}</ref> इस विवाद को ख़त्म करने के लिए [[सर्वाइवर सीरीज़]] के एक कस्केट मैच में द अंडरटेकर बिग शो को हराता ही गया।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/matches/8641756/results/|accessdate=2009-09-16|date=2008-11-23|last=DiFino|first=Lennie|title=Beantown burial|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602012546/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/matches/8641756/results/}}</ref> [[नो वे आउट]] में, द अंडरटेकर डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चैम्पियनशिप एलिमिनेशन चैम्बर मैच का एक हिस्सा था, जिसे ट्रिपल एच ने जीत लिया था। अब वह शौन माइकेल के साथ अपने रेसेल्मेनिया में अपराजित बने रहने के सिलसिले में पुराने विवाद में उलझ गया जबकि सच्चाई तो यह थी कि द अंडरटेकर ने माइकेल को पहले कभी भी किसी एकल मैच में नहीं हराया था। इस विवाद का अंत तब हुआ जब [[रेसेल्मेनिया XXV]] के एक मैच में द अंडरटेकर ने जीत दर्ज कर जीत की अविछिन्न कड़ी को 17-0 के रिकॉर्ड से परिपूर्णता प्रदान की.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/matches/9074020/results/|accessdate=2009-09-17|date=2009-05-09|last=Adkins|first=Greg|title=Deadman Alive|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601203659/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/matches/9074020/results/}}</ref> रेसेल्मेनिया के बाद उसने कुछ दिनों के लिए अवकाश ले लिया। ==== तीसरे विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप में प्रभुत्व (2009 से वर्तमान तक) ==== [[फाईल:The Undertaker Wins!.jpg|thumb|left|विश्व हैवीवेट चैंपियन के रूप में अपनी तीसरी शासनकाल में द अंडरटेकर.]] चार महीने की अनुपस्थिति के बाद, द अंडरटेकर अगस्त के महीने में [[समरस्लैम]] में लौट आया और [[सीएम् पंक]] पर हमला बोल दिया, जिसने [[टेबल, सीढ़िया और कुर्सियों के एक मैच]] में जेफ़ हार्डी से विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप अभी-अभी जीता था।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/hardypunk/results/?cid=2009EP-00|accessdate=2009-09-17|date=2009-08-23|last=Murphy|first=Ryan|title=CM Punk comes out on top|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827095942/http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/hardypunk/results/?cid=2009EP-00}}</ref> द अंडरटेकर को [[ब्रेकिंग पॉइंट]] के एक [[प्रस्तुत मैच]] में पंक का सामना करना पड़ा. हालांकि अपने "[[हेल्स गेट]]" के प्रस्तुत पकड़ के जरिए द अंडरटेकर मूलतः मैच जीत चुका था लेकिन [[स्मैकडाउन के जेनरल मैनेजर]] [[थिओडोर लोंग]] के द्वारा मैच को दुबारा शुरू किया गया, उन्होंने यह फैसला सुनाया कि विक्की ग्युरेरो के कहने पर लगाया गया प्रतिबन्ध अब भी लागू था। पंक अपने [[एनाकोंडा वाइज़]] के साथ मैच जीतता ही गया जब तक कि रेफरी [[स्कॉट आर्मस्ट्रोंग]] ने घंटी बजाने को नहीं कहा. इसके बावजूद अंडरटेकर ने हार ([[मोंट्रीयल स्क्रियुजॉब]] की पुरानी घटना की याद दिलाते हुए जो इसी स्थान पर सन 1997 में घटी थी) नहीं मानी.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wwebreakingpoint/matches/11460100/results/|accessdate=2009-09-26|date=2009-09|4=13|last=Tello|first=Craig|title=Hell's Gate-crasher|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2016-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101043437/http://www.wwe.com/shows/wwebreakingpoint/matches/11460100/results}}</ref> स्मैकडाउन के 25 सितंबर के एपिसोड में, थिओडोर लोंग ने घोषणा की कि आधिकारिक तौर पर प्रतिबन्ध अब हटा लिया गया है, क्योंकि द अंडरटेकर ने उसे स्पष्ट रूप से जिस कास्केट में रखा था वहां से उसे मुक्त कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/hellinacell/matches/11798344/preview/|accessdate=2009-10-04|date=2009-10-04|title=Preview:Undertaker vs. World Heavyweight Champion CM Punk (Hell in a Cell Match)|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929073507/http://www.wwe.com/shows/hellinacell/matches/11798344/preview/}}</ref> दोनों के बीच विवाद जारी रहा और [[हेल इन इ सेल]] में भुगतान के प्रति ध्यान में द अंडरटेकर ने पंक से विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप हेल इन इ सेल मैच जीत लिया।<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/10/05/11300786.html|title=Title changes highlight Hell in a Cell|date=2009-10-05|last=Sokol|first=Brian|coauthors=Sokol, Chris|accessdate=2009-10-05|work=Slam Wrestling|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|archive-date=2012-07-14|archive-url=https://archive.today/20120714103825/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/10/05/11300786.html}}</ref> द अंडरटेकर ने अपने खिताब की रक्षा CM पंक के खिलाफ ''स्मैकडाउन'' पर एक पुनारायोजित मैच में,[[ब्रैगिंग राइट्स]] में एक चौतरफे मैच में और [[सर्वाइवर सीरीज़]] में एक तिन तरफ़ा खतरा वाले मैच में सफलतापूर्वक किया। TLC में उसे बतिस्ता का सामना करना पड़ा, चैम्पियनशिप के लिए [[WWE TLC: Tables, Ladders & Chairs|टेबिल, सीढ़ियां और कुर्सियां]] और जब लोंग द्वारा मैच दोबारा शुरू किया गया तो उसने मैच जीत लिया जबकि [[लो ब्लो]] का उपयोग कर बतिस्ता मूलतः मैच जीत चुका था। == अन्य संचार माध्यम == सन 1991 में ''[[सबर्बन कमाण्डो]]'' फिल्म में कैलावे दिखाई दिया.<ref>{{cite web|url=http://www.artistdirect.com/nad/store/movies/cast/0, 1868784,00.html|title=Suburban Commando cast|publisher=Artist Direct}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन 1999 में ''[[Poltergeist: The Legacy]]''<ref>{{cite web|url=http://olympia.fortunecity.com/undertaker/692/poltergeistpics.html|title=Poltergeist: The Legacy|publisher=Fortune City|access-date=2017-10-25|archive-date=2008-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225113513/http://olympia.fortunecity.com/undertaker/692/poltergeistpics.html}}</ref> और ''[[सेलिब्रिटी डेथमैच]]'' के एपिसोड में भी वह प्रकट हुआ। बड़े-बड़े प्रतिष्ठानों से मिलने वाले [[आकस्मिक लाभों]] ने द अंडरटेकर के चरित्र को ढंक दिया है। [[गोलमाल! (केओस)]] एक [[द अंडरटेकर कॉमिक|''द अंडरटेकर'' कॉमिक]] नाम से [[कॉमिक्स]] रिलीज़ हुआ।<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4191/is_19990919/ai_n9959543?lstpn=article_results&lstpc=search&lstpr=external&lstprs=other&lstwid=1&lstwn=search_results&lstwp=body_middle|title=Proessional wrestling slams into comics|last=Radford|first=Bill|date=1999-09-19|publisher=[[The Gazette (Colorado Springs)|Colorado Springs Gazette]]/[[FindArticles]]|access-date=2017-10-25|archive-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111215820/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4191/is_19990919/ai_n9959543?lstpn=article_results&lstpc=search&lstpr=external&lstprs=other&lstwid=1&lstwn=search_results&lstwp=body_middle}}</ref> सन 2005 में [[पॉकेट बुक्स]] ने एक उपन्यास प्रकाशित किया, ''[[Journey into Darkness: An Unauthorized History of Kane]]'' जो काफी हद तक केन के बारे में था, लेकिन उसके भाई द अंडरटेकर के चरित्र को भी दर्शाया गया, हालांकि वास्तविक जीवन में वे एक दूसरे से सम्बंधित नहीं हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.textbookx.com/product_detail.php?upc=9781416507475&type=book&affiliate=froogle|last=Chiappetta|first=Michael|title=Journey Into Darkness The Unauthorized History Of Kane|publisher=TexbookX.com}}</ref> द अंडरटेकर के चरित्र को हिंदी फिल्म [[खिलाड़ियों का खिलाड़ी]] में खलनायक के रूप पेश किया गया था, जिस भूमिका को [[ब्रायन ली]] (जो डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) में नकली द अंडरटेकर निभाया था) द्वारा अदा किया गया था। वह पश्चिमी अंत्येषिट संवाहक की पोशाक पहने हुए था जिसे द अंडरटेकर 1990 से 1993 तक पहना करता था और टोम्बस्टोन पाइलड्राइवर का उपयोग कर फिल्म को अंतिम मोड़ दिया. 6 नवम्बर को यह घोषणा की गई कि द अंडरटेकर खुद अपनी फीचर फिल्म में आयेगा जो उसके मूल तथा उसकी शक्तियों पर विशेष रूप से प्रकाश डालेगी. इसमें कैलावे खुद एक स्टार की भूमिका में रहेगा.<ref>[http://www.dreadcentral.com/news/34445/wwe-undertaker-origin-film-coming डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) द अंडरटेकर ऑरिजिन फिल्म कमिंग]</ref> == व्यक्तिगत जीवन == [[फाईल:Undertaker with Fire.jpg|thumb|रॉस के 800 प्रकरण उत्सव पर अपनी प्रवेश बनाते हुए द अंडरटेकर]] उन्होंने 1983 में [[वाल्ट्रिप हाई स्कूल]] से स्नातक की शिक्षा ग्रहण की, जहां वे [[बास्केटबॉल]] टीम के एक सदस्य थे।<ref name="HS">{{cite web|url=http://hs.houstonisd.org/WaltripHS/TriviaFolder/trivia.htm|title=Waltrip trivia page|publisher=[[Waltrip High School]]}}</ref> जोडी लिन से कैलावे की पहली शादी हुई और उनके पुत्र, गुन्नेर का जन्म 1993 में, 1999 में विवाह-विच्छेद होने से पहले हुआ। कैलावे की मुलाकात उसकी होने वाली दूसरी पत्नी, सारा से[[सैन डिएगो]], [[कैलिफोर्निया]] में एक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) में ऑटोग्राफ में हस्ताक्षर लेने के समय हुई.{{Citation needed|date=अगस्त 2009}} अंततः उन्होंने [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा]] में 21 जुलाई 2000 को एक समारोह में उनसे शादी कर ली. मार्क और सारा की दो बेटियां हैं: चेसी, (जिसका जन्म 21 नवम्बर 2002 को) और ग्रेसी, (जिसका जन्म 15 मई 2005 को) हुआ।<ref name="owwprofile">{{cite web|title=Wrestler Profiles: The Undertaker|work=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/u/undertaker.html|accessdate=2007-12-09}}</ref> शादी के एक उपहार के रूप में, कैलावे ने अपनी पत्नी का नाम अपने गले पर गुदवा लिया और कहा कि यह उसके जीवन का सबसे दर्दनाक [[गोदन]] (टैटू) था। द अंडरटेकर के बदन पर कई दूसरे टैटू हैं: कब्र खोदने वाला, जिसे वह "ऑरिजनल डेडमैन" मानता है, खोपड़ियां, एक किला और एक जादूगर'. अपने शरीर की इस कला का जिक्र करते हुए उसने कहा कि मध्य कालीन वस्तुएं उसकी बाहों पर चलायमान हैं। उसने अपनी गर्दन के पीछे नाचते नर-कंकाल गुदवा लिए हैं और पेट पर भी एक टैटू है जो BSK के गर्व को बयान करता है।<ref>[http://www.angelfire.com/me4/wrestlertattoos/undertaker.html पिक्चर्स ऑफ़ द अंडरटेकर'स टैटूस.]</ref> मल्लयुद्ध के अलावा कैलावे के कई शौक और रुचियां हैं। उसने [[हर्ले-डेविडसन]] और [[वेस्ट कोस्ट चौप्पर्स]] [[मोटरसाइकिल]] का संग्रह किया है और [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) चैम्पियनशिप]] के लिए [[1991 के सरवाइवर सीरीज]] में [[हल्क होगन]] को हराने के बाद अपनी पहली ब्रांड नई मोटरसाइकिल खरीदी. कैलावे के पास एक कस्टम मोटरसाइकिल थी जिसे [[जेसी जेम्स]], वेस्ट कोस्ट हेलिकॉप्टरों के संस्थापक ने उसके लिए बनाया था। वह [[निक केव]] और उसके सभी सांगीतिक प्रस्तुतियों [[द बर्थडे पार्टी]] और [[द बैड सीड्स]] का एक बड़ा प्रशंसक है। उसे [[ZZ टॉप]], [[एसी/ डीसी]], [[किस्स]], [[ब्लैक सबाथ]], [[गन्स एन'रोजेस]], [[मेटैलिका]], [[जुडास प्रीस्ट]], [[आयरन मेडेन]] और [[ब्लैक लेबल सोसायटी]] जैसे बैंड्स सुनने में मज़ा आता है। अन्य पसंदीदा संगीत शैलियों में लोक संगीत और उदासी से भरे संगीत शामिल है। एक उत्सुक मुक्केबाजी के प्रशंसक के रूप में, कैलावे ही वह व्यक्ति था जिसने प्रमुख दल अक्क़ुइओ के नेतृत्व के लिए [[संयुक्त राज्य अमेरिका का फ्लैग]] थाम कर रिंग तक वहन किया था, जब 2005 में [[पक्क़ुइओ]] (Pacquiao) बनाम वलज़्क़ुएज़ (Velázquez) का मुकाबला था।<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2005/1125678703.shtml|last=Martin|first=Adam|title=The Undertaker to lead Pacquiao's entourage|publisher=WrestleView|date=2005-09-02}}</ref> [[फिलीपीन]] समाचार कार्यक्रम ''[[टी वी पेट्रोल वर्ल्ड]]'' के लिए एक टेलीविजन पर प्रसारित साक्षात्कार में साथी पहलवान [[बतिस्ता]] के द्वारा भी इसकी पुष्टि की गई। कैलावे भी एक [[मिश्रित मार्शल आर्ट]] का जिज्ञासु प्रशंसक है और उसने कई [[अल्टीमेट फाईटिंग चैम्पियनशिप]] शो में भाग लिया है। द अंडरटेकर अपनी बांह में चोट के कारण डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) से 2007 में अनुपस्थित रह चुका था, इसलिए कैलावे ने अपने साथी स्कॉट एवरहार्ट के साथ अचल संपत्ति का धंधा शुरू किया। कैलावे और एवरहार्ट ने मिलकर {0) लवलैंड कोलोराडो{/0} में एक 2.7 मिलियन डॉलर ($2.7m) की लागत पर निर्माण कार्य समाप्त किया। अपस्केल कार्यालय स्थान से परिपूर्ण भवन का नाम "कालाहार्ट" ("Calahart") है, जो उनके नामों के आद्याक्षरों के योग से बना है। कैलावे ने कहा है कि एक टीवी स्टार होने के नाते वह उसे निश्चित रूप से अचल संपत्ति के कारोबार में मदद करता है और उसे यह भी कहते हुए उद्धृत किया गया है कि "किसी भी तरह यह सौदा सीलबंद नहीं होगा लेकिन फिर भी लोग बैठना और आप के साथ बातें करना चाहते हैं। इससे हमें अनेक लोगों से मिलने और यह जानने में मदद मिलती है कि हम क्या पूरा करने की कोशिश कर रहे हैं।"<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2006/1182096452.shtml|last=Martin|first=Adam|title=The Undertaker gets involved in real estate venture; his return to WWE|accessdate=2007-08-21|date=2007-06- 17|publisher=WrestleView}}</ref> कैलावे और उसकी पत्नी, सारा ने [[टेक्सास ए एंड एम कॉलेज ऑफ वेटेरिनरी मडिसिन एंड बायोमेडिकल साइंसेज]] में जीयस कॉम्पटन कैलावे सेव द एनिमल्स कोष की स्थापना बड़ी नस्ल के कुत्तों की जीवन-रक्षा उपचार के लिए भुगतान में मदद देने के लिए की.<ref>{{cite web|url=http://www.cvm.tamu.edu/zeusfund/|title=The Zeus Compton Calaway Save the Animals fund|publisher=[[Texas A&M College of Veterinary Medicine & Biomedical Sciences]]|access-date=2017-10-25|archive-date=2009-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412173551/http://www.cvm.tamu.edu/zeusfund/}}</ref> == मल्लयुद्ध के क्षेत्र में == * '''अंतिम चाल''' * ** '''द अंडरटेकर के रूप में''' *** [[चोकस्लम]]<ref name="owwprofile" /><ref name="WWEProfile">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/smackdown/undertaker/bio/|title=WWE Bio|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-03-31}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *** ''हेल्स गेट'' ([[संशोधित गोगोप्लाटा]])<ref name="jrblog2">{{cite web|title=Jr's Blog/Said at Cyber Sunday|work=JR/WWE|url=http://www.jrsbarbq.com/blog/florida-daze-raw-and-smackdown-thoughts|accessdate=2008-10-28|archive-date=2008-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081108062352/http://www.jrsbarbq.com/blog/florida-daze-raw-and-smackdown-thoughts}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jrsbarbq.com/blog/jerry-ring-lawlerignorent-fan-feedbackknoxbrodyortonmale-fansswagger|accessdate=2009-03-02|date=2008-11-26|title=Jerry "The RING" Lawler...Ignorent, Fan Feedback...Knox/Brody...Orton/Male Fans...Swagger|publisher=JR's BBQ|last=Ross|first=Jim|archive-date=2009-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207030340/http://www.jrsbarbq.com/blog/jerry-ring-lawlerignorent-fan-feedbackknoxbrodyortonmale-fansswagger}}</ref> 2008-वर्तमान *** ''द लास्ट राइड'' ([[ऊंचा पॉवरबोम्ब]])<ref name="owwprofile" /><ref name="WWEProfile" /> - 2000-वर्तमान *** ''[[टॉम्बस्टोन पाइलड्राईवर]]''<ref name="owwprofile"/> ** '''"मीन" के रूप में मार्क कैलस''' * ** *** ''कैलस क्लच'' ([[जॉव क्लच]])<ref name="owwprofile" /> *** [[हार्ट पंच]]<ref name="owwprofile" /> * '''चिह्नक ''' * ** [[बिग बूट]]<ref name="owwprofile" /> ** [[कॉर्नर क्लोथ्स्लाइन]]<ref name="owwprofile" /> ** [[फुजिवारा अर्मबर]]<ref name="owwprofile" /> ** एप्रन से लटके हुए एक प्रतिद्वंद्वी की छाती पर [[गिलोटिन लेग ड्रॉप]]<ref name="owwprofile" /> ** [[नो-हैंडेड ओवर द टॉप रोप सुइसाइड डाइव]]<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania22/matches/22203223/results/|accessdate=2008-07-15|title=Undertaker def. Mark Henry (Casket Match)|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2008-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080619035301/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania22/matches/22203223/results/}}</ref> ** ''ओल्ड स्कूल''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/smackdown/results/9449292/?cid=2009EP-00|accessdate=2009-03-02|date=2009-02-27|title=No Cena Allowed|last=Burdick|first=Michael|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304051004/http://www.wwe.com/shows/smackdown/results/9449292/?cid=2009EP-00}}</ref> ([[आर्म ट्विस्ट रोपवॉक चौप]])<ref name="owwprofile" /> ** [[रिवर्स STO]]<ref name="owwprofile" /> ** [[रनिंग DDT]]<ref name="owwprofile" /> ** [[रनिंग जम्पिंग लेग ड्रॉप]]<ref name="owwprofile" /> ** [[रनिंग लिपिंग क्लोथ्स्लाइन]]<ref name="owwprofile" /> ** [[साइडवॉक स्लैम]]<ref name="owwprofile" /> * '''[[प्रबंधक]]''' ** [[जनरल स्कंदोर अकबर]]<ref name="accelerator" /><ref name="wrestling-caricatures">{{cite web|url=http://www.wrestling-caricatures.com/id69.html|title=The Undertaker|publisher=Wrestling-Caricatures|accessdate=2008-03-31}}</ref> ** [[पॉल बियरर]]<ref name="accelerator" /><ref name="wrestling-caricatures" /> ** [[पॉल ई. डेन्जरसली]]<ref name="accelerator"/> ** [[थिओडोर लौंग]]<ref name="accelerator"/> ** [[ब्रदर लव]]<ref name="accelerator"/> ** [[डच मैनटेल]]<ref name="accelerator"/> ** [[डाउनटाउन ब्रूनो]]<ref name="accelerator"/> * '''[[उपनाम]]''' ** '''"द फेनोम"'''<ref name="WWEProfile" /><ref name="bol21">{{cite book|title=The WrestleCrap Book of Lists!|last=Reynolds|first=R. D.|year=2007|publisher=ECW Press|isbn=1550227629|page=21}}</ref> ** '''"द डेडमैन"'''<ref name="WWEProfile" /><ref name="bol21" /> ** "द अमेरिकन बैड ऐस"<ref name="bol21" /> ** "बूगर रेड"<ref name="bol21" /> ** "द रेड डेविल्स"<ref name="bol21" /> ** "बिग एविल"<ref name="bol21" /> ** "द मैन फ्रॉम द डार्क साइड" ** "द लोर्ड ऑफ़ डार्कनेस"<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/listthis/maniamatches/maniamatches1|title='Mania Matches That Made Us Sweat: 1: Batista vs. Undertaker|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2009-01-14}}</ref> ** '''"द डेमोन ऑफ़ डेथ वैली"'''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/jimross/sotwarchive/021907sotw|date=2007-02-19|authorlink=Jim Ross|last=Ross|first=Jim|title=J.R.'s Superstar of the Week - Roddy Piper|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|access-date=2017-10-25|archive-date=2007-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221170008/http://www.wwe.com/superstars/raw/jimross/sotwarchive/021907sotw}}</ref> ** "द कौन्साइन्स ऑफ़ द डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE)"<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/smackdown/jimross/sotwarchive/101206sotw|date=2006-10-12|authorlink=Jim Ross|last=Ross|first=Jim|title=J.R.'s Superstar of the Week - Mr. McMahon?|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|access-date=2017-10-25|archive-date=2009-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604030106/http://www.wwe.com/superstars/smackdown/jimross/sotwarchive/101206sotw}}</ref> * '''[[प्रवेश थीम]]''' ** [[ओजी ओस्बोर्न]] की "[[मिरैकल मैन]]" (NJPW) ** [[स्कोर्पियंस]] की "[[चाइना व्हाइट]]" (NWA / डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW)) ** [[जिम जॉन्स्टन]] की "[[द ग्रिम रिपर]]" ** जिम जॉन्स्टन की "[[ग्रेवयार्ड सिम्फ़ॉनी]] (1995-1998) ** जिम जॉन्स्टन की "[[डार्क साइड]]" (1998-1999) ** जिम जॉन्स्टन की "[[मिनिस्ट्री]]" (1999) ** [[किड रॉक]] की "[[अमेरिकन बैड ऐस]]" (2000) ** [[लिम्प बिज़्किट]] की "[[रोलिंग (ऐर रैड वेह्किल)]]" (2000-2002, 2003) ** जिम जॉन्स्टन की "[[डेड मैन]] (2002) ** जिम जॉन्स्टन की "[[यू'आर गौना पेय]]" (2002-2003) ** जिम जॉन्स्टन की '''"[[Raw Greatest Hits: The Music#Track listing|ग्रेवयार्ड सिम्फ़ॉनी]]"''' (2004- वर्तमान) == प्रतियोगिताएं और उपलब्धियां == {{col-start}} {{col-2}} * '''[[प्रो रेस्लिंग इलस्ट्रेटेड]]''' ** <small>[[द अल्टीमेट वॉरियर]] (1991)<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwifoty.htm|accessdate=2009-02-03|title=Pro Wrestling Illustrated Award Winners Feud of the Year |publisher=Wrestling Information Archive}}</ref> के साथ</small> [[PWI फेयुड ऑफ़ द इयर]] ** <small>[[मैनकाइंड]] इन अ [[हेल इन अ सेल मैच]] ऐट [[किंग ऑफ़ द रिंग]] बनाम</small> [[PWI मैच ऑफ़ द इयर]] (1998)<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm|accessdate=2009-02-03|title=Pro Wrestling Illustrated Award Winners Match of the Year|publisher=Wrestling Information Archive}}</ref> ** 2002 में [[PWI 500]]<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50002.htm|accessdate=2009-02-03|title=Pro Wrestling Illustrated Top 500 - 2002|publisher=Wrestling Information Archive|archive-date=2011-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919163229/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50002.htm}}</ref> में PWI ने उसे 500 सर्वश्रेष्ठ एकल पहलवानों में से #'''2''' की श्रेणी में रखा. * '''[[यूनाइटेड स्टेस रेस्लिंग एसोसिएशन]]''' ** [[USWA यूनिफाइड वर्ल्ड हैवीवेट चैम्पियनशिप]] ([[1 बार]])<ref name="owwprofile" /> * '''[[वर्ल्ड क्लास रेस्लिंग एसोसिएशन]]''' ** [[डब्ल्यूसीडब्ल्यूए (WCWA) टेक्सास हैवीवेट चैम्पियनशिप]] ([[1 बार]])<ref name="wcwa" /> * '''[[वर्ल्ड रेस्लिंग फेडरेशन / वर्ल्ड रेस्लिंग एंटरटेनमेंट]]''' ** [[डब्ल्यूसीडब्ल्यू टैग टीम चैम्पियनशिप (WCW Tag Team Championship)]] ([[1 बार]]) - [[केन]]{{ref|1|1}} के साथ<ref>[http://www.wrestling-titles.com/wcw/wcw-t.html डब्ल्यूसीडब्ल्यू (WCW) वर्ल्ड टैग टीम टाइटल हिस्ट्री] रेस्लिंग पर-titles.com</ref> ** [[वर्ल्ड हैवीवेट चैम्पियनशिप]] ([[3 बार]], प्रचलित)<ref>[http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwe-world-h.html वर्ल्ड हैवीवेट शीर्षक (डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) स्मैकडाउन!) ][http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwe-world-h.html हिस्ट्री] रेस्लिंग पर-titles.com</ref> ** [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)/E चैम्पियनशिप]] ([[4 बार]]){{ref|2|2}}<ref>[http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwf-h.html Wडब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)/डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)/डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) वर्ल्ड हेवीवेट टाइटल हिस्ट्री] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324041254/http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwe-h.html |date=2012-03-24 }} रेस्लिंग पर-titles.com</ref> ** [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) हार्डकोर चैम्पियनशिप]] ([[1 बार]])<ref>[http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwf-hc.html डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)/डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) हार्डकोर टाइटल हिस्ट्री] रेस्लिंग पर-titles.com</ref> ** [[डब्ल्यूडब्ल्यूएफ टैग टीम चैम्पियनशिप (WWF Tag Team championship)]] ([[6 बार]]) - [[स्टीव ऑस्टिन]] (1), [[द बिग शो]] (2), [[द रॉक]] (1) और केन (2) के साथ<ref>[http://www.wrestling-titles.com/wwe/wwf-t.html Wडब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)/डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF)/डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) वर्ल्ड टैग टीम टाइटल हिस्ट्री] रेस्लिंग पर-titles.com</ref> ** [[रॉयल रम्बल]] ([[2007]]) ** डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) के ग्रेटेस्ट हिट्स के लिए [[स्लैमी अवार्ड]] ([[1996]]) <small>सकिंग [[डीज़ल]] इनटू द एब्य्स</small> ** श्रेष्ठ टैटू के लिए स्लैमी अवार्ड ([[1997]]) ** श्रेष्ठ प्रवेश संगीत के लिए स्लैमी अवार्ड (1997) ** स्टार ऑफ़ द हाइस्ट मैगनिट्युड के लिए स्लैमी अवार्ड (1997) ** मार्च ऑफ़ द इयर ([[2009]]) के लिए स्लैमी अवार्ड <small>बनाम शौन माइकल्स ऐट रेस्लमेनिया XXV</small> * '''[[रेस्लिंग ऑब्ज़र्वर न्यूज़लेटर अवार्ड्स]]''' ** [[बेस्ट गिमिक]] (1990-1994) ** [[बेस्ट हील]] (1991) ** [[फेयुड ऑफ़ द इयर]] (2007) <small>बनाम [[बतिस्ता]]</small> ** [[मोस्ट ओवररेटेड]] (2001) ** [[रीडर्स लीस्ट फैवरिट रेस्ट्लर]] (2001) ** <small>[[अनफॉरगिवन]] में केन बनाम [[क्रोनिक]] के साथ</small> [[वर्स्ट वर्क्ड मैच ऑफ़ द इयर]] (2001) ** [[रेस्लिंग ऑब्ज़र्वर न्यूज़लेटर हॉल ऑफ फ़ेम]] ([[क्लास ऑफ़ 2004]]) ** [[वर्स्ट फेयुड ऑफ़ द इयर]] (1993) <small>बनाम [[जायंट गोंजालेज]]</small> * ''[[द मिरर]]'' ने द अंडरटेकर्स रेस्लमेनिया अपराजित स्ट्रीक को स्पोर्ट्स के सातवें महानतम विजयी स्ट्रीक के रूप में श्रेणीत किया और प्रोफेशनल रेस्लिंग का यह एकमात्र श्रेणीत स्ट्रीक था।<ref>[http://www.mirror.co.uk/sport/cricket/2009/06/01/rafa-nadal-and-sport-s-top-10-winning-streaks-115875-21406739/ स्पोर्ट्स' टॉप 10 विनिंग स्ट्रिक्स] Mirror.co.uk</ref> {{small|1 {{note|1}} Won during [[The Invasion (professional wrestling)|The Invasion]].}}<br /> {{small|2 {{note|2}} The Undertaker's fourth reign was as [[WWE Championship|WWE Undisputed Champion]].}} {{col-2}} === रेस्लमेनिया रिकॉर्ड === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#FCFDFF;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%" | | वर्ष | पहलवान | नोट्स |- | [[VII]] | 1991 | [[जिमी स्नुका]] |<ref name="legacy" /> |- | [[VIII]] | 1992 | [[जेक रॉबर्ट्स]] |<ref name="legacy" /> |- | [[IX]] | 1993 | [[जायंट गोंजालेज]] | {{small|Won via [[Professional wrestling#Disqualification|disqualification]]}}<ref name="legacy" /> |- | [[XI]] | 1995 | [[किंग कोंग बंडी]] |<ref name="pwi92" /> |- | [[XII]] | 1996 | [[डीज़ल]] |<ref name="legacy" /> |- | [[13]] | 1997 | [[साइको सिड]] | {{small|For the [[WWE Championship|WWF Championship]] in a [[Professional wrestling match types#No Disqualification match|No Disqualification match]]}}<ref name="pwi98" /> |- | [[XIV]] | 1998 | [[केन]] |<ref name="pwi100" /> |- | [[XV]] | 1999 | [[द बिग बॉस मैन]] | {{small|[[Hell in a Cell]] match}}<ref>{{cite web|title=WrestleMania XV|work=Pro Wrestling History|url= http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/mania.html#XV|accessdate=2007-12-09}}</ref> |- | [[X-सात]] | 2001 | [[ट्रिपल एच]] |<ref name="legacy" /> |- | [[X8]] | 2002 | [[रिक फ्लैर]] | {{small|[[Professional wrestling match types#No Disqualification match|No Disqualification match]]}}<ref name="legacy" /> |- | [[XIX]] | 2003 | [[द बिग शो]] और [[ए ट्रेन]] | {{small|[[Professional wrestling match types#Handicap match|Handicap match]]}}<ref name="legacy" /> |- | [[XX]] | 2004 | [[केन]] |<ref name="pwi115" /> |- | [[21]] | 2005 | [[रेंडी और्टन]] |<ref name="pwi117" /> |- | [[22]] | 2006 | [[मार्क हेनरी]] | {{small|[[Professional wrestling match types#Container-based variations|Casket match]]}}<ref name="legacy" /> |- | [[23]] | 2007 | [[बतिस्ता]] | {{small|For the [[World Heavyweight Championship (WWE)|World Heavyweight Championship]]}}<ref>{{cite web|title=WrestleMania 23|work=Pro Wrestling History|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/mania.html#23|accessdate=2007-12-09}}</ref> |- | [[XXIV]] | 2008 | [[एड्ज]] | {{small|For the World Heavyweight Championship}}<ref name="NoWayOut08" /> |- | [[XXV]] | 2009 | [[शौन माइकल्स]] |- | [[XXVI]] | 2010 | [[शौन माइकल्स]] |- | [[XXVII]] | 2011 | [[ट्रिपल एच]] |- | [[XXVIII]] | 2012 | [[ट्रिपल एच]]|<ref name="legacy" /> |- |} {{col-end}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Portal|Professional wrestling|break=yes}} {{Commons category|Mark Calaway|The Undertaker}} * [http://www.wwe.com/superstars/smackdown/undertaker/ डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) प्रोफ़ाइल] * {{imdb name|id=0130587|name=Mark Calaway}} * [http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/u/undertaker.html द अंडरटेकर ऐट ऑनलाइन वर्ल्ड ऑफ़ रेस्लिंग] * [http://prowrestling.wikia.com/wiki/Personas_of_The_Undertaker पर्सोनस ऑफ़ द अंडरटेकर आर्टिकल ऐट रेसलिंग विकिया] {{Navboxes| |list1= {{World Wrestling Entertainment employees}} {{World Heavyweight Championship (WWE)}} {{WWE Championship}} {{World Tag Team Championship (WWE)}} {{WWE Hardcore Championship}} {{Royal Rumble winners}} }} {{DEFAULTSORT:Undertaker, The}} [[श्रेणी:1965 जन्म]] [[श्रेणी:20वीं सदी के अमेरिकी लोग]] [[श्रेणी:21वीं सदी के अमेरिकी लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी पेशेवर पहलवान]] [[श्रेणी:कैलिफोर्निया स्टेट यूनिवर्सिटी, लॉन्ग बीच अल्युमनी]] [[श्रेणी:फिक्शनल अनडेड]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:टेक्सास, ह्यूस्टन के लोग]] [[श्रेणी:सेंट थॉमस (ह्यूस्टन) अल्युमनी के विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] jpejx5e8ued4vhew70z23vzoewbwtko