विकिपीडिया
anpwiki
https://anp.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्ता
यूजर
यूजर वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
फाईल
फाईल वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
साँचा
साँचा वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
मोड्यूल
मोड्यूल वार्ता
Event
Event talk
अन्वेषण
0
298
23160
14557
2026-09-24T23:51:12Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23160
wikitext
text/x-wiki
[[फाईल:Kazimierz Nowak in jungle 2.jpg|right|thumb|300px|जंगल म॑ खोजी यात्रा करतें काजीमिर्ज नोवाक]]
'''अन्वेषण''' ओकरा कहै छै जे कोनो जगह ([[धरती]], [[समुद्र]], [[अंतरिक्ष]] आदि मँ) संसाधनौ आरू अन्य उपयोगी सूचना केरौ खोज लेली करलौ गेलौ यात्रा हुअ। खोजी यात्रा मानव के अलावा अन्य जंतुओ द्वारा करलौ जाय छै, जेकरा अन्वेषक कहलौ जाय छै।
अन्वेषण सूचना या संसाधनों की खोज के उद्देश्य की खोज करने का कार्य है, विशेष रूप से भूगोल या अंतरिक्ष के संदर्भ में, अनुसंधान और विकास के बजाय जो आमतौर पर पृथ्वी विज्ञान या खगोल विज्ञान पर केंद्रित नहीं होता है। मानव सहित सभी गैर-अस्थिर पशु प्रजातियों में अन्वेषण होता है। मानव इतिहास में, इसका सबसे नाटकीय उदय डिस्कवरी के युग के दौरान हुआ था जब यूरोपीय खोजकर्ता विभिन्न कारणों से दुनिया के बाकी हिस्सों में गए और चार्ट बनाए गए। तब से, एज ऑफ डिस्कवरी के बाद प्रमुख अन्वेषण मुख्य रूप से सूचना खोज के उद्देश्य से हुए हैं।
==एकरो देखौ==
==बाहरी कड़ी==
* [https://web.archive.org/web/20071221024705/http://www.nationalgeographic.com/field/explorers ''National Geographic'' Explorer Program]
* [http://www.oceanexplorer.noaa.gov NOAA Ocean Explorer] - provides public access to current information on a series of NOAA scientific and educational explorations and activities in the marine environment
* [https://web.archive.org/web/20180830120838/http://explore.noaa.gov/ NOAA Office of Ocean Exploration and Research] - formed by the merger of NOAA’s Undersea Research Program (NURP) and the Office of Ocean Exploration (OE)
==संदर्भ==
[[श्रेणी:अन्वेषण]]
rxq33tw0aof2ksl3l4amvjdircbo5y7
उष्मा
0
604
23161
22986
2026-09-24T23:55:45Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23161
wikitext
text/x-wiki
[[फाईल:Glowing metal.jpg|alt=see caption|thumb|[[तापमान|ताप]] केरौ कारण चमक-गर्म धातु बार।]]
'''उष्मा''' या '''ताप ऊर्जा''' [[ऊर्जा]] के एक रूप छेकै जे ताप के कारण होय छै। ऊर्जा केरऽ अन्य रूपऽ के तरह गर्मी भी बहै छै। कोनो पदार्थ के ताप या शीतलन के कारण ओकरा में जे ऊर्जा निहित छै ओकरा ओकरऽ तापीय ऊर्जा कहलऽ जाय छै। अन्य ऊर्जा के तरह एकरऽ इकाई भी जूल होय छै, लेकिन ई कैलोरी में भी व्यक्त होय छै। कोनो तरह के तापीय परस्पर क्रिया के [[माध्यम]] स॑ एक वस्तु स॑ दोसरऽ वस्तु म॑ ताप के स्थानांतरण होय छै । जेना कि यदि उच्च तापमान वाला लोहा के रॉड पानी में डाललऽ जाय त॑ रॉड स॑ पानी म॑ तापीय ऊर्जा स्थानांतरित होय जैतै । समस्त ब्रह्माण्ड में ताप के अहम भूमिका छै। ताप केरऽ प्रकृति आरू पदार्थऽ प॑ ओकरऽ प्रभाव के अध्ययन संभवतः ओतना वैज्ञानिक विषय नै छै, जेतना कि ई मानव हित स॑ संबंधित छै।<ref>''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatics, 2nd Edition,'' by Herbert B. Callen, 1985, http://cvika.grimoar.cz/callen/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017152028/http://cvika.grimoar.cz/callen/ |date=17 October 2018 }} or http://keszei.chem.elte.hu/1alapFizkem/H.B.Callen-Thermodynamics.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230040339/http://keszei.chem.elte.hu/1alapFizkem/H.B.Callen-Thermodynamics.pdf |date=30 December 2016 }} , p. 8: Energy may be transferred via ... work. "But it is equally possible to transfer energy via the hidden atomic modes of motion as well as via those that happen to be macroscopically observable. An energy transfer via the hidden atomic modes is called ''heat''."</ref>
[[फाईल:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|[[सूर्य]] ताप के एगो बड़ौ स्रोत छेकै आरो पृथ्वी के अपनौ ताप सूर्य सँ मिलै छै। सूर्य सँ [[पृथ्वी]] तक ताप क प्रवाह होतअ रहै छै।]]
वसंत ऋतु के आगमन पर गर्मी के प्रभाव के कारण कली फूलै छै आरू वनस्पति क्षेत्र में एक नया जीवन के संचार होय छै। [[पृथ्वी]] प ताप केरऽ लगभग सब महत्वपूर्ण प्रभाव के स्रोत [[सूर्य]] छेकै। [[कोयला]], आरो [[पेट्रोलियम]], जेकरा सँ हमरा लोग के अपनौ उर्जा मिलौ छै, प्राचीन युग सँ संचित सूर्यक प्रकाशक प्रतिनिधित्व करै छै।
ताप [[भौतिकी]] केरऽ एगो महत्वपूर्ण शाखा छेकै जेकरा म॑ ताप, तापमान आरू ओकरऽ प्रभाव के वर्णन करलऽ गेलऽ छै। तापमान बढ़ला के साथ लगभग सब पदार्थ के [[आयतन]] बढ़ै छै।
== एकरहो देखौ ==
* [[उष्मागतिकी]]
* [[ऊष्मागतिकी केरौ सिद्धान्त]]
== बाहरी कड़ी ==
* {{In Our Time|Heat|b00fq3d4|Heat}}
* [https://web.archive.org/web/20090920215743/http://www.foxnews.com/story/0,2933,187464,00.html Plasma heat at 2 gigakelvins] – Article about extremely high temperature generated by scientists (Foxnews.com)
* [http://www.cheresources.com/convection.shtml Correlations for Convective Heat Transfer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205133105/http://www.cheresources.com/convection.shtml |date=2012-02-05 }} – ChE Online Resources
== संदर्भ ==
[[श्रेणी:विज्ञान]]
swkg32dr4naap8qgcmobegw84aipaik
बंगाल केरऽ खाड़ी
0
1905
23162
23031
2026-09-25T00:15:27Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23162
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox body of water
| name = बंगाल केरऽ खाड़ी
| image = Bay of Bengal map hindi.png
| caption = बंगाल की खाड़ी का मानचित्र
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry = TSM
| location = [[दक्षिण एशिया]]
| coords = {{coord|15|00|00|N|88|00|00|E|type:waterbody_region:CH|display =inline,title}}
| type = खाड़ी
| inflow = [[हिन्द महासागर]]
| outflow =
| catchment =
| basin_countries = [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[थाईलैण्ड]], [[म्यांमार]], [[इण्डोनेशिया]], [[मलेशिया]], [[श्रीलंका]]<ref>{{Cite web|title=Bay Of Bengal|url=https://www.worldatlas.com/bays/bay-of-bengal.html|website=WorldAtlas|date=2021-02-04|access-date=2026-02-02|language=en-US|first=|last=John Misachi}}</ref><ref>{{Cite web|title=BANGLAPEDIA: Bay of Bengal|url=http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/B_0361.HTM|website=www.banglapedia.org|access-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717153751/http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/B_0361.HTM|archive-date=2012-07-17|first=Prof. Sirajul|last=Islam|language=en}}</ref>
| length = 2090 कि.मी.
| width = १६१० कि.मी
| area = 2,172,000 वर्ग कि.मी
| depth = 2,600 मी.
| max-depth = 4,694 मी.
}}
[[फाईल:(Bay of Bengal) Beach View from Tenneti Park 07.JPG|अंगूठाकार|250px|'''बंगाल केरऽ खाड़ी''', [[विशाखापट्टनम]], [[भारत]]]]
''' बंगाल केरऽ खाड़ी''' विश्व केरऽ सबस॑ बड़ऽ [[खाड़ी]] छेकै<ref>{{cite web|title=Bay of Bengal|url=http://www.wcs.org/where-we-work/oceans/bay-of-bengal.aspx|publisher=Wildlife Conservation Society|accessdate=1 December 2012}}</ref> आरू [[हिंद महासागर]] केरऽ पूर्वोत्तर भाग छेकै। इ मोटा रूपऽ म॑ त्रिभुजाकार खाड़ी छेकै जे पश्चिमी ओर स॑ अधिकांशतः [[भारत]] आरू शेष [[श्रीलंका]], उत्तर स॑ [[बांग्लादेश]] आरू पूर्वी ओर स॑ [[बर्मा]] ([[म्यांमार]]) तथा [[अंडमान आरू निकोबार द्वीपसमूह|अंडमानआरू निकोबार द्वीपसमूह]] स॑ घिरलऽ छै। बंगाल केरऽ खाड़ी के क्षेत्रफल 2,172,000 किमी² छै। प्राचीन हिन्दू ग्रन्थों के अन्सुआर इसे '''महोदधि''' कहा जाता था।<ref name="Kuttan">{{cite book | url=http://books.google.co.in/books?id=nERVRxj22W0C&pg=PA243&lpg=PA243&dq=mahodadhi+bay+of+bengal+-fort+-hotel&source=bl&ots=ZrIiu1tlse&sig=rSvesIq2m3DFn8HRbZqWCoNr8lk&hl=en&sa=X&ei=OqMUUoqPMsa3rgep1ICQCA&ved=0CDgQ6AEwAjgK#v=onepage&q=mahodadhi%20bay%20of%20bengal%20-fort%20-hotel&f=false | title=द ग्रेट फ़िल‘ओस्फ़र्स ऑफ़ इण्डिया | publisher= ऑथरहाउस | author= कुट्टन | year=2009 | isbn=978-1434377807}}</ref>
बंगाल की खाड़ी 2,172,000 किमी² के क्षेत्रफ़ल में विस्तृत है, जिसमें सबसे बड़ी नदी [[गंगा]] तथा उसकी सहायक [[पद्मा]] एवं [[हुगली]], [[ब्रह्मपुत्र]] एवं उसकी सहायक नदी [[जमुना नदी, बांग्लादेश|जमुना]] एवं [[मेघना]] के अलावा अन्य नदियाँ जैसे [[इरावती]], [[गोदावरी]], [[महानदी]], [[कृष्णा]], [[कावेरी]] आदि नदियां सागर से संगम करती हैं। इसमें स्थित मुख्य बंदरगाहों में [[चेन्नई बंदरगाह|चेन्नई]], [[चटगाँव]], [[कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट|कोलकाता]], [[मोंगला]], [[पारादीप]], [[तूतीकोरिन]], [[विशाखापट्टनम]] एवं [[यानगॉन]] हैं।
== परिधि ==
[[फाईल:Coxsbazar sun 2003.jpg|अंगूठाकार|250px|[[बांग्लादेश]] का कॉक्सबाज़ार सागरतट]]
[[अंतरराष्ट्रीय जल सर्वेक्षण संगठन]] ने बंगाल की खाड़ी की परिधि इस प्रकार बतायी हैं::<ref>{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=लिमिट्स ऑफ़ ओश्नस एण्ड सीज़, तृतीय संस्करण|year=1953|publisher=[[अंतरराष्ट्रीय जल सर्वेक्षण संगठन]]|accessdate=7 फ़रवरी 2010|archive-date=2011-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf}}</ref>
::''पूर्व में'' [[बर्मा]] स्थित [[:w:Cape Negrais|केप नेग्राइस]] (16°03'उ.) से आरंभ होती एक रेखा जो [[अंडमान एवं निकोबार द्वीपसमूह]] के बड़े द्वीपों से इस प्रकार निकलती है, कि द्वीपों के बीच के सभी जलस्थान रेखा के पूर्व में आयें एवं बंगाल की खाड़ी से बाहर गिने जायें, [[:w:Little Andaman|लिटिल अंडमान]] (10°48'उ. 92°24'पू.) स्थित एक बिन्दु तक जाती हो से सीमित होकर [[अंडमान सागर]] की दक्षिण-पश्चिमी सीमा के साथ [ओएद्जॉन्ग राजा ({{coord|5|32|N|95|12|E|display=inline}}) नामक [[सुमात्रा]] के एक स्थान से पोएलो ब्रास (Breuëh) तक सीमित हो तथा दूसरी ओर [[निकोबार द्वीप]]समूह के पश्चिमी द्वीपों से होते हुए लिटिल अंडमान द्वीप स्थित सैण्डी प्वाइण्ट तक, इस प्रकार कि सभी संकरे जलस्थान बर्मा-सागर से जुड़े रहें] जाती है।
::''दक्षिण की ओर'' [[राम सेतु]] (भारत एवं सीलोन <nowiki>[</nowiki>[[श्रीलंका]]<nowiki>]</nowiki>) के बीच एवं सीलोन के दक्षिणतम बिन्दु डोण्ड्रा हेड से लेकर पोएलो ब्रास ({{coord|5|44|N|95|04|E|display=inline}}) की उत्तरी सीमा तक।
== नामकरण ==
[[फाईल:Gopalpur 's beach, the ocean.JPG|अंगूठाकार|right|250px|गोपालपुर सागरतट पर बंगाल की खाड़ी]]
प्राचीन हिन्दू ग्रन्थों एवं मान्यता अनुसार बंगाल की खाड़ी नामक जलराशि को '''महोदधि'''<ref name="Kuttan"/><ref name="indiatourism4u">{{cite web | url=http://www.indiatourism4u.in/tourism/960/Tamil-Nadu/Dhanushkodi/ | title=धनुषकोडि | language=अंग्रेज़ी | publisher=indiatourism4u.in | accessdate=21 August 2013 | archive-date=8 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140308014348/http://www.indiatourism4u.in/tourism/960/Tamil-Nadu/Dhanushkodi }}</ref> नाम से जाना जाता था। इसके अलावा अन्य मध्यकालीन मानचित्रों में इसे ''साइनस गैन्जेटिकस'' या ''गैन्जेटिकस साइनस'', अर्थात "गंगा की खाड़ी" नाम से भी दिखाया गया है।<ref>[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville]</ref>
[[१०वीं शताब्दी]] में [[चोल राजवंश]] के नेतृत्त्व में निर्मित ग्रन्थों में इसे ''चोल सरोवर'' नाम भी दिया गया है। कालांतर में इसे [[बंगाल]] क्षेत्र के नाम पर बंगाल की खाड़ी नाम मिला।<ref>[http://www.wissenladen.de/maps/map.php?Bay%20of%20Bengal%20%5B~~~~~%5D&id=293&ln=en&PHPSESSID=a बंगाल की खाड़ी का मानचित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426001942/http://www.wissenladen.de/maps/map.php?Bay%20of%20Bengal%20%5B~~~~~%5D&id=293&ln=en&PHPSESSID=a |date=2012-04-26 }}।{{अंग्रेज़ी}} अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref>
== नद्दी सीनी ==
[[भारतीय उपमहाद्वीप]] की बहुत सी प्रसिद्ध एवं बड़ी नदियाँ पश्चिम से पूर्ववत बहती हैं और बंगाल की खाड़ी में सागर-संगम पाती हैं। [[गंगा]] इनमें से उत्तरतम नदी है। इसकी प्रमुख धारा भारत से [[बांग्लादेश]] में प्रवेश कर [[पद्मा नदी]] नाम से निकलकर वहीं [[मेघना नदी]] से मिल जाती है। इसके अलावा [[ब्रह्मपुत्र]] पूर्व से पश्चिमी ओर बहकर भारत के [[असम]] से [[बांग्लादेश]] में प्रवेश करती है और दक्षिणावर्ती होकर [[जमुना नदी]] कहलाती है। जमुना पद्मा से मिलती है और पद्मा [[मेघना नदी]] से मिलती है। इसके बाद ये अन्ततः बंगाल की खाड़ी में गिरती हैं। वहां गंगा, ब्रह्मपुत्र एवं मेघना विश्व का सबसे बड़ा [[डेल्टा]] [[सुंदरबन]] बनाती हैं जो आंशिक रूप से भारत के पश्चिम बंगाल एवं बांग्लादेश (पूर्व नाम पूर्वी बंगाल) में आता है। इस मुहाने पर [[मैन्ग्रोव]] के घने जंग क्षेत्र हैं। ब्रह्मपुत्र {{convert|2948|km|mi|abbr=on}} लम्बी विश्व की २८वीं [[लंबाई के आधार पर नदियों की सूची| बड़ी नदी]] है। इसका उद्गम [[तिब्बत]] में है। गंगा नदी की एक अन्य धारा भारत में पश्चिम बंगाल में ही अलग होकर [[हुगली]] नां से [[कोलकाता]] शहर से होकर बंगाल की खाड़ी के भारतीय भाग में ही गिरती है।
बंगाल के दक्षिण में, [[महानदी]], [[गोदावरी]], [[कृष्णा नदी]] एवं [[कावेरी]] नदियाँ भारतीय उपमहाद्वीप में पश्चिम से पूर्वाभिमुख बहने वाली और बंगाल की खाड़ी में गिरने वाली प्रमुख नदियां हैं। इनके अलावा कई छोटी नदियाम सीधे ही इस खाड़ी में भी गिरती हैं, जिनमें से लघुतम नदी {{convert|64|km|mi|abbr=on}} लम्बी [[:w:Cooum River|कोउम नदी]] है।
[[बर्मा]] की [[इरावती]] नदी भी इस खाड़ी के एक भाग, [[अंडमान सागर]] में ही गिरती है जिसके मुहाने पर एक समय घने [[मैन्ग्रोव]] जंगल हुआ करते थे।
<!--
{{Infobox Ocean
| Ocean_name = बंगाल की खाड़ी
| image_Ocean = Bay of Bengal map hindi.png
| caption_Ocean = बंगाल की खाड़ी का मानचित्र
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry =TSM
| location = [[दक्षिण एशिया]]
| coords =
| type = [[खाड़ी]]
| inflow = [[हिन्द महासागर]]
| outflow =
| catchment =
| basin_countries = [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[म्यान्मार]], [[थाईलैंड]], [[इंडोनेशिया]], [[श्रीलंका]]{{Citation needed|date=August 2009}}
| length = 2,090 किमी; c.1,300 मील
| width = 1,610 किमी; 1,000 मील
| area = 2,172,000 किमी²
| depth = 2,600 मी ; 8,500 फुट
| max-depth = 4,694 मी ; 15,400 फुट
}}
विश्व की सबसे बड़ी खाड़ी, '''बंगाल की खाड़ी''' [[हिन्द महासागर]] का उत्तरपूर्वी भाग है। इसका नाम भारतीय राज्य [[पश्चिम बंगाल]] के नाम पर आधारित है। आकार में त्रिभुजाकार इस खाड़ी के उत्तर में [[बांग्लादेश]] और पश्चिम बंगाल, पूर्व में [[म्यान्मार]] और [[अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]] और पश्चिम में [[भारत]] और [[श्रीलंका]] स्थित हैं। [[गंगा]], [[ब्रह्मपुत्र]], [[कावेरी]], [[गोदावरी]],[[स्वर्णरेखा]] आदि नदियां इसी में अपना जल विसर्जित करती हैं।
खाड़ी की औसत गहराई 8500 फीट (2600 मीटर) और अधिकतम गहराई है 15400 फीट (4694 मीटर) है।
-->
== जहाजपत्तन आरू बंदरगाह ==
[[फाईल:VizagPort.jpg|अंगूठाकार|250px| [[विशाखापट्टनम]] शहर, भारत के बंहाल कि खाड़ी स्थित प्रमुख बंदरगाहों में से एक है।]]
विश्व के सबसे बड़े बंदरगाहों में से कुछेक— [[चटगांव]] [[बांग्लादेश]] में, तथा [[चेन्नई बंदरगाह]] भारत में— इसी खाड़ी में स्थित हैं। इनके अलावा अन्य बड़े बंदरगाह नगरों में [[मोंगला बंदरगाह|मोंगला]], [[कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट |कलकत्ता]] ([[पश्चिम बंगाल]] एवं भारत की पूर्व राजधानी) तथा [[यंगून]], बर्मा का सबसे बड़ा शहर एवं पूर्व राजधानी, आते हैं। अन्य भारतीय बंदरगाहों में [[काकीनाडा]], [[पॉण्डीचेरी]], [[पारादीप]] एवं [[विशाखापट्टनम]] भी हैं।
== द्वीप ==
इस खाड़ी क्षेत्र में बहुत से द्वीप एवं द्वीपसमूह हैं, जिनमें प्रमुख हैं भारत के [[अंडमान द्वीपसमूह]], [[निकोबार द्वीपसमूह]] एवं [[मेरगुई द्वीप]]। बर्माई तट के पूर्वोत्तर में चेदूबा एवं अन्य द्वीपसमूह दलदली ज्वालामुखी श्रेणी में आते हैं जो कभी कभार सक्रिय भी हो जाते हैं। [[अंडमान द्वीपसमूह]] में [[ग्रेट अंदमान]] द्वीपशृंखला प्रमुख है, वहीं [[रिचीज़ द्वीपसमूह]] लघु द्वीपों की शृंखला है। [[अंदमान एवं निकोबार द्वीपसमूह]] के कुल ५७२ ज्ञात द्वीपों में से मात्र ३७ द्वीपों एवं लघुद्वीपों, अर्थात केवल ६.५% पर ही आबादी हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20070930024520/http://www.and.nic.in/port-blair.htm रजत चूर्ण की तरह आभा लिये चमकती बालू की लम्बी तटरेखाएं]। {{अंग्रेज़ी}} ''The long stretch of sand glistening like silver dust''। अभिगमन तिथि: २३ जनवरी, २००७</ref>
== सागरतट ==
[[फाईल:Sundarbans 09.jpg|अंगूठाकार|250px|बंगाल की खाड़ी के उत्तरी छोर पर स्थित [[सुंदरबन]] विश्व का सबसे बड़ा डेल्टा क्षेत्र है। यहां [[मैन्ग्रोव]] के घने जंगल हैं, जो विश्व में सबसे बड़े एकखण्डीय ज्वारीय [[:w:halophyte|हैलोफाइटिक]] मैन्ग्रोव वन हैं।<ref name="Bpedia">{{Cite book | last = पाशा | first = मुस्तफ़ा कमाल | last2 = सिद्दीक़ी | first2 = नियाज़ अहमद | contribution = सुंदरबनस | editor-last = इस्लाम | editor-first = सिराज-उल | editor-link = :w:Sirajul Islam | title = [[:w:Banglapedia|बांग्लापीडिया]]: बांग्लादेश का राष्ट्रीय विश्वकोष | publisher = बांग्लादेश की [[एशियाटिक सोसायटी]] | place = [[ढाका]] | isbn = 984-32-0576-6 | publication-date = 2003 | contribution-url = http://banglapedia.net/HT/S_0602.HTM | year = 2003}}</ref>]]
[[फाईल:Cox's Bazar boats.jpg|अंगूठाकार|250px|कॉक्स बाज़ार, विश्व में सबसे बड़ी सागरतट शृंखला।<ref>{{cite news| url=http://www.smh.com.au/news/travel/the-worlds-longest-beach/2007/01/31/1169919381993.html | work=The Sydney Morning Herald | title=World's longest beach hidden in Bangladesh | date=31 January 2007}}</ref>]]
{{multiple image
| width = 120
| footer = बांग्लादेश का कुआकाटा सागरतट, बंगाल की खाड़ी का एक ऐसा तट, जहां से सूर्योदय एवं सूर्यास्त, दोनों एक ही स्थान से देखे जा सकते हैं। भारत में [[कन्याकुमारी]] सागरतट भी एक ऐसा ही स्थान है।
| image1 = Sunrise in Kuakata.jpg
| alt1 = कुआकाटा में सूर्योदय
| caption1 = कुआकाटा में सूर्योदय
| image2 = Sunset-(resized).jpg
| alt2 = कुआकाटा में सूर्यास्त
| caption2 = कुआकाटा में सूर्यास्त
}}
{| class="wikitable sortable"
!सागर तट !! स्थान
|-
|[[कॉक्स बाज़ार]]|| {{flag|बांग्लादेश}}
|-
|[[कुआकाटा]]|| {{flag|बांग्लादेश}}
|-
|[[सेंट मार्टिन्स द्वीप]]|| {{flag|बांग्लादेश}}
|-
|[[बक्खाली]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[दीघा]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[मंदरमणि]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[चांदीपुर]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[पुरी]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[रामकृष्ण मिशन तट | रामकृष्ण मिशन तट, विशाखापट्टनम]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[बपाट्ला|सूर्य झील]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[मरीना बीच |मरीना बीच, चेन्नई]]|| {{flag|भारत}}
|-
|[[थांडवी]]|| {{flag|बर्मा}}
|-
|अरुग्राम|| {{flag|श्रीलंका}}
|}
== सागर विज्ञान ==
बंगाल की खाड़ी एक क्षारीय जल का सागर है। यह [[हिन्द महासागर]] का भाग है।
=== प्लेट टेक्टोनिक्स ===
[[फाईल:Plates tect2 en.svg|अंगूठाकार|right|250px|बंगाल की खाड़ी की तलहटी {{legend|#Ea6463|भारतीय प्लेट, लाल में दर्शित है |border=#000 solid 1px}}{{legend|#F9C498|border=1px solid #000|2= इंडो-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट, डल नारंगी में दर्शित है। }}]]
पृथ्वी का [[स्थलमंडल]] कुछ भागों में टूटा हुआ है जिन्हें [[प्लेट विवर्तनिकी|विवर्तनिक प्लेट्स]] कहते हैं। बंगाल की खाड़ी के नीचे जो प्लेट है उसे [[भारतीय तख्ता|भारतीय प्लेट]] कहते हैं। यह प्लेट [[हिन्द-आस्ट्रेलियाई तख्ता|हिन्द-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट]] का भाग है और मंथर गति से पूर्वोत्तर दिशा में बढ़ रही है। यह प्लेट बर्मा लघु-प्लेट से [[सुंडा गर्त]] पर मिलती है। [[निकोबार द्वीपसमूह]] एवं [[अंडमान द्वीपसमूह]] इस बर्मा लघु-प्लेट का ही भाग हैं। भारतीय प्लेट सुंडा गर्त में बर्मा प्लेट के नीचे की ओर घुसती जा रही है। यहां दोनों प्लेट्स के एक दूसरे पर दबाव के परिणामस्वरूप तापमान एवं दबाव में ब्ढ़ोत्तरी होती है। यह बढ़ोत्तरी कई ज्वालामुखी उत्पन्न करती है जैसे म्यांमार के ज्वालामुखी और एक अन्य ज्वालामुखी चाप, सुंडा चाप। २००४ के सुमात्र-अंडमान भूकम्प एवं एशियाई सूनामी इसी क्षेत्र में उत्पन्न दबाव के कारण बने एक पनडुब्बी भूकम्प के फ़लस्वरूप चली विराट सूनामी का परिणाम थे।<ref>[https://web.archive.org/web/20070927031947/http://www.idiom.com/~garcia/tsunami.html Tsunami]। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
=== सागरीय भूगर्भशास्त्र ===
सीलोन द्वीप से कोरोमंडल तटरेखा से लगी-लगी एक ५० मीटर चौड़ी पट्टी खाड़ी के शीर्ष से फ़िर दक्षिणावर्त्त अंडमान निकोबार द्वीपसमूह को घेरती जाती है। ये १०० सागर-थाह रेखाओं से घिरी है, लगभग ५० मी. गहरे। इसके परे फ़िर ५००-सागर-थाह सीमा है। गंगा के मुहाने के सामने हालांकि इन थाहों के बीच बड़े अंतराल हैं। इसका कारण डेल्टा का प्रभाव है।
एक 14 कि.मी चौड़ा नो-ग्राउण्ड स्वैच बंगाल की खाड़ी के नीचे स्थित समुद्री घाटी है। इस घाटी के अधिकतम गहरे अंकित बिन्दुओं की गहरायी १३४० मी. है।<ref>[http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/449/1/J_Indian_Geophys_Union_4_185.pdf Morphological features in the Bay of Bengal] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref> पनडुब्बी घाटी बंगाल फ़ैन का ही एक भाग है। यह फ़ैन विश्व का सबसे बड़ा पनडुब्बी फ़ैन है।<ref name=mpgCurray>{{cite journal|last=Curray|first=Joseph R.|coauthors=Frans J. Emmel, David G. Moore|title=The Bengal Fan: morphology, geometry, stratigraphy, history and processes|journal=Marine and Petroleum Geology|year=2002|month=December|volume=19|issue=10|pages=1191–1223|doi=10.1016/S0264-8172(03)00035-7|publisher=Elsevier Science Ltd}}</ref><ref name=whoi-bf-mar2000>{{cite web|last=France-Lanord|first=Christian|title=Summary on the Bengal Fan: An introduction to a drilling proposal|url=http://www.whoi.edu/pclift/BengalSummary.pdf|publisher=Woods Hole Oceanographic Institution|coauthors=Volkhard Spiess, Peter Molnar, Joseph R. Curray|month=March|year=2000|access-date=2015-10-30|archive-date=2011-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005095805/http://www.whoi.edu/pclift/BengalSummary.pdf}}</ref>
=== सागरीय जीवविज्ञान, पशु आरू पादप ===
[[फाईल:(Porpita porpita) Blue button in Bay of Bengal 03.JPG|अंगूठाकार|250px|बंगाल की खाड़ी में '''पॉर्पिटा पॉर्पिटा''' ब्लू बटन (हाय्ड्रोज़ोआ: Anthoathecata), थोटलाकोंडा सागरतट, [[विशाखापट्टनम]]]]
बंगाल की खाड़ी जैव-विविधता से परिपूर्ण है, जिसके कुछ अंश हैं [[प्रवाल भित्ति]], [[ज्वारनदमुख]], मछली के अंडेपालन एवं मछली पालन क्षेत्र एवं [[मैन्ग्रोव]]। बंगाल की खाड़ी विश्व के ६४ [[:w:Marine ecoregion|सबसे बड़े सागरीय]] [[:w:Marine ecosystem|पारिस्थितिक क्षेत्रों]] में से एक है।
''[[:w:Kerilia jerdonii|केरीलिया जेर्दोनियाई]]'' बंगाल की खाड़ी का एक समुद्री सांप होता है। एक शंख शेल (''Conus bengalensis'') जिसे ग्लोरी ऑफ़ बंगाल अर्थात बंगाल की शोभा कहा जाता है, इसको यहां के सागरतटों पर यत्र-तत्र देखा जा सकता है। इसकी सुंदरता देखते ही बनती है।<ref>[http://www.oceanlight.com/lightbox.php?lr=Bay_of_Bengal Phillip Colla Natural History Photography] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी २००७</ref> [[:w:Olive Ridley|ओलिव रिडले]] नामक [[:w:sea turtle|समुद्री कछुआ]] [[विलुप्तप्राय प्रजाति|विलुप्तप्राय प्रजातियों]] में आता है, इसको गहीरमाथा सागरीय उद्यान, [[गहीरमाथा तट]], [[ओडिशा]] में पनपने लायक वातावरण उपलब्ध कराया गया है। इसके अलावा यहां [[:w:Marlin|मैर्लिन]], [[:w:barracuda|बैराकुडा]], [[:w:skipjack tuna|स्किपजैक टूना, (''Katsuwonus pelamis'')]], [[:w:yellowfin tuna|यलोफ़िन टूना]], [[:w:Indo-Pacific Hump-backed Dolphin|हिन्द-प्रशांत हम्पबैक डॉल्फ़िन (''Sousa chinensis'')]], एवं [[:w:Bryde's whale|ब्राइड्स व्हेल (''Balaenoptera edeni'')]] यहां के कुछ अन्य विशिष्ट जीवों में से हैं। बे ऑफ़ बंगाल हॉगफ़िश (''Bodianus neilli'') एक प्रकार की [[:w:Wrass|व्रास मीन]] है जो पंकिल लैगून राख या उथले तटीय राख में वास करती है। इनके अलावा यहाम कई प्रकार के डॉल्फ़िन झुण्ड भी दिखाई देते हैं, चाहे [[:w:bottle nose dolphin|बॉटल नोज़ डॉल्फ़िन (''Tursiops truncatus'')]], [[:w:Pantropical spotted dolphin|पैनट्रॉपिकल धब्बेदार डॉल्फ़िन (''Stenella attenuata'')]] या [[:w:spinner dolphin|स्पिनर डॉल्फ़िन (''Stenella longirostris'')]] हों। [[टूना]] एवं [[डॉल्फ़िन]] प्रायः एक ही जलक्षेत्र में मिलती हैं। तट के छिछले एवं उष्ण जल में, [[इरावती डॉल्फ़िन |इरावती डॉल्फ़िन (''Orcaella brevirostris'')]] भी मिल सकती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20101130180306/http://www.newagebd.com/2005/jan/05/nature.html Naturalist: On the swatch of no ground: Mashida R Haider goes to the Bay of Bengal and comes back full of the marine life there] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070203023201/http://www.cms.int/reports/small_cetaceans/data/S_attenuata/s_attenuata.htm CMS: Stenella attenuata, Pantropical spotted dolphin] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref> डब्ल्यूसीएस के शोधकर्ताओं के अनुसार बांग्लादेश के सुंदरबन इलाके और बंगाल की खाड़ी के लगे जल क्षेत्र में जहां कम खारा पानी है, वहां हत्यारी व्हेल मछलियों के नाम से कुख्यात अरकास प्रजाति से संबंधित करीब 6,000 इरावदी डॉल्फिनों को देखा गया था।<ref>[http://hindi.in.com/latest-news/news/-424502.html बंगाल की खाड़ी में दिखीं दुर्लभ डॉल्फिन]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|४ अप्रैल, २००९।|इंडो-एशियन न्यूज सर्विस। अभिगमन तिथि: २६ अगस्त, २०१३</ref>
[[:w:Great Nicobar Biosphere Reserve|ग्रेट निकोबार बायोस्फ़ियर संरक्षित क्षेत्र]] में बहुत से जीवों को संरक्षण मिलता है जिनमें से कुछ विशेष हैं: [[:w:saltwater crocodile|खारे जल का मगर (''Crocodylus porosus'')]], जाइंट [[:w:Leatherback Sea Turtle|लेदरबैक समुद्री कछुआ (''Dermochelys coriacea'')]], एवं [[:w:Cuora amboinensis|मलायन संदूक कछुआ (''Cuora amboinensis kamaroma'')]]।
एक अन्य विशिष्ट एवं विश्वप्रसिद्ध बाघ प्रजाति जो विलुप्तप्राय है, [[रॉयल बंगाल टाइगर]], को [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] में संरक्षण मिला हुआ है। यह उद्यान गंगा-सागर-संगम मुहाने पर [[मैन्ग्रोव]] के घने जंगलों में स्थित है।<ref>[https://web.archive.org/web/20070614214541/http://www.emecs.or.jp/guidebook/eng/pdf/17bengal.pdf 17 Bay of Bengal] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080530132428/http://zipcodezoo.com/Animals/B/Bodianus_neilli.asp Zipcode Zoo Bodianus neilli (Bay of Bengal Hogfish)] अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
=== रासायनिक सागरीयशास्त्र ===
बंगाल की खाड़ी के तटीय क्षेत्र खनिजों से भरपूर हैं। श्रीलंका, [[श्रीलंका |सेरेन्डिब]], या ''रत्न – द्वीप'' कहलाता है। वहां के रत्नों में से कुछ प्रमुख है: [[अमेथिस्ट]], [[फीरोजा]], [[माणिक]], [[नीलम]], [[पुखराज]] और [[रक्तमणि]], आदि। इनके अलावा गार्नेट व अन्य रत्नों की भारत के [[ओडिशा]] एवं [[आंध्र प्रदेश]] राज्यों में काफ़ी पैदाइश है।<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aringthing.com/promise_rings.htm |access-date=2015-10-30 |archive-date=2008-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080811054214/http://aringthing.com/promise_rings.htm }}</ref>
=== भौतिक सागरविज्ञान – बंगाल केरऽ खाड़ी के जलवायु ===
[[जनवरी]] से अक्टूबर माह तक धारा उत्तर दिशा में दक्षिणावर्ती चलती हैं, जिन्हें पूर्व भारतीय धाराएं या ''ईस्ट इण्डियन करेंट्स'' कहा जाता है। बंगाल की खाड़ी में [[मॉनसून]] उत्तर-पश्चिम दिशा में बढ़ती है और मई माह के अन्तर्राष्ट्रीय तक [[अंडमान और निकोबार द्वीपसमूह]] से टकराती है। इसके बाद भारत की मुख्य भूमि के उत्तर-पूर्वी तट पर जून माह के अन्तर्राष्ट्रीय तक पहुंचती है।
वर्ष के शेष भाग में, वामावर्ती धाराएं दक्षिण-पश्चिमी दिशा में चलती हैं, जिन्हें पूर्व भारतीय शीतकालीन जेट (ईस्ट इण्डियन विन्टर जेट) कहा जाता है। सितंबर एवं दिसम्बर में ऋतुएं काफ़ी सक्रिय हो जाती हैं और इसे वर्षाकाल ([[मॉनसून]]) कहा जाता है। इस ऋतु में खाड़ी में बहुत से [[चक्रवात]] बनते हैं जो पूर्वी भारत को प्रभावित करते हैं। इनसे चलने वाले आंधी-तूफ़ान से निबटने हेतु कई प्रयास किये जाते हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20071018134105/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/node3.html भौतिक सागर विज्ञान की विवरणिका] (Glossary of Physical Oceanography Ba-Bm)। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
== उष्णकटिबंधीय तूफान आरू चक्रवात ==
''मुख्य लेख: [[:w:Tropical cyclones in the Bay of Bengal| बंगाल की खाड़ी में उष्णकटिबंधीय चक्रवात]]''
[[फाईल:Sidr 2007-11-14 0445Z.jpg|अंगूठाकार|right |एक सीड्र [[चक्रवात]] [[बांग्लादेश]] के निकट अपने चरम पर]]
बंगाल की खाड़ी के ऊपर ऐसा तूफ़ान जिसमें गोल घूमती हुई हवाएं ७४ मील (११९ कि.मी) प्रति घंटा की गति से चल रही हों, उसे [[चक्रवात]] कहा जाता है; और यदि ये अटलांटिक के ऊपर चल रहा हो तो उसे [[हरिकेन]] कहा जाता है।<ref>[https://web.archive.org/web/20110812170758/http://www.nationalgeographic.com/forcesofnature/resources/ प्रकृति के बल- प्राकृतिक आपदाएं, त्वरित तथ्य (नैशनल ज्यॉगराफ़िक)] {{अंग्रेज़ी}} Forces of Nature—Natural Disaster Fast Facts। अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref> १९७० में आये भोला चक्रवात से १-५ लाख बांग्लादेश निवासी मारे गये थे।
* 2013, [[चक्रवात महासेन]]
* 2012, [[चक्रवात नीलम]]
* 2011, [[चक्रवात ठाणे | बहुत गंभीर चक्रवाती तूफान ठाणे]]
* 2010, [[चक्रवात गिरी | अति गंभीर चक्रवाती तूफान गिरि]]
* 2008, [[चक्रवात नरगिस | अति गंभीर चक्रवाती तूफान नरगिस]]
* 2007, [[चक्रवात साइड्र | अति गंभीर चक्रवाती तूफान साइड्र ]]
* 2006, [[चक्रवात माला | अति गंभीर चक्रवाती तूफान माला]]
* 1999, [[1999 ओडिशा चक्रवात | सुपर चक्रवाती तूफान 05बी]]
* 1996, कोणसीमा चक्रवात
* 1991, [[1991 बांग्लादेश चक्रवात | महाचक्रवाती तूफान 02B]]
* 1989, नवंबर [[टायफ़ून गे (1989) | टायफ़ून गे]]
* 1985, मई उष्णकटिबंधीय तूफान एक (1 बी)
* 1982, अप्रैल चक्रवात एक (1 बी)
* 1982, मई उष्णकटिबंधीय तूफान दो (2 बी)
* 1982, अक्टूबर उष्णकटिबंधीय तूफान तीन (3 बी)
* 1981, दिसम्बर चक्रवात तीन (3 बी)
* 1980, अक्टूबर उष्णकटिबंधीय तूफान एक (1 बी)
* 1980, दिसम्बर अज्ञात तूफान चार (4 बी)
* 1980, दिसम्बर उष्णकटिबंधीय तूफान पांच (5 ब)
* 1977, [[1977 आंध्र प्रदेश के चक्रवात | आंध्र प्रदेश के चक्रवात]] (6B)
* 1971, चक्रवात ओडिशा
* 1970, नवम्बर [[1970 भोला चक्रवात | भोला चक्रवात]]
* [[:w:Pre-1980 North Indian Ocean cyclone seasons|१८६४ कलकत्ता चक्रवात]]: ४० फ़ीट की तूफ़ानी सर्ज उत्पन्न की। इसमें दबाव अंकन बैरोमीटर के 28.025 इंच पहुंचा और परिणामस्वरूप ५०,००० लोग मृत तथा ३०,००० लोग बाद की महामारियों में मारे गये थे।<ref name=Tannehill>''[http://books.google.com/books?id=schxAAAAMAAJ&lpg=PA204&ots=QhDBF8gSQl&dq=Nicholas%20s.s.%20phemius&pg=PA38#v=onepage&q=bengal&f=false Hurricanes: their nature and history: particularly those of the West Indies]'', 6th Edition, Ivan Ray Tannehill, 1945, pp. 38-40</ref>
* [[१८७६ बेकरगंज चक्रवात]]: १० से ३०-४० फ़ीट तूफ़ान सर्ज, १ लाख मृत एवं अन्य १ लाख बाद की महामारियों से मृत<ref name=Tannehill />
* [[:w:Pre-1980 North Indian Ocean cyclone seasons|१८८५ का फ़ॉल्स प्वाइंट चक्रवात]]: २२ फ़ीट तूफ़ान सर्ज; दबाव बैरोमीटर पर 27.135 इंच पारा।<ref name=Tannehill />
== ऐतिहासिक स्थल ==
* प्राचीन बौद्ध धरोहर स्थल [[पावुरल्लाकोंडा]], [[थोटलाकोंडा]] एवं [[बाविकोंडा]] भारत के [[ओडिशा]] राज्य के [[विशाखापट्टनम]] नगर में खाड़ी तट पर स्थित हैं।
* श्री वैशाखेश्वर मन्दिर के अवशेष बंगाल की खाड़ी के नीचे हैं। आंध्र विश्वविद्यालय के सागरीय पुरातत्त्व केन्द्र के प्रवक्ता के अनुसार ये मन्दिर अवशेष तटीय बैटरी के सामने ही कहीं स्थित होंगे।<ref>[https://web.archive.org/web/20060414161444/http://www.morien-institute.org/uwnews2006a.html Morien Institute - underwater discoveries news archive - January - June, 2006 श्री वेंकटेश्वर स्टिल लाइज़ अण्डर वॉटर ("Sri Vaisakheswara still lies underwater")]। अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref><ref name="वाटर"/>
* [[महाबलिपुरम के तट मन्दिर]] परिसर का निर्माण ८वीं शताब्दी में हुआ था। मिथकों के अनुसार यहां छः और ऐसे ही मन्दिर हुआ करते थे।
* इनके अलावा एक अन्य संरक्षित ऐतिहासिक स्थल है [[विवेकानंदार इल्लम]]। इसका निर्माण १८४२ में आइस किंग [[:w:Frederic Tudor|फ़्रेडरिक ट्यूडर]] ने बर्फ़ को भंडार करने एवं वर्ष भर बेचने के लिये किया था। यहां [[स्वामी विवेकानंद]] के कई प्रसिद्ध व्याख्यान कैसल कर्नेन में हुए थे। इस स्थल पर एक प्रदर्शनी स्वामी जी एवं उनकी धरोहरों को समर्पित है।
* ओडीशा के प्रसिद्ध [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] का भी निर्माण इसी खाड़ी के तट के निकट हुआ है। यह मंदिर हिन्दू भगवान [[सूर्य नारायण]] को समर्पित है और इसक निर्माण १२०० ई. के मध्य में हुआ था। यह काले [[ग्रेनाइट]] पत्थर से बना हुआ है।
* धनुषकोडि में पम्बन द्वीप पर स्थित हिन्दू धर्म के चार धामों में से एक महातीर्थ [[रामेश्वरम]] रामनाथस्व्मी मन्दिर भी इसी खाड़ी के [[हिन्द महासागर]] से संगम के निकटस्थ स्थित है।<ref>[https://web.archive.org/web/20071203025939/http://www.ramayana.com/holy_places.htm रामायण]। अभिगमन थ्थि: २१ जनवरी, २००७।{{अंग्रेज़ी}}</ref>
* बंगाल की खाड़ी के [[हिन्द महासागर]] एवं [[अरब सागर]] संगम (त्रिवेणी संगम) पर ही हिन्दू तीर्थ [[कन्याकुमारी]] स्थित है। यह स्थान [[तमिल नाडु]] में आता है।
* जर्मन [[:w:ROSAT|रोसैट अंतरिक्षयान]] ने बंगाल की खाड़ी के ठीक ऊपर ही पृथ्वी के वातावरण में वापस प्रवेश किया था। जर्मन अंतरिक्ष एजेंसी ([[:w:German Aerospace Center|DLR]]) ने इसकी पुष्टि की थी।<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15466361 - Officials said Rosat re-entered the atmosphere at 0150 GMT on Sunday 23/10/2011.]</ref>
== अर्थ-व्यवस्था ==
[[फाईल:Arugam Point, Sri Lanka.jpg|अंगूठाकार|250px|[[श्रीलंका]] का अरुगम सागरतट प्रतिवर्ष हजारों सैलानियों का आकर्षण केन्द्र बनता है।]]
बंगाल की खाड़ी में व्यापार करने वाले पहले उद्योगों में कम्पनी ऑफ़ मर्चेन्ट्स ऑफ़ लंडन थे जिन्हें कालांतर में [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] कहा गया। [[गोपालपुर]], [[ओडिशा]] प्रमुख व्यापार केन्द्र बना था। इनके अलावा खाड़ी तट पर सक्रिय रही अन्य व्यापारिक कम्पनियों में [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कम्पनी|इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] एवं [[फ्रांसीसी ईस्ट इंडिया कंपनी]] थीं।<ref>[http://nabataea.net/bengal.html Nabataea: Trade on the Bay of Bengal] URL accessed 21 January 2007</ref>
[[:w:BIMSTEC| BIMSTEC]] अर्थात बे ऑफ़ बंगाल इनिशियेटिव फ़ॉर मल्टीसेक्टोरल टेक्निकल एण्ड इकॉनिमिक कोऑपरेशन (यानि बहुक्षेत्रीय तकनीकी और आर्थिक सहयोग हेतु बंगाल की खाड़ी में पहल) के सहयोग द्वारा बंगाल की खाड़ी के निकटवर्ती राष्ट्रों जैसे [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[बर्मा]], [[भूटान]], [[नेपाल]], [[श्रीलंका]], [[म्यांमार]] एवं [[थाईलैण्ड]] में मुक्त अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार संभव हुआ है।
एक नयी [[सेतुसमुद्रम जहाजरानी नहर परियोजना]] प्रस्तावित है जिसके द्वारा मन्नार की खाड़ी को बंगाल की खाड़ी से पाक जलडमरूमध्य से होते हुए जोड़ा जायेगा। इस परियोजना के पूरा होने से भारत में पूर्व से पश्चिम का व्यापारिक समुद्री आवागमन बिना श्रीलंका की लम्बी परिक्रमा के सुलभ हो जायेगा। अभी इस जलडमरूमध्य में छिछला सागर है और चट्टानें हैं जिनके कारण यहां से जहाजों का आवागमन संभव नहीं होता है।
बंगाळ की खाड़ी की तटरेखा के समीपी क्षेत्रों में मछुआरों की ढोनी और कैटामरान नावें घूमती रहती हैं। यहां मछुआरे सागरीय मछलियों की २६ से ४४ प्रजातियों को पकड़ पाते हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20081202072212/http://www.fao.org/sd/giahs/other_india3_desc.asp Globally Important Agricultural Heritage Systems (GIAHS)] URL accessed 21 January 2007</ref> बंगाल की खाड़ी से एक वर्ष में कुल पकड़ी गयी मछलियों की औसत मात्रा २० लाख टन तक पहुंचती है।<ref>[https://web.archive.org/web/20030418122740/http://na.nefsc.noaa.gov/lme/text/lme34.htm LME 34 Bay of Bengal]। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref> विश्व के कुल मछुआरों का लगभग ३१% इसी खाड़ी पर निर्भर है और यहीं रहता है।<ref>[http://www.economist.com/news/asia/21576721-harbours-eastern-lobe-indian-ocean-could-transform-economic-geography-asia-new द बे ऑफ़ बंगाल: न्यू बे डॉनिंग] The Bay of Bengal: New bay dawning</ref>
== बंगाल केरऽ खाड़ी के सामरिक महत्व ==
बंगाल की खाड़ी [[मध्य पूर्व]] से [[फिलिपींस सागर]] तक के क्षेत्र के बीचोंबीच स्थित है। वैमानिक सामरिक महत्त्व को देखें तो भी यह क्षेत्र के प्रमुख विश्व वायु मार्गों के बीच में स्थित है। यह दो वृहत आर्थिक खण्डों [[सार्क]] और [[आसियान]] के बीच आती है। इसके उत्तर में चीन का दक्षिणी भूमिबद्ध क्षेत्र होने के साथ साथ भारत और बांग्लादेश के प्रमुख बंदरगाह भी बने हैं। इन दोनों ही राष्ट्रों में आर्थिक उत्थान होता जा रहा है, हालांकि ये जनतंत्र हैं। गहरे सागर में आतंकवाद की रोकथाम करने के उद्देश्य से [[भारत]], [[चीन]] और [[बांग्लादेश]] ने [[मलेशिया]], [[थाईलैंड]] और [[इंडोनेशिया]] से नौसैनिक सहयोग के समझौते किये हुए हैं।<ref name="atimes.com">{{Cite web|title=The emerging Bay of Bengal|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GA25Df05.html|website=www.atimes.com|access-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129113037/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GA25Df05.html|archive-date=2013-11-29|first=|last=Donald L Berlin|language=en}}</ref>
[[फाईल:Malabar 07-2 exercise.jpg|250px|right|अंगूठाकार|संयुक्त राज्य के जहाज MALABAR 07 नौसैनिक अभ्यास करते हुए। इस अभ्यास में [[जापान]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] की नौसेनाओं के ऍजिस क्रूज़र्स एवं [[सिंगापुर]] और भारत के सैन्य सहायक जहाजों ने भी भाग लिया था।]]
भारत के लिये बंगाल की खाड़ी सामरिक दृष्टि से अति महत्त्वपूर्ण है, क्योंकि उसका प्रभाव क्षेत्र खाड़ी के प्राकृतिक विस्तार में ही आता है। दूसरे मुख्य भूमि से दूरस्थ अंडमान और निकोबार द्वीपसमूह इसी खाड़ी द्वारा भारत से जुड़े हैं। तीसरे भारत के कई प्रमुख महत्त्वपूर्ण बंदरगाह जैसे कोलकाता चेन्नई, विशाखापट्टनम और तूतीकोरिन बंगाल की खाड़ी में ही स्थित है।<ref>{{Cite web|title=1971 War: How the US tried to corner India|url=https://www.rediff.com/news/2006/dec/26claude.htm|website=www.rediff.com|access-date=2026-02-02|last=Claude Arpi|language=en}}</ref>
हाल ही में [[चीन]] ने इस क्षेत्र में प्रभाव डालने की दृष्ति से [[म्यांमार]] एवं बांग्लादेश से गठजोड़ समझौते के भी प्रयास आरंभ किये हैं।<ref>{{Cite web|title=Strategic Rivalries On The Bay of Bengal The Burma/Myanmar Nexus A Conference Report|url=http://www.burmadebate.org/archives/spring01strategic.html|website=www.burmadebate.org|access-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090918024323/http://www.burmadebate.org/archives/spring01strategic.html|archive-date=2009-09-18|language=en}}</ref> यहीं संयुक्त राज्य ने भी भारत, बांग्लादेश, मलेशिया, सिंगापुर और थाईलैंड के संग विभिन्न बड़े अभ्यास भी किये हैं।<ref name="globalpolitician.com">{{Cite web|title=India's Largest Naval War Game in Bay of Bengal|url=http://www.globalpolitician.com/23382-india/|access-date=2026-02-02|language=en|archive-date=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118052143/https://www.globalpolitician.com/23382-india/}}</ref><ref>[http://www.voanews.com/english/archive/2007-09/2007-09-10-voa15.cfm?CFID=23265195&CFTOKEN=84466582] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बंगाल की खाड़ी का अब तक का सबसे बड़ा युद्धाभ्यास [[मालाबार २००७]], वर्ष २००७ में हुआ था। इसमें संयुक्त राज्य, सिंगापुर, जापान और ऑस्ट्रेलिया से सामरिक जलपोत आये थे। इस अभ्यास में भारत भि प्रतिभागी था। क्षेत्र में [[प्राकृतिक गैस]] के बड़े भण्डार की संभावना पर भी भारत की नज़र है।
<ref name="atimes.com" /> यहाम के तेल एवं गैस भंडारों पर अधिकार के मामले को लेकर भारत एवं म्यामार के बांग्लादेश से संबंधों में कुछ खटास भी आ चुकी है।
बांग्लादेश और म्यांमार के बीच सागरीय सीमा को लेकर २००८ एवं २००९ में सैन्य तनाव भी बढ़े थे। अब बांग्लादेश अन्तर्राष्ट्रीय सागर विधि न्यायालय के माध्यम से भारत और म्यांमार से सागरीय जलसीमा के विवाद सुलझाने के प्रयास में कार्यरत है।<ref name="The Maritime Boundary Dispute Between Bangladesh and her neighbors: Motivations, Potential Solutions, and Implications">{{Cite journal|title=The Maritime Boundary Dispute between Bangladesh and Myanmar: Motivations, Potential Solutions, and Implications|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=449|journal=Asia Policy|date=2010-07|issn=1559-2960|pages=103–142|volume=1|issue=1|doi=10.1353/asp.2010.0032|language=en|first=Jared|last=Bissinger}}</ref>
== पर्यावरणीय खतरा ==
=== प्रदूषण ===
[[एशियाई भूरा बादल]] (एशियन ब्राउन क्लाउड), अधिकांश दक्षिणी एशिया और हिन्द महासागर के ऊपर प्रतिवर्ष जनवरी और मार्च के मध्य छाने वाली एक वायु प्रदूषण की पर्त है, जो मुख्यतः बंगाल की खाड़ी के ऊपर केन्द्रित रहती है। यह पर्त वाहनों के धूएं एवं औद्योगिक प्रदूषित वाष्प तथा अय्न प्रदूषण स्रोतों का मिलाजुला रूप होती है।<ref>[https://web.archive.org/web/20071026204458/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/shownh.php3?img_id=13341 ईओ नॅच्युरल हॅज़ार्ड्स: स्मॉग ओवर बे ऑफ़ बंगाल]। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
== सीमापार केरऽ मुद्दा जे बंगाल केरऽ खाड़ी केरऽ सागरीय पारिस्थितिकी क॑ प्रभावित करै छै==
सीमापार का मुद्दा वह पर्यावरण संबंधी समस्या होता है, जिसमें या तो समस्या का कारण या फ़िर उसका प्रभाव किसी राष्ट्रीय सीमा के पार तक पहुंच जाता है। या फ़िर इस समस्या का वैश्विक पर्यावरण में योगदान हो जाता है। ऐसी समस्या का क्षेत्रीय समाधान ढूंढना वैश्विक पर्यावरण लाभ माना जाता है। बंगाल की खाड़ी से संबंधित आठ राष्ट्रों द्व्रा तीन प्रधान सीमापार समस्याएं (या ध्यान देने योग्य क्षेत्र) गिने हैं जिनका प्रभाव खाड़ी क्षेत्र के स्वास्थ्य पर पड़ रहा है। [[:w:Bay Of Bengal Large Marine Ecosystem Project|बंगाल की खाड़ी वृहत सागरीय प्रिस्थितिकी परियोजना]] (अर्थात बे ऑफ़ बंगाल लार्ज मैरीन ईकोसिस्टम प्रोजेक्ट/ BOBLME) के उद्योग से, इन आठ राष्ट्रों ने (२०१२) इन मुद्दों और उनके कारणों तथा निवारण पर प्रत्यिक्रियाएं एकत्रित की हैं, जिन पर आधारित भविष्य के योजना क्रियान्वयन कार्यक्रम बनेंगे तथा लागू किए जायेंगे।
=== मत्स्यपालन के अत्यधिक उपभोग ===
बंघाल की खाड़ी का मत्स्य उत्पादन ६० लाख टन प्रतिवर्ष है, जो विश्व के कुल उत्पादन के ७% से भी अधिक है। मत्स्यपालन एवं मछुआरों से संबंधित प्रधान सांझी सीमापार मुद्दों में आते हैं: समग्र मत्स्य उत्पादन में बढ़ती कमी; प्रजाति संरचनाओं में होते जा रहे परिवर्तन, पकड़ी जा रही मत्स्य मात्रा में छोटी मछलियों का बड़ा अनुपात (जिसके कारण युवा होने से पूर्व ही अच्छी प्रजाति की मत्स्य मारी जाती हैं) और सागरीय जैवविविधता में परिवर्तन, विशेषकर लुप्तप्राय एवं भेद्य प्रजातियों की हानि से। इन मुद्दों के सीमापार होने का कारण है: कई मत्स्य प्रजातियां BOBLME राष्ट्रों के जल में सांझी हैं, इसके अलावा मछलियों या उनके लार्वा के एक जल-सीमा से दूसरे में स्थानांतरगमन। मछुआरे राष्ट्रीय अधिकार-क्षेत्रों व सीमाओं का उल्लंघन करते ही रहते हैं, चाहे या अनचाहे, संवैधानिक या अवैध रूप से, जिनका प्रमुख कारण है एक क्षेत्र मेंमछुआरों की व खपत की अधिकता जो मछुआरों को अधिक मछली पकड़ने के लिये बाहरी व दूसरे निकटवर्ती क्षेत्र में जाने को मजबूर करती है। लगभग सभी राष्ट्रों में मछली पकड़ने के व्यवसाय की ये यह समस्या छोटे या बड़े रूप से आमने आती ही है। बंगाल की खाड़ी बड़े रूप से लुप्तप्राय व खतरे वाली प्रजातियों के लुप्त होने क्ली वैश्विक समस्या में बड़ा योगदान देती है।
इसके प्रमुख कारणों में आते हैं, मछली पकड़ने हेतु खुले क्षेत्र (सागर में पूरी सीमा चिह्नित करता संभव नहीं है), सरकार का अधिक मछली उत्पादन पर जोर, मछुआरों को मिलने वाली छूटों व सब्सिडियरीज़ में कमी और नावों व नाविकों द्वारा अधिक खपत के प्रयास, बढ़ती हुई मछली की खपत, अप्रभावी फ़िशरी प्रबंधन एवं अवैध एवं ध्वंसात्मक मत्स्य-उद्योग।
=== महत्त्वपूर्ण पर्यावास केरऽ पतन ===
बंगाल की खाड़ी उच्च श्रेणी की जैवविविधता का क्षेत्र है, जहां बड़ी संख्या में जीवों की खतरे वाली तथा लुप्तप्राय प्रजातियां बसती हैं। पर्यावासों से संबंधित सीमापार के प्रमुख मुद्दों में: मैन्ग्रोव पर्यावासों की क्षति एवं क्षय, कोरल रीफ़्स का पतन, सागरीय घासों की हानि एवं क्षति। इन मुद्दों के सीमापार होने के मुख्य कारण इस प्रकार से हैं: सभी BOBLME राष्ट्रों में सभी तीन महत्त्वपूर्ण पर्यावास क्षेत्र स्थित हैं। इसके अलावा इन सभी राष्ट्रों में भिन्न-भिन्न कारणों से होने वाले भूमि एवं तटीय विकास समान होते हैं। इन पर्यावासों के उत्पादों के व्यापार सभी राष्ट्रों में समान हैं। इन सभी राष्ट्रों की जलवायु में बदलाव के प्रभाव सांझे होते हैं। इन मुद्दों के प्रमुख कारणों में: तटीय क्ष्त्रों में खाद्य सुरक्षा निम्न स्तर की है, तट विकास योजनाओं की भारी कमी, तटीय पर्यावासों से प्राप्त उत्पादों के व्यापार में तेज बढ़ोत्तरी, तटिय विकास एवं औद्योगिकरण, अप्रभावी सागरीय संरक्षित क्षेत्र एवं प्रवर्तन में कमी; जल-बहाव के आड़े आने वाले विकास, पर्यावासों के लिये हानिकारक कृषि अभ्यास एवं तेजी से बढ़ता पर्यटन उद्योग।
=== प्रदूषण आरू जल गुणवत्ता ===
प्रदूषण और जल गुणवत्ता संबंद्घी प्रधान सीमापार के मुद्दों में: मल-निकास (सीवर) जनित रोगजनक (पैथोजनक) एवं अन्य कार्बनिक मल-अवशेष; ठोस अपशिष्ट/समुद्री कूड़ा; तेल-प्रदूषण; निरंतर उपस्थित कार्बनिक प्रदूषक ([[:w:Persistent organic pollutant|POP]]) एवं उपस्थित विषाक्त पदार्थ (PTSs); अवसाद कण एवं भारी धातु अवशेष। इन मुद्दों की सीमापार होने के स्थिति है: बिना या आंशिक शुद्धिकृत किया सीवेज निर्वहन एक सभी की सांझी समस्या है। गंगा, ब्रह्मपुत्र और मेघना नदियों द्वारा लाये गए कार्बनिक अपशिष्ट एवं अवशेष सीमाएं पार कर ही जाते हैं और बड़े स्तर पर हाईपॉक्सिया का कारण बनते हैं। प्लास्टिक एवं परित्यक्त मछली पकड़ने के गियर राष्त्रीय सीमाओं से परे जल के रास्ते पहुंच जाते हैं। नदियों द्वारा उच्च-पोषक एवं खनिज अपशिष्ट भी सीमाओं के बन्धन से परे रहते हैं। भिन्न राष्त्रों के कानूनों एवं नौवहन मल निर्वहन नियमों में भिन्नता और उसके प्रवर्तन में कमी के कारण भी अवशेष और अपशिष्ट सीमाएं पार कर जाते हैं। इसी कारण टारबॉल लम्बी दूरियाम तय कर जाते हैं।POPs/PTSs एवं [[पारा]], साथ ही कार्बन-पारे के यौगिक भि लम्बी दूरियां तय कर जाते हैं। [[अवसादन]] के कारण और भारी धातुओं के संदूषण से सीमापार भी प्रदूषण फ़ैलता रहता है।
इन मुद्दों के प्रमुख कारण है: बढ़ती तटीय जनसंख्या घनत्व और शहरीकरण; प्रति व्यक्ति उत्पन्न अधिक कचरे वृद्धि, जिसके परिणामस्वरूप उच्च खपत, अपशिष्ट प्रबंधन करने के लिए आवंटित अपर्याप्त धन, BOBLME देशों में उद्योग हेतु निकटवर्ती देशों से पलायन और छोटे उद्योगों के प्रसार।
== इतिहास ==
[[फाईल:Andaman ross is.jpg|अंगूठाकार|[[अंडमान द्वीपसमूह]] में से एक, [[रॉस द्वीप]]; जहां [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के समय [[ब्रिटिश भारत]] का प्रमुख नौसैनिक बेस रहा था, बंगाल की खाड़ी में ही स्थित है।]]
[[फाईल:Himalaya-formation.gif|right|अंगूठाकार| महाद्वीपीय बहा के कारण, [[भारतीय तख़्ता]] मैडागास्कर से विभक्त होकर यूरेशियाई तख़्ते से टकराया, जिसके परिणामस्वरूप [[हिमालय पर्वत]] और बंगाल की खाडी का निर्माण हुआ।]]
[[उत्तरी सर्कार वंश]] ने बंगाल की खाड़ी के पश्चिमी तटीय इलाके पर अपना आधिपत्य जमाया और कालांतर में वही भारत की मद्रास स्टेट बना। [[राजराज चोल प्रथम]] कालीन [[चोल राजवंश]] (९वीं – १२वीं शताब्दी) ने १०१४ ई. में बंगाल की खाड़ी की पश्चिमी तटरेखा पर अपना अधिकार किया और इसी कारण तत्कालीन बंगाल की खाडी चोल-सागर भी कहलायी।<ref name="वाटर">[https://web.archive.org/web/20130615234804/http://hindi.indiawaterportal.org/node/27331 बंगाल की खाड़ी]| इण्डिया वॉटर पोर्टल। २८ दिसम्बर, २०१०। अभिगमन तिथि:२६ अगस्त, २०१३</ref> [[काकातिया राजवंश]] ने खाड़ी के [[गोदावरी]] और [[कृष्णा]] नदियों के बीच के तटीय दोआब क्षेत्र पर अधिकार किया था। [[प्रथम शताब्दी]] ईसवी के मध्य में [[कुशाण राजवंश|कुशाणों]] ने उत्तर भारत पर आक्र्मण कर अपने राज्य का विस्तार बंगाल की खाड़ी तक किया। [[चंद्रगुप्त मौर्य]] ने अपने राज्य का विस्तार उत्तर भारत में बंगाल की खाड़ी तक किया था। बंगाल में वर्तमान डायमंड हार्बर के निकटवर्ती हाजीपुर पर पुर्तगाली समुद्री लुटेरों का काफ़ी समय तक अधिकार रहा। १६वीं शताब्दी में पुर्तगालियों ने बंगाल की खाड़ी के उत्तर में [[चिट्टागॉन्ग]] में अपनी व्यापारिक पोस्ट, पोर्तो ग्रान्दे और [[सप्तग्राम|सातगांव]] में पोर्तो पेक्विनो की स्थापना की।<ref>[https://web.archive.org/web/20070203140122/http://www.colonialvoyage.com/bengal.html द पॉर्च्युगीज़ इन बंगाल। हिस्ट्री ऑफ़ युगोलिम (हूगली), मेलियापोर...] {{अंग्रेज़ी}} The Portuguese in Bengal. History of Ugolim (Hoogli), Meliapore ...। अभिगमन तिथि: २१ जनवरी, २००७</ref>
=== ब्रिटिश पेनल उपनिवेश ===
पोर्ट ब्लेयर में बनी [[सेलुलर जेल]] जो "काला पानी" के नाम से प्रसिद्ध थी, अंग्रेज़ों ने १८९६ में भारतीय स्वाधीनता संग्राम के कैदियों को आजीवन बंदी बनाने हेतु बनवायी थी। यह भी [[अंडमान द्वीपसमूह]] में स्थित है।
== सागरीय पुरातात्त्विक समीक्षा ==
[[सागरीय पुरातत्त्वशास्त्र]] या मैरीन आर्क्योलॉजी प्राचीन लोगों के अवशेष पदारथों एवं वस्तुओं के अध्ययन को कहते हैं। इसकी एक विशेष शाखा [[:w:Archaeology of shipwrecks|डूबे जहाजों की पुरातात्त्विकी]] के अन्तर्गत्त टूटे एवं डूबे पुरातन जहाजों के अवशेषों का अध्ययनकिया जाता है। पाषाण व धात्विक लंगर, हाथी दांत, दरयाई घोड़े के दांत, चीनी मिट्टी के बर्तन, दुर्लभ काठ मस्तूल एवं सीसे के लट्ठे आदि कई वस्तुएं ऐसी होती हैं, जो काल के साथ खराब नहीं होती हैं और बाद में पुरातत्त्वशस्त्रियों के अध्ययन के लिये प्रेरणा बनती हैं, जिससे उनके बारे में ज्ञान लिया जा सके तथा उनसे उनके समय का ज्ञान किया जा सके। कोरल रीफ़्स, सूनामियों, चक्रवातों, मैन्ग्रोव की दलदलों, युद्धों एवं टेढ़े-मेढ़े समुद्री मार्गों का मिला-जुला योगदान उन जहाजों के टूटने या डूबने में रहा था।<ref>[http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/30/3/Man_Environ_29_28.pdf मैरीन आर्क्योलॉजी इन इण्डिया]। अभिगमन तिथि: २२ जनवरी, २००७</ref>
=== प्रसिद्ध जहाज आरू टूट या डूब ===
* 1778 से 1783 अमरीकी क्रांति/स्वाधीनता युद्ध के परिणाम बंगाल की खाड़ी तक दृष्टिगोचर हुए।<ref>[https://web.archive.org/web/20120204180906/http://www.theshipslist.com/ships/Wrecks/wrecks1816-1818.html Shipwrecks 1816-1818] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* १८५० में अमरीकी क्लिपर ब्रिगेड- ईगल को बंगाल की खाड़ी में ही डूबा माना जाता है।<ref>[http://www.maritimeheritage.org/ships/wrecks.html The Maritime Heritage Project: Gold Rush Ships, Passengers, Captains] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* अमरीकी बापतिस्त एडोनिरैम जडसन, जू. की मृत्यु १२ अप्रैल, १८५० में हुई, जिसको बंगाल की खाडी में ही दफ़नाया गया था।
* १८५५ में द बार्क "इन्क्रेडिबल" जहाज बंगाल की खाड़ी में एक जलमग्न चट्टान से टकराकर डूब गया था।<ref>[http://www.islandregister.com/shippingnotes.html Shipping Notes from the 1800s - P.E.I.] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* १८६५ में, एक समुद्री आंधी से स्टार ऑफ़ इण्डिया (यूटर्प) का मस्तूल टूट कर ध्वस्त हो गया, जब वह एक चक्रवात से निकल रहा था।
* १८७५ वेलेडा नामक ७६ मी. (२५० फ़ीट) लम्बा और १५ मी. (50 फ़ीट) चौड़ा यान था, जो किसी बचाव दल का सदस्य था डूब गया।<ref>[https://web.archive.org/web/20070210183245/http://diving-industry.com/news/2006/05/06/sunken-ship-possibly-older-than-titanic-discovered/ Diving-News.com » Wrecks] |अभिगमन तिथि:23 जनवरी, २००७</ref>
* १९४२ में द्वितीय अभियानी बेड़े के जापानी क्रूज़र यूरा ने मलायन सेना की ओर से बंगाल की खाड़ी के व्यापारी जहाजों पर हमला बोल दिया था।
* ३ दिसम्बर, १९७१ को पाकिस्तानी नौसेना ने दावा किया था कि भारतीय नौसेना के युद्धपोत आईएनएस राजपूत ने उनकी एक पनडुब्बी पीएनएस ग़ाज़ी को [[विशाखापट्टनम]] में डुबो दिया था।
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
== बाहरी कड़ी ==
{{wiktionary|बंगाल के खाड़ी}}
{{commons category}}
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Bengal-B.html बे ऑफ़ बंगाल, हाईबीम एन्साय्क्लोपीडिया पर]
* [http://www.boblme.org/ बे ऑफ़ बंगाल वृहत सागरीय इकोसिस्टम परियोजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822041633/http://www.boblme.org/ |date=2013-08-22 }}
[[श्रेणी:भारत केरऽ खाडी सीनी]]
[[श्रेणी:बंगाल केरऽ खाड़ी]]
[[श्रेणी:हिन्द महासागर केरऽ खाड़ी सीनी]]
[[श्रेणी:हिन्द महासागर केरऽ सागर]]
[[श्रेणी:पुरातत्त्व]]
ibbzdn6h2qgb7eqws8p2zezolje0ank
बिल गेट्स
0
2003
23163
23120
2026-09-25T00:16:08Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23163
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Person
| name = विलियम हेनरी गेट्स III
| image = Bill Gates at the European Commission - 2025 - P067383-987995 (cropped).jpg
| caption = Bill Gates, 2025
| birth_date = {{birth date and age|1955|10|28}}
| birth_place = [[सीऐटल]], [[वॉशिंगटन राज्य]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]
| occupation = [[माइक्रोसॉफ्ट]] के अध्यक्ष<br>[[बिल एंड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]] के सह अध्यक्ष
| networth = {{gain}}[[United States dollar|US$]]58 [[1,000,000,000 (number)|billion]] (2008)<ref name="networth">{{cite web
| title = The World's Billionaires #3 William Gates III
| publisher = [[Forbes]]
| date = 2008-03-05
| url = http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_William-Gates-III_BH69.html
| accessdate = 2008-03-06 }}</ref>
| spouse = [[मेलिण्डा गेट्स]] (1994–वर्तमान)
| children = तीन
| residence = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]
| alma_mater = हार्वर्ड विश्वविद्यालय (स्नातक नहीं हुए)<ref> {{cite news
| last = Gewertz
| first = Ken
| title = Bill Gates to speak at Commencement
| publisher = Harvard University Gazette
| date = 2007-03-21
| url = http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/03.22/99-gates.html
| accessdate = 2008-06-21}}</ref>
| website = [http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/default.mspx Bill Gates]
|signature = BillGates Signature.svg
| footnotes =
}}
[[फाईल:Bill Gates in WEF, 2007.jpg|thumb|विलियम हेनरी गेट्स III]]
'''विलियम हेनरी गेट्स III''' (जन्म 28 अक्टूबर, 1955)<ref>{{harv|Manes|1994|p=11}}</ref> जीनी [[पॉल एलेन]] केरौ साथें सॉफ्टवेर कम्पनी [[माइक्रोसॉफ्ट]] के स्थापना करलकै, ओकरौ [[निदेशक मंडल केरऽ अध्यक्ष|अध्यक्ष]],<ref name="chapman">{{cite news|first=Glenn|last=Chapman|title=Bill Gates Signs Off|date=2008-06-27|work=Agence France-Presse|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5i8aV1bK5vmwLaw9wYr9nY5bFc4YA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080630070506/http://afp.google.com/article/ALeqM5i8aV1bK5vmwLaw9wYr9nY5bFc4YA|archivedate=2008-06-30|access-date=2015-10-04}}</ref> एगो [[परोपकारी|परोपकारधर्मी]] आरू प्रभावशाली [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीकी]] [[प्रभावशाली व्यापारी|व्यवसायी]] आरू विश्व मँ तेसरो (3rd)सबसँ धनवान व्यक्ति (सन् 2008 तदनुसार)<ref name="networth" /> छेकै। गेट्स अपनो कैरियर के दौरान माइक्रोसॉफ्ट मँ [[मुख्य कार्यकारी पदाधिकारी|सी ई ओ]] आरू [[साफ्टवेयर वास्तुविद|मुख्य सॉफ्टवेयर वास्तुकार]] के पदौ प रहै आरू ओकरौ [[सामान्य शेयर|साधारण पूंजी]] के 9 प्रतिशत सँ अधिक के हिस्सेदारी ल करी क सबसँ बड़ौ व्यक्तिगत शेयरधारक छेकै।<ref>{{cite web | title=Microsoft 2007 Proxy Statement | url=http://www.microsoft.com/msft/reports/proxy2007.mspx | publisher=[[Microsoft]] | date=2007-09-28 | accessdate=2008-02-14}}</ref> हुनी बहुत्ते किताबौ के लेखक या सह-लेखक भी छेकै ।
गेट्स [[निजी कंप्यूटर]] क्रांति के सबसे प्रसिद्ध उद्दमियों में से एक रहे हैं। यद्यपि बहुतों ने उनकी प्रशंसा की, बड़ी संख्या में उद्योग जगत के अंदरूनी व्यक्तिओं ने उनके व्यवसाय रणनीति, जो उनके नजरों में प्रतिस्पर्धी विरोधी हैं और कुछ मामलों में अदालतों द्वारा भी वैध ठहराए गए हैं, की आलोचना की.<ref>{{harv|Manes|1994|p=459}}</ref><ref>{{harv|Lesinski|2006|p=96}}</ref> अपने कैरियर की बाद के चरणों में, गेट्स के सन् २००० में स्थापित [[बिल और मेलिंडा गेट्स संस्थान]] ([[:en:Bill & Melinda Gates Foundation|Bill & Melinda Gates Foundation]]) के माध्यम से, विभिन्न दातव्य संगठनों और वैज्ञानिक अनुसंधान कार्यक्रमों में बड़ी मात्रा में दान करने के कई [[परोपकार|लोकोपकारी]] प्रयास रहे हैं।
बिल गेट्स ने जनवरी 2000 में माइक्रोसोफ्ट के मुख्य कार्यकारी अधिकारी का पद छोड़ दिया। वे अध्यक्ष एवं मुख्य सॉफ्टवेयर वास्तुकार के पद पर बने रहे। जून 2006 में, गेट्स ने घोषणा की कि वह माइक्रोसोफ्ट में पूर्णकालिक कार्यावधी में परिवर्तन कर, माइक्रोसोफ्ट में अंशकालिक कार्य (Part-time work) और [[बिल और मेलिंडा गेट्स संस्थान|बिल एंड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]] में पूर्णकालिक कार्य (Full-time work) करेंगे। वे अपने कर्तव्यों को क्रमशः [[रे ओज्जी]], [[मुख्य सॉफ़्टवेयर वास्तुकार|सॉफ्टवेयर मुख्य वास्तुकार]] और [[क्रेग मुंदी|क्रेग मुंडी]], मुख्य अनुसंधान सह योजना अधिकारी के बीच तबादला करते गए।
27 जून, 2008 गेट्स के लिए [[माइक्रोसॉफ्ट]] में अन्तिम पूर्ण दिवस था। वे माइक्रोसॉफ्ट में अंशकालिक, अकार्यकारी अध्यक्ष के रूप में रहते हैं।
== प्रारंभिक जीवन ==
गेट्स का जन्म [[सीऐटल|सिएटल]], [[वाशिंगटन|वॉशिंगटन]] में, [[विलियम एच.गेट्स, वरीय|विलियम एच। गेट्स, सीनियर]] और [[मेरी मैक्सवेल गेट्स|मरी मैक्सवेल गेट्स]] के यहाँ हुआ।
उनका परिवार धनी था, उनके पिता एक प्रमुख वकील थे, उनकी माँ [[फर्स्ट इंटरस्टेट बैंक सिस्टम|प्रथम इंटरस्टेट बैंक सिस्टम]] और [[यूनाईटेड वे ऑफ़ अमेरिका|यूनाइटेड वे]] के निदेशक मंडल मे सेवारत थीं और उनकी पिता, जे. डब्ल्यू. मैक्सवेल, एक [[नेशनल बैंक#यूनाइटेड स्टेट्स|राष्ट्रीय बैंक]] के अध्यक्ष थे।
गेट्स की एक बड़ी बहन, क्रिस्टी (क्रिस्तिंने) और एक छोटी बहन, लिब्बी है। वे अपने परिवार में सम नाम के चौथे व्यक्ति थे, लेकिन विलियम गेट्स III या "ट्रे" के नाम से जाने जाते थे क्योंकि उनके पिता ने अपने नामांत में III जोड़ना छोड़ दिया था।<ref>{{harv|Manes|1994|p=15}}</ref> उनके जीवन के प्रारंभिक काल में उनके माता पिता के मन में उनके लिए<ref>{{harv|Manes|1994|p=47}}</ref> कानून का कैरियर था।
वह तेरह वर्ष की उम्र में [[लेकसाइड विद्यालय|लेकसाइड स्कूल]] नामक प्रस्तुति विद्यालय में भर्ती हुए।<ref>{{harv|Manes|1994|p=24}}</ref> जब वे आठवीं कक्षा में थे, विद्यालय के मदर क्लब ने लेकसाइड स्कूल के रद्दी सामानों की बिक्री से प्राप्त धन का उपयोग विद्यालय के छात्रों के लिए एक [[ऐ एस आर-33|ऐएसआर - 33]] [[दूरटंकण]] [[कंप्यूटर टर्मिनल|टर्मिनल]] तथा [[जेनेरल इलैक्ट्रिक|जनरल इलेक्ट्रिक]] (जी.ई.) कंप्यूटर पर एक कंप्यूटर समय्खंड खरीदने के लिए किया<ref>{{harv|Manes|1994|p=27}}</ref>.
गेट्स ने [[बेसिक प्रोग्रामिंग भाषा]] में (जी.ई.) सिस्टम की प्रोग्रामिंग में रूचि दिखाई और उन्हें उनकी इस रूचि के लिए गणित की कक्षाओं से छूट दी गई। उन्होंने अपना पहला कंप्यूटर प्रोग्राम इस मशीन पर लिखा : जो था [[टिक-ट्यक-टो|टिक-टैक-टो]] ([[:en:tic-tac-toe|tic-tac-toe]]) का कार्यान्वयन और उपयोगकर्ता को कंप्यूटर से खेल खेलने का अवसर प्रदान करता था।
गेट्स इस मशीन से सहज आकर्षित थे कि कैसे यह हमेशा सॉफ़्टवेयर कोड सठिक संपादित करता है। बाद में इस क्षण को पीछे मुड कर देखते हुए उन्होंने टिप्पणी की और कहा, "मशीन में जरुर कुछ गूढ़ बात रही होगी."<ref name = "dlzsnr">{{harv|Gates|1996|p=12}}</ref> मदर क्लब के दान का अर्थ समाप्त हो जाने के बाद, वे अन्य छात्रों के साथ [[डिजीटल उपकरण निगम|डीईसी]] ([[:en:Digital Equipment Corporation|DEC]])[[प्रोग्राम्ड डेटा प्रोसेसर|पीडीपी]] ([[:en:Programmed Data Processor|PDP]])[[मिनी कंप्यूटर|मिनी कंप्यूटरों]] ([[:en:minicomputer|minicomputer]]) सहित सिस्टमों पर समय मांगते रहे. इनमें से एक सिस्टम [[पीडीपी-10|पीडीपी-१०]] ([[:en:PDP-10|PDP-10]]) कंप्यूटर सेण्टर कारपोरेशन (सीसीसी) का था, जिसके द्वारा लेकसाइड के चार छात्रों - गेट्स, [[पॉल एलेन|पाल एलेन]] ([[:en:Paul Allen|Paul Allen]]), [[रिक वेय्लेंड|रिक वेइलैंड]] ([[:en:Ric Weiland|Ric Weiland]]) और केंट एवंस पर पुरे गर्मी महीने के लिए प्रतिबन्ध लगा दिया गया ---जब उन्हें [[प्रचालन तंत्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] में रहे खामिओं का अपव्यवहार कर निःशुल्क कंप्यूटर में समय प्राप्त करते हुए पकड़ा गया था।<ref>{{harv|Manes|1994|p=34}}</ref>
प्रतिबंध के अंत में, चारों छात्रों ने नि:शुल्क कंप्यूटर समय के बदले में सीसीसी के सॉफ्टवेर को खामिओं से मुक्त करने की पेशकश की.दूरटंकण मध्यम से सिस्टम के उपयोग के बजाए, गेट्स सीसीसी के कार्यालयों में जाते रहे और विभिन्न कार्यक्रमों के लिए [[स्रोत कोड|सोर्स कोड]] ([[:en:source code|source code]]) जो कि [[फोरट्रैन|फोर्टरन]] ([[:en:FORTRAN|FORTRAN]]), [[लिस्प]] ([[:en:LISP|LISP]]) और [[मशीनी भाषा|मशीन भाषा]] सहित सिस्टमों में व्यवहृत होते हैं, का अध्ययन किया। सीसीसी के साथ यह व्यवस्था 1970 तक चलती रही, जब वह बंद हो गई। अगले वर्ष, इन्फोर्मेशन साइंसेस आइएनसी. लेकसाइड के चार छात्रों को कंप्यूटर समय एवं रॉयल्टी उपलब्ध कराकर [[कोबोल]] ([[:en:COBOL|COBOL]]), पर एक पेरोल प्रोग्राम लिखने के लिए किराए पर रख लिया। जब प्रशासकों को उनके प्रोग्रामिंग क्षमताओं के बारे में जानकारी हुई, गेट्स कक्षाओं में छात्रों को अनुसूचित करने के लिए विद्यालय हेतु एक कंप्यूटर प्रोग्राम लिखा. वे कोड में इसतरह संशोधन किए ताकि उन्हें अधिकांश महिला छात्राओंवाली कक्षाओं में रखा जाता रहे.बाद में उन्होंने वर्णन किया कि " एक मशीन, जिसपर मैं इतना भ्रान्ति रहित सफल प्रदर्शन कर सकता था, से मुझे चीरकर अलग करना कठिन था।"<ref name = "dlzsnr"/> 17 वर्ष की आयु में, गेट्स एलन के साथ मिलकर, [[ट्राफ-ओ-डाटा|इंटेल 8008 प्रोसेसर]] ([[:en:Traf-O-Data|Traf-O-Data]]) पर आधारित [[यातायात काउंटर|यातायात काउनटर]] ([[:en:traffic counter|traffic counter]]) बनाने के लिए [[इंटेल 8008|ट्राफ-ओ-डाटा]] ([[:en:Intel 8008|Intel 8008]]) के नाम से एक उपक्रम<ref>{{harv|Gates|1996|p=14}}</ref> बनाया.
गेट्स लेकसाइड स्कूल से वर्ष 1973 में स्नातक हुए .संयुक्त राज्य में कॉलेज दाखिले के लिए मानकीकृत परीक्षा SATs में वे 1600 में 1590 अंक प्राप्त किए,<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=25}}</ref> एवं तत्पश्चात सन् 1973 में [[हार्वर्ड कॉलेज|हारवर्ड कॉलेज]] ([[:en:Harvard College|Harvard College]]) में उनका नामांकन हुआ।<ref name = "wzxoxv">{{harv|Gates|1996|p=15}}</ref> हालांकि हार्वर्ड में, उन्हें अपने भविष्य के व्यापारिक साझीदार [[स्टीव बल्मार|स्टीव बल्ल्मेर]] ([[:en:Steve Ballmer|Steve Ballmer]]) मिले, जिन्हें बाद में उन्होंने माइक्रोसॉफ्ट के सीईओ के रूप में नियुक्त किया। उन्हें हार्वर्ड में कंप्यूटर वैज्ञानिक [[क्रिस्टोस पपदीमीत्रिओऊ|क्रिस्टोस पपदिमित्रिऔ]] ([[:en:Christos Papadimitriou|Christos Papadimitriou]]) भी मिलें जिनसे वे एल्गोरिदम से सम्बंधित एक लिखत पर साँझा सहयोग प्राप्त की.<ref name="gatespapadimitriou">{{cite journal | last=Gates | first=William | year=1979 | title=Bounds for sorting by prefix reversal | journal=[[Discrete mathematics]] | volume=27 | pages=47–57 | doi=10.1016/0012-365X(79)90068-2}}</ref> हार्वर्ड में, छात्रावस्था में, उनका अध्यन का कोई निश्चित योजना नही था और अंततः वर्ष 1975 में उन्होंने विदा ले लिया।<ref name = "lmxgxg">{{harv|Gates|1996|p=19}}</ref>
[[इंटेल]] के [[इंटेल 8080]] ([[:en:Intel 8080|Intel 8080]]) [[सीपीयू|CPU]] ([[:en:CPU|CPU]]) जारी करने के बाद गेट्स ने महसूस किया कि यही प्रथम कंप्यूटर चीप है जिसका मूल्य $200 से कम है, BASIC में कम कर सकता है तथा उस समय प्राप्त व्यक्तिगत कंप्यूटर के अन्दर चलनेवाला सबसे वहनयोग्य चीप है।<ref name = "wzxoxv"/> उन्होंने तय किया कि यही एक मौका है समय का फायदा उठाने का एवं पॉल एलन<ref>{{harv|Gates|1996|p=18}}</ref> के साथ एक कंप्यूटर सॉफ्टवेयर कंपनी का शुभारम्भ करने का फ़ैसला लिया .उन्होंने अपने माता पिता से इस निर्णय के सबध में आलोचना की थी, जो कि गेट्स के सॉफ्टवेर कंपनी प्रारम्भ करने के तीब्र समर्थक रहे थे।<ref name = "lmxgxg"/>
== माइक्रोसॉफ्ट ==
=== बेसिक ===
[[फाईल:Altair 8800 Computer.jpg|thumb|200px|right|एम्आइटीएस अल्टैर 8800 कम्प्यूटर के साथ ८ इंच फ्लॉपी डिस्क सिस्टम के साथ]]
''[[पॉपुलर इलेक्ट्रॉनिक्स|पोपुलर इलेक्ट्रोनिक्स]] ([[:en:Popular Electronics|Popular Electronics]])'' के जनवरी १९७५ का अंक पढने के बाद, जिसमें [[अल्टेअर ८८००|अल्टेयर 8800]] ([[:en:Altair 8800|Altair 8800]]) प्रर्दशित हुआ था, बिल गेट्स ने [[अणु यांत्रिक और टेलीमेट्री प्रणाली|माइक्रो इंस्ट्रुमेंटेशन एंड टेलीमेट्री सिस्टम]] ([[:en:Micro Instrumentation and Telemetry Systems|Micro Instrumentation and Telemetry Systems]]) (MITS), जो नए माइक्रो कंप्यूटर के जन्मदाता थे, को यह बताने के लिए संबंध स्थापित किया कि वे एवं अन्य मंच के लिए [[BASIC]] ([[:en:BASIC|BASIC]]) के व्याख्याता का काम कर रहे थे।<ref name="keyevents">{{cite paper | title=Microsoft Visitor Center Student Information: Key Events in Microsoft History | url=http://download.microsoft.com/download/1/3/0/130dd86a-a196-4700-b577-521c4cf5cec1/key_events_in_microsoft_history.doc | publisher=[[Microsoft]] | format=.DOC |accessdate=2008-02-18}}</ref> सही में, गेट्स एवं एलन के पास न तो कोई अल्तैर था और ना ही अल्तैर के लिए कोई कोड लिखा गया था और वे केवल चाहते थे गेज एम्आईटीएस के हित में हो .MITS अध्यक्ष [[एच एडवर्ड्स रॉबर्ट्स|एड.रॉबर्ट्स]] ([[:en:H. Edward Roberts|Ed Roberts]]) ने उनके एक प्रदर्शनी में उपस्थित होने की सहमति दी और इसके कुछेक सप्ताह के भीतर वे एक अलटेयर[[प्रतिस्पर्धी|एमुलेटर]] ([[:en:emulator|emulator]]) विकसित कर लिया जो एक मिनी कंप्यूटर और फ़िर BASIC इंटरप्रेटर में काम करने लगा.MITS के अल्बुकर्क कार्यालयों में किया गया प्रदर्शन सफल रहा जिसके फलस्वरूप वह इंटरप्रेटर [[अल्टेअर बेसिक|अलटेयर BASIC]] ([[:en:Altair BASIC|Altair BASIC]]) के नाम से वितरण हेतु MITS के साथ सौदा हो गया। पॉल एलन के सेवाओं को MITS द्वारा किराये पर लिया गया था और<ref name="thocp1">{{cite web | title=Microsoft history | publisher=The History of Computing Project | url=http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm | accessdate=2008-03-31 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211138/http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm }}</ref> गेट्स MITS के अल्बुकर्क कार्यालय में एलेन के साथ काम करने के लिए नवम्बर 1975 में हॉवर्ड से [[अनुपस्थिति की अनुमति]] ([[:en:leave of absence|leave of absence]]) ले लिए.उन्होंने अपने [[साझेदारी]] ([[:en:partnership|partnership]]) का नाम "माईक्रो-साफ्ट" रखा और अपने प्रथम कार्यालय की स्थापना अल्बुकर्क में की.<ref name=thocp1/> एक वर्ष के अन्दर, हाईफन चिन्ह को हटा दिया गया और [[26 नवंबर|२६ नवंबर]], [[1976|१९७६]], को [[यूएसपिटीओ|यूएसपीटीओ]] ([[:en:USPTO|USPTO]]) में व्यपारिक नाम " माइक्रोसाफ्ट" को पंजीकृत किया गया।<ref name=thocp1/>
[[माइक्रोसॉफ्ट|माइक्रोसाफ्ट]]का बेसिक, कंप्यूटर प्रेमियों (होब्ब्यिस्ट्स) में लोकप्रिय था, लेकिन गेट्स को पता चला की बाज़ार में आनेसे पहले ही इसकी प्रति समुदाय के बीच उन्मोचित होचुकी है और व्यापक रूप से नक़ल कर वितरित की जा रही है। फ़रवरी 1976 में गेट्स ने एम्आइटीएस के समाचार पत्रिका में [[हब्यिस्ट्स के नाम खुला पत्र|होब्ब्यिस्ट्स]] ([[:en:Open Letter to Hobbyists|Open Letter to Hobbyists]]) के नाम यह वर्णन करते हुए एक खुला पत्र लिखा कि एम्आइटीएस बिना भुगतान के उच्च गुणवत्ता सम्पन्न सफ्टवेर का उत्पादन, वितरण एवं रख-रखाव का कार्य<ref>{{harv|Manes|1994|p=81}}</ref> जारी नही रख सकता.यह पत्र बहुतसे कंप्यूटर होब्ब्यिस्ट्स के बीच अप्रिय था, लेकिन गेट्स अपने विश्वास पर पूर्ण कायम रहें की सॉफ्टवेर विकासकर्ताओं के भुगतान की मांग जायज है। वर्ष १९७६ के अन्तिम चरणों में माइक्रोसाफ्ट, MITS से, स्वतंत्र हो गया और विभिन्न सिस्टमों के प्रोग्रामिंग भाषा सॉफ्टवेयर विकसित करने<ref name="thocp1" /> का कार्य जारी रखा . [[1 जनवरी|१ जनवरी]], [[1979|१९७९]].<ref name="keyevents">{{cite web | title=Key Events In Microsoft History | url=http://www.microsoft.com/visitorcenter/student.mspx | accessdate=2008-04-04 }}</ref> को कंपनी अलबुकर्क से अपने नए ठिकाने[[बेलेव्यू, वाशिंगटन]] ([[:en:Bellevue, Washington|Bellevue, Washington]]) में चली आयी।
माइक्रोसॉफ्ट के प्रारंभिक वर्षों में, सभी कर्मचारियों पर कंपनी के कारोबार के लिए व्यापक जिम्मेदारी थी। गेट्स व्यवसाय विवरण पर भी ध्यान कोड लिखने का कार्य भी जारी रखे.प्रथम पाँच वर्षों तक, कंपनी द्बारा जारी किए गए सभी कोड के प्रत्येक पंक्ति की वे व्यक्तिगत रूप से समीक्षा करते थे और प्रायः उसे सही करने के लिए कुछ भागों को फ़िर से लिखते थे।<ref name="waterloo">{{cite speech|url=http://www.microsoft.com/billgates/speeches/2005/10-13Waterloo.aspx|last=Gates|first=Bill|title=Remarks by Bill Gates|date=[[2005-10-13]]|location=Waterloo, Ontario|accessdate = 2008-03-31}}</ref>
=== आइबीएम् से साझेदारी ===
सन् 1980 में [[आईबीएम]] ([[:en:IBM|IBM]]) ने माइक्रोसॉफ्ट को अपनी आगामी पर्सनल कंप्यूटर, [[आईबीएम पीसी]] ([[:en:IBM PC|IBM PC]]) के लिए BASIC इन्टरप्रेटर बनाने का अनुरोध किया। जब आईबीएम के प्रतिनिधियों ने बताया कि उन्हें एक [[प्रचालन तंत्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] की आवश्यकता है, गेट्स ने उनसे व्यापक रूप से व्यवहृत होनेवाले [[सीपी/एम्|CP/M]] ([[:en:CP/M|CP/M]]) ऑपरेटिंग सिस्टम के निर्माताओं [[डिजिटल अनुसंधान|डिजिटल रिसर्च]] ([[:en:Digital Research|Digital Research]]) (DRI) का उल्लेख किया।<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/forbes/2002/1223/258_print.html|title=Pioneers Die Broke|publisher=[[Forbes]]|author=Maiello, John Steele Gordon Michael|date=2002-12-23|accessdate=2008-03-31|archive-date=2008-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080412203559/http://www.forbes.com/forbes/2002/1223/258_print.html}}</ref>
आईबीएम का डिजीटल रिसर्च के साथ चर्चा असहमतिपूर्ण रहा और वे लाईसेन्स के अनुबंध पर नही पंहुचे। आईबीएम के प्रतिनिधि जैक संस तदोपरांत गेट्स के साथ एक बैठक के दौरान लाइसेंस देने की कठिनाइयों का उल्लेख किया एवं एक स्वीकार्य ऑपरेटिंग सिस्टम उपलब्ध कराने की पेशकश की.कुछ सप्ताह के बाद गेट्स ने CP/M के बराबर एक ऑपरेटिंग सिस्टम [[86-DOS]] ([[:en:86-DOS|86-DOS]]) (QDOS) के उपयोग का प्रस्ताव रखा जो [[सिएटल कंप्यूटर प्रोडक्टस|सिएटल कम्प्यूटर प्रोडक्ट्स]] ([[:en:Seattle Computer Products|Seattle Computer Products]]) के [[टिम पेटरसन|टिम पैटरसन]] ([[:en:Tim Paterson|Tim Paterson]]) ने PC से मिलतेजुलते हार्डवेयर के लिए बनाया था। माइक्रोसॉफ्ट ने SCP के साथ एक समझौता किया जिसके तहत पहले वह एकीकृत लाइसेंसिंग एजेंट और बाद में 86-DOS के पूर्ण अधिकारिक बने .पीसी के लिए ऑपरेटिंग सिस्टम के अभियोजन के पश्चात् माइक्रोसॉफ्ट ने इसे आईबीएम को $80,000 एक कालीन विनिमय शुल्क पर, [[आईबीएम पीसी-डॉस|पीसी- डॉस]] ([[:en:IBM PC-DOS|PC-DOS]]) के रूप में उपलब्ध कराया. गेट्स ने आईबीएम से आग्रह किया की माइक्रोसॉफ्ट ऑपरेटिंग सिस्टम पर [[सर्वाधिकार|अपना कॉपीराइट]] ([[:en:copyright|copyright]]) बनाए रखे, क्योंकि उनका मानना था कि अन्य हार्डवेयर विक्रेता आईबीएम के सिस्टम का नक़ल उठा लेंगे.<ref>{{harv|Gates|1996|p=54}}</ref> उन्होंने ऐसा किया और [[एम्एस-डॉस|MS-DOS]] ([[:en:MS-DOS|MS-DOS]]) के बिक्री ने माइक्रोसॉफ्ट को उद्योग में एक बड़ा खिलाड़ी बना दिया.<ref>{{harv|Manes|1994|p=193}}</ref>
=== विंडोज ===
गेट्स के देखरेख में माइक्रोसॉफ्ट कंपनी का पुनर्गठन [[25 जून|जून 25]], [[1981]] को हुआ और [[वाशिंगटन]] में पुनर्स्थापित किया गया जिसमें गेट्स को पुनः माइक्रोसॉफ्ट के चेयरमैन और निदेशक मंडल के अध्यक्ष की हैसियत से शामिल किया गया।<ref name="keyevents" /> माइक्रोसॉफ्ट ने अपना [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज|माइक्रोसॉफ्ट विन्डोज़]] ([[:en:Microsoft Windows|Microsoft Windows]]) का पहला खुदरा संस्करण [[20 नवंबर]], [[1985]]को पेश किया और अगस्त में कम्पनी ने [[आईबीएम]] ([[:en:IBM|IBM]]) के साथ एक अलग ऑपरेटिंग सिस्टम [[ओएस/2|OS/2]] ([[:en:OS/2|OS/2]]), विकसित करने का सौदा तय किया। हालांकि दोनों कंपनियों ने नये सिस्टम के पहले संस्करण को सफलतापूर्वक विकसित किया, परन्तु बढ़ते रचनात्मक मतभेदों के कारण साझेदारी उपेक्षित रही.गेट्स ने [[१६ मई|मई 16]] ([[:en:May 16|May 16]]), [[1991]] में वितरित एक आतंरिक ज्ञापन में घोषणा की कि OS/2 की साझेदारी ख़त्म हुई और माइक्रोसॉफ्ट अपना संपूर्ण प्रयास [[विंडोज एन टी|विन्डोज़NT]] ([[:en:Windows NT|Windows NT]]) [[कार्नेल (कंप्यूटर विज्ञान)|कार्नेल]] ([[:en:kernel (computer science)|kernel]]) के विकास में लगायेगी.<ref>{{cite web | url=http://www.bralyn.net/etext/literature/bill.gates/challenges-strategy.txt | title=May 16, 1991 internal strategies memo from Bill Gates | publisher=Bralyn|accessdate=2008-04-04}}</ref>
=== प्रबंधन शैली ===
[[फाईल:Bill Gates - United States v. Microsoft.jpg|thumb|250px|right|बिल गेट्स [[२७ अगस्त|27 अगस्त]] ([[:en:August 27|August 27]]), [[1998]]]] को माइक्रोसॉफ्ट में अपना वक्तव्य रखते हुए
सन्1975 को माइक्रोसॉफ्ट के संस्थापना से लेकर 2006 तक कंपनी की उत्पाद रणनीति गेट्स की प्राथमिक जिम्मेदारी थी। वे कंपनी के विभिन्न उत्पादों को आग्रासक रूप से प्रसारित किए और जहाँ कहीं भी माइक्रोसॉफ्ट प्रमुख स्थान हासिल कusuckर रहा हो उन्होंने इसकी पुरजोर बचाव की.कई महत्वपूर्ण फैसलों, जिसमें माइक्रोसॉफ्ट के [[व्यावसायिक प्रथाओं|व्यपार सम्बन्धी व्यबहार]] ([[:en:business practices|business practices]]) [[संयुक्त राज्य एंटी ट्रस्ट क़ानून|एंटी ट्रस्ट]] ([[:en:United States antitrust law|antitrust]]) के कानूनी दावपेंच में फंसे, पर गेट्स का अनुमोदन था। वर्ष १९९८ में''[[संयुक्त राज्य बनाम माइक्रोसॉफ्ट]] ([[:en:United States v. Microsoft|United States v. Microsoft]])'' मामले में, गेट्स ने जो गवाही बक्तव्य दिए, कई पत्रकार उन्हें कन्नी कटना चिन्हित करते हैं। प्रासंगिक शब्दों जैसे "प्रतिस्पर्धा," "सम्बंधित," और "हम."<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.cnn.com/TECH/computing/9811/17/judgelaugh.ms.idg/index.html|title=Gates deposition makes judge laugh in court|publisher=[[CNN]]|date=1998-11-17}}</ref> '' पर वे परीक्षक [[डेविड बोय्स|डेविड बोइएस]] ([[:en:David Boies|David Boies]]) के साथ वितर्क में उलझे. बिजनेस विक '' ने लिखा :
{{quotation|Early rounds of his deposition show him offering obfuscatory answers and saying 'I don't recall,' so many times that even the presiding judge had to chuckle. Worse, many of the technology chief's denials and pleas of ignorance were directly refuted by prosecutors with snippets of e-mail Gates both sent and received.<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.businessweek.com/1998/48/b3606125.htm|title=Microsoft's Teflon Bill|publisher=[[BusinessWeek]]|date=1998-11-30|archive-date=1999-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/19991202035458/http://www.businessweek.com/1998/48/b3606125.htm}}</ref>}}
बाद में गेट्स ने कहा कि वे केवल बोइएस द्वारा उनके शब्दों और कामों के ग़लत आंकलन प्रयास का विरोध किए थे। अपने चाल चलनेवाली बयान के दौरान उन्होंने कहा,"क्या मैं बोइएस के साथ घेरा बाँध रहा हूँ?... मैंने दोषों पर बहस किए.बोइएस के प्रति तीब्रतम् कर्कश व्यव्हार के लिए जो भी जुर्माना होना चाहिए, मुझपर लगाया जाय.<ref name="truth">{{cite journal|last=Heilemann|first=John|title=The Truth, The Whole Truth, and Nothing But The Truth|date=[[2000-11-01]]|journal=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html|accessdate = 2008-03-31|month=May|author=Chen, Hy; Wu, Js; Hyland, B; Lu, Xd; Chen, Jj|volume=|issue=|pages=|pmid=18509686|doi=10.1007/s11517-008-0355-6}}</ref> गेट्स के नकारने के बावजूद, न्यायाधीश ने राय दिया कि माइक्रोसॉफ्ट [[शेरमन एंटीट्रस्ट अधिनियम|शेरमन एंटीट्रस्ट एक्ट]] ([[:en:Sherman Antitrust Act|Sherman Antitrust Act]]) का उल्लंघन करते हुए एकाधिकार एवं बंधेज तथा प्रतियोगिता के अवरोध का उपयोग किया है।<ref name="truth" />
कार्यकारी अधिकारी के रूप में, गेट्स नियमित रूप से माइक्रोसॉफ्ट के वरिष्ठ प्रबंधकों एवं कार्यक्रम प्रबंधकों से मिलते रहे. इन बैठकों के प्रथमदृष्टतया हिसाब से यह प्रतीत होता है कि वह प्रबंधकों को, उनके व्यापार रणनीतिओं तथा प्रस्तावों में दिखनेवाले छिद्रों, जो कंपनी के दीर्घकालिक हितों को दांव पर चढा सकती है, के लिये कमकर आंकनेवाले मौखिक योद्धा रहे हैं।<ref>{{cite web | url=http://www.microsoft.com/presspass/exec/steve/churchillclub.mspx | title=Steve Ballmer Speech Transcript — Church Hill Club | first=Steve|last=Ballmer | date=1997-10-09 | publisher=[[Microsoft]] | accessdate=2008-03-31}}</ref>
वे अक्सर प्रस्तुतियों पर अपनी टिप्पणियों, जैसे "ऐसी बेवकुफीभरी बात मैंने शायद ही कभी सुनी हो" से रोक लगाया करते थे।<ref name="time GOS">{{cite web | url=http://www.time.com/time/gates/gates5.html | first=Walter | last=Isaacson | title=The Gates Operating System | publisher=[[Time (magazine)|Time]] | date=1997-01-13 | accessdate=2008-03-31 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20000619090559/http://www.time.com/time/gates/gates5.html | archivedate=2000-06-19 }}</ref> और, "क्यों नही आप अपना [[विकल्प (वित्त)|विकल्प]] ([[:en:Option (finance)|options]]) छोड़ [[शान्ति सेना]] ([[:en:Peace Corps|Peace Corps]]) में शामिल हो जाते?"<ref>{{cite web | url=http://www.breakingwindows.net/1link3.htm | title=Breaking Windows | publisher=[[The Wall Street Journal]] | author= Bank, David|date=1999-02-01 | accessdate=2008-03-31}}</ref> और तब उनको ताव पर चढानेवाले लक्ष्य को तबतक अपने प्रस्ताव का विशद रूपसे बचाव करना होता जबतक आशानुरूप गेट्स पुरी तरह से आश्वस्त नही हो जाते.<ref name="time GOS" /> जब अधीनस्थ लोग काम बंद करते दीखते, उनका व्यंग्यात्मक टिप्पणी हुआ करता था "मैं इसे सप्ताहांत तक कर लूँगा".<ref name="chapman"/><ref name="pdc97">{{cite speech | url=http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/speeches/1997/pdc.aspx | first=Bill | last=Gates | title=Remarks by Bill Gates | location=[[San Diego, California]] | date=[[1997-09-26]] | accessdate=2008-03-31}}</ref><ref name="herbold">{{cite book|first=Robert|year=2004|last=Herbold|title=The Fiefdom Syndrome: The Turf Battles That Undermine Careers and Companies - And How to Overcome Them|url=https://archive.org/details/fiefdomsyndromet00herb}}</ref>
माइक्रोसॉफ्ट के इतिहास के अधिकतर भाग में गेट्स की भूमिका मुख्यरूप से एक प्रबंधन और मुख्य कार्यकारी अधिकारी कि रही.जबकि, प्रारंभिक वर्षों में वह एक सक्रिय सॉफ्टवेर विकसित करनेवाले थे, उनका खास ध्यान कंपनी के [[प्रोग्रामिंग भाषा]] उत्पादों में रहा.[[टीआरएस-80 मॉडल 100 लाइन|TRS-80 Model 100 line]] ([[:en:TRS-80 Model 100 line|TRS-80 Model 100 line]]) में काम करने के समय से वह आधिकारिक तौर पर किसी विकास दल में नही थे, लेकिन काफी समय,1989 तक कोड लिखते रहे जो कंपनी के उत्पादों के रूप में भेजे गए।<ref name="pdc97"/> [[15 जून|जून 15]], [[2006]]को गेट्स ने घोषित किया की वे अगले दो वर्षों के समय में अपने दैनिक कामकाजों की भूमिका से बाहर निकल आयेंगे ताकि परोपकारी कर्मों में अधिक समय समर्पित कर सकें.उन्होंने अपनी जिम्मेदारियों दो उत्तराधिकारियों के बीच विभाजित कर दिया, स्थान [[रे ओज्जी|राय ओज्जि]] ([[:en:Ray Ozzie|Ray Ozzie]]) प्रभारी दैनिक प्रबंधन और [[क्रैग मुनडाई|क्रेग मुंदी]] ([[:en:Craig Mundie|Craig Mundie]]) प्रभारी दीर्घकालीन उत्पाद रणनीति.<ref name="mscorpnews">{{cite news | url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jun06/06-15CorpNewsPR.mspx | title=Microsoft Announces Plans for July 2008 Transition for Bill Gates | publisher=[[Microsoft]]|date=2006-06-15}}</ref>
== निजी जीवन ==
के पोशाक में<!--Translate this template and uncomment
{{nowrap|[[Master Chief (Halo)|Master Chief]]}}
-->जैसे भोजन के समय गेट्स के पास खड़ा है <!--Translate this template and uncomment
{{nowrap|''[[Halo 3]]''}}
-->
गेट्स की शादी [[मेलिंडा गेट्स|फ्रांसीसी मेलिंडा]] ([[:en:Melinda Gates|Melinda French]]) के साथ [[डालास|डलास]], [[टेक्सास]] में [[1 जनवरी|जून 1,]] [[1994|1994 को हुआ]] उनके तीन बच्चे हैं: जेनिफर कैथेराइन गेट्स (1996), रोरी जॉन गेट्स (1999) एवं फोएबे अदेले गेट्स (2002).
[[बिल गेट्स का घर|बिल गेट्स का घर [[लेक वॉशिंगटन]] ([[:en:Lake Washington|Lake Washington]]) की ओर झांकती हुई, एक पहाड़ी के पास[[धरती पर आश्रय|जो [[मेडीना, वॉशिंगटन|मेडीना]] ([[:en:Medina, Washington|Medina]]), [[वाशिंगटन|वॉशिंगटन]]में है,21 वीं सदी की एक भू आश्रित मकान है।]] ([[:en:earth sheltering|earth-sheltered home]])]] ([[:en:Bill Gates' house|Bill Gates' house]])[[किंग काउंटी, वॉशिंगटन|किंग काउंटी]] ([[:en:King County, Washington|King County]]) के अनुसार वर्ष 2006 में, इस संपत्ति (जमीन और घर) का सार्वजनिक मूल्यांकन $1250 लाख, और वार्षिक संपत्ति कर $991हज़ार है। इसके अलावे गेट्स के निजी संग्रह में है [[लियोनार्दो दा विन्ची]] द्वारा लिखित [[कोडेक्स लेईसेस्टर|कोडेक्स लेस्टर]] ([[:en:Codex Leicester|Codex Leicester]]), जो गेट्स ने वर्ष 1994 की एक नीलामी में $308 लाख में खरीदा था।<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=74}}</ref> गेट्स एक गहरा अध्यनकारी के रूप में भी जाने जाते हैं और उनके घर की विशाल पुस्तकालय के छत में, [[द ग्रेट गेट्सबी|महान गाट्स्बी]] ([[:en:The Great Gatsby|The Great Gatsby]]) का एक उद्धरण खुदाई किया हुआ है।<ref>{{cite news
| last = Paterson
| first = Thane
| title = Advice for Bill Gates: A Little Culture Wouldn't Hurt
| publisher = Business Week
| date = 2000-06-13
| url = http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/june2000/nf00613b.htm
| accessdate = 2008-04-28}}</ref>
गेट्स"[[फोर्ब्स ४००|फोर्ब्स 400]] ([[:en:Forbes 400|Forbes 400]])"सूची में 1993 से लगातार 2007 तक'' और फोर्ब्स''के "[[अरबपतियों की सूची|विश्व के सबसे अमीर लोगों की]] ([[:en:Lists of billionaires|The World's Richest People]])" सूची में 1995 से 2007 तक नम्बर एक पर रहे.संक्षेप में, वर्ष 1999 में गेट्स की संपत्ति $101 अरब पार कर गया, जिससे खबरों में उनका नाम "सेंटीबिलयेनायर" में आ गया।<ref>{{harv|Fridson|2001|p=113}}</ref> सन् 2000 से, [[डॉट-कॉम-बुलबुला|डॉट-कॉम बुलबुले]] ([[:en:dot-com bubble|dot-com bubble]]) के फटने से माइक्रोसॉफ्ट के शेयर की कीमत में गिरावट के बाद तथा कई अरब डॉलर अपने दातव्य संस्थानों में दान करने से उनके माइक्रोसॉफ्ट होल्डिंग्स के अंकित मूल्य में कमी आयी है। मई 2006 के एक साक्षात्कार में गेट्स ने टिप्पणी की कि उनकी यह कामना नही रही कि वे विश्व में सबसे धनी व्यक्ति बने क्योंकि इसप्रकार नजरों पर चढ़ना उन्हें नापसंद है।<ref>{{cite news|last=Bolger|first=Joe|date=2006-05-05|title=I wish I was not the richest man in the world, says Bill Gates|publisher=[[The Times]]|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/markets/united_states/article713434.ece|accessdate=2008-03-31|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923194553/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/markets/united_states/article713434.ece}}</ref> गेट्स का माइक्रोसॉफ्ट से बाहर कई निवेश है, जिससे उन्हें वर्ष 2006 में वेतन के मद में $६१६६६७ और बोनस के मद में $३५००००, कुल $९६६६६७ का भुगतान मिला.<ref>{{cite web | title=Microsoft 2006 Proxy Statement | url=http://www.microsoft.com/msft/reports/proxy2006.mspx | publisher=[[Microsoft]] | date=2007-10-06 | accessdate=2008-02-14}}</ref> उन्होंने 1989 में एक डिजीटल इमेजिंग कंपनी [[करबीस|कोर्बिस]] ([[:en:Corbis|Corbis]]) की स्थापना की.2004 में वे उनके पुराने मित्र [[वॉरेन बुफे]] ([[:en:Warren Buffett|Warren Buffett]]) के नेतृत्व वाले एक निवेशक कंपनी [[बर्कशायर हैथवे]] ([[:en:Berkshire Hathaway|Berkshire Hathaway]]) में [[निदेशक मंडल|निर्देशक]] ([[:en:Board of directors|director]]) बने.<ref>{{cite news | last=Fried | first=Ina | date=2004-12-14 | title=Gates joins board of Buffett's Berkshire Hathaway | url=http://www.news.com/Gates-joins-board-of-Buffetts-Berkshire-Hathaway/2100-1014_3-5491312.html | publisher=[[CNET]] | accessdate=2008-03-31 | archive-date=2013-12-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131216194251/http://www.news.com/Gates-joins-board-of-Buffetts-Berkshire-Hathaway/2100-1014_3-5491312.html }}</ref> वे, कास्केड इनवेस्टमेंट समूह, जो एक विविध होल्डिंगवाला[[अर्थ प्रबंधन|धन प्रबंधन]] ([[:en:wealth management|wealth management]]) फार्म है<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.thestreet.com/print/story/10383427.html|title=Check Out Bill Gates' Top-Yielding Stocks|author= Altucher, James |date=2007-10-09|publisher=[[TheStreet.com]] }}</ref>, के ग्राहक हैं।
=== परोपकार कार्य ===
जनता की यह अभिमत तीव्रतर होने पर कि वे अपने धन में से और अधिक दान कर सकते थे, गेट्स महसूस करने लगे कि अन्य लोगों की उनसे क्या अपेक्षाएँ थी। गेट्स ने [[ऐंड्रू कार्नेगी]] ([[:en:Andrew Carnegie|Andrew Carnegie]]) अवं[[जॉन डी. रॉकफेलर|जॉन डी.रॉकफेलरके कार्यों पर अध्ययन किया। रोकफेलर]] ([[:en:John D. Rockefeller|John D. Rockefeller]]) और अपनी माइक्रोसॉफ्ट के कुछ शेयरों को 1994 में विलियम एच गेट्स फाउंडेशन बनाने के लिए बेच डाला.गेट्स फाउंडेशन.<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-05|url=http://www.gatesfoundation.org/AboutUs/QuickFacts/Timeline/|title=Foundation Timeline|publisher=[[Bill & Melinda Gates Foundation]]|archive-date=2008-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705222415/http://gatesfoundation.org/AboutUs/QuickFacts/Timeline/}}</ref> वर्ष 2000 में गेट्स और उनकी पत्नी ने तीन पारिवारिक संस्थानों को संयुक्त कर [[बिल और मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन|बिल एवं मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]] ([[:en:Bill & Melinda Gates Foundation|Bill & Melinda Gates Foundation]]) के नाम से एक दातव्य संस्थान बनाया, जो कि विश्व में सबसे बड़ी [[पारदर्शिता|पारदर्शी]] तरीके से संचालित [[दातव्य संस्थान]] ([[:en:charitable foundation|charitable foundation]]) है।<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=6919139|title=Flat-pack accounting |publisher=[[The Economist]]|date=2006-05-11 }}</ref> अन्य प्रमुख [[दातव्य प्रतिष्ठान|दातव्य प्रतिष्ठानों]] ([[:en:charitable organization|charitable organization]]) जैसे [[वेलकाम ट्रस्ट|वेलकॉम ट्रस्ट]] ([[:en:Wellcome Trust|Wellcome Trust]]) से भिन्न, स्थापित संस्थान अपने पृष्ठपोषकों को यह जानकारी प्राप्त करने की अनुमति देती है कि मुद्रा किस प्रकार खर्च किया जा रहा है।<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3913581.stm|title=Bill Gates: billionaire philanthropist |publisher=[[BBC News]]|date=2005-01-25|author=Cronin, Jon }}</ref><ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://www.gatesfoundation.org/AboutUs/OurWork/OurApproach/|title=Our Approach to Giving|publisher=[[Bill & Melinda Gates Foundation]]|archive-date=2008-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080404212231/http://www.gatesfoundation.org/AboutUs/OurWork/OurApproach/}}</ref> यह [[डेविड रॉकफेलर]] ([[:en:David Rockefeller|David Rockefeller]]) की उदारता और व्यापक परोपकारधर्मिता का एक विशेष प्रभाव माना गया। गेट्स और उनके पिता रॉकफेलर के साथ कईबार मिले और अपने विभिन्न दानकार्यों को [[रॉकफेलर परिवार]] ([[:en:Rockefeller family|Rockefeller family]]) के परोपकारिता आधारित कार्यों के ढांचे पर, जैसे कि, विश्व के उन समस्याओं जिन्हें सरकारों और अन्य संस्थाओं द्वारा नजरंदाज किया जाता है, संगठित किया।<ref name="bill foundation">{{cite paper | title=2005 Annual Report | format=.PDF | publisher=[[Rockefeller Brothers Fund]] | url=http://www.rbf.org/usr_doc/2005_Annual_Review.pdf | date=2006-01-01 | accessdate=2008-02-14}}</ref>
संस्थान के अनुदानों में से जिस मद में कोष प्रदान किए गये :
* [[कृषि|कृषिकार्य]]/ [[कृषि|खेतीबाडी]]<ref>{{Cite web|title=Bill Gates' new project: Farming|url=https://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/01/25/davos.main/|website=www.cnn.com|access-date=2026-02-02|last=Barry Neild|language=en}}</ref>
* कम प्रतिनिधित्त्व वाले अल्पसंख्यक समुदायों के लिये कालेज [[छात्रवृत्तियां]] ([[:en:scholarships|scholarships]])
* [[एड्स|ऐड्स]]निवारण
* [[तृतीय विश्व|तीसरी दुनिया]] ([[:en:third world|third world]]) के देशों में फैले [[रोग]]
* अन्य कारण
वर्ष 2000 में, गेट्स फाउंडेशन ने [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] को $210 मिलियन [[गेट्स केम्ब्रिज छात्रवृत्तियां|गेट्स कैम्ब्रिज छात्रवृत्तियां]] ([[:en:Gates Cambridge Scholarships|Gates Cambridge Scholarships]]) प्रदान करने के लिए समर्पित किया। फाउंडेशन ने $1बिलियन [[संयुक्त निग्रो कॉलेज कोष]] ([[:en:United Negro College Fund|United Negro College Fund]]) सहित $7बिलियन से ज्यादा की राशि विभिन्न उद्देश्यों के लिए देने का संकल्प लिया। वर्ष 2004'' में फोर्ब्स'' पत्रिका में प्रकाशित एक लेख के अनुसार वर्ष 2000 से अबतक गेट्स ने $29 बिलियन से अधिक राशि दातव्य कार्यों प्रदान कर चुका है। ये दानराशियां, अक्सर अधिक अमीरों के नज़रिया में उद्दीपक तथा पर्याप्त [[परोपकार कार्य|परोपकर्धर्मी]] ([[:en:philanthropy|philanthropy]]) बदलाव के तौर पर उधृत की जाती है, जिससे परोपकार कार्य आधार बनते नज़र आते हैं।<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.etoy.com/files/documents/philanthropy-survey-economist.html|title=The business of giving|publisher=[[The Economist]]|date=2006-02-25}}</ref> बुफ्फे, जो कि दुनिया के समृद्ध व्यक्तियों में दुसरे थे,<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://www.forbes.com/lists/2006/10/C0R3.html|title=#2 Warren Buffett |publisher=[[Forbes]]|date=2006-03-01 }}</ref> ने [[25 जून|25 जून,]] [[2006]] को घोषणा की कि उन्होंने फाउंडेशन को, कई वर्षों में सम्प्रसारित [[वर्कशायर हाथवे|बर्कशायर हैथवे]] ([[:en:Berkshire Hathaway|Berkshire Hathaway]]) क्लास बी [[हिस्सा / अंश पूंजी|शेयरस]] ([[:en:share|share]]) के वार्षिक योगदान के माध्यम से $10मिलियन देने का संकल्प किया है।<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=101}}</ref>
गेट्स ने [[15 जून|जून 15]], [[2006]] को घोषणा की कि माइक्रोसॉफ्ट में उनकी अंशकालिक भूमिका रहेगी और जुलाई 2008 से दैनिक परिचालन प्रबंधन कार्य छोडकर, परन्तु [[अध्यक्ष]] ([[:en:chairman|chairman]]) एवं सलाहकार के रूप में बने रहने के साथ, [[परोपकार कार्य]] ([[:en:philanthropy|philanthropy]]) में पूर्ण कालिक भूमिका निभायेंगे.<ref name=mscorpnews/> गेट्स ने, उनके दातव्य उद्देश्यों में योगदान के लिए लिये गये निर्णयों को प्रभावित करने का श्रेय बुफ्फे को दिया.<ref>{{cite news | title=Warren Buffett Gives Away his Fortune | url=http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/index.htm | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=2006-06-25 | author=Loomis, Carol J. | accessdate=2008-03-31 | archive-date=2007-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071128090517/http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/index.htm }}</ref> कुछ दिनों के बाद बुफ्फे ने घोषणाकी कि वे गेट्स फाउंडेशन में गेट्स के बराबर $1.5 बिलियन तक प्रति वर्ष शेयर के माध्यम से योगदान प्रारम्भ करेंगे.<ref name="buffett announcement">{{cite episode | credits=Smith, Robert | title=Buffett Gift Sends $31 Billion to Gates Foundation | url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5512893 | series=[[All Things Considered]] | network=[[National Public Radio]] | airdate=2006-06-26 | accessdate=2008-03-31}}</ref> बुफे ने फाउंडेशन को अपनी सम्प्रदानों को त्वरित करने में पथ प्रदर्शन कर मदद की.यह बहुत थोड़े से जीवन सीमा वाले दातव्य प्रतिष्ठानों में से एक हो गया है, जो अपने सभी संसाधनों को खर्च करने तथा इसके संस्थापकों के मरने के 50 वर्षों के अन्दर बंद करने के लिए प्रतिश्रुत है।<ref>{{cite news|author=Wilhelm, Ian|title=Gates Foundation Announces That It Does Not Plan to Operate Forever|url=http://www.philanthropy.com/free/update/2006/11/2006112901.htm|date=2006-11-29|publisher=[[The Chronicle of Philanthropy]]|accessdate=2008-04-01|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927220226/http://www.philanthropy.com/free/update/2006/11/2006112901.htm}}</ref>
वॉरेन बुफे और बिल गेट्स दोनों [[योजोनावध्य पितृत्व|योजनाबद्ध पितृत्व]] ([[:en:Planned Parenthood|Planned Parenthood]]) के जोरदार समर्थक रहे, जो बुफे और बिल एंड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशनस
से वितीय सहायता प्राप्त एक अलाभकारी प्रतिष्ठान है। संयुक्त राज्य में सम्पन्न होनेवाले कुल गर्भपातों के लगभग 20% का सम्पादन योजनाबद्ध पितृत्व द्वारा किया जाता है। योजोनावध्य पितृत्व के लिए लगभग एक तिहाई धन सरकारी अनुदानों और अनुबंधों (वर्ष 2007 में $336.7 लाख) से तथा अवशेष क्लिनीक के आय और बिल गेट्स जैसे धनी व्यक्तियों से दान के रूप में आते हैं।<ref name = "Bill Gates supports planned parenthood">{{cite web | url = http://www.lifesitenews.com/ldn/2003/may/03050902.html
| title = Bill Gates planned Parenthood-President Dad inspired pro abortion funding | publisher = Lifesite News | year = 2003 | accessdate = 2003-05-09|format=html}}</ref><ref name = "David versus Goliaths">{{cite web| url = http://www.worldmag.com/articles/14184| title = David versus Goliaths| publisher = World Magazine| year = 2008| accessdate = 2008-07-12| archive-date = 2008-07-14| archive-url = https://web.archive.org/web/20080714222233/http://www.worldmag.com/articles/14184}}</ref><ref name = "Buffet gift means millions for abortion">{{cite web | url = http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=50815
| title = Buffet gift means millions for abortion| publisher = Worldnet Daily | year = 2006 | accessdate = 2006-06-28}}</ref>
=== मान्यता ===
''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' पत्रिका ने गेट्स का उल्लेख उन सौ लोगों में, जिन्होंने 20वीं सदी को सबसे अधिक प्रभावित किए, तथा साथ ही साथ उन सौ लोगों में जो 2004, 2005 एवं 2006 में सबसे अधिक प्रभावशाली व्याक्ति रहे, में किया।''टाइम'' सामूहिकरूप से भी गेट्स, उनकी पत्नी[[मेलिंडा गेट्स|मेलिंडा]] ([[:en:Melinda Gates|Melinda]]) और वैकल्पिक रॉक बैंड [[यू२|यु2]] ([[:en:U2|U2]]) के पमुख गायक [[बोनो]] ([[:en:Bono|Bono]]) को 2005 में उनके मानवीय प्रयासों के लिए, [[वर्ष के प्रमुख व्यक्ति|वर्ष के चर्चित व्यक्तिओं]] ([[:en:Person of the Year|Persons of the Year]]) में किया।<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=102}}</ref> वर्ष 2006 में "हीरोज ऑफ़ आवौर टाइम" की सूची में उनका आंकलन आठवे नम्बर पर किया गया।<ref>{{cite news | author= Cowley, Jason | title=Heroes of our time — the top 50 | url=http://www.newstatesman.com/200605220016 | publisher=[[New Statesman]] | date=2006-06-22 | accessdate=2008-02-17}}</ref> गेट्स का आंकलन 1999 में ''[[सन्डे टाईम्स (यूके)|सन्डे टाईम्स]] ([[:en:The Sunday Times (UK)|Sunday Times]])'' पावर लिस्ट में हुआ, ''चीफ़ एक्ज़ीक्यूटिव ऑफि़सर्स'' ने 1994 में सीइओ ऑफ़ द इयर कहा, ''टाइम'' ने 1998 में "टॉप 50 साइबर एलिट" में एक नम्बर का दर्जा दिया,1999 में ''[[अपसाइड (पत्रिका)|Upside]] ([[:en:Upside (magazine)|Upside]])''100 अभिजात लोगों में दो नम्बर का दर्जा दिया तथा वर्ष 2001 में ''[[द गार्डियन]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]])'' में "मीडिया के 100 प्रभावशाली लोगों में एक" में उनका नाम शामिल किया गया।<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/457951.stm|title=Gates 'second only to Blair' |publisher=[[BBC News]]|date=1999-09-26}}</ref>
गेट्स ने वर्ष 2000 में [[नीदरलैंड|द नेदरलैंडस]] के [[येनरोड बिज़नेस यूनिवर्सिटीट|निएनरोड बिज़नेस युनिवारसीटेईट]] ([[:en:Nyenrode Business Universiteit|Nyenrode Business Universiteit]]),[[ब्रूकलीन]] ([[:en:Breukelen|Breukelen]]) से, 2002 में<ref>{{cite press release | language=[[Dutch language|Dutch]]| title=''Eredoctoraat Universiteit Nyenrode voor Wim Kok'' | url=http://www.nyenrode.nl/news/news_full.cfm?publication_id=599 | publisher=[[Nyenrode Business Universiteit]] | date=2003-08-13 | accessdate=2008-02-18}}</ref>[[रायल इंस्टीट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी|द रायल इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] ([[:en:Royal Institute of Technology|Royal Institute of Technology]]), [[स्टॉकहोम|स्टाकलहोम]], [[स्वीडन]] से, 2005 में[[वासेदा विश्वविद्यालय|वसेदा यूनिवर्सिटी]] ([[:en:Waseda University|Waseda University]]), [[टोक्यो|टोकियो]], [[जापान]] से, जून 2007 में[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय|हारवर्ड यूनिवर्सिटी]] ([[:en:Harvard University|Harvard University]]) से,<ref>{{cite news | author=Hughes, Gina | title=Bill Gates Gets Degree After 30 Years | url=http://tech.yahoo.com/blog/hughes/13653 | publisher=[[Yahoo!]] | date=2007-06-08 | accessdate=2008-02-18 | archive-date=2007-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071227044031/http://tech.yahoo.com/blog/hughes/13653 }}</ref> और 2008 में[[कारोलिंसका इंस्टीटिऊटेट|कारोलिंसका इंस्टीटुटेट]] ([[:en:Karolinska Institutet|Karolinska Institutet]]), स्टाकलहोम से [[सम्मानसूचक उपाधि / मानद उपाधि|ओनोररी डाकटोरेट्स]] ([[:en:honorary degree|honorary doctorates]]) प्राप्त किये.<ref>{{cite web | author=Svärd, Madeleine | title=Bill Gates honored with a doctor's cap | url=http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=130&a=47838&l=en&newsdep=130 | publisher=[[Karolinska Institutet]] | date=2008-01-24 | accessdate=2008-02-18 | archive-date=2008-02-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080219175039/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=130&a=47838&l=en&newsdep=130 }}</ref> [[कीटविज्ञान|कीट विज्ञानीओ]] द्वारा बिल गेट्स फ्लावर फ्लाई, ''[[बिल गेट्स' फ्लावार फ्लाई|एरिस्तालिस गटेसी]] ([[:en:Bill Gates' flower fly|Eristalis gatesi]])''नामों से भूषित<ref>{{cite web | author=Thompson, F. Christian | title=Bill Gates' Flower Fly ''Eristalis gatesi'' Thompson | url=http://www.sel.barc.usda.gov/Diptera/syrphid/gates.htm | publisher=The Diptera Site | date=1999-08-19 | accessdate=2008-02-18 | archive-date=2008-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080212030504/http://www.sel.barc.usda.gov/Diptera/syrphid/gates.htm }}</ref> करने के अलावे, सन् 2005<ref>{{cite news | title=Knighthood for Microsoft's Gates | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3428673.stm | publisher=[[BBC News]] | date=2005-03-02 | accessdate=2008-02-18}}</ref> में [[एलिज़बेथ २|रानी एलिजाबेथ II]] द्वारा गेट्स को [[ब्रिटिश सम्मान प्रथा#मानद सम्मान पुरस्कार|नाईट कमांडर ऑफ़ दा आर्डर ऑफ़ ब्रिटिश एम्पायर]] ([[:en:British honours system#Honorary Awards|honorary Knight Commander of the Order of the British Empire]])(केबीइ) के मानक अहोदे से भी भूषित किया गया
वर्ष 2006 में, उन्हें और उनकी पत्नी को पूरी दुनिया में स्वास्थ्य और शिक्षा के क्षेत्र में उनके द्वारा किए गए परोपकारी कार्य, विशेषकर मेक्सिको में तथा विशेष रूप से "''अन पाईस दा लेक्टोरेस"''.<ref>{{cite web|url=http://diariooficial.segob.gob.mx/nota_detalle.php?codigo=4936346|accessdate=2008-03-30|publisher=[[Diario Oficial de la Federación]]|title=Proclamation of the Award}}</ref> कार्यक्रम के लिए [[आर्डर ऑफ़ दा एजटेक ईगल|Order of the Aztec Eagle]] ([[:en:Order of the Aztec Eagle|Order of the Aztec Eagle]]) के पदक से सम्मानित किया गया।
=== निवेश ===
[[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य में स्थापित]] [[कास्केड इन्वेस्टमेंट्स एल एल सी|कास्केड इन्वेस्टमेंट्स एलएलसी]] ([[:en:Cascade Investments LLC|Cascade Investments LLC]]), एक निजी निवेश एवं [[होल्डिंग कंपनी]] ([[:en:holding company|holding company]]) का नियंत्रण बिल गेट्स करते हैं, जिसका मुख्यालय [[क्रिकलैंड, डब्लू ए|किर्कलैंड, WA]] ([[:en:Kirkland, WA|Kirkland, WA]]) शहर में है।
== लेखक ==
गेट्स दो पुस्तकों के लेखक रहें:
* ''[[द रोड एहेड|आगे की योजना]] ([[:en:The Road Ahead|The Road Ahead]])''(1975)
* ''[[बिजनेस @ द स्पीड ऑफ़ थॉट]] ([[:en:Business @ the Speed of Thought|Business @ the Speed of Thought]])''(1999)
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|3}}
* {{citation|title=How to be a Billionaire: Proven Strategies from the Titans of Wealth|first=Martin|last=Fridson|year=2001|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=0471416177}}
* {{citation|title=The Road Ahead|last=Gates|first=Bill |year=1996 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=0140260404 }}
* {{citation|title=Bill Gates (Biography (a & E))|first=Jeanne M.|last=Lesinski|year=2006|publisher=[[A&E Television Networks]]|isbn=0822570270}}
* {{citation|title =Gates: How Microsoft's Mogul Reinvented an Industry and Made Himself The Richest Man in America|isbn = 0671880748|year =1994|publisher =[[Touchstone Pictures]]|last=Manes|first=Stephen}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [http://www.raviwar.com/news/360_bill-gates-truth-behind-ngo-raghu-thakur.shtml बिल गेट्स की कैसी सेवा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724234833/http://raviwar.com/news/360_bill-gates-truth-behind-ngo-raghu-thakur.shtml |date=2010-07-24 }} (रविवार)
* [https://web.archive.org/web/20081122144911/http://www.bhaskar.com/2008/08/15/0808151639_bill_gates.html गरीबी हटाते हुए मुनाफा कमाएं] (दैनिक भास्कर)
* [http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/bio.mspx बिल गेट्स की जीवनी माइक्रोसॉफ्ट.कम में]
* [http://www.forbes.com/static/bill2005/LIRBH69.html फोर्ब्स : विश्व के प्रमुख धनीलोग]
* [http://www.gatesfoundation.org/ बिल और मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]
* [http://www.achhikhabar.com/2011/09/27/bill-gates-quotes-in-hindi/ बिल गेट्स के अनमोल वचन]
[[श्रेणी:वैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:माइक्रोसॉफ्ट]]
[[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:नास्तिक]]
7vi0c5neluvjd36osktruqyo0409pi6
मुम्बई
0
2343
23164
23132
2026-09-25T00:20:57Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23164
wikitext
text/x-wiki
{{merge|मुंबई}}
{{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन
| name = मुम्बई
| settlement_type = [[शहर]]
| image_skyline = MumbaiMontage.png
| image_seal =Emblem_of_Mumbai.png
| pushpin_map = India
| latd = 18.98
| latNS = N
| longd = 72.83
| longEW = E
| pushpin_label_position = left
| coordinates_display = inline,title
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = [[भारत]]
| subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]]
| subdivision_name1 = [[महाराष्ट्र]]
| subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]]
| subdivision_name2 = [[मुम्बई शहर]]<br>[[मुम्बई उपनगर]]
| population_as_of = 2011
| population_total = 12442373
| population_metro = 18414288
| population_footnotes = <ref name="pop">http://www.census2011.co.in/city.php</ref>
| timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आइएसटी]]
| utc_offset1 = +5:30
| website = {{URL|www.mcgm.gov.in}}
| footnotes =
}}
[[भारत]] केरो पश्चिमी तट प स्थित '''मुम्बई''' (पूर्व नाम बम्बई), [[भारतीय]] राज्य [[महाराष्ट्र]] केरो राजधानी छेकै। जेकरऽ अनुमानित जनसंख्या ३ करोड़ २९ लाख छै आरू जे देश केरऽ पहलऽ सर्वाधिक आबादी वाला नगरी छेकै।<ref name=WG>[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan विश्व गैज़ेटियर अनुमान 2008-01-01]</ref> एकरऽ गठन लावा निर्मित सात छोटऽ-छोटऽ द्वीपऽ द्वारा होलऽ छै आरू ई पुल द्वारा प्रमुख भू-खंड सथ॑ जुड़लऽ छै। मुम्बई बन्दरगाह भारतवर्ष केरऽ सर्वश्रेष्ठ सामुद्रिक बन्दरगाह छेकै। मुम्बई केरऽ तट कटलऽ-फटलऽ छै ई कारण सें एकरऽ पोताश्रय प्राकृतिक आरू सुरक्षित छै। [[यूरोप]], [[अमेरिका]], [[अफ़्रीका]] आदि पश्चिमी देशऽ सें जलमार्ग या वायुमार्ग सें आबै वाला जहाज यात्री व पर्यटक सर्वप्रथम मुम्बई ही आबै छै, ई लेली मुम्बई क॑ भारत केरऽ प्रवेशद्वार ही कहलऽ जाय छै।
मुम्बई भारत का सर्ववृहत्तम वाणिज्यिक केन्द्र है। जिसकी भारत के [[सकल घरेलू उत्पाद]] में 5% की भागीदारी है।<ref>{{Cite web
|url=http://mmrdamumbai.org/projects_muip.htm
|title=मुंबई अर्बन इंफ्रास्ट्रक्चर परियोजना
|publisher=मुंबई महानगरीय क्षेत्र विकास प्राधिकरण]]
|accessed=2008-07-18
|access-date=2017-11-08
|archive-date=2010-07-23
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723020643/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm
}}</ref> यह सम्पूर्ण भारत के औद्योगिक उत्पाद का 25%, नौवहन व्यापार का 40%, एवं भारतीय अर्थ व्यवस्था के पूंजी लेनदेन का 70% भागीदार है।<ref>{{Cite web
|url=http://img214.imageshack.us/img214/2299/dscn7619ql4.jpg
|title=नवी मुंबई अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र
|publisher=महाराष्ट्र नगर एवं औद्योगिक विकास निगम लिमिटेड
|format=[[JPEG|JPG]]
|accessdate=2008-07-18
|archiveurl=https://archive.ph/20120709020456/http://img214.imageshack.us/img214/2299/dscn7619ql4.jpg
|archivedate=2012-07-09
}}</ref> मुंबई विश्व के सर्वोच्च दस वाणिज्यिक केन्द्रों में से एक है।<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/jun/18mumbai.htm |title=Mumbai among world's top 10 financial flow hubs |date=2007-06-18 |publisher=रीडिफ News}}</ref> भारत के अधिकांश बैंक एवं सौदागरी कार्यालयों के प्रमुख कार्यालय एवं कई महत्वपूर्ण आर्थिक संस्थान जैसे [[भारतीय रिज़र्व बैंक]], [[बम्बई स्टॉक एक्स्चेंज]], [[नेशनल स्टऑक एक्स्चेंज]] एवं अनेक [[भारतीय कंपनियों की सूची|भारतीय कम्पनियों]] के निगमित मुख्यालय तथा बहुराष्ट्रीय कंपनियां मुम्बई में अवस्थित हैं। इसलिए इसे भारत की आर्थिक राजधानी भी कहते हैं। नगर में भारत का [[हिन्दी]] [[भारतीय सिनेमा|चलचित्र एवं दूरदर्शन उद्योग]] भी है, जो [[बॉलीवुड]] नाम से प्रसिद्ध है। मुंबई की व्यवसायिक अपॊर्ट्युनिटी, व उच्च जीवन स्तर पूरे भारतवर्ष भर के लोगों को आकर्षित करती है, जिसके कारण यह नगर विभिन्न समाजों व संस्कृतियों का मिश्रण बन गया है। मुंबई पत्तन भारत के लगभग आधे समुद्री माल की आवाजाही करता है।<ref name="Manorama2006">{{ cite book | title = मनोरमा ईयरबुक 2006 | year = 2006 | publisher = मलयाला मनोरमा| location = कोट्टायम, भारत| isbn = 8189004077 }}</ref>
== उद्गम ==
"मुंबई" नाम दो शब्दों से मिलकर बना है, ''मुंबा'' या ''महा-अंबा'' {{Ndash}} [[हिन्दू देवी]] [[दुर्गा]] का रूप, जिनका नाम [[मुंबा देवी]] है {{Ndash}} और ''आई'', "मां" को [[मराठी]] में कहते हैं।<ref>{{Cite book |last=Sheppard |first=Samuel T |title=Bombay Place-Names and Street-Names:An excursion into the by-ways of the history of Bombay City |url=https://archive.org/details/cu31924024157954 |year=1917 |publisher=The Times Press |location=Bombay, भारत |pages=pp 104–105 |id={{ASIN|B0006FF5YU}} }}</ref> पूर्व नाम बाँम्बे या बम्बई का उद्गम [[सोलहवीं शताब्दी]] से आया है, जब [[पुर्तगाली]] लोग यहां पहले-पहल आये, व इसे कई नामों से पुकारा, जिसने अन्ततः बॉम्बे का रूप लिखित में लिया। यह नाम अभी भी पुर्तगाली प्रयोग में है। [[सत्रहवीं शताब्दी]] में, ब्रिटिश लोगों ने यहां अधिकार करने के बाद, इसके पूर्व नाम का आंग्लीकरण किया, जो बॉम्बे बना। किन्तु मराठी लोग इसे मुंबई या मंबई व हिन्दी व भाषी लोग इसे बम्बई ही बुलाते रहे।<ref>{{Cite book |editor=Sujata Patel & Jim Masselos |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |url=https://archive.org/details/bombaymumbaicity0000unse_v9j7 |chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi, भारत |pages=pg 4 |isbn=0195677110}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: MUMBAI Lost and Found |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba0000meht |year=2004 |publisher=Penguin |location=Delhi, भारत |pages=pg 130 |isbn=0144001594 }}</ref> इसका नाम आधिकारिक रूप से सन [[1995]] में मुंबई बना।
बॉम्बे नाम मूलतः पुर्तगाली नाम से निकला है, जिसका अर्थ है "अच्छी खाड़ी" (गुड बे)<ref>{{Cite web |url=http://www.economist.com/cities/findStory.cfm?city_id=MBI&folder=Facts-History |title=Cities Guide: Mumbai |publisher=Economist.com}}</ref> यह इस तथ्य पर आधारित है, कि बॉम का पुर्तगाली में अर्थ है अच्छा, व अंग्रेज़ी शब्द बे का निकटवर्ती पुर्तगाली शब्द है बैआ। सामान्य पुर्तगाली में गुड बे (अच्छी खाड़ी) का रूप है: बोआ बहिया, जो कि गलत शब्द बोम बहिया का शुद्ध रूप है। हां [[सोलहवीं शताब्दी]] की पुर्तगाली भाषा में छोटी खाड़ी के लिये बैम शब्द है।
अन्य सूत्रों का पुर्तगाली शब्द बॉम्बैम के लिये, भिन्न मूल है। ''José Pedro Machado's '''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa''''' ("एटायमोलॉजी एवं ओनोमैस्टिक्स का पुर्तगाली शब्दकोष") बताता है, कि इस स्थान का १५१६ से प्रथम पुर्तगाली सन्दर्भ क्या है, ''बेनमजम्बु'' या ''तेन-माइयाम्बु'',<ref>{{Cite book |last=Barbosa |first=Duarte |title=Livro Em Que Dá Relação Do Que Viu E Ouviu No Oriente |year=1516 |language=Portuguese |others=apud Machado, J.P., ''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa''}}</ref> माइआम्बु या "MAIAMBU"' मुंबा देवी से निकला हुआ लगता है। ये वही मुंबा देवी हैं, जिनके नाम पर मुंबई नाम मराठी लोग लेते हैं। इसी शताब्दी में मोम्बाइयेन की वर्तनी बदली (१५२५)<ref>Documents from the "Tombo do Estado da Índia" (currently the Historical Archives of Goa or Goa Purabhilekha)</ref> और वह मोंबैएम बना (१५६३)<ref>{{Cite book |last=Orta |first=Garcia da |title=Colóquios Dos Simples E Drogas Da Índia |origyear=1565 |date=1891<!--to 1895--> |language=Portuguese |others=apud Machado, J.P., ''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa''}}</ref> और अन्ततः सोलहवीं शताब्दी में बोम्बैएम उभरा, जैसा गैस्पर कोर्रेइया ने ''लेंडास द इंडिया '' ("लीजेंड्स ऑफ इंडिया") में लिखा है।<ref>{{Cite book |last=Correia |first=Gaspar |title=Lendas da Índia |others="originally from the 16th century" |year=1858<!--and 1866-->}}</ref> <!--- J.P. Machado seems to reject the "Bom Bahia" hypothesis, asserting that Portuguese records mentioning the presence of a bay at the place led the English to assume that the noun (''bahia'', "bay") was an integral part of the Portuguese toponym, hence the English version Bombay, adapted from Portuguese. ---><ref>{{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |others=entry "Bombaim", Volume I |pages=pp. 265-266 }}</ref>
== इतिहास ==
[[फाईल:Hajiali.jpg|thumb| [[हाजी अली दरगाह]] जो सन [[1431]] में बनी थी, जब मुंबई इस्लामी शासन के अधीन था।<ref>{{Cite news
|url=http://www.mumbaimirror.com/net/mmpaper.aspx?page=article§id=15&contentid=2008080720080807031759454b559597f
|title=हाजी अली सेट टू गो, एण्ड राइज़ अगेन
|accessdate=2008-08-17
|publisher=मुम्बई मिरर
|date=2008-08-07
|archive-date=2007-10-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071024183614/http://mumbaimirror.com/net/mmpaper.aspx?Page=article
}}</ref>]][[मुम्बई#cite note-15|<span class="mw-reflink-text">[15]</span>]][[मुम्बई#cite note-15|<span class="mw-reflink-text">[15]</span>]]
{{Main|मुंबई का इतिहास }}
[[कांदिवली]] के निकट उत्तरी मुंबई में मिले प्राचीन अवशेष संकेत करते हैं, कि यह द्वीप समूह [[पाषाण युग]] से बसा हुआ है। मानव आबादी के लिखित प्रमाण [[२५० ई.पू]] तक मिलते हैँ, जब इसे हैप्टानेसिया कहा जाता था। तीसरी शताब्दी इ.पू. में ये द्वीपसमूह [[मौर्य साम्राज्य]] का भाग बने, जब [[बौद्ध]] [[सम्राट]] [[अशोक]] महान का शासन था। कुछ शुरुआती शताब्दियों में मुंबई का नियंत्रण [[सातवाहन राजवंश|सातवाहन साम्राज्य]] व इंडो-साइथियन वैस्टर्न सैट्रैप के बीच विवादित है। बाद में हिन्दू [[सिल्हारा वंश]] के राजाओं ने यहां [[१३४३]] तक राज्य किया, जब तक कि [[गुजरात]] के राजा ने उनपर अधिकार नहीं कर लिया। कुछ पुरातन नमूने, जैसे [[ऐलीफैंटा गुफाएं]] व [[बाणगंगा सरोवर|बालकेश्वर मंदिर]] में इस काल के मिलते हैं।
[[१५३४]] में, [[पुर्तगाल|पुर्तगालियों]] ने [[गुजरात]] के [[बहादुर शाह, गुजरात|बहादुर शाह]] से यह द्वीप समूह हथिया लिया। जो कि बाद में [[चार्ल्स द्वितीय, इंग्लैंड]] को दहेज स्वरूप दे दिये गये।<ref>{{Cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019061813652 |title=UK Government Foreign and Commonwealth Office |accessdate=2008-01-06 |date=2007-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030731063951/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019061813652 |archivedate=2003-07-31 }}</ref> चार्ल्स का विवाह कैथरीन डे बर्गैन्ज़ा से हुआ था। यह द्वीपसमूह [[१६६८]] में, ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] को मात्र दस [[पाउण्ड स्टर्लिंग|पाउण्ड]] प्रति वर्ष की दर पर पट्टे पर दे दिये गये। कंपनी को द्वीप के पूर्वी छोर पर गहरा हार्बर मिला, जो कि उपमहाद्वीप में प्रथम पत्तन स्थापन करने के लिये अत्योत्तम था। यहां की जनसंख्या [[१६६१]] की मात्र दस हजार थी, जो [[१६७५]] में बढ़कर साठ हजार हो गयी। [[१६८७]] में ईस्ट इंडिया कम्पनी ने अपने मुख्यालय [[सूरत]] से स्थानांतरित कर यहां [[मुंबई]] में स्थापित किये। और अंततः नगर [[बंबई प्रेसीडेंसी]] का मुख्यालय बन गया।
[[चित्|thumb|[[गेटवे ऑफ इंडिया]] को [[२ दिसम्बर]],[[१९११]] को भारत में सम्राट [[जॉर्ज पंचम]] व महारानी मैरी के आगमन पर स्वागत हेतु बनाया गया, जो कि [[४ दिसम्बर]], [[१९२४]] को पूरा हुआ।]]
सन [[१८१७]] के बाद, नगर को वृहत पैमाने पर सिविल कार्यों द्वारा पुनर्ओद्धार किया गया। इसमें सभी द्वीपों को एक जुड़े हुए द्वीप में जोडने की परियोजना मुख्य थी। इस परियोजना को हॉर्नबाय वेल्लार्ड कहा गया, जो [[१८४५]] में पूर्ण हुआ, तथा पूरा ४३८bsp;[[वर्ग किलोमीटर|कि॰मी॰²]] निकला। सन [[१८५३]] में, भारत की प्रथम यात्री रेलवे लाइन स्थापित हुई, जिसने मुंबई को [[ठाणे]] से जोड़ा। [[अमरीकी नागर युद्ध]] के दौरान, यह नगर विश्व का प्रमुख सूती व्यवसाय बाजार बना, जिससे इसकी अर्थ व्यवस्था मजबूत हुई, साथ ही नगर का स्तर कई गुणा उठा।
[[१८६९]] में [[स्वेज नहर]] के खुलने के बाद से, यह [[अरब सागर]] का सबसे बड़ा पत्तन बन गया।<ref>{{Cite book |last=डोस्सल|first=मरियम|title=इम्पेरियल डिज़ाइन्स एण्ड इण्डियन रियलिटीज़ -द प्लानिंग ऑफ बॉम्बे सिटी 1845–1875 |location=दिल्ली|publisher=ऑक्स्फोर्ड युनिवर्सिटी प्रेस |year=1991}}</ref> अगले तीस वर्षों में, नगर एक प्रधान नागरिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ। यह विकास संरचना के विकास एवं विभिन्न संस्थानों के निर्माण से परिपूर्ण था। [[१९०६]] तक नगर की जनसंख्या दस लाख बिलियन के लगभग हो गयी थी। अब यह भारत की तत्कालीन राजधानी [[कलकत्ता]] के बाद भारत में, दूसरे स्थान सबसे बड़ा शहर था। [[बंबई प्रेसीडेंसी]] की राजधानी के रूप में, यह [[भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] का आधार बना रहा। मुंबई में इस संग्राम की प्रमुख घटना [[१९४२]] में [[महात्मा गाँधी]] द्वारा छेड़ा गया [[भारत छोड़ो आंदोलन]] था। [[१९४७]] में [[भारतीय स्वतंत्रता]] के उपरांत, यह [[बॉम्बे राज्य]] की राजधानी बना। [[१९५०]] में उत्तरी ओर स्थित सैल्सेट द्वीप के भागों को मिलाते हुए, यह नगर अपनी वर्तमान सीमाओं तक पहुंचा।
[[१९५५]] के बाद, जब [[बॉम्बे राज्य]] को पुनर्व्यवस्थित किया गया और भाषा के आधार पर इसे [[महाराष्ट्र]] और [[गुजरात]] राज्यों में बांटा गया, एक मांग उठी, कि नगर को एक स्वायत्त नगर-राज्य का दर्जा दिया जाये। हालांकि [[संयुक्त महाराष्ट्र समिति]] के आंदोलन में इसका भरपूर विरोध हुआ, व मुंबई को [[महाराष्ट्र]] की राजधानी बनाने पर जोर दिया गया। इन विरोधों के चलते, १०५ लोग पुलिस गोलीबारी में मारे भी गये और अन्ततः [[१ मई]], [[१९६०]] को [[महाराष्ट्र]] राज्य स्थापित हुआ, जिसकी राजधानी [[मुंबई]] को बनाया गया।
[[फाईल:Image-Mumbai fountain.jpg|thumb|[[फ्लोरा फाउंटेन]] का पुनर्नामकरण [[हुतात्मा चौक]] किया गया, जो कि [[संयुक्त महाराष्ट्र समिति|संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन]] के शहीदों का स्मारक बना]]
[[१९७०]] के दशक के अंत तक, यहां के निर्माण में एक सहसावृद्धि हुई, जिसने यहां आवक प्रवासियों की संख्या को एक बड़े अंक तक पहुंचाया। इससे मुंबई ने [[कोलकाता|कलकत्ता]] को जनसंख्या में पछाड़ दिया, व प्रथम स्थान लिया। इस अंतःप्रवाह ने स्थानीय मराठी लोगों के अंदर एक चिंता जगा दी, जो कि अपनी संस्कृति, व्यवसाय, भाषा के खोने से आशंकित थे।<ref>[http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=129954 Raj Thackeray has a point]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[बाला साहेब ठाकरे]] द्वारा [[शिव सेना]] पार्टी बनायी गयी, जो मराठियों के हित की रक्षा करने हेतु बनी थी।<ref>{{Cite web |url=http://in.rediff.com/election/2004/apr/23espec3.htm |title=Know your party |accessdate=2007-12-05 |author=Ashraf, Syed Firdaus |date=2004-04-23 |work=Elections 2004 रीडिफ Special |publisher=रीडिफ News}}</ref> नगर का धर्म-निरपेक्ष सूत्र १९९२-९३ के [[बंबई दंगे|दंगों]] के कारण छिन्न-भिन्न हो गया, जिसमें बड़े पैमाने पर जान व माल का नुकसान हुआ। इसके कुछ ही महीनों बाद [[१२ मार्च]],[[१९९३]] को [[१९९३ के बंबई बम विस्फोट|शृंखलाबद्ध बम विस्फोटों]] ने नगर को दहला दिया। इनमें पुरे मुंबई में सैंकडों लोग मारे गये। [[१९९५]] में नगर का पुनर्नामकरण मुंबई के रूप में हुआ। यह शिवसेना सरकार की ब्रिटिश कालीन नामों के ऐतिहासिक व स्थानीय आधार पर पुनर्नामकरण नीति के तहत हुआ। यहां हाल के वर्षों में भी इस्लामी उग्रवादियों द्वारा आतंकवादी हमले हुए। [[२००६]] में यहां [[मुंबई ट्रेन विस्फोट २००६|ट्रेन विस्फोट]] हुए, जिनमें दो सौ से अधिक लोग मारे गये, जब कई बम [[मुंबई उपनगरीय रेल|मुंबई की लोकल ट्रेनों]] में फटे।<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=2006-09-30 |publisher=BBC |accessdate=2008-08-13}}</ref>
== भूगोल ==
मुंबई शहर भारत के [[पश्चिमी घाट|पश्चिमी तट]] पर [[कोंकण]] तटीय क्षेत्र में [[उल्हास नदी]] के मुहाने पर स्थित है। इसमें सैलसेट द्वीप का आंशिक भाग है और शेष भाग [[ठाणे]] जिले में आते हैं। अधिकांश नगर समुद्रतल से जरा ही ऊंचा है, जिसकी औसत ऊंचाई {{Convert|10|m|ft|0|abbr=on}} से {{Convert|15|m|ft|0|abbr=on}} के बीच है। उत्तरी मुंबई का क्षेत्र पहाड़ी है, जिसका सर्वोच्च स्थान {{Convert|450|m|ft|0|abbr=on}} पर है।<ref>{{Cite web |url=http://www.bhramanti.com/kanheri.html |title=Kanheri, Lungs of Mumbai |accessdate=2007-12-05 |author=Krishnadas Warrior |archive-date=2009-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615084707/http://www.bhramanti.com/kanheri.html }}</ref> नगर का कुल क्षेत्रफल ६०३ [[वर्ग किलोमीटर|कि.मी²]] (२३३ [[वर्ग मील|sq mi]]) है।
[[संजय गाँधी राष्ट्रीय उद्यान]] नगर के समीप ही स्थित है। यह कुल शहरी क्षेत्र के लगभग छठवें भाग में बना हुआ है। इस उद्यान में तेंदुए इत्यादि पशु अभी भी मिल जाते हैं,<ref>[http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=45505 A cat rouses Thane colony]</ref><ref>[http://ngcblog.nationalgeographic.com/explorer/?p=1 Killer Cats by Bijal Trivedi - National Geographic Channel]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जबकि जातियों का विलुप्तीकरण तथा नगर में आवास की समस्या सर उठाये खड़ी है।
[[भाटसा बांध]] के अलावा, ६ मुख्य झीलें नगर की जलापूर्ति करतीं हैं: [[विहार झील]], [[वैतर्णा बांध|वैतर्णा]], अपर वैतर्णा, [[तुलसी झील|तुलसी]], तंस व [[पोवई झील|पोवई]]। तुलसी एवं विहार झील [[बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान]] में शहर की नगरपालिका सीमा के भीतर स्थित हैं। पोवई झील से केवल औद्योगिक जलापुर्ति की जाती है। तीन छोटी नदियां दहिसर, पोइसर एवं ओहिवाड़ा (या ओशीवाड़ा) उद्यान के भीतर से निकलतीं हैं, जबकि मीठी नदी, तुलसी झील से निकलती है और विहार व पोवई झीलों का बढ़ा हुआ जल ले लेती है। नगर की तटरेखा बहुत अधिक निवेशिकाओं (संकरी खाड़ियों) से भरी है। सैलसेट द्वीप की पूर्वी ओर दलदली इलाका है, जो जैवभिन्नताओं से परिपूर्ण है। पश्चिमी छोर अधिकतर रेतीला या पथरीला है।
मुंबई की अरब सागर से समीपता के खारण शहरी क्षेत्र में मुख्यतः रेतीली बालू ही मिलती है। उपनगरीय क्षेत्रों में, मिट्टी अधिकतर अल्युवियल एवं ढेलेदार है। इस क्षेत्र के नीचे के पत्थर काले दक्खिन बेसाल्ट व उनके क्षारीय व अम्लीय परिवर्तन हैं। ये अंतिम क्रेटेशियस एवं आरंभिक इयोसीन काल के हैं। मुंबई सीज़्मिक एक्टिव (भूकम्प सक्रिय) ज़ोन है।<ref>{{Cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Tata Institute of Fundamental Research |accessdate=2007-12-06}}</ref> जिसके कारण इस क्षेत्र में तीन सक्रिय फॉल्ट लाइनें हैं। इस क्षेत्र को तृतीय श्रेणी में वर्गीकृत किया गया है, जिसका अर्थ है, कि रिक्टर पैमाने पर 6.5 तीव्रता के भूकम्प आ सकते हैं।
== जलवायु ==
[[फाईल:India mumbai temperature precipitation averages chart.svg|thumb|मुंबई में औसत तापमान एवं वर्षण (प्रैसिपिटेशन) की सारणी]]
{{Main|मुंबई की जलवायु }}
[[उष्णकटिबंधीय क्षेत्र]] में [[अरब सागर]] के निकट स्थित मुंबई की जलवायु में दो मुख्य ऋतुएं हैं: शुष्क एवं आर्द्र ऋतु। आर्द्र ऋतु [[मार्च]] एवं [[अक्टूबर]] के बीच आती है। इसका मुख्य लक्षण है उच्च आर्द्रता व तापमन लगभग {{Convert|30|°C|°F|0}} से भी अधिक। [[जून]] से [[सितंबर]] के बीच [[मानसून]] वर्षाएं नगर भिगोतीं हैं, जिससे मुंबई का वार्षिक वर्षा स्तर {{Convert|2200|mm|in|1}} तक पहुंचता है। अधिकतम अंकित वार्षिक वर्षा [[१९५४]] में {{Convert|3452|mm|in|1}} थी।<ref>{{Cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation (Government of Maharashtra) |access-date=2017-11-08 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php }}</ref> मुंबई में दर्ज एक दिन में [[2005 मुंबई बाढ़|सर्वोच्च वर्षा]] {{Convert|944|mm|in|2}} [[२६ जुलाई]],[[२००५]] को हुयी थी।<ref>{{Cite news |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |publisher=डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस |location=Mumbai |date=2006-07-03}}</ref> [[नवंबर]] से [[फरवरी]] तक शुष्क मौसम रहता है, जिसमें मध्यम आर्द्रता स्तर बना रहता है, व हल्का गर्म से हल्का ठंडा मौसम रहता है। [[जनवरी]] से [[फरवरी]] तक हल्की ठंड पड़ती है, जो यहां आने वाली ठंडी उत्तरी हवाओं के कारण होती है।
मुंबई का वार्षिक तापमान उच्चतम {{Convert|38|°C|°F|0}} से न्यूनतम {{Convert|11|°C|°F|0}}तक रहता है। अब तक का रिकॉर्ड सर्वोच्च तापमान {{Convert|43.3|°C|°F|1}} तथा [[२२ जनवरी]],[[१९६२]] को नयूनतम {{Convert|7.4|°C|°F|1}} रहा।<ref>{{Cite web |url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=अत्यंत तापमान |last=हर्रेरा |first=मैक्सीमिलियैनो |accessdate=2007-12-06}}</ref>। हालांकि {{Convert|7.4|°C|°F|1}} यहां के मौसम विभाग के दो में से एक स्टेशन द्वारा अंकित न्यूनतम तापमान [[कन्हेरी गुफाएं]] के निकट नगर की सीमाओं के भीतर स्थित स्टेशन द्वारा न्यूनतम तापमान [[८ फरवरी]],[[२००८]] को {{Convert|6.5|°C|°F|1}} अंकित किया गया।<ref>{{Cite news |title=सिटि कंटिन्यूज़ टू होवर इन 8-9 डिग्री C रेंज |publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |location=मुंबई |date=2008-02-10 }}</ref>
== अर्थ-व्यवस्था ==
{{Main|मुंबई की अर्थ व्यवस्था }}
[[फाईल:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|[[कफे परेड]] मुंबई का महत्वपूर्ण व्यवसायिक केन्द्र है, जहां विश्व व्यापार केन्द्र स्थित है, व अन्य कई महत्वपूर्ण आर्थिक संस्थान भी हैं।]]
[[फाईल:Bombay Stock Exchange.jpg|thumb| [[बंबई स्टॉक एक्स्चेंज]] [[एशिया]] का पुरातनतम स्टॉक एक्स्चेंज है]]
मुंबई भारत की सबसे बड़ी नगरी है। यह देश की एक महत्वपूर्ण आर्थिक केन्द्र भी है, जो सभी फैक्ट्री रोजगारों का १०%, सभी [[आयकर]] संग्रह का ४०%, सभी सीमा शुल्क का ६०%, केन्द्रीय राजस्व का २०% व भारत के विदेश व्यापार एवं {{INRConvert|40|b|-1}} निगमित करों से योगदान देती है।<ref>{{Cite book |title=मनोरमा ईयर बुक |publisher=मलयाला मनोरमा |year=2003 |page=pp 678 |isbn=ISBN 81-900461-8-7}}</ref> मुंबई की प्रति-व्यक्ति आय {{INRConvert|48954||-1}} है, जो राष्ट्रीय औसत आय की लगभग तीन गुणा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/Trivia.html |title=महाराष्ट्र — ट्रीविया |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विकास निगम |accessdate=2007-12-07}}</ref> भारत के कई बड़े उद्योग ([[भारतीय स्टेट बैंक]], [[टाटा ग्रुप]], [[गोदरेज]] एवं [[रिलायंस]] सहित) तथा चार [[फॉर्च्यून ग्लोबल 500]] कंपनियां भी मुंबई में स्थित हैं। कई विदेशी बैंक तथा संस्थानों की भी शाखाएं यहां के विश्व व्यापार केंद्र क्षेत्र में स्थित हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.wtcmumbai.org/ |title= Welcome To World Trade Centre, Mumbai |accessdate= 2008-02-14 |publisher=WTC Mumbai}}</ref> सन [[१९८०]] तक, मुंबई अपने कपड़ा उद्योग व पत्तन के कारण संपन्नता अर्जित करता था, किन्तु स्थानीय अर्थ-व्यवस्था तब से अब तक कई गुणा सुधर गई है, जिसमें अब अभियांत्रिकी, रत्न व्यवसाय, हैल्थ-केयर एवं सूचना प्रौद्योगिकी भी सम्मिलित हैं। मुंबई में ही [[भाभा आण्विक अनुसंधान केंद्र]] भी स्थित है। यहीं भारत के अधिकांश विशिष्ट तकनीकी उद्योग स्थित हैं, जिनके पास आधुनिक औद्योगिक आधार संरचना के साथ ही अपार मात्रा में कुशल मानव संसाधन भी हैं। आर्थिक कंपनियों के उभरते सितारे, ऐयरोस्पेस, ऑप्टिकल इंजीनियरिंग, सभी प्रकार के कम्प्यूटर एवं इलेक्ट्रॉनिक उपकरण, जलपोत उद्योग तथा पुनर्नवीनीकृत ऊर्जा स्रोत तथा शक्ति-उद्योग यहां अपना अलग स्थान रखते हैं।
नगर के कार्यक्षेत्र का एक बड़ा भाग केन्द्र एवं राज्य सरकारी कर्मचारी बनाते हैं। मुंबई में एक बड़ी मात्रा में कुशल तथा अकुशल व अर्ध-कुशल श्रमिकों की शक्ति है, जो प्राथमिकता से अपना जीवन यापन टैक्सी-चालक, फेरीवाले, यांत्रिक व अन्य ब्लू कॉलर कार्यों से करते हैं। पत्तन व जहाजरानी उद्योग भी प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रूप से ढ़ेरों कर्मचारियों को रोजगार देता है। नगर के [[धारावी]] क्षेत्र में, यहां का कूड़ा पुनर्चक्रण उद्योग स्थापित है। इस जिले में अनुमानित १५,००० एक-कमरा फैक्ट्रियां हैं।<ref name="gua">[http://www.guardian.co.uk/environment/2007/mar/04/india.recycling वेस्ट नॉट, वांट नॉट इन द £700m स्लम], ''द गार्जिरन'', [[4 मार्च]],[[2007]]</ref>
मीडिया उद्योग भी यहां का एक बड़ा नियोक्ता है। भारत के प्रधान दूरदर्शन व उपग्रह तंत्रजाल (नेटवर्क), व मुख्य प्रकाशन गृह यहीं से चलते हैं। [[हिन्दी चलचित्र]] उद्योग का केन्द्र भी यहीं स्थित है, जिससे प्रति वर्ष विश्व की सर्वाधिक फिल्में रिलीज़ होती हैं। [[बॉलीवुड]] शब्द बाँम्बे व [[हॉलीवुड]] को मिलाकर निर्मित है। मराठी दूरदर्शन एवं [[मराठी चलचित्र|मराठी फिल्म उद्योग]] भी मुंबई में ही स्थित है।
शेष भारत की तरह, इसकी वाणिज्यिक राजधानी मुंबई ने भी १९९१ के सरकारी उदारीकरण नीति के चलते आर्थिक उछाल (सहसावृद्धि) को देखा है। इसके साथ ही १९९० के मध्य दशक में सूचना प्रौद्योगिकी, निर्यात, सेवाएं व [[बी पी ओ]] उद्योगों में भी उत्थान देखा है। मुंबई का मध्यम-वर्गीय नागरिक जहां इस उछाल से सर्वाधिक प्रभावित हुआ है वहीं वो इसकी प्रतिक्रिया स्वरूप उपभोक्ता उछाल का कर्ता भी है। इन लोगों की ऊपरावर्ती गतिशीलता ने उपभोक्तओं के जीवन स्तर व व्यय क्षमता को भी उछाला है। मुंबई को वित्तीय बहाव के आधार पर मास्टरकार्ड वर्ल्डवाइड के एक सर्वेक्षण में; विश्व के दस सर्वोच्च वाणिज्य केन्द्रों में से एक गिना गया है।<ref name="autogenerated1" />
== नगर प्रशासन ==
{{Main|बृहन्मुंबई नगरमहापालिका }}
मुंबई में दो पृथक क्षेत्र हैं: नगर एवं उपनगर, यही [[महाराष्ट्र]] के दो जिले भी बनाते हैं। शहरी क्षेत्र को प्रायः '''द्वीप नगर''' या आइलैण्ड सिटी कहा जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |title=MMRDA परियोजनाएं |accessdate=2007-12-06 |publisher=मुंबई मेट्रोपोलिटन रीजन डवलेपमेंट अथॉरिटी (MMRDA) |archive-date=2009-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm }}</ref>
नगर का प्रशासन [[बृहन्मुंबई नगर निगम]] (बी एम सी) (पूर्व बंबई नगर निगम) के अधीन है, जिसकी कार्यपालक अधिकार नगर निगम आयुक्त, [[महाराष्ट्र#सरकार|राज्य सरकार]] द्वारा नियुक्त एक [[आई ए एस]] अधिकारी को दिये गए हैं। निगम में 227 पार्षद हैं, जो 24 नगर निगम वार्डों का प्रतिनिधित्व करते हैं, पाँच नामांकित पार्षद व एक महापौर हैं। निगम नागरिक सुविधाओं एवं शहर की अवसंरचना आवश्यकताओं के लिए प्रभारी है। एक सहायक निगम आयुक्त प्रत्येक वार्ड का प्रशासन देखता है। पार्षदों के चुनाव हेतु, लगभग सभी राजनीतिक पार्टियां अपने प्रत्याशि खड़े करतीं हैं। मुंबई महानगरीय क्षेत्र में 7 नगर निगम व 13 नगर परिषद हैं। [[बी एम सी]] के अलावा, यहां [[ठाणे]], [[कल्याण-डोंभीवली]], [[नवी मुंबई]], [[मीरा भयंदर]], भिवंडी-निज़ामपुर एवं उल्हासनगर की नगरमहापालिकाएं व नगरपालिकाएं हैं।<ref name="citymum">{{Cite web |url=http://www.citiesalliance.org/doc/events/2006/ppf-06/mumbai.pdf |title=प्रेज़ेंटेशन ऑफ मुंबई टआंस्फॉर्मेशन प्रोसेस |accessdate=2008-02-16 |publisher=द सिटीज़ एलायंस |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923200433/http://www.citiesalliance.org/doc/events/2006/ppf-06/mumbai.pdf }}</ref>
[[फाईल:Highcourt.jpg|thumb|[[बंबई उच्च न्यायालय]] का अधिकारक्षेत्र [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दमन एवं दीव]] तथा [[दादरा एवं नागर हवेली]] पर है।]]
ग्रेटर मुंबई में महाराष्ट्र के दो जिले बनते हैं, प्रत्येक का एक [[जिलाध्यक्ष]] है। जिलाध्यक्ष जिले की सम्पत्ति लेख, केंद्र सरकार के राजस्व संग्रहण के लिए उत्तरदायी होता है। इसके साथ ही वह शहर में होने वाले चुनावों पर भी नज़र रखता है।
[[मुंबई पुलिस]] का अध्यक्ष [[मुंबई पुलिस|पुलिस आयुक्त]] होता है, जो [[भारतीय पुलिस सेवा|आई पी एस]] अधिकारी होता है। मुंबई पुलिस राज्य गृह मंत्रालय के अधीन आती है। नगर सात पुलिस ज़ोन व सत्रह यातायात पुलिस ज़ोन में बंटा हुआ है, जिनमें से प्रत्येक का एक पुलिस उपायुक्त है। यातायात पुलिस मुंबई पुलिस के अधीन एक स्वायत्त संस्था है।<ref>{{Cite web
|url=http://www.mumbaipolice.org/ |title=मुंबई पुलिस : आपके विश्वास के अभिरक्षक |accessdate=2008-01-27 |publisher=मुंबई पुलिस }}</ref> [[मुंबई अग्निशमन दल]] विभाग का अध्यक्ष एक मुख्य फायर अधिकारी होता है, जिसके अधीन चार उप मुख्य फायर अधिकारी व छः मंडलीय अधिकारी होते हैं।
मुंबई में ही [[बंबई उच्च न्यायालय]] स्थित है, जिसके अधिकार-क्षेत्र में [[महाराष्ट्र]], [[गोआ]] राज्य एवं [[दमन एवं दीव]] तथा [[दादरा एवं नागर हवेली]] के [[केंद्र शासित प्रदेश]] भी आते हैं। मुंबई में दो निम्न न्यायालय भी हैं, स्मॉल कॉज़ेज़ कोर्ट –नागरिक मामलों हेतु, व विशेष टाडा (टेररिस्ट एण्ड डिस्रप्टिव एक्टिविटीज़) न्यायालय –जहां आतंकवादियों व फैलाने वालों व विध्वंसक प्रवृत्ति व गतिविधियों में पहड़े गए लोगों पर मुकदमें चलाए जाते हैं।
शहर में [[लोक सभा]] की छः व महाराष्ट्र [[विधान सभा]] की चौंतीस सीटें हैं। मुंबई की महापौर शुभा रावल हैं, नगर निगम आयुक्त हैं जयराज फाटाक एवं शेर्रिफ हैं इंदु साहनी।
== यातायात ==
[[फाईल:Chhatrapati Shivaji Terminus (Victoria Terminus).jpg|thumb| [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]], [[मध्य रेलवे, भारत|मध्य रेलवे]] का मुख्यालय है, व [[युनेस्को]] [[विश्व धरोहर स्थल]] है]]
मुंबई के अधिकांश निवासी अपने आवास व कार्याक्षेत्र के बीच आवागमन के लिए कोल यातायात पर निर्भर हैं। मुंबई के यातायात में [[मुंबई उपनगरीय रेलवे]], [[बृहन्मुंबई विद्युत आपूर्ति एवं यातायात]] की बसें, टैक्सी ऑटोरिक्शा, फेरी सेवा आतीं हैं। यह शहर [[भारतीय रेल]] के दो मंडलों का मुख्यालय है: मध्य रेलवे (सेंट्रल रेलवे), जिसका मुख्यालय [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] है, एवं पश्चिम रेलवे, जिसका मुख्यालय चर्चगेट के निकट स्थित है। नगर यातायात की रीढ़ है [[मुंबई उपनगरीय रेल]], जो तीन भिन्न नेटव्र्कों से बनी है, जिनके रूट शहर की लम्बाई में [[उत्तर]]-[[दक्षिण]] दिशा में दौड़ते हैं। मुंबई मैट्रो, एक भूमिगत एवं उत्थित स्तरीय रेलवे प्रणाली, जो फिल्हाल निर्माणाधीन है, [[वर्सोवा]] से [[अंधेरी]] होकर [[घाटकोपर]] तक प्रथम चरण में 2009 तक चालू होगी।
मुंबई भारत के अन्य भागों से [[भारतीय रेल]] द्वारा व्यवस्थित ढंग से जुड़ा है। रेलगाड़ियां [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]], [[दादर]], [[लोकमान्य तिलक टर्मिनस]], [[मुंबई सेंट्रल]], [[बांद्रा]] टर्मिनस एवं [[अंधेरी]] से आरंभ या समाप्त होती हैं। मुंबई उपनगरीय रेल प्रणाली 6.3 मिलियन यात्रियों को प्रतिदिन लाती ले जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=ओवर्व्यू ऑफ एग्ज़िस्टिंग मुंबई सबर्बन रेलवे |accessdate=2008-07-07 |publisher=मुंबई रेल विकास निगम |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm }}</ref>
[[फाईल:Best cbd wad.jpg|thumb| [[बॉम्बे इलेक्ट्रिक सप्लाई एंड ट्रांस्पोर्ट|बी ई एस टी]] बस]]
[[बॉम्बे इलेक्ट्रिक सप्लाई एंड ट्रांस्पोर्ट|बी ई एस टी]] द्वारा चालित बसें, लगभग नगर के हरेक भाग को यातायात उपलब्ध करातीं हैं। साथ ही [[नवी मुंबई]] एवं [[ठाणे]] के भी भाग तक जातीं हैं। बसें छोटी से मध्यम दूरी तक के सफर के लिए प्रयोगनीय हैं, जबकि ट्रेनें लम्बी दूरियों के लिए सस्ता यातायात उपलब्ध करातीं हैं। बेस्ट के अधीन लगभग 3,408 बसें चलतीं हैं,<ref>{{Cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=कम्पोज़ीशन ऑफ बस फ्लीट |accessdate=2006-10-12 |publisher=BEST अंडरटेकिंग |archive-date=2006-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp }}</ref> जो प्रतिदिन लगभग 4.5 मिलियन यात्रियों को 340 बस-रूटों पर लाती ले जातीं हैं। इसके बेड़े में सिंगल-डेकर, डबल-डेकर, वेस्टीब्यूल, लो-फ्लोर, डिसेबल्ड फ्रेंड्ली, वातानुकूलित एवं हाल ही में जुड़ीं यूरो-तीन सम्मत सी एन जी चालित बसें सम्मिलित हैं। [[महाराष्ट्र राज्य सड़क परिवहन निगम]] (एम एस आर टी सी) की अन्तर्शहरीय यातायात सेवा है, जो मुंबई को राज्य व अन्य राज्यों के शहरों से जोड़तीं हैं। मुंबई दर्शन सेवा के द्वारा पर्यटक यहां के स्थानीय पर्यटन स्थलों का एक दिवसीय दौरा कर सकते हैं।
काली व पीली, मीटर-युक्त टैसी सेवा पूरे शहर में उपलब्ध है। मुंबई के उपनगरीय क्षेत्रों में ऑटोरिक्शा उपलब्ध हैं, जो सी एन जी चालित हैं, व भाड़े पर चलते हैं। ये तिपहिया सवारी जाने आने का उपयुक्त साधन हैं। ये भाड़े के यातायात का सबसे सस्ता जरिया हैं, व इनमें तीन सवारियां बैठ सकतीं हैं।
[[फाईल:Mumbai Airport.jpg|thumb|छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र दक्षिण एशिया का व्यस्ततम हवाई अड्डा है।<ref name="autogenerated2">[http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=कन्ट्रोवर्सी ट्रैवल बिज़ मॉनीटर :: मुंबई एयर्पोर्ट गेट्स रेडी फॉर न्यू इन्निंग्स <!--Bot-generated title-->]</ref>]]<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[38]</nowiki></span>[[मुम्बई#cite note-autogenerated2-38|<span class="mw-reflink-text">[38]</span>]]<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[38]</nowiki></span>[[मुम्बई#cite note-autogenerated2-38|<span class="mw-reflink-text">[38]</span>]]
मुंबई का [[छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] (पूर्व सहर अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र) दक्षिण एशिया का व्यस्ततम हवाई अड्डा है।<ref name="autogenerated2" /> [[जूहू विमानक्षेत्र]] भारत का प्रथम विमानक्षेत्र है, जिसमें फ्लाइंग क्लब व एक हैलीपोर्ट भी हैं। प्रस्तावित [[नवी मुंबई अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], जो कोपरा-पन्वेल क्षेत्र में बनना है, को सरकार की मंजूरी मिल चुकी है, पूरा होने पर, वर्तमान हवाई अड्डे का भार काफी हद तक कम कर देगा। मुंबई में देश के 25% अन्तर्देशीय व 38% अन्तर्राष्ट्रीय यात्री यातायात सम्पन्न होता है। अपनी भौगोलिक स्थिति के कारण, मुंबई में विश्व के सर्वश्रेष्ठ प्राकृतिक पत्तन उपलब्ध हैं। यहां से ही देश के यात्री व कार्गो का 50% आवागमन होता है।<ref name="Manorama2006" /> यह [[भारतीय नौसेना]] का एक महत्वपूर्ण बेस भी है, क्योंकि यहां पश्चिमी नौसैनिक कमान भी स्थित है।<ref>{{Cite book |title=Manorama Yearbook 2003 |year=2003 |publisher=मलयाला मनोरमा |location=कोट्टायम, भारत |pages=pp 524 |isbn=8189004077}}</ref> फैरी भी द्वीपों आदि के लिए उपलब्ध हैं, जो कि द्वीपों व तटीय स्थलों पर जाने का एक सस्ता जरिया हैं।
== उपयोगिता सेवाएं ==
[[फाईल:Mumbai Bmc.jpg|thumb|[[बीएमसी]] मुख्यालय]]
[[बृहन्मुंबई नगर निगम|बी एम सी]] शहर की पेय जलापूर्ति करता है। इस जल का अधिकांश भाग तुलसी एवं विहार झील से तथा कुछ अन्य उत्तरी झीलों से आता है। यह जल भाण्डुप एशिया के सबसे बड़े जल-शोधन संयंत्र में में शोधित कर आपूर्ति के लिए उपलब्ध कराया जाता है। भारत की प्रथम भूमिगत जल-सुरंग भी मुंबई में ही बनने वाली है।<ref>{{Cite web
|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1151960 | title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |accessdate=2008-02-21 |publisher=DNA (Diligent Media Corporation Ltd.)}}</ref> [[बी एम सी]] ही शहर की सड़क रखरखाव और कूड़ा प्रबंधन भी देखता है। प्रतिदिन शहर का लगभग ७८०० मीट्रिक टन कूड़ा उत्तर-पूर्वी क्षेत्र में मुलुंड, उत्तर-पश्चिम में गोराई और पूर्व में देवनार में डम्प किया जाता है। सीवेज ट्रीटमेंट वर्ली और बांद्रा में कर सागर में निष्कासित किया जाता है।
मुंबई शहर में विद्युत आपूर्ति [[बॉम्बे इलेक्ट्रिक सप्लाई एंड ट्रांस्पोर्ट|बेस्ट]], [[रिलायंस समूह|रिलायंस एनर्जी]], [[टाटा समूह|टाटा पावर]] और [[महावितरण]] (महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण कंपनी लि.) करते हैं। यहां की अधिकांश आपूर्ति जल-विद्युत और नाभिकीय शक्ति से होती है। शहर की विद्युत खपत उत्पादन क्षमता को पछाड़ती जा रही है। शहर का सबसे बड़ा दूरभाष सेवा प्रदाता [[महानगर टेलीफोन निगम लिमिटेड|एम टी एन एल]] है। इसकी २००० तक लैंडलाइन और सेल्युलर सेवा पर मोनोपॉली थी। आज यहां मोबाइल सेवा प्रदाताओं में [[एयरटेल]], [[वोडाफोन]], [[एम टी एन एल]], [[बी पी एल]], [[रिलायंस कम्युनिकेशंस]] और [[टाटा समूह|टाटा इंडिकॉम]] हैं। शहर में [[जी एस एम]] और [[सी डी एम ए]] सेवाएं, दोनों ही उपलब्ध हैं। [[एम टी एन एल]] एवं [[टाटा समूह|टाटा]] यहां [[ब्रॉडबैंड]] सेवा भी उपलब्ध कराते हैं।
== जनसांख्यिकी ==
{{IndiaCensusPop
|title= जनसंख्या बढ़वार
|1971= 5970575
|1981= 8243405
|1991= 9925891
|2001= 11914398
|footnote= <center>स्रोत: [[मुंबई महानगरीय क्षेत्र विकास प्राधिकरण]] (MMRDA)<ref>{{Harvnb|Population and Employement profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref><br />आंकड़े [[भारत सरकार]] की जनगणना पर आधारित हैं। </center>
}}
[[फाईल:Mumbai skyline B&W.jpg|thumb|Since the 1970s, Mumbai has witnessed a construction boom and a significant influx of migrants, making it India's largest city|alt=Skyscrapers under construction dotted by maller buildings and trees. A beach is in front of them]]
२००१ की जनगणना अनुसार मुंबई की जनसंख्या ११,९१४,३९८ थी।<ref>{{Harvnb|Population and Employement profile of Mumbai Metropolitan Region|p=13|Ref=pemmr}}</ref> वर्ल्ड गैज़ेटियर द्वारा २००८ में किये गये गणना कार्यक्रम के अनुसार मुंबई की जनसंख्या १३,६६२,८८५ थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=India: largest cities and towns and statistics of their population|accessdate=2008-01-31|publisher=[[Gazetteer#Worldwide|World Gazetteer]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307150641/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archivedate=2008-03-07}}</ref> तभी [[मुंबई महानगरीय क्षेत्र]] की जनसंख्या २१,३४७,४१२ थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&va=&pt=a|title=India: metropolitan areas|accessdate=2008-01-17|publisher=[[Gazetteer#Worldwide|World Gazetteer]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080118124357/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&va=&pt=a|archivedate=2008-01-18}}</ref> यहां की जनसंख्या घनत्व २२,००० व्यक्ति प्रति [[वर्ग किलोमीटर]] था। २००१ की जनगणना अनुसार बी.एम.सी के प्रशासनाधीन ग्रेटर मुंबई क्षेत्र की साक्षरता दर ७७.४५% थी,<ref name=mmrddata>{{Harvnb|Population and Employement profile of Mumbai Metropolitan Region|p=12|Ref=pemmr}}</ref> जो राष्ट्रीय औसत ६४.८% से अधिक थी।<ref>{{Cite web | title= Number of Literates & Literacy Rate| url= http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/literates1.aspx| work= Census Data 2001: India at a Glance| publisher= Registrar General & Census Commissioner, भारत | date= | accessdate=2009-04-26}}</ref> यहां का लिंग अनुपात ७७४ स्त्रियां प्रति १००० पुरुष द्वीपीय क्षेत्र में, ८२६ उपनगरीय क्षेत्र और ८११ ग्रेटर मुंबई में,<ref name=mmrddata/> जो आंकड़े सभी राष्ट्रीय औसत अनुपात ९३३ से नीचे हैं।<ref>{{Cite web | title= Sex Ratio| url= http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/fsex.aspx| work= Census Data 2001: India at a Glance| publisher= Registrar General & Census Commissioner, भारत | date= | accessdate=2009-04-26}}</ref> यह निम्नतर लिंग अनुपात बड़ी संख्या में रोजगार हेतु आये प्रवासी पुरुषों के कारण है, जो अपने परिवार को अपने मूल स्थान में ही छोड़कर आते हैं।<ref>{{Cite news
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/843036.cms
|title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city
|date=2004-09-08
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''
|accessdate=2009-07-02}}</ref>
मुंबई में ६७.३९% [[हिन्दू]], १८.५६% [[मुस्लिम]], ३.९९% [[जैन]] और ३.७२% [[ईसाई]] लोग हैं। इनमें शेष जनता [[सिख]] और [[पारसी]]यों की है।<ref>{{Cite web | title = Census GIS Household | work = Census of India | publisher = Office of the Registrar General | url = http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm | accessdate = 2008-12-09 | archive-date = 2016-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160702090246/http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm }}</ref><ref name="ReferenceA">{{Harvnb|Da Cunha|1993|p=348|Ref=ger}}</ref> मुंबई में पुरातनतम, मुस्लिम संप्रदाय में दाउदी बोहरे, खोजे और [[कोंकणी मुस्लिम]] हैं।<ref>{{Harvnb|Bates|2003|p=[http://books.google.co.in/books?id=0DnC0Z7N2jUC&pg=PA266&dq=Konkani+Muslim+Bombay 266]}}</ref> स्थानीय ईसाइयों में ईस्ट इंडियन कैथोलिक्स हैं, जिनका धर्मांतरण पुर्तगालियों ने १६वीं शताब्दी में किया था।<ref>{{Cite news
|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19990807/ile07133.html
|title=How does a pressure cooker work?
|date=1999-07-07
|publisher=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''
|accessdate=2009-06-12}}</ref> शहर की जनसंख्या का एक छोटा अंश इज़्राइली बेने यहूदी और [[पारसी]]यों का भी है, जो लगभग १६०० वर्ष पूर्व यहां [[फारस की खाड़ी]] या [[यमन]] से आये थे।<ref>{{Harvnb|Strizower|1971|p=15}}</ref>
मुंबई में भारत के किसी भी [[भारत के महानगर|महानगर]] की अपेक्षा सबसे अधिक बहुभाषियों की संख्या है।[[महाराष्ट्र]] राज्य की आधिकारिक राजभाषा [[मराठी]] है। अन्य बोली जाने वाली भाषाओं में [[हिन्दी]] और [[अंग्रेज़ी]] हैं।<ref>{{Harvnb|Hoiberg|Ramchandani|2000|p=[http://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&printsec=frontcover#PPA36,M1 36]}}</ref> एक सर्वसाधारण की बोलचाल की निम्न-स्तरीय भाषा है [[बम्बइया हिन्दी]] जिसमें अधिकांश शब्द और व्याकरण तो हिन्दी का ही है, किंतु इसके अलावा मराठी और अंग्रेज़ी के शब्द भी हैं। इसके अलावा कुछ शब्द यही अविष्कृत हैं। मुंबई के लोग अपने ऑफ को मुंबईकर या मुंबैयाइट्स कहलाते हैं। उच्चस्तरीय व्यावसाय में संलग्न लोगों द्वारा अंग्रेज़ी को वरीयता दी जाती है।
मुंबई में भी तीव्र गति से शहरीकरण को अग्रसर [[विकसित देश|विकसित देशों]] के शहरों द्वारा देखी जारही प्रधान शहरीकरण समस्या का सामना करना पड़ रहा है। इनमें गरीबी, बेरोजगारी, गिरता जन-स्वास्थ्य और अशिक्षा/असाक्षरता प्रमुख हैं। यहां की भूमि के मूल्य इतने ऊंचे हो गये हैं, कि लोगों को निम्नस्तरीय क्षेत्रों में अपने व्यवसाय स्थल से बहुत दूर रहना पड़ता है। इस कारण सड़कों पर यातायात जाम और लोक-परिवहन आदि में अत्यधिक भीड़ बढ़ती ही जा रही हैं। मुंबई की कुल जनसंख्या का लगभग ६०% अंश गंदी बस्तियों और झुग्गियों में बसता है।<ref>{{Cite news
|url=http://www.cbc.ca/correspondent/060507.html
|title=Slum Cities: A Shifting World
|date=2006-05-07
|accessdate=2008-08-16
|work=[[CBC News]]
|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060628014448/http://www.cbc.ca/correspondent/060507.html
|archivedate=2006-06-28
}}</ref> [[धारावी]], [[एशिया]] की दूसरी सबसे बड़ी स्लम-बस्त्ती<ref>{{Cite web| last=Jacobson| first=Marc| title=Dharavi: Mumbai's Shadow City| url=http://ngm.nationalgeographic.com/2007/05/dharavi-mumbai-slum/jacobson-text| work=[[National Geographic Magazine|National Geographic]]| publisher=[[National Geographic Society]]| month=मई| year=2007| accessdate=2009-04-28| archive-date=2008-06-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20080627140242/http://ngm.nationalgeographic.com/2007/05/dharavi-mumbai-slum/jacobson-text}}</ref> मध्य मुंबई में स्थित है, जिसमें ८ लाख लोग रहते हैं।<ref>{{Harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref> ये स्लम भी मुंबई के पर्यटक आकर्षण बनते जा रहे हैं।<ref>{{Cite web|last=Mallet |first=Victor|url=http://www.ft.com/cms/s/2/d588517e-f3db-11dd-9c4b-0000779fd2ac.html|title=A walking tour around the slums of Mumbai|work=[[फाइनेंशियल टाइम्स]]|date=2009-02-06|accessdate=2009-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1060824/asp/nation/story_6648422.asp|title=Amid the skyscrapers, slum tourism |last=Goswami |first=Samyabrata Ray |date=2006-07-24 |publisher=''[[द टेलीग्राफ|The Telegraph]]''|accessdate=2009-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/slumdog-millionaire-boosts-mumbais-slum-tourism-industry/413939/|title='Slumdog Millionaire' boosts Mumbai's 'slum tourism' industry|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|publisher=ExpressIndia|date=2009-01-22|accessdate=2009-05-14}}</ref> मुंबई में प्रवारियों की संख्या १९९१-२००१ में ११.२ लाख थी, जो मुंबई की जनसंख्या में कुल बढ़त का ५४.८% है।<ref>{{Cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005-06 |accessdate=2008-02-13 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department ([[महाराष्ट्र सरकार]]) |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf }}</ref> २००७ में मुंबई की अपराध दर ([[भारतीय दंड संहिता]] के अंतर्गत दर्ज अपराध) १८६.२ प्रति १ लाख व्यक्ति थी, जो राष्ट्रीय औसत १७५.१ से कुछ ही अधिक है, किंतु [[भारत के दस लाख से अधिक जनसंख्या वाले शहर]] सूची के अन्य शहरों की औसत दर ३१२.३ से बहुत नीचे है।<ref name=crimerate>{{Cite web
|title=Crime in India-2007
|url= http://ncrb.nic.in/cii2007/home.htm
|format= PDF
|accessdate=2009-04-25
|page=2
|year= 2007
|last1=National Crime Records Bureau
|publisher= गृह मंत्रालय ([[भारत सरकार]])
|chapter=Crimes in Mega Cities
|chapterurl=http://ncrb.nic.in/cii2007/cii-2007/CHAP2.pdf }}</ref> शहर की मुख्य जेल [[अर्थर रोड जेल]] है।
== संस्कृति ==
{{Main|मुंबई की संस्कृति }}
[[फाईल:Town-Hall,-Bombay.jpg|thumb|[[बंबई एशियाटिक सोसाइटी]] शहर की पुरातनतम पुर्तकालयों में से एक है। ]]
मुंबई की संस्कृति परंपरागत उत्सवों, खानपान, संगीत, नृत्य और रंगमंच का सम्मिश्रण है। इस शहर में विश्व की अन्य राजधानियों की अपेक्षा बहुभाषी और बहुआयामी जीवनशैली देखने को मिलती है, जिसमें विस्तृत खानपान, मनोरंजन और रात्रि की रौनक भी शामिल है।<ref>{{Cite news
|url=http://www.maharashtra.gov.in/english/community/community_citiesShow.php
|title=प्रिंसिपल सिटीज़
|publisher=[[महाराष्ट्र]] सरकार
|accessdate=2009-07-07}}</ref> मुंबई के इतिहास में यह मुख्यतः एक प्रधान व्यापारिक केन्द्र रहा है। इस खारण विभिन्न क्षेत्रों के लोग यहां आते रहे, जिससे बहुत सी संस्कृतियां, धर्म, आदि यहां एकसाथ मिलजुलकर रहते हैं।<ref name="ReferenceA"/>
मुंबई [[भारतीय चलचित्र]] का जन्मस्थान है।<ref>{{Cite web
|url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html
|title=Beginners' Bollywood
|date=2005-09-28
|publisher=''[[The Age]]''
|location=[[सिडनी]]
|accessdate=2008-09-11}}</ref>—[[दादा साहेब फाल्के]] ने यहां मूक चलचित्र के द्वारा इस उद्योग की स्थापना की थी। इसके भाद ही यहां [[मराठी चलचित्र]] का भी श्रीगणेश हुआ था। तब आरंभिक बीसवीं शताब्दी में यहां सबसे पुरानी फिल्म प्रसारित हुयी थी।<ref>{{Harvnb|Vilanilam|2005|p=[http://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC&printsec=frontcover#PPA130,M1 130]}}</ref> मुंबई में बड़ी संख्या में सिनेमा हॉल भी हैं, जो [[हिन्दी]], [[मराठी]] और [[अंग्रेज़ी]] फिल्में दिखाते हैं। विश्व में सबसे बड़ा [[आईमैक्स|IMAX]] डोम रंगमंच भी मुंबई में [[वडाला]] में ही स्थित है।<ref>{{Harvnb|Huda|2004|p=[http://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC&pg=PA203&dq=Mumbai+world's+largest+IMAX+dome+theatre 203]}}</ref> मुंबई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म उत्सव<ref>{{Cite news
|url=http://www.hindu.com/mag/2006/09/10/stories/2006091000210500.htm
|title=Matchbox journeys
|first=Saraswathy |last=Nagarajan|date=2006-09-10
|work=[[द हिन्दू]]
|accessdate=2009-06-11}}</ref> और [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] की वितरण कार्यक्रम सभा मुंबाई में ही आयोजित होती हैं।<ref>{{Cite news
|url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1367349,prtpage-1.cms
|title=Filmfare Awards gets new sponsor
|date=2006-01-11
|work=IndiaTimes Movies
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''
|accessdate=2008-09-11
|archive-date=2009-02-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220033512/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1367349%2Cprtpage-1.cms
}}</ref> हालांकि मुंबई के [[ब्रिटिश राज]] में स्थापित अधिकांश रंगमंच समूह १९५० के बाद भंग हो चुके हैं, फिर भी मुंबई में एक समृद्ध रंगमंच संस्कृति विकसित हुयी हुई है। ये [[मराठी]] और [[अंग्रेज़ी]], तीनों भाषाओं के अलावा अन्य क्षेत्रीय भाषाओं में भी विकसित है।<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4-6}}</ref><ref>{{Cite journal
| last = Gilder
| first = Rosamond
| title = The New Theatre in India: An Impression
| url = https://archive.org/details/sim_theatre-journal_1957-10_9_3/page/201
| journal = [[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]]
| volume = 9
| issue = 3
| pages = 201–204
| publisher = [[Johns Hopkins University Press]]
| location = Washington, DC
| date = अक्टूबर 1957
| issn = 0192-2882}}</ref>
<!-- [[फाईल:Ganesh utsav.jpg|thumb|left|[[गणेश चतुर्थी]], मुंबई का सबसे अधिक हर्षोल्लास से मनाया जाने वाला उत्सव]] -->
यहां कला-प्रेमियों की कमी भी नहीं है। अनेक निजी व्यावसायिक एवं सरकारी कला-दीर्घाएं खुली हुई हैं। इनमें जहांगीर कला दीर्घा और [[राष्ट्रीय आधुनिक कला संग्रहालय]] प्रमुख हैं। १८३३ में बनी बंबई एशियाटिक सोसाइटी में शहर का पुरातनतम पुस्तकालय स्थित है।<ref>{{Harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[छत्रपति शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालय]] (पूर्व प्रिंस ऑफ वेल्स म्यूज़ियम) दक्षिण मुंबई का प्रसिद्ध संग्रहालय है, जहां [[भारत का इतिहास|भारतीय इतिहास]] के अनेक संग्रह सुरक्षित हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |accessdate=2007-01-30 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |archive-date=2007-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ }}</ref> मुंबई के चिड़ियाघर का नाम जीजामाता उद्यान है (पूर्व नाम: विक्टोरिया गार्डन्स), जिसमें एक हरा भरा उद्यान भी है।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/cms.dll/html/uncomp/articleshow?msid=230113|title=Jijamata Udyan: A zoo without a view|last= Sharma|first=Archana|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''|date=2003-10-13|accessdate=2009-05-13}}</ref> नगर की साहित्य में संपन्नता को अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर ख्याति तब मिली जब [[सलमान रुश्दी]] और [[अरविंद अडिग]] को [[मैन बुकर पुरस्कार]] मिले थे।<ref>{{Harvnb|South India|2007|p=[http://books.google.co.in/books?id=ywx4f4WczMEC&printsec=frontcover#PPA66,M1 66]|Ref=si}}</ref> यही के निवासी [[रुडयार्ड किपलिंग]] को १९०७ में [[नोबल पुरस्कार]] भी मिला था।<ref>{{Cite news
|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1907/index.html
|title=The Nobel Prize in Literature 1907
|publisher=[[नोबेल संस्थान]]
|accessdate=2009-07-07}}</ref> [[मराठी साहित्य]] भी समय की गति क साथ साथ आधुनिक हो चुका है। यह मुंबई के लेखकों जैसे मोहन आप्टे, [[अनन्त आत्माराम काणेकर]] और [[बाल गंगाधर तिलक]] के कार्यों में सदा दृष्टिगोचर रहा है। इसको वार्षिक [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] से और प्रोत्साहन मिला है।<ref>{{Cite web|url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm|title=Sahitya Akademi: awards and fellowships|date=1999|publisher=Sahitya Akademi|accessdate=2009-07-08}}</ref>
[[फाईल:Elephanta Mahesamurti 1.JPG|right|thumb| caption=[[एलीफेंटा की गुफाएं]] [[विश्व धरोहर स्थ]] घोषित हैं।]]
मुंबई शहर की इमारतों में झलक्ता स्थापत्य, गोथिक स्थापत्य, इंडो रेनेनिक, आर्ट डेको और अन्य समकालीन स्थापत्य शैलियों का संगम है।<ref name="h">{{Cite journal|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1913/19130670.htm|title=Mumbai, past in present|journal=फ्रंटलाइन|first=Lyla|last=Bavadam|accessdate=2009-07-07|volume=19|issue=13|date=जून 22 - जुलाई 5, 2002|work=[[द हिन्दू]]|archive-date=2008-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919183436/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1913/19130670.htm}}</ref> [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश काल]] की अधिकांश इमारतें, जैसे [[विक्टोरिया टर्मिनस]] और [[बंबई विश्वविद्यालय]], गोथिक शैली में निर्मित हैं।<ref>{{Cite news
|url=http://www.hindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm
|title=Rainswept glory
|date=2004-07-24
|work=[[द हिन्दू]]
|accessdate=2009-07-07
|archive-date=2011-07-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002958/http://www.hindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm
}}</ref> इनके वास्तु घटकों में यूरोपीय प्रभाव साफ दिखाई देता है, जैसे जर्मन गेबल, डच शैली की छतें, स्विस शैली में काष्ठ कला, रोमन मेहराब साथ ही परंपरागत भारतीय घटक भी दिखते हैं।<ref name="Profile">{{Cite web|url=http://www.indiaprofile.com/heritage/bombayarchitecture.htm|title=Bombay’s British Architecute - The Gothic and the Ethnic|publisher=India profile|accessdate=अगस्त 15, 2009}}</ref> कुछ इंडो सेरेनिक शैली की इमारतें भी हैं, जैसे [[गेटवे ऑफ इंडिया]]।<ref>{{Cite news
|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm
|title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly
|date=2007-03-04
|work=[[द हिन्दू]]
|accessdate=2009-07-07
|archive-date=2007-03-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm
}}</ref> आर्ट डेको शैली के निर्माण [[मैरीन ड्राइव]] और ओवल मैदान के किनारे दिखाई देते हैं।<ref>{{Cite journal|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2608/stories/20090424260806600.htm|title=Forgotten classics|journal=फ्रंटलाइन|first=Lyla|last=Bavadam|accessdate=2009-07-07|volume=26|issue=08|date=अप्रैल 11-24, 2009|work=[[द हिन्दू]]}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> मुंबई में मायामी के बाद विश्व में सबसे अधिक आर्ट डेको शैली की इमारतें मिलती हैं।<ref>{{Cite web|url=http://urbanarchitecture.in/mumbais-latest-endangered-species-its-art-deco-heritage.html|title=Mumbai’s latest endangered species: its art deco heritage|publisher=Urban architecture.in|date=जनवरी 4, 2009|accessdate=अगस्त 15, 2009|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.is/20120629020315/http://urbanarchitecture.in/mumbais-latest-endangered-species-its-art-deco-heritage.html}}</ref> नये उपनगरीय क्षेत्रों में आधुनिक इमारतें अधिक दिखती हैं। मुंबई में अब तक भारत में सबसे अधिक [[गगनचुम्बी इमारत|गगनचुम्बी इमारतें]] हैं। इनमें ९५६ बनी हुई हैं और २७२ निर्माणाधीन हैं। (२००९ के अनुसार)<ref>{{Cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/?id=102037|title=टॉल बिल्डिंग्स ऑफ मुंबई|publisher=एम[पोरिस|accessdate=[[१५ अगस्त]], [[२००९]]|archive-date=2011-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142558/http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/?id=102037 }}</ref> [[१९९५]] में स्थापित, मुंबई धरोहर संरक्षण समिति (एम.एच.सी.सी) शहर में स्थित धरोहर स्थलों के संरक्षण का ध्यान रखती है।<ref name="h"/> मुंबई में दो [[यूनेस्को]] [[विश्व धरोहर स्थल]] हैं – [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] और [[एलीफेंटा की गुफाएं]]<ref>{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |accessdate=2007-08-09 |publisher=[[युनेस्को]]}}</ref> शहर के प्रसिद्ध पर्यटन स्थलों में [[नरीमन पाइंट]], [[गिरगांव चौपाटी]], [[जुहू बीच]] और [[मैरीन ड्राइव]] आते हैं। एसेल वर्ल्ड यहां का थीम पार्क है, जो गोरई बीच के निकट स्थित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[एस्सेल वर्ल्ड]] |accessdate=2008-01-29}}</ref> यहीं एशिया का सबसे बड़ा थीम वाटर पार्क, वॉटर किंगडम भी है।<ref>{{Harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref>
मुंबई के निवासी [[भारत में सार्वजनिक अवकाश|भारतीय त्यौहार]] मनाने के साथ-साथ अन्य त्यौहार भी मनाते हैं। [[दिवाली]], [[होली]], [[ईद]], [[क्रिसमस]], [[नवरात्रि]], [[दशहरा]], [[दुर्गा पूजा]], [[महाशिवरात्रि]], [[मुहर्रम]] आदि प्रमुख त्यौहार हैं। इनके अलावा [[गणेश चतुर्थी]] और [[जन्माष्टमी]] कुछ अधिक धूम-धाम के संग मनाये जाते हैं।<ref>{{Harvnb|India|2007|p=[http://books.google.co.in/books?id=T7ZHUhSEleYC&printsec=frontcover#PPA770,M1 770]|Ref=bin}}</ref> गणेश-उत्सव में शहर में जगह जगह बहुत विशाल एवं भव्य पंडाल लगाये जाते हैं, जिनमें भगवान गणपति की विशाल मूर्तियों की स्थापना की जाती है। ये मूर्तियां दस दिन बाद अनंत चौदस के दिन सागर में विसर्जित कर दी जाती हैं। जन्माष्टमी के दिन सभी मुहल्लों में समितियों द्वारा बहुत ऊंचा माखान का मटका बांधा जाता है। इसे मुहल्ले के बच्चे और लड़के मुलकर जुगत लगाकर फोड़ते हैं। [[काला घोड़ा कला महोत्सव|काला घोड़ा कला उत्सव]] कला की एक प्रदर्शनी होती है, जिसमें विभिन्न कला-क्षेत्रों जैसे संगीत, नृत्य, रंगमंच और चलचित्र आदि के क्षेत्र से कार्यों का प्रदर्शन होता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=काला घोड़ा आर्ट्स फ़ेस्टिवल |publisher=काला घोड़ा संघ |accessdate=2008-02-06 |archive-date=2008-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ }}</ref> सप्ताह भर लंबा बांद्रा उत्सव स्थानीय लोगों द्वारा मनाया जाता है।<ref name="mid1">{{Cite news
|url=http://www.mid-day.com/whatson/2008/sep/170908-Bandra-Fair-carnival-best-buys.htm
|title=Bandra's spirit captured in cakes, tattoos
|first=Shika
|last=Shah
|date=[[2008-09-17]]
|work=[[मिड डे]]
|accessdate=2008-09-27
|archive-date=2008-09-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920020910/http://www.mid-day.com/whatson/2008/sep/170908-Bandra-Fair-carnival-best-buys.htm
}}</ref> बाणागंगा उत्सव दो-दिवसीय वार्षिक संगीत उत्सव होता है, जो [[जनवरी]] माह में आयोजित होता है। ये उत्सव महाराष्ट्र पर्यटन विकास निगम (एम.टी.डी.सी) द्वारा ऐतिहाशिक बाणगंगा सरोवर के निकट आयोजित किया जाटा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |accessdate=2008-02-07 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation}}</ref> एलीफेंटा उत्सव—प्रत्येक [[फरवरी]] माह में [[एलीफेंटा द्वीप]] पर आयोजित किया जाता है। यह [[भारतीय शास्त्रीय संगीत]] एवं [[भारतीय शास्त्रीय नृत्य|शास्त्रीय नृत्य]] का कार्यक्रम ढेरों भारतीय और विदेशी पर्यटक आकर्षित करता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |accessdate=2008-02-07 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation}}</ref> शहर और प्रदेश का खास सार्वजनिक अवकाश [[१ मई]] को महाराष्ट्र दिवस के रूप में [[महाराष्ट्र]] राज्य के गठन की [[१ मई]], [[१९६०]] की वर्षागांठ मनाने के लिए होता है।<ref>{{Cite news
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms
|title=Mumbai celebrates Maharashtra Day
|date=2009-05-01
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''
|accessdate=2009-07-06}}</ref><ref>{{Cite news
|url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm
|last= Krishnan
|first=Ananth
|title=‘Vote at Eight’ campaign
|date=2009-03-24
|publisher=''[[द हिन्दू]]''
|accessdate=2009-07-06}}</ref>
मुंबई के भगिनि शहर समझौते निम्न शहरों से हैं:<ref name="mcmmm">{{Cite web
|url=http://www.mcgm.gov.in/
|title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai
|publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]]
|accessdate=2008-07-18
|archive-date=2017-10-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/
}}</ref>
* {{Flagicon|Japan}} [[योकोहामा]], [[जापान]]<ref>{{Cite web | url = http://www.city.yokohama.jp/ne/info/map/worldE.html | title=Yokohama of the World | accessdate=2008-02-08 |publisher=City of Yokohama}}</ref><ref name="Yokohama">{{Cite web|url=http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html|title=Eight Cities/Six Ports: Yokohama's Sister Cities/Sister Ports|publisher=[http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/ycvb/index.html Yokohama Convention & Visitiors Bureau]|accessdate=2009-07-18|archive-date=2009-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html}}</ref>
* {{Flagicon|United States}} [[लॉस एंजिलिस]], [[संयुक्त राज्य]]<ref>{{Cite web| url=http://www.lacity.org/SisterCities/| publisher=Official Website of the City of Los Angeles| title=Sister Cities of Los Angeles| accessdate=2008-02-08| archive-date=2007-01-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20070104020957/http://www.lacity.org/sistercities/}}</ref>
* {{Flagicon|United Kingdom}} [[लंदन]], [[संयुक्त राजशाही]]
* {{Flagicon|Germany}} [[बर्लिन]], [[जर्मनी]]
* {{Flagicon|Germany}} स्टुगार्ट, [[जर्मनी]]<ref>{{Cite web | url=http://www.indianembassy.de/template.php?mnid=104&inclpage=stuttgartmeeting.htm | title=“Stuttgart Meets Mumbai”: 40th Anniversary Celebrations of the Sister City Relationship | accessdate=2008-02-08 | publisher=The Embassy of India, Berlin | archive-date=2008-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080620045009/http://www.indianembassy.de/template.php?mnid=104&inclpage=stuttgartmeeting.htm }}</ref>
* {{Flagicon|Russia}} पीटर्सबर्ग, [[रूस]]
== मीडिया ==
{{Seealso|मुंबई के रेडियो स्टेशनों की सूची}}
[[फाईल:Bolywood.jpg|thumb|मुम्बई में ही [[हिन्दी चलचित्र|हिन्दी चलचित्र उद्योग]]- [[बॉलीवुड]] बसा हुआ है।]]
मुंबई में बहुत से [[भारतीय समाचारपत्र|समाचार-पत्र]], प्रकाशन गृह, दूरदर्शन और रेडियो स्टेशन हैं। मराठी समाचारपत्र में नवकाल, [[महाराष्ट्र टाइम्स]], [[लोकसत्ता]], [[लोकमत]], [[सकाल]] आदि प्रमुख हैं। मुंबई में प्रमुख अंग्रेज़ी अखबारों में [[टाइम्स ऑफ इंडिया]], [[मिड डे]], [[हिन्दुस्तान टाइम्स]], [[डेली न्यूज़ अनालिसिस]] एवं [[इंडियन एक्स्प्रेस]] आते हैं। हिंदी का सबसे पुराना और सार्वाधिक प्रसार संख्या वाला समाचार पत्र टाइम्स समूह का हिंदी का अखबार [[नवभारत टाइम्स]] भी मुंबई का प्रमुख हिंदी भाषी समाचार पत्र है। <ref>{{Cite web
|first1=Shuchi|last1=Bansal|last2=Mathai |first2=Palakunnathu G.
|url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm
|title=Mumbai's media Mahabharat
|date=2005-04-06
|accessdate=2009-05-14
|publisher=[[रीडिफ]]}}</ref> मुंबई में ही [[एशिया]] का सबसे पुराना समाचार-पत्र [[बॉम्बे समाचार]] भी निकलता है।<ref>{{Cite news
|last=Rao
|first=Subha J.
|url=http://www.hindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm
|title=Learn with newspapers
|date=2004-10-16
|accessdate=2009-05-14
|work=[[द हिन्दू]]
|archive-date=2011-07-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714003002/http://www.hindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm
}}</ref> ''बॉम्बे दर्पण'' प्रथम मराठी समाचार-पत्र था, जिसे बालशास्त्री जाम्भेकर ने १८३२ में आरंभ किया था।<ref>{{Cite news |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/br/2002/02/05/stories/2002020500040500.htm |title=Privatising emancipation (A Book Review) |first=Veena |last=Naregal |work=Language, Politics, Elites, and the Public Sphere |publisher=''[[द हिन्दू]]'' |date=2002-02-05 |accessdate=2007-12-24 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211071349/http://www.hinduonnet.com/thehindu/br/2002/02/05/stories/2002020500040500.htm }}</ref>
यहां बहुत से [[भारत के टीवी चैनल टीवी|भारतीय]] एवं अंतर्राष्ट्रीय टीवी चैनल्स उपलब्ध हैं। यह महानगर बहुत से अन्तर्राष्ट्रीय मीडिया निगमों और मुद्रकों एवं प्रकाशकों का केन्द्र भी है। राष्ट्रीय टेलीवीज़र प्रसारक [[दूरदर्शन]], दो टेरेस्ट्रियल चैनल प्रसारित करता है,<ref>{{Cite news
|url=http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2000/07/01/stories/190102dd.htm
|title=DD Mumbai bid to boost revenue
|date=2000-07-01
|work=[[बिज़नस लाइन]]
|accessdate=2009-06-10
|publisher=''[[द हिन्दू]]''
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610214929/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2000/07/01/stories/190102dd.htm
|archivedate=2007-06-10
}}</ref> और तीन मुख्य केबल नेटवर्क अन्य सभी चैनल उपलब्ध कराते हैं।<ref>{{Cite news
|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990826/ige26046.html
|title=IN-fighting among cable operators
|date=1999-07-26
|accessdate=2009-06-10
|publisher=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''}}</ref> केबल चैनलों की विस्तृत सूची में [[ईएसपीएन]], [[स्टार स्पोर्ट्स]], [[ज़ी मराठी]], [[ईटीवी मराठी]], [[डीडी सह्याद्री]], [[मी मराठी]], [[ज़ी टाकीज़]], [[ज़ी टीवी]], [[स्टार प्लस]], [[सोनी टीवी]] और नये चैनल जैसे [[स्टार मांझा]] आइ कई मराठी टीवी चैनल व अन्य भाषाओं के चैनल शामिल हैं। मुंबई के लिए पूर्ण समर्पित चैनलों में [[सहारा समय मुंबई]] आदि चैनल हैं। इनके अलावा [[डायरेक्ट ब्रॉडकास्ट सैटेलाइट|डी.टी.एच]] प्रणाली अपनी ऊंची लागत के कारण अभी अधिक परिमाण नहीं बना पायी है।<ref>{{Cite web
|url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm
|title=What is CAS? What is DTH?
|date=2006-09-05
|accessdate=2009-06-10
|work=रीडिफ News
|publisher=[[रीडिफ]]}}</ref> प्रमुख [[डीटीएच]] सेवा प्रदाताओं में [[डिश टीवी]], [[बिग टीवी]], [[टाटा स्काई]] और [[सन टीवी]] हैं।<ref>{{Cite web |url= http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title= Tata Sky on Insat 4A |accessdate= 2008-08-10 |work = LyngSat}}</ref> मुंबई में बारह रेडियो चैनल हैं, जिनमें से नौ [[एफ एम प्रसारण|एफ़ एम]] एवं तीन [[ऑल इंडिया रेडियो]] के स्टेशन हैं जो [[ए एम प्रसारण]] करते हैं।<ref>{{Cite web
|url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, भारत |accessdate=2008-01-18
|publisher=Asiawaves}}</ref> मुंबई में कमर्शियल रेडियो प्रसारण प्रदाता भी उपलब्ध हैं, जिनमें [[वर्ल्ड स्पेस]], सायरस सैटेलाइट रेडियो तथा एक्स एम सैटेलाइट रेडियो प्रमुख हैं।<ref>{{Cite news
| last=D.S. | first= Madhumathi
|url=http://www.thehindubusinessline.com/demo/stories/2001122900810200.htm
|title=WorldSpace sees big gains in the long run
|date=2001-12-29
|work=[[बिज़नस लाइन]]
|accessdate=2009-06-10
|publisher=''[[द हिन्दू]]''}}</ref>
[[बॉलीवुड]], [[हिन्दी चलचित्र|हिन्दी चलचित्र उद्योग]] भी मुंबई में ही स्थित है। इस उद्योग में प्रतिवर्शः १५०-२०० फिल्में बनती हैं।<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> बॉलीवुड का नाम [[संयुक्त राज्य|अमरीकी]] चलचित्र उद्योग के शहर [[हॉलीवुड]] के आगे बंबई का ब लगा कर निकला हुआ है।<ref>{{Cite news
|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe
|title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking
|accessdate=2009-05-26
|date=2008-11-26
|last=Lundgren
|first=Kari
|publisher=[[Bloomberg Television|Bloomberg]]}}</ref> २१वीं शताब्दी ने बॉलीवुड की सागरपार प्रसिद्धि के नये आयाम देखे हैं। इस कारण फिल्म निर्माण की गुणवत्ता, सिनेमैटोग्राफ़ी आदि में नयी ऊंचाइयां दिखायी दी हैं।<ref>{{Cite news
|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/3373564.cms
|title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films
|date=2008-07-17
|accessdate=2009-06-10
|work=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''}}</ref> [[गोरेगांव]] और फिल सिटी स्थित स्टूडियो में ही अधिकांश फिल्मों की शूटिंग होतीं हैं।<ref>{{Cite news
| last=Deshpande | first= Haima
|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/20010305/ina05024.html
|title=Mumbai's Film City may be home to world cinema
|date=2001-03-05
|accessdate=2009-05-14
|publisher=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''}}</ref> [[मराठी चलचित्र|मराठी चलचित्र उद्योग]] भी मुंबई में ही स्थित है।<ref>{{Harvnb|Gupta|2006|p=[http://books.google.co.in/books?id=_aoH81IN8SsC&pg=PA70&dq=Marathi+film+industry+based+in+Mumbai&lr= 70]}}</ref>
== शिक्षा ==
{{Seealso|मुंबई में शिक्षा}}
[[फाईल:Clock Tower Mumbai University.jpg|thumb|upright|left|[[राजाबाई घंटाघर]], [[मुंबई विश्वविद्यालय]] के निकट]]
मुंबई के विद्यालय या तो नगरपालिका विद्यालय होते हैं,<ref>{{Cite news
|url=http://www.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm
|date=2006-09-24
|title=City has 43 one-teacher schools
|work=[[मिड डे]]
|publisher=MiD-Day Infomedia
|accessdate=2009-06-09
|archive-date=2011-06-17
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617114840/http://www.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm
}}</ref> या निजी विद्यालय होते हैं, जो किसी न्यास या व्यक्ति द्वारा चलाये जा रहे होते हैं। इनमें से कुछ निजी विद्यालयों को सरकारी सहायता भी प्राप्त होती है।<ref>{{Harvnb|Altbach|1968|p=30}}</ref> ये विद्यालय [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक एवं उच्चतर माध्यमिक शिक्षा बोस|महाराष्ट्र स्टेट बोर्ड]], अखिल भारतीय [[काउंसिल ऑफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एग्ज़ामिनेशंस]] (आई.सी.एस.ई) या [[केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा परिषद|सीबीएसी]] बोर्ड द्वारा संबद्ध होते हैं।<ref>{{Cite news
|last=Mukherji
|first=Anahita
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4346890.cms
|date=2009-04-02
|title=Education board tells schools to get state recognition
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''
|accessdate=2009-06-09}}</ref> यहां मराठी या अंग्रेज़ी शिक्षा का माध्यम होता है।<ref>{{Cite news
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1516877.cms
|date=2006-05-05
|title=Now, schools can teach in 2 languages
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''
|accessdate=2009-06-09}}</ref> सरकारी सार्वजनिक विद्यालयों में वित्तीय अभाव के चलते बहुत सी कमियां होती हैं, किंतु गरीब लोगों का यही सहारा है, क्योंकि वे महंगे निजी विद्यालय का भार वहन नहीं कर सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/2004/jul/13kak.htm|title=Saving India through Its Schools|first=Subhash|last=Kak|work=रीडिफ News |publisher=[[रीडिफ]]|date=2004-07-13|accessdate=2009-05-13}}</ref>
[[भारत की शिक्षा प्रणाली|१०+२+३ योजना]] के अंतर्गत, विद्यार्थी दस वर्ष का विद्यालय समाप्त कर दो वर्ष कनिष्ठ कालिज (ग्यारहवीं और बारहवीं कक्षा) में भर्ती होते हैं। यहां उन्हें तीन क्षेत्रों में से एक चुनना होता है: कला, विज्ञान या वाणिज्य।<ref>{{Cite news
|url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm
|date=2008-06-19
|title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce?
|work=रीडिफ News
|publisher=[[रीडिफ]]
|accessdate=2009-06-09}}</ref> इसके भाद उन्हें सामान्यतया एक ३-वर्षीय स्नातक पाठ्यक्रम अपने चुने क्षेत्र में कर ना होता है, जैसे [[विधि]], [[अभियांत्रिकी]] या [[चिकित्सा]] इत्यादि।<ref>{{Cite news
|last=Sharma
|first=Archana
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/718303.cms
|date=2004-06-04
|title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''
|accessdate=2009-06-09}}</ref> शहर के अधिकांश महाविद्यालय [[मुंबई विश्वविद्यालय]] से सम्बद्ध हैं, जो स्नातओं की संख्यानुसार विश्व के सबसे बड़े विश्वविद्यालयों में से एक है।<ref>{{Cite web
|url=http://www.mu.ac.in/History.html
|title=History
|publisher=[[मुम्बई विश्वविद्यालय]]
|accessdate=2009-06-09}}</ref> [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान, मुंबई|भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान (बंबई)]],<ref>{{Cite news
|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1070723
|date=2006-12-22
|title=IIT flights return home
|publisher=''[[DNA (newspaper)|डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस]] (DNA)''
|accessdate=2009-06-09}}</ref> वीरमाता जीजाबाई प्रौद्योगिकी संस्थान (वी.जे.टी.आई),<ref>{{Cite web
|url=http://www.vjti.ac.in/home_about.asp
|title=About the Institute
|publisher=[[Veermata Jijabai Technological Institute]] (VJTI)
|accessdate=2009-06-09
|archive-date=2009-05-18
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090518121006/http://www.vjti.ac.in/home_about.asp
}}</ref> और युनिवर्सिटी इंस्टीट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नोलॉजी (यू.आई.सी.टी),<ref>{{Cite news
|url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/
|date=2008-06-11
|title=Admission process for autonomous engg colleges to start today
|publisher=[[Indian Express Group]]
|accessdate=2009-06-09
|archive-date=2011-12-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/
}}</ref> भारत के प्रधान अभियांत्रिकी और प्रौद्योगिकी संस्थानों में आते हैं और [[एस एन डी टी महिला विश्वविद्यालय मुंबई के स्वायत्त विश्वविद्यालय हैं।<ref>{{Cite web
|url=http://sndt.digitaluniversity.ac/Content.aspx?ID=7&ParentMenuID=7
|title=About University
|publisher=[[SNDT Women's University]]
|accessdate=2009-06-09
|archive-date=2009-10-13
|archive-url=https://web.archive.org/web/20091013235515/http://sndt.digitaluniversity.ac/Content.aspx?ID=7&ParentMenuID=7
}}</ref> मुंबई में जमनालाल बजाज प्रबंधन शिक्षा संस्थान, एस पी जैन प्रबंधन एवं शोध संस्थान एवं बहुत से अन्य प्रबंधन महाविद्यालय हैं।<ref>{{Cite news
|last=Bansal
|first=Rashmi
|url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm
|date=2004-11-08
|title=Is the 'IIM' brand invincible?
|work=रीडिफ News
|publisher=[[रीडिफ]]
|accessdate=2009-06-09}}</ref> मुंबई स्थित गवर्नमेंट लॉ कालिज तथा सिडनहैम कालिज, भारत के पुरातनतम क्रमशः विधि एवं वाणिज्य महाविद्यालय हैं।<ref>{{Cite web
|url=http://www.sydenham.edu/our_profile.html
|title=Sydenham College: Our Profile
|publisher=[[Sydenham College]]
|accessdate=2009-04-26
|archive-date=2009-06-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625015836/http://www.sydenham.edu/our_profile.html
}}</ref><ref>{{Cite web
|url=http://www.glc.edu/incept.asp
|title=About The Government Law College
|publisher=[[Government Law College]]
|accessdate=2009-04-26
|archive-date=2009-06-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622081119/http://www.glc.edu/incept.asp
}}</ref> सर जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्स मुंबई का पुरातनतम कला महाविद्यालय है।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/24305727.cms |title=JJ School seeks help from new friends|date=2002-10-06|first=Nina|last=Martyris|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]|accessdate=2009-05-13}}</ref>
मुंबई में दो प्रधान अनुसंधान संस्थान भी हैं: [[टाटा इंस्टीट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च]] (टी.आई.एफ.आर), तथा [[भाभा आण्विक अनुसंधान केन्द्र]] (बी.ए.आर.सी).<ref>{{Cite news
|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1065998
|date=2006-11-24
|title=University ties up with renowned institutes
|publisher=''[[DNA (newspaper)|डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस]] (DNA)''
|accessdate=2009-06-09}}</ref> भाभा संस्थान ही सी आई आर यू एस, ४० मेगावाट नाभिकीय भट्टी चलाता है, जो उनके [[ट्राम्बे]] स्थित संस्थान में स्थापित है।<ref>{{Cite web|url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html|title=CIRUS reactor|publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] (BARC)|accessdate=2009-05-12}}</ref>
== क्रीड़ा ==
[[फाईल:Brabourne.jpg|thumb|ब्रेबोर्न स्टेडियम, शहर के सबसे पुराने क्रिकेट स्टेडियमों में से एक है]]
[[क्रिकेट]] शहर और देश के सबसे चहेते खेलों में से एक है।.<ref>{{Harvnb|Frommer's India|2008|p=97|Ref=from}}</ref> महानगरों में मैदानों की कमी के चलते गलियों का क्रिकेट सबसे प्रचलित है। मुंबई में ही [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड|भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड (बीसीसीआई)]] स्थित है।<ref>{{Cite web
|title=About BCCI
|publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI)
|url=http://www.bcci.tv/about-bcci.html
|accessdate=2009-05-16
|archive-date=2009-02-07
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207202946/http://www.bcci.tv/about-bcci.html
}}</ref> मुंबई क्रिकेट टीम [[रणजी ट्राफी (क्रिकेट)|रणजी ट्रॉफी]] में शहर का प्रतिनिधित्व करती है। इसको अब तक ३८ खिताब मिले हैं, जो किसी भी टीम को मिलने वाले खिताबों से अधिक हैं।<ref>{{Cite news
|last=Makarand
|first=Waingankar
|title=Attacking pattern of play has delivered
|date=2009-01-18
|publisher=''[[द हिन्दू]]''
|url=http://www.hindu.com/2009/01/18/stories/2009011856451500.htm
|accessdate=2009-06-08}}</ref> शहर की एक और टीम [[मुंबई इंडियंस]] भी है, जो [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में शहर की टीम है। शहर में दो अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान हैं- [[वान्खेड़े स्टेडियम]] और [[ब्रेबोर्न स्टेडियम]]<ref>{{Cite news
|last=Seth
|first=Ramesh
|title=Brabourne — the stadium with a difference
|date=2006-12-01
|publisher=''[[द हिन्दू]]''
|url=http://www.hindu.com/yw/2006/12/01/stories/2006120100150200.htm
|accessdate=2009-06-08
|archive-date=2008-04-21
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421010655/http://www.hindu.com/yw/2006/12/01/stories/2006120100150200.htm
}}</ref> शहर में आयोजित हुए सबसे बड़े क्रिकेट कार्यक्रम में [[आईसीसी चैंपियन्स ट्रॉफ़ी]] का [[२००६]] का फाइनल था। यह [[ब्रेबोर्न स्टेडियम]] में हुआ था।<ref name="TSMH">
{{Cite web
|url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html
|title=Aussies claim elusive trophy
|publisher=[[The Sydney Morning Herald]]
|accessdate=2009-06-18
}}</ref> मुंबई से प्रसिद्ध क्रिकेट खिलाड़ियों में विश्व-प्रसिद्ध [[सचिन तेन्दुलकर]]<ref>{{Cite news
|last=Srivastava
|first=Sanjeev
|title=Tendulkar serves it up
|date=2002-11-05
|work=बीबीसी न्यूज़
|publisher=[[BBC]]
|url=http://news.bbc.co.uk/2/low/south_asia/2404371.stm
|accessdate=2009-06-08}}</ref> और [[सुनील गावस्कर]] हैं।<ref>{{Cite journal |last=Murali |first=Kanta |year=2002 |month=अगस्त-सितम्बर |title=Gavaskar: India's Greatest Crickter |journal=[[फ्रंटलाइन (पत्रिका)|फ्रंटलाइन]] |volume=19 |issue=18 |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1918/19180820.htm |accessdate=2009-04-25 |publisher=''[[द हिन्दू]]'' |archive-date=2009-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123212136/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1918/19180820.htm }}</ref>
क्रिकेट की प्रसिद्ध के चलते [[हॉकी]] कुछ नीचे दब गया है।<ref name=sportsindia>{{Harvnb|India|2005|p=73|Ref=india05}}</ref> मुंबई की मराठा वारियर्स प्रीमियर हाकी लीग में शहर की टीम है।<ref>{{Cite news
|title=Stage set for Premier Hockey League
|date=2004-11-17
|work=रीडिफ News
|publisher=[[रीडिफ]]
|url=http://www.rediff.com/sports/2004/nov/17hock.htm
|accessdate=2009-06-09}}</ref> प्रत्येक [[फरवरी]] में मुंबई में डर्बी रेस घुड़दौड़ होती है। यह महालक्ष्मी रेसकोर्स में आयोजित की जाती है। यूनाइटेड ब्रीवरीज़ डर्बी भी टर्फ़ क्लब में फ़रवरी में माह में ही आयोजित की जाती है।<ref>{{Cite news
|last=Pal
|first=Abir
|title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby
|date=2007-01-17
|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1233374.cms
|accessdate=2009-06-08}}</ref> फार्मूला वन कार रेस के प्रेमी भी यहां बढ़ते ही जा रहे हैं,<ref>{{Cite news |last=Pinto |first=Ashwin |url=http://www.indiantelevision.com/mam/headlines/y2k5/mar/marmam27.htm |title=ESS plans marketing blitz around F1 |date=2005-03-05 |accessdate= 2009-04-26 |publisher=Indiantelevision.com}}</ref> २००८ में, फोर्स इंडिया (एफ़ १) टीम कार मुंबई में अनावृत हुई थी।<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motorSportsNews/idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=2008-01-25 |accessdate=2008-01-27 |publisher=Reuters UK |work=Thomson Reuters |archive-date=2008-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129132715/http://uk.reuters.com/article/motorSportsNews/idUKL2521523620080125 }}</ref> मार्च २००४ में यहां मुंबई ग्रैंड प्रिक्स एफ़ १ पावरबोट रेस की विश्व प्रतियोगिता का भाग आयोजित हुआ था।<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=68125
|title=Formula 1 powerboating swooshes into Mumbai, tourism hope for city
|last=Jore
|first=Dharmendra
|date=2004-11-14
|accessdate=2009-05-14
|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]
|work=Mumbai Newsline}}</ref>
== चित्र दीर्घा ==
<gallery>
Image:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|[[मुंबई उच्च न्यायालय]]
Image:Mumbai 03-2016 31 Gateway of India.jpg| जार्ज पंचम एवं क्वीन मेरी की स्मृति में बनाया गया [[गेटवे ऑफ़ इन्डिया]] स्थापना - [[दिसम्बर]] [[1911]]
Image:Mumbai 03-2016 72 Flora Fountain.jpg|[[फ्लोरा फाउंटेन]] जिसे [[हुतात्मा चौक]] का नाम दिया गया है।
Image:Bombay-Stock-Exchange-2.jpg| [[मुंबई स्टाक एक्स्चेंज]] एशिया का सबसे पुराना स्टाक एक्सचेंज
Image:Mumbai 03-2016 81 Dadar Beach view of the SeaLink.jpg|[[बांद्रा-वर्ली समुद्रसेतु]]
Image:Brabourne.jpg|[[ब्रेबोर्न स्टेडियम]], शहर के सबसे पुराने स्टेडियमों में से एक है
</gallery>
{{-}}
== इन्हें भी देखें ==
* [[मुंबई यौन संग्रहालय]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
{{Sister project links |wikt=मुम्बई|commons=Mumbai|b=मुंबई|n=no|q=मुंबई|s=मुम्बई|v=no|species=no|display=मुंबई}}
{{इंडिक पाठ्य}}
{{प्रवेशद्वार|भारत|Flag of India.svg}}
* [https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ बृहन्मुंबई नगरमहापालिका की आधिकारिक वेबसाइट]
* [https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php आधिकारिक नगर रिपोर्ट]
* {{विकियात्रा}}
* [http://www.google.co.in/webhp?hl=hi&tab=ww#sclient=psy-ab&hl=hi&site=webhp&source=hp&q=%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%88&pbx=1&oq=mum&aq=0&aqi=g4&aql=&gs_sm=c&gs_upl=37544l38074l2l39657l3l3l0l0l0l0l587l1706l5-3l3l0&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.,cf.osb&fp=3d3dc1fb819fc878&biw=1024&bih=677 मुम्बई - गूगल खोज परिणाम]
<!--- WHAT IS THEIR USE HERE?
== अध्ययन ==
{{Refbegin}}
* Agarwal, Jagdish; ''Bombay — Mumbai: A Picture Book'' (1998) — Wilco Publishing House, ISBN 81-87288-35-3.
* ''BusinessWeek''; [[अगस्त 12]], [[2005]]; "China and India" special coverage.
* Chaudhari, K.K; ''History of Bombay'' (1987) — Modern Period Gazetteers Dept., Govt. of Maharashtra.
* [[Behram Contractor|Contractor, Behram]]; ''From Bombay to Mumbai'' (1998) — Oriana Books.
* Dwivedi, Sharada & Mehrotra, Rahul; ''Bombay, The Cities Within'' (1995) — India Book House Pvt. Ltd. ISBN 81-85028-80-X.
* Fox, Edmund A; ''Short History of Bombay Presidency'' (1887) — Thacker & Co — No ISBN.
* ''Imperial Gazetteer of India: vol. vii, Behrampore to Bombay''. Oxford at the Clarendon Press. 1908. 421 pages.
* [[Arun Katiyar|Katiyar, Arun]] & Bhojani, Namas; ''Bombay, A Contemporary Account'' (1996) — Harper Collins ISBN 81-7223-216-0.
* MacLean, James Mackenzie; ''A Guide to Bombay'' (1875 & 1902) — Various editions; No ISBN.
* Mappls — ''Satellite based comprehensive maps of Mumbai'' (1999) — CE Info Systems Ltd. ISBN 81-901108-0-2.
* ''Our Greater Bombay'' (1990) — Maharashtra State Bureau of Textbook Production and Curriculum Research.
* [[Suketu Mehta|Mehta, Suketu]] ; ''Maximum City: Bombay Lost and Found'' (2004) — Knopf ISBN 0-375-40372-8.
* Patel, Sujata & Thorner, Alice; ''Bombay, Metaphor for Modern India'' (1995) — [[Oxford University Press]], ISBN 0-19-563688-0.
* ''The Oxford School Atlas''; 28th Revised Edition (1991) — Oxford University Press ISBN 0-19-563316-4.
* Tindall, Gillian; ''City of Gold'' (1992) — Penguin, ISBN 0-14-009500-4,
* Virani, Pinki; ''Once was Bombay'' (1999) — Viking, ISBN 0-670-88869-9.
* Sharada Dwivedi, [http://www.hvk.org/articles/0605/63.html ''Goddess Island''] Indian Express, [[जून 6]], [[2005]].
{{Refend}}
--->
{{Pp-semi-template|small=yes}}
{{भारतीय मेट्रोपॉलिटन शहर}}
{{दस लाख से अधिक जनसंख्या वाले भारतीय महानगर}}
{{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}}
{{मुंबई विषय }}
{{मुंबई के दर्शनीय स्थल}}
{{महाराष्ट्र}}
{{मुंबई शहरी क्षेत्र}}
<!-- {{विश्व के सर्वाधिक आबाद शहर}} -->
{{Authority control}}
[[श्रेणी:महाराष्ट्र के शहर]]
[[श्रेणी:पूर्व पुर्तगाली कालोनी]]
[[श्रेणी:तटवर्ती शहर]]
[[श्रेणी:उच्च-प्रौद्योगिकी व्यापार जिले]]
tl2a7s2aidtygxzk0dzjd5lw467x84o
शीतज्वर
0
2772
23165
12774
2026-09-25T00:23:42Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23165
wikitext
text/x-wiki
मलेरिया मच्छर काटला सं॑ होय वाला एगो गंभीर बीमारी छेकै.
{{ज्ञानसन्दूक बीमारी
| Name = मलेरिया
| ICD10 = {{ICD10|B|50||b|50}}
| ICD9 = {{ICD9|084}}
| Image = Plasmodium.jpg
| Caption = मानव रक्त में ''प्लास्मोडियम फैल्सीपैरम'' वलय-रूप तथा [[युग्मक]].
| DiseasesDB = ७७२८
| MedlinePlus = ०००६२१
| OMIM = २४८३१०
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = १३८५
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|305}} {{eMedicine2|ped|1357}}
| MeshName = मलेरिया
| MeshNumber = C03.752.250.552 |
}}
'''मलेरिया''' एक [[वाहक]]-जनित [[संक्रामक रोग]] है जो [[प्रोटोज़ोआ]] परजीवी द्वारा फैलता है। यह मुख्य रूप से [[अमेरिका]], [[एशिया]] और [[अफ्रीका]] महाद्वीपों के [[उष्ण कटिबंधी क्षेत्र|उष्ण]] तथा [[उपोष्ण कटिबंधी क्षेत्र|उपोष्ण कटिबंधी क्षेत्रों]] में फैला हुआ है। प्रत्येक वर्ष यह ५१.५ करोड़ लोगों को प्रभावित करता है तथा १० से ३० लाख लोगों की मृत्यु का कारण बनता है जिनमें से अधिकतर [[उप-सहारा अफ्रीका]] के युवा बच्चे होते हैं।<ref>{{cite web| title = मलेरिया के लिए करोड़ों डॉलर| work = बीबीसी| url = http://www.bbc.co.uk/hindi/news/030921_gates_malaria_pp.shtml| accessdate = ३१ अक्टूबर २००८| archive-date = 2005-04-15| archive-url = https://web.archive.org/web/20050415203359/http://www.bbc.co.uk/hindi/news/030921_gates_malaria_pp.shtml}}</ref> मलेरिया को आमतौर पर गरीबी से जोड़ कर देखा जाता है किंतु यह खुद अपने आप में गरीबी का कारण है तथा आर्थिक विकास का प्रमुख अवरोधक है।
मलेरिया सबसे प्रचलित संक्रामक रोगों में से एक है तथा भंयकर जन स्वास्थ्य समस्या है। यह रोग ''[[प्लास्मोडियम]]'' गण के प्रोटोज़ोआ परजीवी के माध्यम से फैलता है। केवल चार प्रकार के ''प्लास्मोडियम'' (''Plasmodium'') परजीवी मनुष्य को प्रभावित करते है जिनमें से सर्वाधिक खतरनाक ''[[प्लास्मोडियम फैल्सीपैरम]]'' (''Plasmodium falciparum'') तथा ''[[प्लास्मोडियम विवैक्स]]'' (''Plasmodium vivax'') माने जाते हैं, साथ ही ''[[प्लास्मोडियम ओवेल]]'' (''Plasmodium ovale'') तथा ''[[प्लास्मोडियम मलेरिये]]'' (''Plasmodium malariae'') भी मानव को प्रभावित करते हैं। इस सारे समूह को 'मलेरिया परजीवी' कहते हैं।
==सन्दर्भ==
[[श्रेणी:रोग]]
juewf9gzptx1gvum599pen454ikvznm
हार्ड डिस्क ड्राइव
0
3077
23167
23138
2026-09-25T00:25:21Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23167
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox computer hardware generic
| image = Hard disk platters and head.jpg|300px
| caption = हार्ड डिस्क (सख्त चक्रिका संचालक) की आंतरिक संरचना
| invent-date = १४ दिसम्बर १९५४<ref> इसी दिन पहली बार पेटेंट के लिए अर्जी दी गयी थी जिसे अमेरिकी पेटेंट संख्या 3,503,060, डिस्क ड्राइव पेटेंट की तरह अपनाया गया। , David W., "IBM San Jose, A Quarter Century Of Innovation”, 1977.</ref> <!--इसके बारे में जन सूचना देने की असली तारीख ४ सितम्बर न होके १३ सितम्बर थी। <ref> http://chmhdd.wetpaint.com/page/IBM+350+RAMAC </ref>-->
| invent-name = आईबीएम की टीम
| conn1 = मेज़बान अनुकूलक द्वारा [[मदरबोर्ड]] से
| via1_1 = [[एटी जुड़ाव|पाटा]] ([[एटी जुड़ाव|आईडीई]]) अंतराफलक
| via1_2 = [[साटा]] अंतराफलक
| via1_3 = [[सीरियल अटैच्ड SCSI|एस.ए.एस]] अंतराफलक
| via1_4 = [[SCSI]] अंतराफलक ([[सर्वर]] में प्रचलित)
| via1_5 = [[Fiber Channel|तंतु वाहिका]] <ref> http://computer.howstuffworks.com/fiber-optic.htm </ref> अंतराफलक (अक्सर सिर्फ सर्वर पे पाया जाता है)
| via1_6 = [[यूऍसबी]] अंतराफलक
<!--
| via1_8 = [[IEEE 1394]] अंतराफलक (बाहरी या लाये ले जा सकने वाले भण्डारड यन्त्र के लिए)
बाहर से जुड़ने वाली ये डेटा भंडारण प्रणाली (ड्राइव) को साटा या पाटा कहते हैं जो की एक अनुकूलक के जरिये मुख्य प्रणाली से जुड़े होते हैं. -->
| class-name = [[बाजार |बाजार क्षेत्र ]]
| class1 = [[डेस्कटॉप]]
| class2 = [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]]
| class3 = [[उपक्रम अभिकलन]]
| class4 = [[उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक ]]
}}
[[फाईल:HardDiskAnatomy.jpg|thumb|right| शीशे के मेज पर रखा हुआ एक खुला हुआ व नाम की चिप्पी लगा हुआ १९९७ में बना एक HDD]]
[[फाईल:Harddrive-engineerguy.ogv|thumb|right|सख्त चक्रिका संचालक के कार्य विधि को दर्शाता एक चलचित्र]]
'''हार्ड डिस्क ड्राइव'''<ref>जिसे इन नामों से भी जाना जाता है '' डिस्क ड्राइव '', डिस्क फ़ाइल'', ''डी.ए.एस.डी.(प्रत्यक्ष अभिगम भंडारण युक्ति''), ''स्थिर डिस्क'', ''सी.के.डी डिस्क'' व ''विंचेस्टर डिस्क ड्राइव''([[प्रारंभिक आई.बी.एम डिस्क भंडारण|आई.बी.एम 3340]] के बाद).</ref> (जेकरा हार्ड डिस्क,<ref>{{Cite web |title=Webopedia.com |url=http://www.webopedia.com/TERM/h/hard_disk.html |access-date=2017-10-28 |archive-date=2017-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616032902/http://www.webopedia.com/TERM/H/hard_disk.html }}</ref> हार्ड ड्राइव,<ref>[http://searchstorage.techtarget.com/sDefinition/0, sid5_gci213993,00.html Techtarget.com]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, सख्त चक्रिका संचालक, डेटा भंडारण यन्त्र या HDD भी कहलऽ जाय छै) एगो आँकड़ां क॑ सहेजी क॑ सुरक्षित रखै वाला यन्त्र छेकै, जे डिजिटल जानकारी चुम्बकीय रूप सें लिख॑ आरू पढ़॑ (पुनः प्राप्त) सक॑ छै । इसमें घूमने वाले डिस्क्स (चिपटी गोल वस्तु,चक्रिका) होते हैं जिन्हें चुम्बकीय पदार्थ <ref name="ostep">{{Cite web |title=lang:en| Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=अर्पाकी-दीसू बुक्स |year=2014 |first1=रेम्ज़ी एच |last1=अर्पाकी-दीसू |first2=एन्ड्रिया सी। |last2=अर्पाकी-दीसू }}</ref>से लेप किया जाता है। बिजली न होने पर भी डेटा भंडारण यन्त्र आंकड़ों को सुरक्षित रखता है। डेटा भंडारण यन्त्र से आँकड़ों को बेतरतीब (रैंडम -एक्सेस) तरीके से पढ़ा जाता है । इसका मतलब है कि आँकड़ों के समूह को भंडारण यन्त्र में किसी भी जगह लिखकर सुरक्षित किया जा सकता है। मतलब आँकड़ों का भंडारण किसी खास क्रम में करने की आवश्यकता नहीं है।
इसका अविष्कार १९५६ <ref name="IBM350">{{Cite web| url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html| title=आई.बी.एम आर्काइव्स: IBM 350 डिस्क स्टोरेज युनिट| accessdate=2012-10-19| archive-date=2008-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html}}</ref> में [[आइ०बी०ऍम०]] नामक कंपनी में हुआ था । १९६० के दशक तक आँकडा भंडारण यन्त्र सभी सामान्य कार्य के संगणकों में सबसे प्रचलित [[अतिरिक्त/सहायक भंडारण यन्त्र]] बन गया। आँकडा भंडारण यन्त्र में नियमित रूप से सुधार होने लगा और आज [[सर्वर]] और व्यक्तिगत संगणकों के ज़माने में भी इसने अपनी जगह स्थिर रखी है । २०० से भी ज़्यादा औद्योगिक इकाइयों ने डेटा भंडारण यन्त्र बनाये हैं । हलाँकि ज़्यादातर डेटा भंडारण यन्त्र आज [[सीगेट]](Segate),[[तोशिबा]] (Toshiba) और [[वेस्टर्न डिजिटल]] बनाते हैं । सारी दुनिया में आंकडा भंडारण यन्त्र का राजस्व २०१३ में $ ३२ बिलियन था जो की २०१२ की तुलना में ३% कम था। <br />
डेटा भंडारण यन्त्र को उसकी भंडारण क्षमता और प्रदर्शन के आधार पर विश्लेषित किया जाता हैं। डेटा भंडारण यन्त्र की [[क्षमता]] बाइट्स में होती है। १०२४ [[बाइट]] को १ [[किलोबाइट]] कहा जाता हैं । उसी तरह से १०२४ [[किलोबाइट]] को १ मेगाबाइट कहा जाता हैं। १०२४ मेगाबाइट को १ [[गीगाबाइट]] कहते हैं और १०२४ [[गीगाबाइट]] को १ [[टेराबाइट]] कहा जाता है । डेटा भंडारण यन्त्र का पूरा भंडारण स्थान उपयोगकर्ता के लिए उपलब्ध नहीं होता क्यूंकि कुछ हिस्सा [[प्रचालन तन्त्र]](ऑपरेटिंग सिस्टम) को रखने और कुछ और हिस्सा [[फाइलसिस्टम|फाइल सिस्टम]] के लिए और कुछ हिस्सा संभवतः अंदरुनी अतिरेकता ({{Lang-en| inbuilt redundancy}}) गलती सुधारने और डेटा पुन:प्राप्ति के लिए होता है। आंकडों को लिखने वाले नोक(हेड) के पटरी तक पहुंचने के समय और पढ़ते वक़्त वांछित क्षेत्र के नोक के नीचे तक पहुंचने में लगने वाले समय और आँकड़ों के यन्त्र से आवागमन की गति के आधार पर प्रदर्शन क्षमता का निर्धारण किया जाता है।
आज के डेटा भंडारण यन्त्र मेज पर रखे जा सकने वाले संगणकों (डेस्कटॉप कंप्यूटर) के लिए ३.५ इंच और गोद में रखे जा सकने वाले [[लैपटॉप| संगणकों]] में २.५ इंच के होते हैं। डेटा भंडारण यन्त्र मुख्य प्रणाली से [[साटा]], [[यूएसबी]] या एस.ए.एस(सीरियल अटैच्ड SCSI) जैसे मानक विद्युत् चालक तारों से जुड़े होते हैं। २०१४ तक डेटा भंडारण यन्त्र को अतिरिक्त या सहायक भंडारण के क्षेत्र में ठोस अवस्था वाले संचालक के रूप में टक्कर देने वाली तकनीक थी [[फ्लैश मेमोरी]] | आने वाले समय में यह माना जा रहा है कि हार्ड डिस्क अपना आधिपत्य जारी रखेगी लेकिन जहाँ गति और बिजली की कम खपत ज़्यादा ज़रूरी हैं वहाँ ठोस अवस्था वाले उपकरण (सॉलिड स्टेट डिवाइस) को हार्ड डिस्क की जगह पर इस्तेमाल किया जा रहा है । <br />
== इतिहास ==
[[फाईल:HardDisk1.ogg|thumb|right|नए डेटा भंडारण यन्त्र के काम करने के तरीके को दिखता चलचित्र (कवर रहित)]]
हार्ड डिस्क अर्थात सख्त चक्रिका संचालक को पहली बार १९५६ में आई बी एम के वास्तविक समय [[ट्रांसक्शन प्रोसेसिंग कंप्यूटर]] के लिए डेटा भंडारण युक्ति (डेटा सुरक्षित रखने के लिए बनाया गया विशेष यन्त्र) के रूप में पेश किया गया था। यह सामान्य उपयोग, [[मेनफ़्रेम]] और [[छोटे कंप्यूटर]] पर इस्तेमाल करने के लिए भी विकसित किया गया था। यह पहला आई बी ऍम ड्राइव [[३५० आर मैक]] दो रेफ्रीजिरेटर के समान बड़ा था और यह ५ मिलियन ६ बिट अक्षरों को (३.७५ मेगाबाइट)<ref name="350Cap">{{Cite web
|title=टाइम कैप्सुल, 1956 हार्ड डिस्क
|url=http://www.oracle.com/technetwork/issue-archive/2014/14-jul/o44timecapsule-2219543.html
|quote=IBM 350 disk drive held 3.75 MB
|publisher=ओरैकल
|series=ओरैकल मैगजीन
|date=जुलाई 2014
|accessdate = 19 सितम्बर, 2014
}}</ref> रखने की क्षमता रखता था। यह आँकड़ों को ५० डिस्क (गोलाकार चक्रिका) के ढेर पर सहेजता था। <br />
१९६२ में आईबीऍम [[मॉडेल १३११]] ने डिस्क ड्राइव लाया जो वाशिंग मशीन के आकार का था और यह एक हटा सकने वाले [[डिस्क पैक]] पर २० लाख अक्षरों को सुरक्षित रख सकता था। उपयोगकर्ता अतिरिक्त पैक खरीद सकते थे और उन्हें ज़रुरत के अनुसार आपस में बदल सकते थे, बिलकुल [[चुंबकीय टेप]] के रील की तरह। इसके बाद के डिस्क पैक ड्राइव्स जो आईबीऍम और दूसरी कम्पनियों ने बनाये थे, कम्प्यूटर्स में इस्तेमाल होने लगे और १९८० के दशक तक यह ३०० मेगाबाइट की क्षमता तक पहुंच गए। जिन HDD को कम्प्यूटरों से हटाया नहीं जा सकता था उन्हें "फिक्स्ड डिस्क" ड्राइव कहा जाता हैं।<br />
कुछ उच्च निष्पादन क्षमता वाले एचडीडी बनाये गए थे जिसमे प्रति पटरी एक नोक थी जैसे [[:en: IBM 2305|आईबीऍम 2305]] ताकि नोक (जिसे पेंसिल भी कह सकते हैं) को एक पटरी से दूसरी पटरी तक ले जाने में जो समय व्यतीत होता हैं उसे बचाया जा सके। इन्हे "फिक्स्ड हेड" या "हेड पर ट्रैक" डिस्क ड्राइव कहा जाता था यह बहुत महेंगे थे और इन्हे अब बनाया नहीं जाता।<br />
१९७३ में आई बी ऍम ने एक नए किस्म की एचडीडी लॉन्च की जिसको [["विनचेस्टर"]] कूट नाम दिया गया था। इस में प्राथमिक तौर से खास बात यह थी की बिजली चले जाने पर डिस्क हेड पूरी तरह से प्लाटर से अलग नहीं होता था। बल्कि यह हेड डिस्क के एक खास जगह में रुकता था तब जब डिस्क का घूमना बंद हो जाता था। फिर से शुरू होने पर डिस्क हेड वही से शुरुआत करता था। यह हेड प्रवर्तक प्रणाली के खर्चे को कम करने में कारगर साबित हुआ। विनचेस्टर प्रौद्योगिकी के पहले ड्राइव्स में हटाये जा सकने वाले गोलाकार हिस्से होते थे। इसमें डिस्क पैक और लिखने व पढ़ने वाली नोक प्रणाली होती थी। प्रवर्तक मोटर से जुड़े हुए चक्के में ही रहता था। इसके बाद वाले "विंचेस्टर" ड्राइव्स में हटाये जा सकने वाले डिस्क पैक को हटा और वापस गैर हटाने योग्य (जाम) डिस्क प्लांटर्स (चक्रिका/धातु के चक्के) का इस्तेमाल होने लगा।<br />
पहले '''विंचेस्टर''' ड्राइव्स के प्लांटर्स १४ इंच के व्यास वाले हुआ करते थे। कुछ साल बाद इस बात की सम्भावना ढूंढने लगे कि अगर प्लांटर्स छोटे हो तो शायद उससे कुछ और फायदे हो सकते हैं। ८ इंच व्यास के प्लांटर्स वाले ड्राइव्स आये और इनके बाद ५ १/४ इंच व्यास के प्लांटर्स वाले ड्राइव्स भी आये। ५ १/४ इंच वाले ड्राइव्स को उस समय में तेज़ी से बढ़ते हुए व्यक्तिगत कम्प्यूटर्स के बाज़ार के लिए रूपांकित किया गया था।<br />
१९८० के दसक के शुरुवात में HDD बहुत महेंगे थे लेकिन १९८० के दसक के अंत तक इनके भाव इतने कम हो गए कि सबसे सस्ते कम्प्यूटरों में भी इनको इस्तेमाल किया जाने लगा। <br />
१९८० के दसक के शुरुवात में ज़्यादातर HDD व्यक्तिगत कंप्यूटर उपयोगकर्ता को अलग से उप प्रणाली के तौर पर बेचा जाता था। इस उप प्रणाली को ड्राइव निर्माता के नाम से नहीं बल्कि उप प्रणाली निर्माता के नाम से बेचा जाता था जैसे [[कोर्वस सिस्टम्स]], [[टॉलग्रास टेक्नोलॉजीस]] या तो फिर निर्माता के नाम से जैसे [[एप्पल| एप्पल प्रोफाइल]]। '''आई०बी०ऍम० पीसी/एक्स टी''' जो आई बी ऍम ने 1983 में लॉन्च किया था में एक १० मेगाबाइट का अंदरूनी एचडीडी था और इसके बाद से ही व्यक्तिगत कम्प्यूटर्स में अंदरूनी एचडीडी नियमित तौर से इस्तेमाल होने लगे। <br />
[[एप्पल मैकिनटोश ]] पर बाहरी एचडीडी लम्बे समय तक इस्तेमाल किये जाते रहे। १९८६ से से १९९८ के बीच बाहरी एचडीडी को जोडने के लिए हरेक मैकिनटोश कंप्यूटर में पीछे के तरफ एक [[एस सी एस आई]] पोर्ट हुआ करता था।<br />
२०११ के थाईलैंड में आये बाढ़ ने कई डेटा भंडारण यन्त्र उत्पादक सयंत्रों को नुकसान पहुचाया था जिससे २०१२-२०१३ के बीच डेटा भंडारण यन्त्र के कीमतों में इज़ाफ़ा हुआ था। <br />
एचडीडी के अविष्कार के बाद निरंतर तरीके से उनकी [[हवाई घनत्व]] में इज़ाफ़ा होता रहा हैं।
{| class="wikitable floatright" style="max-width: 30em;"
|+ समय के साथ हार्ड डिस्क के गुणों में बढ़ोतरी की तालिका
|-
! मापदण्ड!! प्रथम गड़ना !! वर्तमान गड़ना !! बढोतरी
|-
| धारण शक्ति/ क्षमता<br/>(स्वरूपित) || 3.75 मेगाबाइटस <ref name="350Cap" /> || 8 टेराबाइटस || एक के मुकाबले बीस लाख
|-
| भौतिक आयतन || {{Convert|68|cuft|lk=on}}{{Efn|एक बड़े फ्रिज के आकार की तुलना में |}}<ref name="IBM350" /> || {{Convert|2.1|cuin|cc|lk=on}}<ref name="AutoMK-59" /> ||एक के मुकाबले 57000
|-
| वज़न || {{Convert|2000|lb|kg|lk=on}}<ref name="IBM350" /> || {{Convert|2.2|oz|g|lk=on}}<ref name="AutoMK-59"/> ||एक के मुकाबले 15000
|-
| औसत अभिगम काल || लगभग 600 मिलीसेकण्ड्स <ref name="IBM350" /> || कुछ मिलीसेकण्ड्स || लगभग <br /> एक के मुकाबले 200
|-
| मूल्य || 9,200 अमेरिकी $ प्रति मेगाबाइट<ref>Ballistic Research Laboratories "ए थर्ड सर्वे ऑफ द डोमेस्टिक एलेक्ट्रोनिक डिजिटल क्म्प्युटिग सिस्टम," मार्च 1961, [http://www.ed-thelen.org/comp-hist/BRL61-ibm03.html#IBM-305-RAMAC section on IBM 305 RAMAC] (पृष्ठ. 314-331) $34,500 मूल्य दिखा रहा है जो $9,200/एमबी के बराबर है।</ref>{{Dubious|RAMAC_Price_and_Ratio|date=अगस्त 2014}} || 2013 से < $0.05 प्रति गीगाबाइट <ref>{{Cite web|url=https://www.backblaze.com/blog/farming-hard-drives-2-years-and-1m-later/|title=Farming hard drives: 2 years and $1M later|work=Backblaze Blog - The Life of a Cloud Backup Company}}</ref> || एक के मुकाबले 180,000,000
|-
| हवाई घनत्व|| २००० [बिट[बिट्स]] प्रति [[वर्ग इंच]]<ref>{{Cite web
| url =https://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_magnetic.html
| title =चुंबकीय हेड का विकास
| website =आई.बी.एम अभिलेखागार
| accessdate =११ अगस्त, २०१४
| archive-date =2015-03-21
| archive-url =https://web.archive.org/web/20150321114231/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_magnetic.html
}}</ref> || २०१४ में ८२६ गीगाबाइट प्रति इंच वर्ग <ref>{{Cite web
| url =http://www.seagate.com/www-content/product-content/desktop-hdd-fam/en-us/docs/100743772a.pdf
| title= Seagate ST5000DM000 Desktop HDD Product Manual
| website = Seagate
| accessdate = अगस्त 11, 2014
}}</ref> || एक के मुकाबले > 400,000,000
|}
==प्रौद्योगिकी==
===चुंबकीय रिकॉर्डिंग===
[[फाईल:MagneticMedia.svg|thumb|MagneticMedia]]
डेटा भंडारण यन्त्र पर [[लौहचुम्बकत्व|फेर्रोमैगनेटिक]] पदार्थ की एक पतली फिल्म होती हैं जिसे आकृष्ट करके डेटा भंडारण यन्त्र आँकणों को सहेजता हैं। क्रमबद्ध तरीके से चुम्बकीय क्षेत्र के दिशा का बदलाव बाइनरी डेटा बिट्स को दर्शाता हैं। चुंबकीकरण के बदलाव को जाँच करके डेटा डिस्क/यन्त्र से पढ़ा जाता हैं। एक [[कूट लेखन विधि ]] इस्तेमाल करके डेटा को सांकेतिक शब्दों में बदला जाता हैं। जैसे [[रन लेंथ लिमिटेड कूट लेखन विधि]]। जो डेटा को चुम्बकीय दिशा के परिवर्तन के अनुसार प्रस्तुत करता हैं। <br />
एक एचडीडी में तकला (धुरी पे घूमती छोटी सुई) होता हैं जो सपाट गोल डिस्क (इन्हे प्लांटर्स भी कहा जाता हैं ) को पकड़े रहती हैं। [[प्लाटर|प्लांटर्स]] साधारणतः गैर चुम्बकीय पदार्थ जैसे एलुमिनियम एलाय , शीशा या सिरेमिक से बने होते है। इन प्लांटर्स के ऊपर चुम्बकीय पदार्थ की लेप की जाती हैं जो डेटा पकड़े रहती हैं। इस चुम्बकीय पदार्थ के परत की मोटाई १० से २० नैनोमीटर होती हैं और उसकी सुरक्षा के लिए उसके ऊपर कार्बन की एक परत भी होती हैं। यह चुम्बकीय पदार्थ की परत पेपर के मोटाई से भी कम होती हैं जो की ७०००० से १८०००० नैनोमीटर होती हैं।<br />
आजकल के हार्ड डिस्क के प्लांटर्स को अलग अलग रफ़्तार में घुमाया जाता हैं यह वहनीय यंत्रो में ४२०० [[:en:rpm| घुमाव प्रति मिनट]]से लेकर उच्च प्रदर्शन क्षमता वाले सर्वर में १५००० आरपीएम तक होती हैं। पहला एचडीडी १२०० आरपीएम की गति से घुमा था और कई वर्ष तक सारे एचडीडी ३६०० आरपीएम में घूमते थे। दिसंबर २०१३ तक ज़्यादातर उपभोकता श्रेणी के एचडीडी ५४०० आरपीएम या ७२०० घुमाव प्रति मिनट की रफ़्तार में घूमते हैं।<br />
प्लाटर जैसे ही रीड - राइट हेड के नीचे घूमता हैं उस समय सूचना प्लाटर पर से पढ़ी जाती हैं या लिखी जाती हैं। रीड - राइट हेड और प्लाटर में दूरी बहुत कम होती हैं बस कुछ नैनोमीटर। रीड - राइट हेड उसके नीचे के चुम्बकीय पदार्थ को पढ़ने और बदलने का काम करता हैं। <br />
आधुनिक एचडीडी में हर चुम्बकीय प्लाटर (जो की एक तकले/धुरी से जुडी होता हैं ) के ऊपर एक रीड - राइट हेड होता हैं जो की एक समान भुजा से जुड़ा हुआ होता हैं। एक गति देनेवाली भुजा (एक्सेस आर्म) हेड को डिस्क के घूमते समय एक वृत्त-चाप की दिशा में हिलाती हैं ताकि हरेक हेड प्लाटर के पुरे सतह तक पहुंच सके। इस भुजा को हिलाने के लिए [[वायस क्वायल एक्चुएटर]] या कुछ पुराने डिज़ाइन में [[स्टेपर मोटर]] इस्तेमाल किया जाता हैं। ड्राइव में जो चुम्बकीय प्लेट लगी होती है उसके ऊपर प्रकाशीय तापावरोधन किया जाता है। पहले के हार्ड डिस्क ड्राइव्स में स्थिर/एक ही बिट्स पर सेकंड के तरीके से लिखा जाता था इसलिए हर पटरी पर डेटा सामान होता था। लेकिन आधुनिक डिस्क ड्राइव्स में [[जोन बिट रिकॉर्डिंग ]] इस्तेमाल करते हैं इसमें लिखने की रफ़्तार अंदर से बाहर के ट्रैक/पटरी में जाते हुए बढ़ती रहती हैं इससे बाहर के पटरियों में ज़्यादा डेटा सुरक्षित रख सकते हैं।
आधुनिक उपकरणों में चुम्बकीय क्षेत्र के छोटे साइज के कारण इस बात की सम्भावना हैं की वह अपनी चुम्बकीय स्तिथि गर्मी के कारण खो सकता हैं। गर्मी के वजह से हुई इस चुंबकीय अस्थिरता को "[[सुपरपेरामैग्नेटिक लिमिट]]" भी कहा जाता हैं। इस स्तिथि से बचने के लिए प्लांटर्स को दो समानांतर चुम्बकीय परतो से लेप किया जाता हैं इनके बीच एक ३ अणु मोटाई का एक गैरचुम्बकीय परत रहता हैं। दोनों परतो में विपरीत दिशा में चुम्बकीय प्रभाव होता हैं, इस प्रकार दोनों परत एक दूसरे को सुदृढ़ करते हैं। गर्मी के प्रभाव से निपटने के लिए एक और तकनीक इस्तेमाल होती हैं इसका नाम [[परपेँडिकुलर रिकॉर्डिंग ]] हैं। इससे रिकॉर्डिंग डेंसिटी भी ज़्यादा मिलती हैं २००५ में इसे पहली बार शिप किया गया था आज कई HDD यह तकनीक इस्तेमाल कर रही हैं।
==संघटक==
[[फाईल:Hard disk dismantled.jpg|thumb|left|चक्रिका और मोटर प्रणाली रहित HDD
रंगीन ताम्बे के स्टेटर क्वॉयल जो की तकले के मोटर के केंद्र में गोलाई में लपेटी हुई है को उजागर कर रहे हैं। भुजा के साथ में लग रही नारंगी पट्टी पतली मुद्रित परिपथ तार है, मध्य में स्पिन्डल और बायीं तरफ ऊपर की ओर प्रवर्तक]]
एक साधारण HDD में दो विद्युतीय मोटर होते हैं। एक तकली से लगी हुई मोटर जो चक्रिका (डिस्क) को घुमाती हैं और एक प्रवर्तक मोटर जो [http://www.techopedia.com/definition/9112/readwrite-head रीड/राइट हेड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219112017/http://www.techopedia.com/definition/9112/readwrite-head |date=2015-02-19 }} प्रणाली को घूमते हुए चक्रिका के ऊपर ले जाता हैं। चक्रिका से जुड़े हुए मोटर में एक बाहरी रोटर होता हैं जो चक्रिका के साथ जुड़ा होता हैं, विद्युत चालक स्थायी घुमावदार तार [[[http://www.swigercoil.com/stator-winding-repair.asp स्टेटर वाइंडिंग] ]]एक जगह स्थापित होती हैं। प्रवर्तक के ठीक विपरीत तकले से जुडी छड़ी के अंत पर एक रीड -राइट हेड (लिखने/पढ़ने वाली नोक) होती हैं। यह लिखने/पढ़ने वाली नोक बहुत पतले विद्युतीय परिपथ से एम्पलीफायर इलेक्ट्रॉनिक्स के साथ जुड़ा होता हैं जो प्रवर्तक के केन्द्र बिन्दु पर स्थित होता हैं। नोक की सहायक भुजा वजन में बहुत हलकी और ठोस होती है। आधुनिक उपकरणों में इसकी तेज होने की गति ५५० [[g]] तक हो सकती हैं।
[[फाईल:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|thumb|बायीं तरफ प्रवर्तक क्वॉयल के साथ हेड स्टैक और लिखने/पढ़ने वाली नोक दाई तरफ ]]
प्रवर्तक एक [[स्थायी चुम्बक]] होता हैं। उसमे एक [[घूमनेवाला क्वॉयल]] होता हैं जो सही जगह पर लिखने/पढ़ने वाली नोक को चलाता हैं। धातु की एक थाली एक स्क्वाट [[नेओडिमिनम -आयरन -बोरोन]] तीव्र प्रवाह वाले [[चुम्बक]] को थामे रखती है। इस थाली के नीचे एक घूमनेवाला धातु का लच्छा (क्वॉयल) होता हैं जिसे [http://en.wikipedia.org/wiki/Voice_coil आवाज़ वाली क्वॉयल] भी कहते हैं।यह क्वॉयल (धातु का लच्छा) प्रवर्तक के केंद्र से जुड़ा रहता हैं और इस क्वॉयल के नीचे एक [[नेओडिमिनम -आयरन -बोरोन]] चुम्बक होता है। इसे मोटर के एकदम निचले थाली पर चढ़ा कर रखा जाता हैं।
आवाज़ वाली क्वॉयल का आकार एक तीर के नोक के जैसा होता हैं और इसे २ बार लेप किये हुए ताम्बे के चुम्बकीय तार से बनाया जाता हैं। अंदर की सतह ताप रोधन के लिए होती हैं और बाहर की सतह गर्म प्लास्टिक की होती हैं। नोक के दोनों तरफ के क्वॉयल चुम्बकीय क्षेत्र के साथ लगते रहते हैं। जब विद्युत प्रवाह एक धातु के लच्छे के अंदर के दिशा में गमन करती हैं और दूसरे लच्छे के बाहरी दिशा में गमन करती हैं तब एक स्पर्श-रेखीय दबाव उत्पन्न होता हैं जो प्रवर्तक को घुमाता हैं।
HDD के इलेक्ट्रॉनिक्स प्रवर्तक के हरकत को नियंत्रित करती हैं और डिस्क के परिक्रमण या गोलाकार चलने को भी नियंत्रित करती हैं। वह [[चक्रिका नियंत्रक]] के निर्देशो के अनुसार चक्रिका से सूचना पढ़ने या लिखने का काम भी करती हैं। ड्राइव इलेक्ट्रॉनिक्स की प्रतिपुष्टि चक्रिका के ख़ास हिस्सों से होती हैं जो सर्वो प्रतिपुष्टि के लिए समर्पित होता हैं। यह या तो फिर पूरी तरह से संकेन्द्रित परिमंडल (समर्पित सर्वो तकनीकी के केस में)होते हैं या वो हिस्से जिसमे असली आंकडें बिखरे हुए (सन्निहित सर्वो तकनीकी के मामले मे) रूप मे होते हैं।
===निष्कर्ष===
[[फाईल:Hard drive.svg|thumb|left|300px|कंप्यूटर हार्ड डिस्क ड्राइव का आरेख]]
एक डेटा भण्डारण यन्त्र या सख्त चक्रिका संचालक(HDD) में एक या एक से ज़्यादा तेज घूमने वाली चक्रिकाएँ ([[प्लाटर]]) और चुंबकीय नोक होते हैं। इन्हे एक चलते हुए [[प्रवर्तक]] भुजा के ऊपर रखा जाता हैं ताकि इस नोक की सहायता से चक्रिका के सतह पर आंकडों को लिखा या पढ़ा जा सके।
जितना समय चुंबकीय नोक को सिलिंडर या पटरी में ले जाने में लगे और उसके साथ ही जो समय चक्रिका के हिस्से को नोक के नीचे घूमने में लगे और कितना डेटा हर क्षण में प्रेषित([[डेटा प्रेषण दर]]) हो रहा हैं इन मापदंडो पर ही डेटा भण्डारण यन्त्र का [[प्रदर्शन]] निश्चित किया जाता हैं। <br />
==त्रुटि दर व निवारण==
आधुनिक डेटा भण्डारण यन्त्र [[त्रुटि संशोधन कूट]] का बहुत इस्तेमाल करती हैं खासकर [[रीड - सोलमन त्रुटि निवारण कूट]]। यह तकनीक अतिरिक्त [[बिट]] सहेज कर रखती हैं। हर डेटा खंड में कुछ अतिरिक्त बिट्स होते हैं जो कुछ गणित के सूत्र इस्तेमाल कर गलतियों को अदृश्य तरीके से सुधारते हैं। यह अतिरिक्त बिट्स डेटा भण्डारण यन्त्र में कुछ जगह ज़रूर ले लेते हैं लेकिन यह डेटा भण्डारण यन्त्र पर ज़्यादा लेखन घनत्व होना संभव बनाती हैं और जो इस प्रक्रिया में जो गलतियाँ आ जाती हैं उन्हें ठीक करना भी संभव बनाती हैं। इसका फल यह होता हैं की डेटा भण्डारण यन्त्र की भंडारण क्षमता ज़्यादा होती हैं। उदाहरण स्वरूप एक १ टीबी क्षमता वाला डेटा भण्डारण यन्त्र जिसमे ५१२ बाइट खंड हैं वह ९३ जीबी अतिरिक्त डेटा भंडारण क्षमता पाता हैं।
एकदम नए डेटा भण्डारण यन्त्र में [[लघु घनत्व समता जांच कूट]] (एल. डी. पी. सी.) रीड-सोलमन की जगह लेने लगे हैं। एल. डी. पी. सी. कूट से प्रदर्शन [[शैनन सीमा]] के करीब पहुंच जाती हैं। इससे सबसे ज़्यादा भंडारण घनत्व प्राप्त होता हैं।
==आकृति व आकार==
{| class="wikitable" style="float: right; max-width: 50em; margin-left: 1.5em;"
|+ भूतपूर्व एवं वर्तमान एचडीडी के आकार व गुणक
|-
! आकार व उसके गुणक (फॉर्म फैक्टर्स)
! स्थिति
! लम्बाई [एमएम]
! चौडाई [एमएम]
! ऊचाई [एमएम]
! सर्वोत्तम क्षमता
! चक्रिकाएं (अधिकतम)
! क्षमता<br />प्रति चक्रिका [जीबी]
|-
| 3.5"
| वर्तमान
| 146
| 101.6
| 19 or 25.4
| 8 [[टेराबाइट|टीबी]]<ref name="HHD8TB1">{{Cite web
| url =http://www.hgst.com/press-room/press-releases/HGST-unveils-intelligent-dynamic-storage-solutions-to-transform-the-data-center
| title=''8 टीबी एचडीडी नाउ शिपिंग'' ...
| year=2014 |accessdate=October 13, 2014
}}</ref>(2014)
<!-- left 10TB He as remark
| 10 [[टेराबाइट|टीबी]]<ref name="HHD10TB1">{{Cite news |url=http://www.computerworld.com/article/2604311/wd-leapfrogs-seagate-with-world-s-highest-capacity-10tb-helium-drive-new-flash-drives.html |title=''डब्लुडी लीपफ्रॉग'' सीगेट दुनिया के सबसे अधिक क्षमता वाले 10 टीबी हीलीयम ड्राइव, नई फ्लैश ड्राइव |location=अमेरिका }}</ref>(2014)
--><!-- 750 GB if its interface is PATA. -->
| 5 or 7<ref>{{Cite web
| url = http://www.hgst.com/hard-drives/enterprise-hard-drives/enterprise-sas-drives/ultrastar-he6
| title = ''अल्ट्रास्टार ही6: 6 टीबी 3.5-इंच हीलीयम प्लैटफॉर्म इन्टप्रार्इज हार्ड ड्राइव''
| year = 2013 | accessdate = 2013-12-06
| publisher = www.hgst.com
}}</ref>{{Efn|एक परम्परागत हार्ड ड्राइव के लिए ५ चक्रिकायें, और ७ चक्रिकायें [[हीलीयम]] से भरे हुए।}}
|1149<ref name="HHD8TB1" />
<!-- left 10TB He as remark
| 1430<ref name="HHD10TB1"/>
-->
|-
| 2.5"
| वर्तमान
| 100
| 69.85
| 5,<ref name="AutoMK-55">{{Cite web|url=http://www.engadget.com/2012/09/10/western-digital-builds-5mm-thick-hybrid-hard-drive/ |title=''वेस्टर्न डिजिटल बिल्डस 5एमएम -थिक हाईब्रिड हार्ड ड्राइव, अल्ट्राबुक मेकर साइन ऑन अर्ली'' |publisher=Engadget |date= |accessdate=2013-01-07}}</ref> 7, 9.5,{{Efn|Most common.}} 12.5, 15, or 19<ref>{{Cite web |url=http://www.4drives.com/DRIVESPECS/QUANTUM/3364.txt |title=''क्वान्टम गो*ड्राईव स्पेसिफिकेसन'' |publisher=www.4drives.com |accessdate=2014-05-22 |archive-date=2017-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022020629/http://www.4drives.com/DRIVESPECS/QUANTUM/3364.txt }}</ref>
| 2 TB<ref name="AutoMK-57">{{Cite web|url=http://www.wdc.com/en/products/products.aspx?id=830#Tab3 |title=''वेस्टर्न डिजिटल WD20NPVX स्पेसिफिकेसन''|publisher=Wdc.com |accessdate=2014-09-10}}</ref><!-- 320 GB if its interface is PATA. --> (2012)
| 4
| 667<ref>{{Cite web | url=http://www.seagate.com/www-content/support-content/samsung/internal-products/spinpoint-m-series/en-us/samsung-m9t-internal-ds.pdf |title=''सैम्संग M9T मोबाईल साटा ड्राइव डेटाशीट'' }}</ref>
|-
| 1.8"
| वर्तमान
| 78.5{{Efn|name="1.8-inch-protrusion"}}
| 54
| 5 or 8
| 320 GB<ref name="AutoMK-59">{{Cite web | title = ''तोशिबा स्टोरेज सोल्युसन्स – MK3233GSG'' | url = http://www.toshiba.co.jp/about/press/2009_11/pr0501.htm }}</ref><!-- 240 GB if its interface is PATA. --> (2009)
| 2
| 220 <ref name="MK2239GSL">{{Cite web | title = ''तोशिबा MK2239GSL, 220 जीबी सिंगल-प्लैटर एचडीडी'' | url = http://storage.toshiba.com/techdocs/MKxx39GSL_Data_Sheet.pdf | access-date = 2017-10-28 | archive-date = 2014-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140223102753/http://storage.toshiba.com/techdocs/MKxx39GSL_Data_Sheet.pdf }}</ref>
|-
| 8"
| अप्रयुक्त/ अप्रचलित
| 362
| 241.3
| 117.5
|
|
|
|-
| 5.25" [[:en:Drive bay#Full-height|एफ एच]]
| अप्रयुक्त/ अप्रचलित
| 203
| 146
| 82.6
| 47 [[गीगाबाइट|जीबी]]<ref name="AutoMK-60">सीगेट एलाईट 47, भेजा गया: 12/97 प्रति 1998 डिस्क/ट्रेन्ड रिपोर्ट – रिजिड डिस्क ड्राइव्स</ref> (1998)
| 14
| 3.36
|-
| 5.25" [[:en:Drive bay#Half-height|एच एच]]
| अप्रयुक्त/ अप्रचलित
| 203
| 146
| 41.4
| 19.3 जीबी<ref name="AutoMK-61">''क्वान्टम बिगफूट टीएस, शिप्प्ड 10/98 प्रति 1999 डिस्क/ट्रेन्ड रिपोर्ट – रिजिड डिस्क ड्राइव्स''</ref> (1998)
| 4{{Efn|The Quantum Bigfoot TS used a maximum of three platters, other earlier and lower capacity product used up to four platters in a 5.25-inch HH form factor, e.g., Microscience HH1090 circa 1989.}}
| 4.83
|-
| 1.3"
| अप्रयुक्त/ अप्रचलित
|
| 43
|
| 40 GB<ref name="AutoMK-63">{{Cite web | url = http://www.sdk.co.jp/aa/english/news/2008/aanw_08_0812.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316121840/http://www.sdk.co.jp/aa/english/news/2008/aanw_08_0812.html | title = ''एसडीके स्टार्टस शिपमेन्टस ऑफ 1.3-इंच पीएमाआर-टेक्नोलोजी-बेस्ड एचडी मिडिया'' | publisher = Sdk.co.jp | date = 10 जनवरी 2008 | accessdate = 13 मार्च 2009 |archivedate=2009-03-19}}</ref> (2007)
| 1
| 40
|-
| 1" (सीएफाआईआई/जेडाआईएफ/आईडीई-फ्लेक्स)
| अप्रयुक्त/ अप्रचलित
|
| 42
|
| 20 जीबी (2006)
| 1
| 20
|-
| 0.85"
| अप्रयुक्त/ अप्रचलित
| 32
| 24
| 5
| 8 जीबी<ref name="AutoMK-64">{{Cite web | url = http://digitaljournal.com/article/117340 | title = ''प्रूविंग दैट 8 जीबी, 0.85 इंच हार्ड डिस्क ड्राइव एक्जिस्ट'' | publisher = Digitaljournal.com | date = 17 February 2007 | accessdate = 26 April 2012 }}</ref><ref name="AutoMK-65">{{Cite web | url = http://www.toshiba.co.jp/about/press/2004_03/pr1601.htm | title = ''तोशिबा एन्टर्स गिनीज वल्ड्र रिकॉर्ड्स बुक विद द वल्ड्रस स्मालेस्ट हार्ड डिस्क ड्राइव'' | publisher = तोशिबा कोर्प। | date = 16 मार्च 2004 | accessdate = 11 सितम्बर 2012 }}</ref> (2004)
| 1
| 8
|}
[[फाईल:SixHardDriveFormFactors.jpg|thumb|right|8-, 5.25-, 3.5-, 2.5-, 1.8- और 1-इन्च के एचडीडी, एक पैमाने के सामने चक्रिका और लिखने पढने कि नोक कि लम्बाई दर्शाने के लिये एक साथ रखे हुए।]]
[[फाईल:5.25 inch MFM hard disk drive.JPG|thumb|एक आधुनिक 2.5-इंच(63.5 मी.मी.) 6,495 एमबी एचडीडी 5.25-इंच, एक पुराने पूरी लम्बाई वाले 110 एमबी हार्ड डिस्क की तुलना में]]
[[मेनफ़्रेम]] और छोटे कम्प्यूटर्स के हार्ड डिस्क अलग अलग आकार के हुआ करते थे। यह वाशिंग मशीन की आकार के थे या तो फिर [[१९ इंच रैक ]] में समा जाये ऐसे आकर के थे। आइबीएम ने १९६२ में [[model ११३१]] डिस्क को बाजार में उतारा। यह १४ इंच के चक्रिकाओं का इस्तेमाल करती थी। यह कई सालों तक मेनफ़्रेम और छोटे कंप्यूटर का मानक आकार रहा। माइक्रोप्रोसेसर आधरित प्रणालियों में इतने बड़े चक्रिकाओं का कभी इस्तेमाल नहीं किया गया।
जैसे जैसे [[फ्लॉपी डिस्क ड्राइव (एफडीडी)]] वाली माइक्रोप्रोसेसर की बिक्री बढ़ती गयी एफडीडी अनुकुलक के नाप का हो ऐसे हार्ड डिस्क की मांग भी बढ़ गयी। शुरुवात में माइक्रो कम्प्यूटर्स के एचडीडी के फॉर्म फैक्टर्स ८" इंच, ५.२५ " इंच और ३.५ इंच के एफडीडी जैसे ही थे। बाद में इससे भी छोटे एचडीडी फॉर्म फैक्टर्स आये।
===८ इंच===
९.५ इंच × ४.६२४ इंच × १४.२५ इंच (२४१.३ एमएम ×११७.५ एमएम × ३६२ एमएम )। १९७९ में [[शुगर्ट एसोसिएट्स]] एस.ए १००० पहला फॉर्म फैक्टर अनुकूल एचडीडी था। इसके परिमाप ८" इंच के एफडीडी के अनुकूल थे।
===५.२५ इंच ===
५.७५ इंच × ३.२५ इंच × ८ इंच (१४६.१ एमएम × ८२.५५ एमएम × २०३ एमएम )। एचडीडी में यह छोटा फॉर्म फैक्टर १९८० में सबसे पहले सीगेट ने लाया था। इसका आकार ५१/४ इंच एफडीडी जितना ही था। इसकी उचाई ३.२५ इंच थी।
===३.५ इंच===
४ इंच X १ इंच X ५.७५ इंच यह छोटे फॉर्म फैक्टर वाला हार्ड डिस्क ड्राइव सबसे पहले [[रोडिम]] ने १९८३ में लाया था। इसकी उचाई हाफ हाइट यानि १.६३ इंच थी। आज इन ड्राइव्स की उचाई १ इंच की होती है। इस फॉर्म फैक्टर्स के हार्ड ड्राइव्स डेस्कटॉप में इस्तेमाल किये जाते हैं।
===२.५ इंच===
२.७५ इंच × ०.२७५–०.७५ इंच × ३.९४५ इंच (६९.८५ एमएम × ७–१९ एमएम × १०० एमएम )। यह छोटा फॉर्म फैक्टर सबसे पहले १९८८ में [[प्रेरीटेक]] ने लाया था। यह मोबाइल यंत्रो( लैपटॉप, संगीत वादक) और [[सॉलिड स्टेट ड्राइव्स]] में हार्ड ड्राइव की तरह इस्तेमाल होता हैं। इसको [[प्लेस्टेशन ३]] और [[एक्स बॉक्स ३६०]] ''वीडियो गेम'' प्रणालियों में भी इस्तेमाल किया जाता हैं।
===१.८ इंच===
५४ mm X ८mm X ७८.५ mm यह फॉर्म फैक्टर सबसे पहले १९९३ में Integral Pehripherals ने लाया था। कुछ समय के लिए इसे डिजिटल ऑडियो प्लेयर्स और सबनोटबुक्स में काफी इस्तेमाल किया जाता था। लेकिन बाद में इसकी लोकप्रियता बहुत कम हो गयी और यह फॉर्म फैक्टर मार्किट में रेयर होता जा रहा हैं।
===१ इंच ===
४२.८ mm X 5 mm X ३६.४ mm इस फॉर्म फैक्टर को १९९९ में [[IBM माइक्रोड्राइव ]] के तौर पर प्रस्तुत किया गया था। यह इसलिए बनाया गया था ताकि यह CF Type २ स्लॉट में फिट हो सके। [[सैमसंग ]] अपने प्रोडक्ट लिटरेचर में अपने इसी फॉर्म फैक्टर को १.३ इंच का बताता हैं।
===०.८५ इंच ===
२४ मिमी X ५ मिमी X ३२ मिमी। [[तोशिबा ]] ने सबसे पहले इस फॉर्म फैक्टर का ऐलान जनवरी २००४ में किया था। यह फॉर्म फैक्टर मोबाइल फ़ोन और दूसरे छोटे उपकरणों में इस्तेमाल किये जाने हेतु बनाया गया था जिसमे [[यू एस बी]] से जुड सकने वाले एचडीडी भी शामिल हैं जो की [[४जी|4 जी]] मोबाईल फ़ोन पर वीडियो भंडारण के लिए बना होता हैं। तोशिबा ने ४ जीबी (MK4001MTD) और ८ जीबी (MK8003MTD) वाले संस्करण बनाए। तोशिबा का नाम दुनिया के सबसे छोटे एचडीडी बनाने के लिए [[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] में दर्ज हैं।
२.५ इंच और ३.५ इंच फॉर्म फैक्टर वाले HDD सबसे ज़्यादा लोकप्रिय हैं।
२००९ तक हार्ड ड्राइव निर्माताओ ने १.३ इंच , १ इंच और ०.८५ इंच फॉर्म फैक्टर वाले HDD का निर्माण बंध कर दिया हैं क्यूंकि [[यूऍसबी_फ्लैश_ड्राइव]] की कीमते घट रही हैं और इनमे को घूमने वाला पुर्जा भी नहीं होता।
==प्रदर्शन विशेषता==
===डेटा एक्सेस करने का समय===
डेटा एक्सेस करने में जो समय लगता हैं वह दो कारणों पर निर्भर होती हैं। <br />
(१ ) घूमने वाले चक्र का याँत्रिक स्वभाव। <br />
(२ ) नोक के घूमने की गति।
::जितना समय नोक प्रणाली (हेड असेंबली) को उस पटरी (ट्रैक) में जाने में लगता हैं, जहाँ से आँकणों को पढना हैं उसे [[सीक टाइम]] (Seek Time) कहा जाता हैं। इसमें [[घूर्णन विलंब]](Rotational Latency) भी हो सकता है क्यूंकि आँकणा चक्र के जिस खण्ड में है वह उस समय सीधा हेड के नीचे नहीं भी हो सकता हैं। यह दो विलम्ब कुछ क्षण (मिलीसेकण्ड्स) के होते हैं। [[बिट रेट]] या [[डेटा ट्रांसफर रेट]](जब हेड सही स्थान पर होता हैं ) से एक विलम्ब होता हैं जो की कितना आँकणा स्थानान्तरित हो रहा हैं उस पर निर्भर हैं सामान्य रूप में यह बहुत काम होता हैं लेकिन बड़े फाइल रीड करते समय यह ज़्यादा हो सकता हैं। अगर ऊर्जा बचने के लिए ड्राइव के डिस्क रोक दिया जाये तो विलम्ब ज़्यादा हो सकता हैं।
एक HDD का [[औसत अभिगम काल]] (एवरेज एक्सेस टाइम) सारे संभव सीक टाइम का औसत होता हैं मतलब सारे संभावित सीक टाइम को जितने बार आँकणों को पढने की कोशिश हुई हैं उनसे भाग करने पर यह संख्या हमें मिलती हैं। लेकिन व्यवहारिक रूप से यह संख्या हमें सांख्यिकीतरीको (statistical methods) से मिलती हैं।
[[डिफ्रेगमेंटेशन]] एक पद्धति हैं जिसे इस्तेमाल करके आँकणों को पढने में जो विलम्ब होता हैं उसे कम से कम किया जा सकता हैं। इसमें सम्बंधित आँकणों को एक दूसरे के करीबी क्षेत्रो में रखा जाता हैं। कुछ कंप्यूटर प्रचालन तंत्र स्वचालित तरीके से ही डिफ्रेगमेंटेशन करते हैं। स्वचालित डिफ्रेगमेंटेशन का लक्ष्य विलम्ब कम करना होता हैं लेकिन इस पद्धति के चलने के समय कुछ देर के लिए HDD का प्रदर्शन धीमा हो जाता हैं।
घूमने की गति बढ़ाकर या सीक टाइम कम करके [[डेटा एक्सेस करने का समय]] सुधारा जा सकता हैं। [[हवाई घनत्व]] बढ़ाकर [[थ्रूपुट]] बढ़ाया जा सकता हैं, इससे डेटा रेट और हेड के नीचे आँकणों की मात्रा बढ़ती हैं जिससे सीक टाइम भी कम होता हैं।
===सीक टाइम ===
औसतन सीक टाइम हाई एंड सर्वर के हार्ड ड्राइव्स के लिए ४ ms का होता हैं , मोबाइल ड्राइव्स के लिए १५ ms आम मोबाइल ड्राइव्स के लिए १२ ms और डेस्कटॉप हार्ड ड्राइव्स के लिए ९ ms का होता हैं। सबसे पहले हार्ड डिस्क ड्राइव का सीक टाइम ६०० ms था ,१९७० के दशक के मध्य तक ऐसे हार्ड ड्राइव उपलब्ध हो गए थे जिनका सीक टाइम २५ ms जितना था। शुरुवात के कुछ डेस्कटॉप ड्राइव्स में हेड्स को हिलाने के लिए [[स्टेपर मोटर्स]] का इस्तेमाल किया जाता था और इसके वजह से सीक टाइम ८०-१२० ms जितना हुआ करता था। लेकिन १९८० के दशक तक इसमें तेज सुधार लाते हुए [[वॉइस कोइल ]] टाइप अक्टूएशन का इस्तेमाल होने लगा जिससे सीक टाइम २० ms तक कम हो गया। इसके बाद सीक टाइम धीरे धीरे कम होता रहा।
{{-}}
==बाज़ार खण्ड==
===डेस्कटॉप एच डी डी ===
ये विशिष्ट रूप से ६० जीबी से ४ टीबी तक आंकडों का भंडारण करते हैं और ५४०० से १०००० घुमाव प्रति मिनट कि दर से घुमते हैं। इनमें ऑंकणों कि स्थानांतरण गति १जीबी/सेकेंड होती हैं।
अगस्त २०१४ तक सबसे अधिक क्षमता वाला डेस्कटॉप एच डी डी ८ टीबी तक आंकणों का भंडारण कर सकता था।]]।<ref>{{Cite news |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/Seagate-ships-worlds-first-8TB-hard-drives-pr-master/|title=''सीगेट शिप्स वर्ल्डस फर्स्ट ८ टीबी हार्ड ड्राईव''|location=अमेरिका|publisher=सीगेट|date=2014-08-26 |accessdate=2014-08-26 }}</ref><ref name="HHD8TB2">{{Cite news |last=ब्रोएखुइज्सेन|first=नील्स|url=http://www.tomshardware.com/news/seagate-8tb-hard-drive-hdd,27544.html |title=''सीगेट 8 टीबी एचडीडीज वाइडली एविलेबल नेक्सट क्वार्टर, शिपिंग नाउ'' |work=टॉम्स हार्डवेयर|location=अमेरिका|publisher=पर्च|date=2014-08-26 |accessdate=2014-08-26||archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827135907/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/Seagate-ships-worlds-first-8TB-hard-drives-pr-master/|archivedate=2014-06-24}}</ref>
===मोबाईल (लैपटॉप) एचडीडीज===
: [[फाईल:Two Western Digital VelociRaptor 1 TB SATA 10,000 rpm 3.5-inch HDDs.jpg|thumb|right|दो औद्दोगिक-ग्रेड के साटा 2.5-इंच 10,000 आरपीएम एचडीडीज, ३.५ इंच के अनुकुलक खांचे के उपर लगाये हुए।]] अपने डेस्कटॉप और औद्दोगिक समकक्षों की तुलना में ये छोटे और कम क्षमता वाले होते हैं। ये ४२००, ५२००, ५४००, ७२०० व विशिष्ट रूप से ५४०० घुमाव प्रति मिनट (आरपीएम) की गति से घूमते है। ७२०० घुमाव प्रति मिनट वाली ड्राइव तुलनात्मक रूप से ज्यादा महंगी व कम क्षमता वाली होती है जबकि ४२०० आरपीएम वाली ड्राइव ज्यादा भण्डारण क्षमता वाली होती है। छोटे प्लेटों(प्लाटर) की वजह से इनकी क्षमता कम होती है।
: २.५ इंच वालि ड्राइव भी होती हैं जो १०००० आरपीएम की गति से घुमती हैं। ये औद्दोगिक बाजार मे उपयोग के लिये बनायी जाती हैं।
=== उद्यम एचडीडीज ===
विशिष्ट तौर पे कई उपभोक्ताओ द्वारा इस्तेमाल किये जाने वाले संगणक जिनपर की [[उद्यम सॉफ्टवेयर]] चलते हैं द्धारा उपयोग किये जाते हैं। जैसे की: लेन-देन प्रसंस्करण डेटाबेस ({{Lang-en|''transaction processing databases''}}), इंटरनेट का आधारभूत ढांचा (ईमेल, वेब सर्वर, ई-व्यापार इत्यादि), नियर लाइन भंडारण। <ref>{{Cite web|url=http://searchstorage.techtarget.com/definition/near-line-storage|title=''व्हाट इज़ नियरलाइन स्टोरेज?''|publisher=whatis.techtarget.com|author=मार्ग्रेट रॉउज़|accessdate=2015-03-16|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319131811/http://searchstorage.techtarget.com/definition/near-line-storage}}</ref> उद्यम एचडीडी सामन्यत: २४ घंटे सातो दिन बिना किसी परेशानी के उच्च प्रदर्शन करते हुए चलते रहते हैं। यहाँ अत्यधिक भंडारण क्षमता पाना लक्ष्य नहीं होता है इसलिए मूल्य की तुलना में क्षमता काफी काम होती है।
: तीव्रतम उद्यम एचडीडी १०००० से १५००० आरपीएम की गति से चलते हैं और १.६ जीबी/मिनट की आंकणा स्थानांतरण गति हासिल कर सकते हैं। १०००० से १५००० आरपीएम की गति से घूमने वाले एचडीडी के छोटे प्लेट (प्लाटर) होते हैं ताकि ऊर्जा खपत कम हो। यह सामन्तया एस ए एस या तन्तु वाहिका के जरिये मुख्य प्रणाली से जुडे होते हैं।
===उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक एचडीडी===
ये वो एचडीडी होते है जो वीडियो रिकॉर्डर, [[वाहन रेडियो|एमपी३ वादक]], [[वाहन|वाहनों]] में लगे होते हैं। चूंकि ये अधिकतर हिलते रहने वाले उपकरणों में लगे होते हैं इसलिए इन्हे आघात प्रतिरोधी बनाया जाता है। इससे बिजली की खपत कम होती है और डाटा भंडारन की क्षमता में व्रधि होती है
==बाहरी कड़ी==
* www-03.ibm.com<ref name="IBM350#">{{Cite web | url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html | title=IBM Archives: IBM 350 disk storage unit | accessdate=2012-10-19 | archive-date=2008-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:संगणक]]
[[श्रेणी:हार्डवेयर]]
ib087tzo94atmgwmhz6ttuw1w37y23i
सिद्धांत कपूर
0
3339
23166
22965
2026-09-25T00:24:34Z
InternetArchiveBot
123
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
23166
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = सिद्धान्त कपूर
| image = Siddhanth Kapoor at a promotion of 'Haseena Parkar'.jpg
| caption = २०१७ में सिद्धान्त कपूर
| birth_name =
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1984|07|06}}<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jul/060713-its-birthday-time-for-ranveer-singh-and-siddhanth-kapoor.htm|website=Mid day|title=Birthday time for Siddhant}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=ht />
| birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|nationality = [[भारतीय]]
| years_active = 2000–वर्तमान
| occupation = अभिनेता और सहायक निर्देशक
| parents = [[शक्ति कपूर]], शिवांगी कपूर
| relatives = श्रद्धा कपूर ( बहन )
}}
'''सिद्धान्त कपूर''' (जन्म 6 जुलाई 1984) एगो भारतीय फिल्म अभिनेता छेकै, जे [[बॉलीवुड]] फिल्मो मँ काम करै छै। ये अभिनेता [[शक्ति कपूर]] के बेटे और अभिनेत्री [[श्रद्धा कपूर]] के भाई है। इन्होंने 2007 की [[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]], 2006 की [[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]], 2006 की [[चुप चुप के]] और कई फिल्मों में सहायक निर्देशक के रूप में काम करके अपने करियर की शुरुआत की। इसके बाद उन्होंने [[संजय गुप्ता]] की क्राइम फिल्म [[शूटआऊट ऍट वडाला]] (2013) से अभिनय शुरू किया और बाद में [[अनुराग कश्यप]] की मनोवैज्ञानिक थ्रिलर फिल्म अग्ली (2014) में अभिनय किया।<ref name=ht>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/I-don-t-need-a-godfather-Siddhanth-Kapoor/Article1-1003408.aspx|title=I don’t need a godfather: Siddhanth Kapoor|publisher=हिन्दुस्तानी टाईम्स|date=2013-01-29|accessdate=6 February 2013|archive-date=13 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313013844/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/i-don-t-need-a-godfather-siddhanth-kapoor/article1-1003408.aspx|url-status=dead}}</ref>
==प्रारम्भिक जीवन और पेशा==
सिद्धान्त कपूर का जन्म 6 जुलाई 1984 को [[मुंबई]] में अभिनेता [[शक्ति कपूर]] और शिवांगी कोल्हापुरे के घर हुआ था। वह अभिनेत्री [[श्रद्धा कपूर]] के बड़े भाई और [[पद्मिनी कोल्हापुरे]] और [[तेजस्विनी कोल्हापुरे]] के भतीजे हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/shraddha-kapoor-likes-to-compete-with-herself/1115579/ | title = Shraddha Kapoor likes to compete with herself |publisher= द इंडियन एक्सप्रेस |date=2013-05-14|access-date=2013-05-30}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?271382 |title=Ten Questions-Shraddha Kapoor |publisher=Outlook |date=2011-04-25 |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110423050605/http://www.outlookindia.com/article.aspx?271382}}</ref>
इन्होंने [[ली स्ट्रेसबर्ग थिएटर एन्ड फ़िल्म इंस्टीट्यूट]] में फिल्म निर्माण और अभिनय पाठ्यक्रम का अध्ययन किया।<ref name="koimoi.com"/> उन्होंने अपने करियर की शुरुआत एक डिस्क जॉकी के रूप में की थी और बाद में लगभग दो साल तक निर्देशक [[प्रियदर्शन]] के साथ एक सहायक निर्देशक के रूप में काम किया, जिसमें [[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]], [[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]], [[चुप चुप के]] और [[ढोल]] शामिल है। शुरुआत में उन्हें सोहम शाह की 2012 की फिल्म [[सत्ते पे सत्ता]] में अपना डेब्यू करना था लेकिन फिल्म को टाल दिया गया। बाद में उन्होंने 2013 में [[अनिल कपूर]], [[जॉन अब्राहम]] और [[कंगना रनौत]] के साथ फिल्म [[शूटआऊट ऍट वडाला]] में अपने अभिनय की शुरुआत की फिर, उन्होंने अपनी मनोवैज्ञानिक थ्रिलर फिल्म [[अग्ली]] में [[अनुराग कश्यप]] की सहायता की, जिसमें उन्होंने [[तेजस्विनी कोल्हापुरे]] और [[रोनित रॉय]] के साथ एक कैमियो भूमिका निभाई।<ref name="koimoi.com">{{Cite web|url=https://www.koimoi.com/actor/siddhanth-kapoor/|title=Siddhanth Kapoor Archives}}</ref><ref name=cast>{{cite web|title=Shootout At Wadala Cast & Crew|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/547370|publisher=बॉलीवुड हंगामा}}</ref>
==इन्हें भी देखें==
*[[शक्ति कपूर]]
*[[श्रद्धा कपूर]]
==सन्दर्भ==
{{Reflist}}
==बाहरी कड़ियाँ==
* {{IMDb name|4948769}}
[[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]]
[[श्रेणी:1984 मँ जनमलौ लोग]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:फ़िल्म निर्देशक]]
7y4wc4che4cr6vt1javlvxglfcqpgq0