Wikipedia
anwiki
https://an.wikipedia.org/wiki/Portalada
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Media
Especial
Descusión
Usuario
Descusión usuario
Wikipedia
Descusión Wikipedia
Imachen
Descusión imachen
MediaWiki
Descusión MediaWiki
Plantilla
Descusión plantilla
Aduya
Descusión aduya
Categoría
Descusión categoría
Portal
Descusión Portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Descusión módulo
Evento
Evento discusión
Abril
0
38
2423287
2303504
2026-06-10T19:16:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423287
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Abril}}
'''Abril'''{{DACC}} (d'o [[latín]] ''aprilis'') ye o cuatreno [[mes]] de l'[[anyo]] seguntes o [[calandario gregoriano]], dezaga de [[marzo]] y antis de [[mayo]], y tien 30 [[día]]s.
En o [[calandario romano]] yera o segundo mes de l'anyada. O suyo nombre en latín ye d'orichen [[Idioma etrusco|etrusco]] y provién d'''[[Apru]]'', que yera o nombre que recibiba en a [[mitolochía etrusca]] a diosa [[Afrodita]] d'a [[mitolochía griega]].
[[Imachen:Limbourg brothers - Les très riches heures du Duc de Berry - Avril (April) - WGA13021.jpg|border|200px|right|''Les très riches heures du Duc de Berry'', ''Abril'']]
== Ditos y mazadas ==
*''«Abril, cada gota en vale mil»''.<ref>{{es}} [[José Enrique Gargallo Gil]]: ''Los refranes meteorológicos en aragonés, en el marco de la paremiología románica'', Alazet n°20, [[2008]], ISSN 0214-7602, p.11-31</ref>
*''«en abril cucos en o pernil»''.<ref>{{es}} [[Pedro Arnal Cavero]]: ''Refranes, Dichos, Mazadas... En El Somontano Y Montaña Oscense'', [[Prames]], [[2013]], ISBN 978-8483213957, p.272</ref>
*''«abril, de sacos t'has de vestir»''.<ref>{{an}} [[Fernando Sánchez Pitarch]], [[Guillermo Tomás Faci]]: ''Replega de tradizión oral agüerana'', [[Luenga e Fablas|Luenga & Fablas]] 10, [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], [[2006]], ISSN 1137-8328, pp. 33-61.</ref>
*''«en abril, güen palo y güen trabil»''.<ref>{{es}} [[José Damián Dieste Arbués]]: ''Refranes ganaderos altoaragoneses'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], {{ISBN|84-86856-89-2}}, p.22</ref>
*''«el mes de abril ye muy ruin, coge a la güella por o reverdín»''.
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|April|abril}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Abril|*]]
jv5pj1qvr2yd9tq7ra1bpgrqftox7ku
Agosto
0
41
2423344
2303507
2026-06-10T19:25:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423344
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Agosto}}
'''Agosto'''{{DACC}} ye o uiteno [[mes]] de l'[[anyo]] en o [[calandario gregoriano]], y en fan parte 31 [[día]]s.
En l'antigo [[calandario romano]] yera o seiseno mes de l'anyo, y se'n deciba en [[latín]] '''sixtilis''', dica que se le cambió o suyo nombre enta '''augustus''' en a honor d'o [[Lista d'emperadors de Roma|emperador]] [[Augusto]], qui estió o primer emperador de l'[[Imperio Romano]].<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.64</ref>
Mientres o premitivo calandario romano teneba nomás que 29 días, adibindo-se-le un día mas con a reforma que fació [[Numa Pompilio]].
[[Imachen:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|border|200px|right|''Les Très Riches Heures du duc de Berry'', ''Agosto'']]
Con o [[calandario chuliano]] teneba 30 días, encara que Augusto li adhibió o día 31 (que sacó d'o mes de [[febrero]]) ta que tenese 31 días, os mesmos días que o mes de [[chulio]], adedicato a su [[pai]] adoptivo [[Chulio César]].
== Ditos y mazadas ==
*''«a masa y os críos en agosto tienen frío»''.
*''«agosto fa mosto y setiembre fa l'azeite»''.<ref>{{es}} [https://stel.ub.edu/paremio-rom/es/refranes ParemioRom (Paremiología romance: refranes meteorológicos y territorio)] d'a [[Universidat de Barcelona]]</ref>
*''«en agosto frío en rostro»''<ref>{{es}} [[Pedro Arnal Cavero]]: ''Refranes, Dichos, Mazadas... En El Somontano Y Montaña Oscense'', [[Prames]], [[2013]], ISBN 978-8483213957, p.42</ref>
*''«as tronadas d'agosto fan buen mosto»''<ref>{{an}} [[Chusé Antón Santamaría Loriente]]: ''Chiqueta comparanza de paremias oczitanas, franzesas e aragonesas'', [[Fuellas]] 228-229, [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], [[2015]], ISSN 1132-8453, pp. 17-19.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|august|agosto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agosto|*]]
ilup7oaejrras0weis6spka49gezkg8
Albert Einstein
0
50
2423400
2339222
2026-06-10T19:34:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423400
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|+30|D}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Albert Einstein [[Imachen:Nobel prize medal.svg|20px|Nobel de Fisica]]
|imachen = Einstein 1933.jpg
|imachen grandaria = 250px
|calendata naiximiento = [[14 de marzo]] de [[1879]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Germany (1867–1919).svg|25px]] [[Ulm]] ([[Imperio Alemán]], hue [[Alemanya]])
|calendata muerte = [[18 d'abril]] de [[1955]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|25px]] [[Princeton]] ([[Estaus Unius]])
|ocupación = [[Fisico]]
}}
'''Albert Einstein''' ([[14 de marzo]] de [[1879]] -[[18 d'abril]] de [[1955]]) naixiu d'[[Alemanya]], pero nacionalizau [[Estaus Unius|estausunidense]]. Estió un fisico teorico, y ye considerau como uno dos mas grans [[ciencia|cientificos]] d'o pasau [[sieglo XX]]. Ye conoixiu por haber proposau a [[Teoría d'a Relatividat]], y por as suyas contribucions relevants a o desarrollo d'a [[mecanica cuantica]], a [[mecanica estatistica]] y a [[cosmolochía]]. Obtenió en [[1921]] o [[Premio Nobel de Fisica]] por a suya explicación de l'[[efecto fotoelectrico]] y por os suyos "servicios a la Fisica Teorica".
Dimpués de formular a suya [[Teoría d'a Relatividat|teoría cheneral d'a relatividat]], Einstein esdevino conoixiu mundialment, o que ye estranio ta un cientifico. En os suyos zaguers anyos, a suya fama mesmo estió mas gran que no a d'atros cientificos d'a historia, y en a cultura popular, ''Einstein'' ye un sinonimo de belún con muita intelichencia, un chenio. A suya cara tamién ye reconoixida arredol d'o mundo. En [[1999]] Einstein fue nombrau o "Personache d'o Sieglo" por a revista [[Time]].
En a suya honor se dio nombre a una unidat emplegada en [[fotoquimica]], o ''[[einstein (unidat)|einstein]]'', y un [[elemento quimico]], o [[einsteinio]].
== Biografía ==
=== Primeras anyadas ===
==== Choventut y estudios ====
[[Imachen:Albert Einstein at the age of three (1882).jpg|thumb|150px|Einstein cuan yera un nino]]
Einstein naixió en [[1879]] en [[Ulm]], [[Württemberg]], [[Alemanya]], bels 100 km a l'este de [[Stuttgart]]. Os suyos pais estioron Hermann Einstein, un vendedor de leitos que levó dimpués un taller electroquimico, y a suya muller, Pauline Einstein (de naiximiento, Koch). Encara que perteneixeba a una familia chudieva no practicant, Albert fue ta una escuela catolica elemental, y por insistencia d'a suya mai, recullió licions de [[vigulín]] en a suya choventut. Cuan teneba 5 anyos, su [[tío]] li amostró una [[bruixola]] de pocha, y él paró cuenta que "bella cosa" en o "[[vueito (fisica)|vueito]]" actuaba sobre l'agulla. Construyió modelos y trastes mecanicos por diversión, pero estió considerau un escolano pando de nino, probablement [[dislexia|dislexico]] u simplament por timidez. Prencipió a aprender [[matematicas]] con bellas doce anyadas. Diz que suspendió matematicas en as anyadas posteriors, pero ixa remor no ye verdadera; se debe a un cambio en a traza d'asignar as notas, que levó ta ista confusión bellas anyadas dimpués. Dos tíos d'él favoreixioron os suyos intreses intelectuals en a suya nineza y adolescencia, socherindo-le y conseguindo-le libros sobre ciencia y matematicas.
[[Imachen:Albert Einstein as a child.jpg|thumb|left|150px|O choven Albert]]
Dimpués d'a fallita d'o negocio electroquimico de su [[pai]], en [[1894]] os Einstein emigroron dende [[Munich]] ta [[Pavía, Italia]] (amán de [[Milán]]). Albert remanió en Munich ta rematar a [[escuela]]. Completó o trimestre y viachó ta [[Pavia]] ta estar con a suya familia. En [[1895]], Einstein fizo o desamen d'ingreso ta a ''[[Eidgenössische Technische Hochschule]]'' (Universidat Politecnica Federal Suiza, en Zurich), pero suspendió a parte d'artes liberals. Fue nimviau por a suya familia enta [[Aarau]], [[Suiza]] ta rematar a escuela segundaria. En [[1896]], Einstein recullió o suyo diploma d'educación segundaria.
Contino se matriculó en a ''Eidgenössische Technische Hochschule''. En ixa mesma anyada, Einstein renunció a la suya ciudadanía alemana, convertindo-se en un "sin-d'estau". En [[1898]], Albert conoixió a [[Mileva Maric]], una companyera de clase Serbia (que tamién yera amiga de [[Nikola Tesla]]), y s'inamoró d'ella. En [[1900]], li concedioron a Einstein un diploma d'amostranza en a ''Eidgenössische Technische Hochschule''. Fue acceptau como ciudadano Suizo en [[1901]]. En iste tiempo Einstein discutió os suyos intreses cientificos con una colla d'amigos, an que tamién i yera Mileva. Os dos tenioron una filla borde, Liserl, naixida en chinero de [[1902]].
==== Treballo y doctorau ====
Dimpués d'a suya graduación, Einstein no podió trobar un puesto de profesor, entre atras cosas, por que o suyo descaro como alumno heba enritau a muitos d'os suyos profesors. O pai d'un companyero de clase li aduyó a trobar treballo como examinador tecnico aduyant en a Usina Suiza de Patents en [[1902]]. Astí, Einstein chudgaba a valura d'as solicituz de [[patent]]s d'os [[inventor]]s ta os trastes que amenistaban conoiximientos de fisica ta entender-los. Tamién aprendió a diferenciar a esencia d'as aplicacions mesmo a partir de malas descripcions, y o director li amostró a "expresar-se correctament". De cabo cuan, Einstein rectificaba as errors de disenyo, entre que avaloraba a utilidat d'os inventos.
Einstein se casó con Mileva, que yera matematica, o [[6 de chinero]] de [[1903]]. Iste matrimonio estió una "sociedat" tanto personal como intelectual. Einstein se referiba con carinyo a Mileva como "una creatura que que ye o mío igual y que ye tan fuerte y independient como yo". [[Abram Joffe]], en a suya biografía d'Einstein, diz que Mileva aduyó a-saber-lo a Einstein. Isto contradiz de raso a [[Ronald W. Clark]] qui, en a suya biografía, diz que Einstein pendeba en a distancia que entre él y Mileva existiba ta trobar a soledat necesaria ta fer o suyo treballo.
O [[14 de mayo]] de [[1904]], naixió o suyo fillo, Hans Albert Einstein. En [[1904]], o suyo puesto en a Usina Suiza de Patens pasó a estar perenne. Obtenió o suyo [[doctorau]] dimpués de presentar a suya tesi "''On a new determination of molecular dimensions''" (Sobre una nueva determinación d'as dimensions moleculars) en [[1905]].
Ixa mesma anyada, sin tener guaire contacto con atros cientificos ta discutir as suyas teorías, Einstein escribió cuatro articlos que estableixen las bases d'a fisica moderna. Amás gran parte d'os fisicos son d'alcuerdo en que tres d'ixos articlos (os que describen o [[movimiento Browniano]], l'[[efecto fotoelectrico]], y a [[Teoría d'a relatividat especial|relatividat especial]]) mereixeban premios Nobel. Nomás en obtenió uno por l'efecto fotoelectrico. Isto ye una ironía, ya que Einstein ye muitismo mas conoixiu por a relatividat. O que fa importants ixos articlos ye que en cada uno d'ellos, Einstein pilló una ideya d'a fisica teorica, la levó dica a suyas consecuencias lochicas, y consiguió explicar resultaus experimentals que heban produciu mal de cabeza a os cientificos por muitas decadas.
Einstein presentó ixos articlos a os "''Annalen der Physik''", y os cuatro son conoixius como os "''[[Articlos de l'Annus Mirabilis]]''" (d'o [[Latín]]: ''Anyada extraordinaria''). A Unión Internacional d'a Fisica Pura y Aplicada (International Union of Pure and Applied Physics) ( [[IUPAP]] ) celebrará o 100eno cabodanyo d'a publicación d'istos articlos [[1905]] como l'[[Anyada mundial d'a Fisica 2005]]'.
===== Brownian motion =====
En o primer articlo de [[1905]], tetulau "''On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid''" (Sobre o movimiento —Requiesto por a Teoría Cinetica Molecular d'a Calor— de particlas chiquetas suspendidas en un liquido estacionario), publicó o suyo estudio d'o [[movimiento browniano]]. Emplegando a [[teoría cinetica de fluidos]] establió que o fenomeno —que no teneba encara una explicación satisfactoria, manimenos haber ... atamas d'haber estau observau por bellas decadas— proporcionó una evidencia empirica d'a existencia real d'os [[atomo]]s. Tamién dio credibilidat a la mecanica estatistica, que yera alavez obchecto de controversia.
Antis d'iste articlo, os atomos no yeran soque un concepto útil, pero bi heba un debate entre os fisicos y quimicos sobre a suya existencia real. Iste treballo proporcionó un metodo ta contar atomos nomás uellando por un microscopio ordinario. [[Wilhelm Ostwald]], uno d'os mainates d'a escuela "anti-atomo", dició posteriorment que se yera tornau en un creyent en os atomos a radiz d'a explicación d'Einstein d'o movimiento browniano.
===== Efecto Fotoelectrico =====
O segundo treballo, tetulau "''On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light''", (Un punto de vista heuristico sobre a producción y transformación d'a luz) proposó a ideya d'os cuantos de luz (agora conoixius como [[fotons]]) y mostró cómo podeban estar emplegaus ta explicar fenomenos como l'[[efecto fotoelectrico]]. A ideya d'os cuantos de luz fue motivada por a derivación d'a lei d'a radiación d'un cuerpo negro por [[Max Planck]], suposando que a enerchía luminosa solo podeba ser emesa u absorbida en cantidaz discretas, ditas ''cuantos''. Einstein contrimostró que, suposando que a luz consisitiba de verdat en paquez discretos, podeba esplanicar o misterioso efecto fotoelectrico.
A ideya d'os cuantos de luz contradeciba a teoría ondulatoria d'a luz, que se seguiba d'as ecuacions de [[James Clerk Maxwell|Maxwell]] de l'electromagnetismo, y d'a suposición d'a divisibilidat sinfinita d'a enerchía en sistemas fisicos. Mesmo dimpués, anque bels experimentos contrimostroron que as ecuacions d'Einstein ta l'efecto fotoelectrico yeran precisas, a suya explicación no fue acceptada universalment. Manimenos, por as envueltas de [[1921]], cuan li fue concediu o premio Nobel, amás gran parte d'os fisicos yeran convencius que a ecuación (hf = ø + y<sub>k</sub>) yera correcta y que os cuantos de luz yeran posibles.
A teoría d'os cuantos de luz estió una clau important d'a [[dualidat onda-particla]], a ideya de que os sistemas fisicos pueden tener propiedaz de tipo ondulatorio y de tipo corpuscular, y fue un prencipio fundamental en a creyación d'a mecanica cuantica. No se obtenió un debuixo completo de l'efecto fotoelectrico dica a madureza d'a mecanica cuantica.
===== Relatividat especial =====
O tercer articlo d'Einstein fue tetulau "''On the Electrodynamics of Moving Bodies''" (Sobre a electrodinamica d'os cuerpos en movimiento). Iste articlo introdució a [[relatividat especial|teoría especial d'a relatividat]], una teoría sobre o tiempo, a distancia, a masa y a enerchía (coherent con l'[[electromagnetismo]], pero ometió a fuerza d'a [[gravedat]]). A relatividat especial resolvió o problema que yera aparent dende l'[[experimento de Michelson-Morley]], que contrimostró que as ondas de luz no viachaban a traviés de garra meyo, como atras ondas viachan a traviés de l'augua u de l'aire. A velocidat d'a luz yera pues absoluta, y no pas relativa a lo movimiento de l'observador. Ixo yera imposible baixo a [[mecanica clasica]] [[Isaac Newton|Newtoniana]].
[[George Francis Fitzgerald|George Fitzgerald]] ya heba conchecturau en [[1894]] que o resultau de Michelson-Morley podeba deber-se a que os cuerpos en movimiento s'alcorzasen en a endrecera d'o suyo movimiento. Y belunas d'as ecuacions prencipals de l'articlo —as transformacions de Lorenz—ya heban estau introducidas en [[1903]] por o fisico holandés [[Hendrik Lorenz]], refirmando matematicament a conchectura de Fitzgerald. Pero Einstein explicó as razons sozchacents ta ista rareza cheometrica. A explicación se basa en dos axiomas: uno estió a viella ideya de [[Galileo Galilei|Galileo]] de que as leis d'a natura habrían d'estar as mesmas ta toz os observadors que se mueban con velocidat constant relativa; y l'atro estió l'axioma de que a [[velocidat d'a luz]] ye a mesma ta toz os observadors. a relatividat especial teneba bellas consecuencias chocantes, dau que os conceptos absolutos d'espacio y tiempo yeran refusaus de raso. A teoría se dició ''a posteriori'' d'a relatividat especial ta diferenciar-la d'a suya posterior teoría d'a relatividat cheneral, que incluye tamién a os observadors con movimiento accelerau.
A teoría ye plena de aparens [[paradoxa]]s, que pareixen no tener sentiu; pero Einstein resolvió ixas escontradicions.
===== Equivalencia d'a Enerchía =====
O cuatreno articlo, tetulau "''Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content?''" (Pende a inercia d'un cuerpo en o suyo conteniu enerchetico?), publicau a fins de 1905 mostró una deducción mas d'os acsiomas d'a relatividat, a relación enerchía-masa, escrita orichinalment por Einstein como ''m = E/c²''. Ista deducción, rescrita, ye a famosa ecuación de que a enerchía en reposo (''E'') ye igual a la masa (''m'') por a velocidat d'a luz (''c'') elevada a lo cuadrau:
<center>'''<math>E = mc^2</math>'''.</center>
Einstein consideró que ista ecuación yera d'importancia fundamental, porque mostraba que a materia y a enerchía no yeran que formas diferens d'a mesma substancia. Sindembargo, muitos cientificos se mirón a ecuación (y a relatividat especial) cómo a bella cosa embelecadora, pero insignificant dica as anyadas 1930s.
A ecuación s'asocia con as [[armas nucleyars]] y esplica cómo pueden producir tals cantidaz d'enerchía. A conisión exacta entre a ecuación y as armas ye manimenos menos conoixida. Medindo a masa d'os nucleus d'uranio y as masas d'os produtos d'a [[fisión nucleyar]], se puede comprebar que esiste una perda de masa, que, seguntes a ecuación debandita, se torna en una cantidat inmensa d'enerchía, que se libra en a fisión. Isto levó a os fisicos en os [[anyos 1930]] a prencipiar a considerar a posibilida d'as armas nucleyars.
=== Os anyos intermeyos ===
En [[1906]], Einstein fue ascendiu a desaminador tecnico de segunda clase. En [[1908]], Einstein fue contractau en Berna, Suiza, como dozent (''Privatdozent''), sin participación en o gubierno d'a universidat. O suyo segundo fillo naixió o [[28 de chulio]] de [[1910]]. En [[1912]], Einstein prencipia a parlar d'o tiempo como a [[cuatrena dimensión]].
Einstein s'esvurció de Mileva o [[14 de febrero]] de [[1919]] y se casó decamín con a suya prima Elsa Loewenthal (apelliu de soltera, Einstein, ya que Loewenthal yera o d'os suyo primer hombre, Max), o [[2 de chunio]] de [[1919]]. Elsa yera prima-chermana d'Albert (por parti de mai) y segunda por parti de su pai. Teneba tres anyadas mas que Albert. No naixión fillos d'iste matrimonio
En [[1914]], chusto antis d'o prencipio d'a [[Segunda guerra mundial]], Einstein s'asentó en [[Berlín]] como profesor en a Universidat local y fue nombrau miembro de l'[[Academia prusiana de Ciencias]]. O suyo [[pacifismo]] y oríchens [[Chudaismo|chudieus]] irritoron a os nacionalistas alemans, que encetón una campanya ta desacreditar a suyas teorías.
Dende [[1914]] a [[1933]] fue o director de l'Instituto de Fisica Kaiser Wilhelm en Berlín, y en iste tiempo recullió o suyo Premio Nobel, y fació os escubrimientos mas sonaus.
==== Relatividat cheneral ====
En Noviembre de [[1915]], Einstein presentó, en una serie de charradas debant d'a Academia Prusiana de Ciencias, a [[Teoría cheneral d'a relatividat]]. A charrada final tenió a suya fuga con a introducción de una ecuación que sustituiba a lei d'a gravedat de Newton. Ista teoría consideraba que toz os observadors yeran equivalents, no solo os que se mueven con velocidat uniforme. En a relatividat cheneral, a gravedat ya no que un fuerza (como en a lei d'a gravedat Newton), ye una consecuencia d'a curvatura de l'[[espacio-tiempo]]. A teoría proporcionó os fundamentos ta l'estudio d'a cosmolochía y as ainas t'acatar muitas caracteristicas de l'universo que no estión descubiertas dica muito dimpués d'a muerte d'Einstein.
A teoría fue desarrollada partindo d'o razonamiento matematico y l'analís racional, no dende a experimentación y l'observación, o que favoreció lo escepticismo de muitos cientificos. Pero a suya ecuación permitió de fer pronosticos y disenyar prebas ta avalurar-la, y cuan istas prebas se fizon, (p.eix. cuan se midió a curvatura d'as rayadas solars mientres un [[eclix solar]], se contrimostró que os pronosticos d'a teoría yeran correctos. O [[7 de noviembre]] de [[1919]], ''[[The Times]]'' informó d'a confirmación y dende alavez, a teoría enampló a fama d'Einstein, revolucionó a fisica, y pasó muitas atras prebas (y dica agora s'ha contrimostrau correcta, a diferencia d'atras teorías cientificas).
A relación d'Einstein con a [[fisica cuantica]] ye de destacar. Fue o primer, mesmo antis que [[Max Planck]], o escubridor d'o cuanto, en decir que yera una teoría revolucionaria. O suya ideya d'os cuantos de luz fue una fita ta crebar a traza clasica d'acatar a fisica.
==== A mecanica cuantica y a entrepetación de Copenhague ====
A meyaus d'os 1920s, cuan a teoría cuantica orichinal evolucionó enta una nueva mecanica cuantica, Einstein refusó a [[Entrepetación de Copenhague]] d'as nuevas [[ecuación|ecuacions]] porque proposaba un modelo prebabilistico, no Visualizable d'os fenomenos fisicos. Einstein i yera d'alcuerdo en que a teoría yera a millor que en disposaban, pero Eistein miraba una explicación que fuese mas "completa", ye decir, deterministica. A suya creyencia que a fisica describiba as leis que gubiernan as "cosas [[realidat|real]]s" l'heba levau o os suyos exitos con os atomos, fotons y a gravedat, y no quereba abandonar ixa fe.
A suya frase, "A mecanica cuantica que en veras imponent. Pero una voz interior me diz que no ye encara a real. A teoría diz a-saber-lo, pero no nos amana a os secreto d'O Viello Dios. Yo soi de raso convenciu que Él no arrulla os daus" apareixe en una carta de [[1926]] ta [[Max Born]]. No yera pas un refús d'as teorías probabilisticas ''per se''. Él tamién heba emplegau l'analís estatistico en os suyos treballos sobre o movimiento Browniano y a fotoelectricidat. In articlos publicaus antis de l'anyada miraglosa [[1905]], mesmo heba descubierto os [[ensembles de Gibbs]] por sí mesmo. Per no creyeba que, en o fundo, a realidat fisica se portase aleatoriament.
==== Estatistica de Bose Einstein ====
En [[1924]], Einstein recullió una comunicación curta d'un choven fisico indio, dito [[Satyendra Nath Bose]], que describiba a luz como un gas de fotons, demandando l'aduya d'Einstein en a suya publicación. Einstein paró cuenta que as mesmas estatisticas podeban aplicar-sen a os atomos, y publicó un articlo en alemán (alavez, a [[lingua franca]] d'a fisica) describindo o modelo de Bose y as suyas implicacions. A [[Estatistica de Bose Einstein]] describe agora cualsiquier colla d'as particlas conoixidas como [[bosons]]. Einstein tamién aduyó a [[Erwin Schrödinger]] en o desarrollo d'a [[distribución cuantica de Boltzman]], un modelo ta os gases, mezcla entre a mecanica cuantica y a clasica, anque no querió que o suyo nombre fuese incluyiu en l'articlo.
=== Zagueras anyadas ===
[[Imachen:Albert Einstein in later years.jpg|thumb|150px|Einstein viello]]
Einstein, chunto con o suyo antigo [[estudiant]] [[Leó Szilárd]] co-inventón un tipo de refricherador (dito o refricherador d'Einstein) en [[1926]]. [https://web.archive.org/web/20070310224750/http://gtalumni.org/StayInformed/magazine/sum98/einsrefr.html] [https://web.archive.org/web/20190925093553/https://www.uspto.gov/about-us/organizational-offices/office-chief-communications-officer] l'[[11 de noviembre]] de [[1930]]. Lis ne fue dau o numero de [[patent]] US1781541, y cubriba un ciclo termodinamico de refricheración que proporcionaba fredor sin partis móbils, con una presión constant, y solo calor como dentrada. Emplegaba amonio, butano y augua.
Dende que [[Adolf Hitler]] plegó a o poder en [[1933]], a expresión de l'odio nacionalista enta Einstein plegó a nuevos nivels. Estió acusau por o rechimen [[Nacional Socialista]] de creyar una "fisica chudieva" en contraste con a ''[[Deutsche Physik]]''—u "fisica Aria". Os fisicos Nazis (incluyindo-ie los premios Nobel [[Johannes Stark]] y [[Philip Lenard]]) continoron prebando de desacreditar as suyas teorías y de meter en listas negras a os fisicos alemans que las amostraban (como [[Werner Heisenberg]]). Einstein ya heba fuyiu ta os [[Estaus Unius]], an fixó a suya residencia perenne. Acceptó una plaza en o recient devantau [[Institute for Advanced Study]] en [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[New Jersey]]. Pasó a estar ciudadano americano en [[1940]] (encara que continó tenendo a suya ciudadanía suiza).
Einstein pasó as zagueras cuaranta anyadas d'a suya vida prebando d'unificar a gravedat y l'electromagnetismo, mirando una teoría que aunise a gravedat y l'electromagnetismo.
==== Princeton ====
O suyo treballo en Princeton se centró en a unificación d'as fuerzas fundamentals, que él s'en referiba como a [[Teoría d'a gran unificación|teoría d'o campo unificau]]. Se miró de construir un modelo, baixo as condicions adecuadas, que describise todas as fuerzas como diferens manifestacions d'una fuerza unica. A suya prebatina yera difícil ya que as fuerzas nucleyars [[interacción nucleyar feble|feble]] y [[interacción nucleyar fuerte|fuerte]] no fueron acatadas independienmen dica alredol de [[1970]], 15 anyadas dimpués d'a muerte d'Einstein. L'obchectivo d'Einstein pervive en as prebatinas actuals enta l'unificación d'as fuerzas, particularment por meyo d'a [[teoría d'as cuerdas]].
==== Teoría cheneralizada d'a gravitación ====
Einstein prencipió a construir una [[teoría cheneralizada d'a gravitacion]] con a lei universal d'a gravitación y d'a fuerza electromagnetica en a suya primera prebatina ta prebar a unificación y simplificación d'as fuerzas fundamentals. En [[1950]], describio o suyo treballo en un articlo d'a ''[[Cientific American]]''. Einstein fue guiau por a creyencia de una unica mida estatistica d'a varianza ta tot o conchunto de leis fisicas y investigó as propiedaz similars de l'electromagnetismo y a gravedat, pues as dos son d'alcance sinfinito y siguen una lei cuadratica inversa.
A teoría cheneralizada d'a gravitación d'Einstein ye un enfoque matematico universal d'a teoría de campos. Rechiró a traza de reducir lochicament os diferens fenomenos a bella cosa ya conoixida u evident. Einstein prebó d'unificar a gravedat y l'electromagnetismo d'una traza que tamién levó a un entendimiento sutil d'a mecanica cuantica.
Einstein esmaxinó un continuum espacio-temporal con una estructura cuatridimensional, expresau en acsiomas representaus por vectors de cinco components. As particlas apareixeban en como rechions amugadas en o espacio, an que a fuerza d'o campo u a densidat d'enerchía son particularmen altas. Einstein trató as particlas subatomicas en ista rechira como obchectos embebius en o campo unificau. Tamién investigó una cheneralización natural d'os campos tensorials simetricos.
En ixas envueltas, Einstein yera cada vez mas isolau en a suya rechira sobre a Teoría Cheneralizada d'a Gravitación (estando caracterizau como un ''cientifico barrenau''), y no tenió exito en as suyas prebatinas d'unificar a Relatividat cheneral y a mecanica cuantica.
==== Zagueras anyadas ====
En [[1948]], Einstein perteneixio a o comité orichinal que resultó en a fundacion d'a [[Brandeis University]]. En [[1952]], o gubierno israelín li proposó acceptar o puesto de segundo president, pero Einstein refusó a oferta. O [[30 de marzo]] de [[1953]], Einstein libró una teoría de campos unificada reVisada.
Morió en Princeton o [[18 d'abril]] de [[1955]], deixando sin resolver a Teoría Cheneralizada d'a Gravitación. Fue cremau o mesmo día en [[Trenton]], [[Nueva Jersey]]. As suyas cenisas las chitoron a l'aire en bel puesto que no se fizo publico. O suyo [[cerebro]] fue preservau por Dr. Thomas Stoltz Harvey, qui fació l'autopsia d'Einstein.
== Visión relichiosa ==
Se considera cheneralment que a visión relichiosa d'Einstein yera [[deista]]: creyeba en un "Dios que se revela en harmonía con tot o que esiste, no en un Dios que s'embreca con o destín y as accions d'os hombres". Einstein querió "saber cómo creyó Dios o mundo": Él resumiba as suyas creyencias relichiosas asinas: "A mía relichión consiste en una humil admiración d'o esprito inamugable superior que se revela en os chiquez detalles que podemos percebir con a nuestra feble mente".
O punto de Vista d'Einstein sobre Dios y a relichión se veye reflexato en as siguiens frases d'él:
* ''Dios no chuga a os daus con l'universo.''.
* ''Dios ye sutil, pero no malicioso.''
* ''O que realment m'intresa ye saber si Dios tenió bella opción en a creyación de l'universo.''
* ''Yo quiero saber os pensamientos de Dios; o demás son detalles.''
* ''A Dios no le percuten as dificultaz matematicas. Él fa as integrals empiricament.''
* ''A ciencia sin a relichión ye coixa. A relichión sin a ciencia ye ciega.''
* ''Creigo que o sentimiento relichioso cosmico ye amás fuerte y noble motivación ta un investigador cientifico.''
Respective d'a suya visión relichiosa, se troba parcialment condensata en uno d'os suyos escritos, que ye conoixito coloquialment con o nombre de ''[[Carta de Dios]]''.
== Visión Politica ==
Einstein se consideraba [[Pacifismo|pacifista]] y humanitario. L'[[FBI]] americano teneba un fichero de 1427 planas sobre as suyas actividaz y recomendó que li se refusase a dentrada en os Estaus Unius como immigrant, alegando que Einstein "creye, aconsella, advoga y amuestra una doctrina que podría permitir que l'[[anarquía]] s'implantase y resultase un 'gubierno solo de nombre',".
Einstein s'oposaba a las trazas de gubierno tiranicas, y por ista razón (y as suyas radices chudievas) s'oposó a o rechimen nazi, y en fuyó salindo d'Alemania poco dimpués d'a suya institución. En primeras, yera a favor d'a construcción d'a [[bomba atomica]], ta asegurar que [[Adolf Hitler|Hitler]] no lo fese primero, y mesmo ninvió una carta a [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] (o [[2 d'agosto]] de [[1939]]) antis d'a [[Segunda Guerra Mundial]] consellando-le que encetase un programa ta creyar una arma nucleyar. Roosevelt respondió creyando un comité ta l'investigación de l'emplego de l'[[uranio]] como una bomba, que en bellas anyadas fue succediu por o [[Prochecto Manhattan]].
Dimpués d'a guerra, manimenos, Einstein advogó por o desarme nucleyar. Albert Einstein, chunto con [[Albert Schweitzer]] y [[Bertrand Russell]] luitón contra as prebatinas y bombas nucleyars. Él y Bertrand Russell presentón o manifiesto de Russell-Einstein y organizón cuantas conferencias.
Albert Einstein refirmó o [[Sionismo]], pero con reserbas. Refirmaba l'asentamiento chudieu en a tierra orichen d'o chudaismo y participó activament en a creyación d'a [[Universidat Hebrea]] de [[Cherusalem]] a qui legó os suyos papels. Sindembargo, s'oposaba a o nacionalismo y exprisó o suyo escepticismo sobre si una nación-estau chudieva yera a millor solución. Quizau preixinaba a chudieus y arabes vivindo en paz en a mesma tierra. En as suyas zagueras anyadas refusó una oferta ta estar o segundo presidente d'o recient creyau Estau d'[[Israel]].
== Personalidat ==
Albert Einstein estió mui repectau por o suyo carácter amable y amistoso, enradigau en o suyo pacifismo. Yera modesto en parlar d'as suyas habilidaz; tamien tenió actituz y manieras caracteristicas, y un gran sentiu d'a humor, como fa veyer a fotografía de baixo. Antimás, Einstein tocaba o [[vigulín]].
== Libros d'Albert Einstein ==
* ''Ideas & Opinions'' {{ISBN|0-517-00393-7}}
* ''World As I See It'' {{ISBN|0-8065-0711-X}}
== Biografías d'Einstein ==
* Ronald W. Clark|Clark, Ronald W. (1971). ''Einstein: The Life and Times''. {{ISBN|0-380-44123-3}}
* Abraham Pais|Pais, Abraham (1982). ''Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein''. {{ISBN|0-19-520438-7}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Albert Einstein|Albert Einstein}}
* S. Morgan Friedman, "[https://web.archive.org/web/20080903165108/http://www.westegg.com/einstein/ Albert Einstein Online]"—Comprehensive listing of online resources about Einstein.
* [https://web.archive.org/web/20040202020050/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Einstein.html MacTutor Einstein History]
* [http://www.nobel.se/physics/laureates/1921/press.html The Nobel Prize in Physics 1921] - [http://www.nobel.se/physics/laureates/1921/index.html Albert Einstein]
* [http://www.muppetlabs.com/~breadbox/txt/al.html Theory of relativity] in 4-letter words or shorter.
* [http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/ NOVA Einstein]
* [http://www.idsia.ch/~juergen/einstein.html Juergen Schmidhuber's Einstein biographical highlights]
* [https://web.archive.org/web/20041011132317/http://www.dmoz.org/Science/Physics/History/People/Einstein,_Albert/ Albert Einstein Directory]
=== Archivos ===
* [http://www.alberteinstein.info/ Official Einstein Archives Online]—3000 documents
* [http://www.einstein.caltech.edu/ Einstein Papers Project]
* [https://web.archive.org/web/20040212235606/http://living-einstein.mpiwg-berlin.mpg.de/living_einstein Max Planck Institute's Living Einstein]
* [https://web.archive.org/web/20051125123930/http://www.aip.org/history/einstein/index.html American Institute of Physics's Einstein]
* [http://www.amnh.org/exhibitions/einstein/index.php American Museum of Natural History's Einstein]
* [http://www.albert-einstein.org/ Albert Einstein Archive]
=== Textos y fotografías ===
* Einstein, Albert, "''[http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/www/ On the Electrodynamics of Moving Bodies]''" Annalen der Physik. June 30, 1905
* Einstein, Albert, "''[http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/E_mc2/www/ Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content?]''". Annalen der Physik. September 27, 1905.
* Einstein, Albert, "''[http://alberteinstein.info/gallery/pdf/CP6Doc3_English_pp16-18.pdf Inaugural Lecture to the Prussian Academy of Sciences]''". 1914. [PDF]
* [https://web.archive.org/web/20190814193918/http://www.gutenberg.org/ebooks/5001 Relativity - The Special And General Theory] [Project Gutenberg y-text]
* Einstein, Albert, "''[https://web.archive.org/web/20040313063633/http://home.swipnet.se/~w-80790/Works/Einstein.htm The Foundation of the General Theory of Relativity]''". Annalen der Physik, 49. 1916.
* Einstein, Albert, "''[http://www.alberteinstein.info/db/ViewImage.do?DocumentID=34170&Page=1 On the Generalized Theory of Gravitation]''". April, 1950.
* [https://web.archive.org/web/20051108205359/http://www.th.physik.uni-frankfurt.de/~jr/physpiceinfam.html Einstein family pictures]
* [[PBS]]'s [https://web.archive.org/web/20150512054746/http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ Einstein's wife] : Mileva Maric
* [http://images.google.com/images?q=Albert%20Einstein Albert Einstein images] via [[Google]]
* [http://www.germanheritage.com/biographies/atol/einstein.html Albert Einstein Biography from "German-American corner: History and Heritage"]
=== Gubierno ===
* [https://web.archive.org/web/20051224102837/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_einstein.html Einstein's letter to Roosevelt]
* [http://foia.fbi.gov/einstein.htm FBI files]—investigation regarding affiliation with the Communist Party
=== Citas ===
* Albert Einstein [[wikiquote:Albert Einstein|Quotations]] (Wikiquote)
* [https://web.archive.org/web/20040803143200/http://www.thinkexist.com/english/Author/x/Author_1082_1.htm Albert Einstein's Famous Quotes]
* Albert Einstein: [http://www.some-guy.com/quotes/einstein.html Famous Quotes]
<center>
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Premio Nobel de Fisica]]
| predecesor = [[Charles Édouard Guillaume]]
| periodo = [[1921]]
| succesor = [[Niels Bohr]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Einstein, Albert}}
[[Categoría:Doctors honoris causa por a Universidat Complutense de Madrit]]
[[Categoría:Fisicos d'Alemanya]]
[[Categoría:Muertos en Nueva Jersey]]
[[Categoría:Naixius de Baden-Wurtemberg]]
[[Categoría:Premios Nobel de Fisica]]
[[Categoría:Profesors universitarios d'Alemanya]]
[[Categoría:1879 (naixencias)]]
[[Categoría:1955 (muertes)]]
du7wnbv717jxekidh2z49c01on8japw
Anthophila
0
71
2423525
2384689
2026-06-10T19:54:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423525
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
:''Ta atros emplegos d'o termin '''abella''' se veiga '''[[Abella (desambigación)]]'''.''
{{Articlo 1000|+10}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = Anthophila
|nombre_pop1 = abellas / apellas
|nombre_pop2 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Osmia ribifloris bee.jpg|250px|Bombolón royo]]
|descripcion = [[Bombus terrestris|Bombolón royo]] (''Bombus terrestris'')
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Arthropoda
|clase = Insecta
|subclase =
|orden = Hymenoptera
|suborden = Apocrita
|familia =
|subfamilia =
|tribu =
|chenero =
|subchenero =
|especie =
|subespecie =
|nombre_binominal =
|descriptor =
|calendata_desc =
|ran_descripcion =
|especie_tipo =
|descriptor_tipo =
|calendata_desc_tipo =
|sublivel = [[Familia (biolochía)|Familias]]
|lista_sublivel = Familias d'Anthophila:<br>
*[[Andrenidae]]
*[[Anthophoridae]]
*[[Apidae]]
*[[Colletidae]]
*[[Ctenoplectridae]]
*[[Halictidae]]
*[[Heterogynaidae]]
*[[Megachilidae]]
*[[Melittidae]]
*[[Oxaeidae]]
*[[Sphecidae]]
*[[Stenotritidae]]
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
As '''abellas'''{{DACC}}<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 163.{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref><ref name="BENBALL">{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. p 20.</ref><ref group="nota">Con a variant '''apella'''.</ref> ([[Clasificación cientifica|nombre cientifico]] '''Anthophila''') son una [[familia (biolochía)|subfamilia]] d'[[insecto]]s voladors, emparentaus con as [[vespa]]s y as [[formiga]]s. Son adaptaus t'alimentar-sen de néctar y tienen una función mui important en a [[polinización]] de [[planta]]s con [[flor]]s, por o que se dicen [[polinizador|polinizaderas]]. As abellas tienen una luenga larga que emplegan ta obtener o [[néctar]] d'as flors. Tienen tamién antenas composadas de trece segmentos en os masclos y doce en as fembras. D'alas, en tienen dos pars, estando o zaguero o mas chicot d'os dos. As suyas patas son adaptadas ta cullir o polen y a péndiz d'o suyo [[estomago]] ye un [[fizón]] que emplegan ta esfender-sen.
Se conoixen mas de 16.000 especies d'abellas y s'estima que existen en total unas 30.000 especies. As abellas pueden estar solitarias u vivir en grans comunidaz de uns cuantos tipos.
As mas enantadas d'istas son as colonias [[eusocial]]s, trobadas en as abellas de [[miel]] y as abellas sin de fizón.
Se creye que a socialidat evolucionó de traza deseparada en os diferents grupos d'abellas.
== Abellas eusocials ==
[[Imachen:Bee in Prunus Armeniaca flowers.jpg|thumb|]]
As abellas eusocials viven en grans [[arna]]s, cadaguna d'as cuals tiene una sola [[reina]] chunto con as [[abella fainera|abellas faineras]] y os abelloz (masclos).
O ciclo d'a vida d'os [[bombolón|bombolons]] s'enceta en a [[primavera]] cuan a reina dispierta d'a suya [[hibernación]]. En ixe inte a reina ye a que fa tot o treballo porque encara no bi'n ha d'abellas faineras. A reina mira un puesto an construir o suyo [[niedo]] y construye as [[bresca]]s de miel. Ye tamién qui s'encarga d'a cullita de néctar y polen. As colonias de bombolons mueren en [[agüerro]], dimpués de criar una nueva cheneración de bombolons reina, que perviven individualment en puntos amagaus. Curiosament, bels bombolons reina se cubillan en hibierno en arnas de [[abellas de miel]], an son trobadas a ormino muertas en a primavera por os arners (presumiblement, muertas por as abellas de miel. S'esconoixe si beluna ha aconseguiu de pervivir durant l'hibierno en ixe ambient.
En o caso d'as abellas de miel, que perviven como colonia durant l'hibierno, a reina principia a frecar en hibierno, parando-se ta a primavera. Iste comportamiento ye probablement activau por a duración d'o día. A reina ye a sola [[fembra]] fértil y pone toz os [[uego]]s, d'os cuals naixerán todas as demás abellas. Con excepcion d'a suya volada d'[[apareamiento]] u o establimiento d'una nueva colonia, a reina no albandona cuasi nunca l'[[arna]] dimpués d'haber-se tornau as corcas en abellas crexidas. A reina pone cada uego en una [[cela]] parada por as abellas faineras. O uego se creba y se torna en una corca u larva chicota que ye alimentada por as abellas anfermeras (abellas faineras que remanen en l'interior d'a colonia). Dimpués d'alto u baixo una semana (pendendo en a [[especie]]), a corca ye sellada en a suya cela por as abellas anfermeras. En alto u baixo atra semana (nuevament pendendo en a especie), a corca surte como una abella creixida.
As faineras, igual como as reinas s'alimentan de [[cheleya reyal]] mientres os primers tres días d'o estau de larbal. Dimpuesas, as faineras cambian ixa dieta por una de polen y [[néctar]] u miel deluida, mientres que as larvas esleyidas ta estar reinas continan minchando cheleya reyal. Isto fa que a corca se torne en pupa mas rapedament amás d'aumentar a suya grandaria y desarrollar-la sexualment. Os criadors de reinas consideran que una buena nutrición mientres o estau larval ye de crucial importancia ta a calidat d'as reinas criadas, estando atros factors importans a chenetica o numero d'apareamientos. Mientres os estaus larval y pupal, cuantos parasitos pueden enrestir a la pupa u a corca, y destruir-la u mutar-la.
As reinas no son criadas en as tipicas [[cela]]s horizontals d'[[encobamiento]] d'a bresca, que as suyas celas son de muita mayor grandaria, y en posición vertical. Cuan a reina remata a suya etapa d' [[Alimento|alimentación]] larval y se converte en pupa, se mueve a una posición cabeza abaixo, dende a cual se mincha a cilla ta salir. Mientres a etapa de pupa, as abellas faineras zaboyan u sellan a cela. Chusto dimpués d'emercher d'as suyas celas, as abellas reina producen un soniu que se creye que ye un reuto a luitar endrezau ta as atras reinas.
As abellas faineras son fembras [[vacivo|vacivas]]. Rechuman a cera emplegada ta construir l'arna y son tamién as encargadas d'escoscar y mantener l'arna, criar a os chóvens, fer guardia y recullir o néctar y o polen.
En as abellas de miel, as faineras tienen un contenedor de uegos modificau en forma de fizón, que pueden fincar en un enemigo ta esfender l'arna, pero as abellas mueren poco dimpués de fizar, ya que ye parti d'o suyo [[Aparato dichestivo|sistema dichestivo]] ye auniu a lo fizón.
Os abelloz son as abellas [[masclo]] d'a colonia. No acosechan néctar ni polen. S'han orichinau por [[partenochenesi]] y o principal preposito d'ellos ye fertilizar a la nueva reina. Os abelloz copulan con a reina en plena volada. Dimpués de rematar o cubrimiento, os abelloz mueren.
Se creye que en bellas especies os abelloz desempenyan un paper important en a regulación d'a temperatura de l'arna. Os abelloz no en tienen de fizón, ya que son masclos, y o fizón ye en realidat un contenedor de [[uego]]s modificau.
As abellas reina viven un [[promedio]] de tres anyadas. As faineras viven solo que mientres espuedas muito mas breus, de menos de tres meses de meya.
As abellas de miel reinas libran [[feromona]]s ta regular as actividaz de l'arna. Muitas faineras tamién en producen ta comunicar-sen con atras abellas.
En o "[[Libro d'el Trasoro]]" parlan d'as abellas eusocials en o capítol 154 "De abellas" y en fan una curiosa interpretación:
{{cita|[l.] '''Abellas''' son las moscas que fan la mjel, que '''naxen sin piedes e sin alas, mas ellas ne han apres de su naxençia'''. Aquestas abellas guardan con muy grant diligencia quando ellas fazen la mjel; por que de la çera que ellas cullen de diuersas flores edifican por maraujlloso jngenyo casa e scalas, do cadauna ha su proprio logar do ellas reposan todos tienpos sin cambiar. E han reyes e fan batallas e fuyen por el fumo e se aturan por son de piedras e de tanbores e de tales cosas.}}
{{cita|[2.] E si dizen aquellos que prouado lo han, que ellas naxen en carne de buey, e esto yes en esta manera: que el omne bata muyto con tocho la carne de vn vezerro muerto todo [fol. 64va] entrego e por egual; e quando su sangre es congelada e presa '''naxen viermenes que depues se fan abellas'''. E asi mjsmo naxen de polljno de cauallo engendrado de asno, e fienta de mulo, e bonjngo de asno.}}
{{cita|[3.] E tanto sabet que cadaun anjmal del mundo, solament las abellas han en todas ljneas todas cosas comunes, por esto que todas habitan dentro de vna mayson. Mas cadauna ha su proprio logar pora si, asi como yo bos he dito adelant. La obra de cadascuna es comuna a las otras, e la vianda comuna, e todos husos e fruytos e pomas son comunas de todas. E encara mas: que lur generacion es comuna e lures fillos comunes, por que todas son castas e virgines, sin njnguna corrupcion de luxuria, fan ellas subitament fillos a grant abundancia. Ellas ordenan lur pueblo e mantienen lures comunas e lur buriesa.}}
{{cita|[4.] Mas ellas slien lur rey, e esto no por suert, en do ha mas fortaleza que en dreyto judgamjento; mas eslien aquel que natura da signo de nobleza, que es grant e mas bello e de mjllor vida, e de aquel fan rey e senyor de las otras. E maguer que sia el rey, el es mas gracioso de mayor piedat. E no por quanto que el sia rey, las otras son todas francas e han franca senyoria; mas la buena voluntat que natura les da, las [fol. 64vb] fa amables e obedientes a lur senyor, en tal manera que njnguna no salle de su casa entro que su senyor ne salle e que el prenga la senyoria de volar alla do le plazia. [5.] Mas las nueuas abellas no se osan posar deuant lur senyor entro que es assentado alla do el quier; depues asientan se enderedor del, e assi van diligentment todas. E quando alguna dellas fa contra la ley de su senyor, ella, mjsma en fa la vengança de si; por que ella tira de si e se qujebra su '''agullon''', segunt que los [[persas|persianos]] solian fazer; por que quando alguno quebraua la ley suya, el no speraua el judicio del rey, ante se mataua el mjsmo por la vengança del [[traspasamjento]]. [6.] E en suma sabet que ellas aman muyto a lur rey e han tanta de fe e de coraçon que ellas se meten en auentura de morir por saluar su rey e por guardar que no prenga mal. E tanto como el rey es con ellas sano e de buen ayre, no gosan mudar fe nj constunbre; mas quando el es muerto o perdido, ellas pierden fe e judgamjento en tal manera que ellas pierden e crieban lur mjel e gastan sus habitaçiones. }}
{{cita|[7.] Et sabet que los oficios son entre ellas departidos de qual quier cosa cada vna deue serujr; por que vnas percaçan la vianda, e otras guardan la mjel e la [[cera]] e las puertas de sus casas, e las otras cosiran el [fol. 65ra] mudamjent del tiempo e las vias de las nuues; las otras tiran la çera de las flores, e las otras cullen la rosada por desus las flores, que despues sdeujene mjel, colant e auallant por los '''forados''' que son alla dentro.}}
{{cita|[8.] E ya sia esto que cadauna se fuerçe segunt lur poder de bien fazer, ya por esto no ha jnujdia entre ellas nj alguna yra o desplazer. Mas si alguno les fa contra razon, ellas estanpan vna amargor de dentro de lur mjel, e de grado se meten a la muerte por fer bengança de aquellos que les nuezen poco nj muyto. Con lur agullon punchan muy amargosament, mas ellas '''no fan mal a otri''' si por fazer bengança no o por mjedo de lur mjel, que no les fues tirada.}}
== Abellas campasolas, vecinals y cuasisocials ==
Belatras abellas forman colonias chicotas. Por eixemplo, a mayor parti d'os [[bombolón|bombolons]] (''Bombus terrestris'', ''B. pratorum'', etcetera) viven en colonias d'unas 30 a 400 abellas, mientres que as arnas d'abellas de miel pueden acubillar entre 40.000 y 80.000 abellas en estiu. L'abella reina ye cheneralment capable de pervivir por a suya cuenta por curtas espuendas (a diferencia d'as reinas en especies eusocials, que requieren ficacio especial tot o tiempo).
Atras especies d'abellas, como l'abella Orchard Mason (''Osmia lignaria'') y l'abella cornuda (''Osmia cornifrons'') son campasolas y todas as fembras d'a especie son fértils. No existen abellas faineras ta istas especies. As abellas campasolas no preducen miel ni cera en cheneral. Son inmunes a muitos d'os parasitos que afectan a atras especies socials, pero tienen os mesmos parasitos, pestes y malotías.
== Nombres d'abellas en aragonés ==
Abella, [[abellero]], abellarot, [[abellot]], [[bombolón]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* Michener, Charles D. (2000) ''The bees of the world''. The Johns Hopkins University Press. Baltimore, Londres. {{ISBN|0-8018-6133-0}}
* O'Toole, Christopher, Raw, Anthony (1999) ''Bees of the world''. Cassell Illustrated. {{ISBN|0-8160-5712-5}}
== Se veiga tamién ==
* [[Abe]].
* [[Arna]].
* [[Arnero]].
* [[Banquera]].
* [[Bresca]].
* [[Fizal]].
* [[Eraje]].
* [[Miel]].
== Vinclos externos ==
{{wikispecies_line}}
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20110917013741/http://www.tv3.cat/videos/224983587 Video d'as abellas en 324.CAT].
* {{en}} [http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Toz os cheneros d'abellas d'o mundo].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anthophila|*]]
tpj01ahuf21at8m5r8ojsuq7qdeyvgi
Animalia
0
160
2423519
2360400
2026-06-10T19:53:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423519
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = Animalia
|nombre_pop1 = animals
|nombre_pop2 =
|nombre_pop3 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Animal diversity.png|250px]]
|descripcion = Cuantos animals.
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden =
|suborden =
|familia =
|subfamilia =
|tribu =
|chenero =
|especie =
|subspecie =
|nombre_binominal = Animalia
|descriptor = Whittaker
|calendata_desc = [[1969]]
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
|sublivel = [[Filo (biolochía)|Filos]]
|lista_sublivel = Filos d'Animalia:<br>
* [[Choanoflagellatea]]
* [[Metazoa]]
** [[Parazoa]]
*** [[Porifera]]
*** [[Vendobionta]]†
** [[Eumetazoa]]
*** [[Placozoa]]
*** [[Ctenophora]]
*** [[Cnidaria]]
*** [[Bilateria]]
**** [[Xenacoelomorpha]]
**** [[Deuterostomia]]
***** [[Ambulacraria]]
****** [[Hemichordata]]
****** [[Echinodermata]]
***** [[Chordata]]
****** [[Vertebrata]]
****[[Protostomia]]
***** [[Ecdysozoa]]
****** [[Scalidophora]]
******* [[Kinorhyncha]]
******* [[Loricifera]]
******* [[Priapulida]]
****** [[Nematozoa]]
******* [[Nematoda]]
******* [[Nematomorpha]]
****** [[Panarthropoda]]
******* [[Onychophora]]
******* [[Tardigrada]]
******* [[Arthropoda]]
***** [[Spiralia]]
****** [[Chaetognatha]]
****** [[Mesozoa]]
******* [[Orthonectida]]
******* [[Rhombozoa]]
****** [[Platyzoa]]
******* [[Platyhelminthes]]
******* [[Gastrotricha]]
******* [[Rotifera]]
******* [[Acanthocephala]]
******* [[Gnathostomulida]]
******* [[Micrognathozoa]]
******* [[Cycliophora]]
****** [[Lophotrochozoa]]
******* [[Sipuncula]]
******* [[Nemertea]]
******* [[Phoronida]]
******* [[Bryozoa]]
******* [[Entoprocta]]
******* [[Brachiopoda]]
******* [[Mollusca]]
******* [[Annelida]]
******* [[Echiura]]
}}
Os '''animals'''{{DACC}} ([[clasificación cientifica|cientificament]], o [[reino (biolochía)|reino]] '''Animalia''', d'antis mas tamién Metazoa) son [[organismo]]s vivos [[quimiotrofia|quimio]]-[[organotrofia|organo]]-[[heterotrofia|heterotrofos]] pluricelulars, lo menos en a suya forma adulta, con [[respiración aerobia]] -son toz dependients de l'[[oxicheno]]- y [[reproducción sexual]] -con formación de [[gameto]]s [[haploidía|haploides]] y [[zigoto]]s [[diploidía|diploides]] ([[ciclo vital haplo-diploide]])-, que son diferenciables d'altros sers vicos [[heterotrofia|heterotrofos]] per a suya [[sensibilidat]] y capacidat de [[movimiento]] voluntario.
Anque que no ye de plen una caracteristica que agrupe a toz os animals, s'ha de parar cuenta que muitos d'os organismos adintro d'este grupo son os que han desarrollato mes y millor a capacidat suya ta lo movimiento. Bi ha animals estaticos como os [[porifera|poriferos]] (esponchas) que tienen nomás movimiento [[cilio|ciliar]] adintro d'os suyos conductos centrals meyante celulas que desplazan l'augua, sin que l'animal entero pueda fer garra movimiento propiament dito.
Con bien pocas excepcions, as mes visibles d'entre os propios [[Porifera]], os animals tienen cuerpos bien diferenciatos con teixitos deseparatos. Ixes incluyen, asinas, os [[musclo]]s que se contrayen ta controlar o movimiento, y un [[sistema niervoso]] que ninvía y procesa sinyals. También gosan tener una ''cambra'' [[sistema dichestivo|dichestiva]] interna, con una u dos ubriduras enta l'exterior. Ye la presencia d'estas tres caracteristicas lo que fa que os animals que las tienen sigan cuaternatos como «''metazoos''» u «''eumetazoos''», estando ixe segundo termin lo mes endicato mientres que lo primer no sería si que una expresión a sobén confusa ta designar a toz os animals de manera cheneral.
Toz os animals tienen [[celula eucariota|celulas eucariotas]] embolicatas d'una [[matriz extracelular]] caracteristica composada de [[colacheno]] y [[glioproteina|glicoproteínas]] elasticas. Ixa matriz puet manifestar-se en diversas formas, como per eixemplo cuan ye [[calcio|calcificata]] en os [[ueso]]s u [[closca]]s d'os [[molusco]]s.
Mientres o suyo [[desarrollo embrionario]], forman de regular una carcasa relativament flexible adintro d'a cual as celulas pueden mover-se de forma relativament libre y reorganizar-se, fendo posibles altras estructuras posteriors mes complexas. Tot ixo contrasta con altros organismos multicelulars como [[Plantae|plantas]] y [[Fungi|fongos]], a on que as celulas obtienen o suyo puesto dende os prencipios meyante la formación de [[paret celular|parez celulars]] que experimentan una [[creiximiento]] progresivo.
La parte d'a [[biolochía]] que estudia los animals ye la [[zoolochía]].
== Filochenia ==
{{Clade | style=font-size:80%;line-height:80%
|label1='''Animalia'''
| 1={{Clade
| 1=[[Choanoflagellatea]]
| label2=[[Metazoa]]
| 2={{clade
| 1=[[Porifera]]
|label2=[[Eumetazoa]]
| 2={{Clade
| 1=[[Ctenophora]]
| label2=[[Parahoxozoa]]
| 2={{Clade
| 1=[[Placozoa]]
| label2=[[Planulozoa]]
| 2={{Clade
| 1=[[Cnidaria]]
|label2=[[Bilateria]]
| 2={{Clade
|1=[[Xenacoelomorpha]]
|2={{Clade
|label1=[[Protostomia]]
|1={{Clade
|label1=[[Spiralia]]
|1={{Clade
| 1=[[Chaetognatha]]
| 2={{Clade
|label1=[[Gnathifera]]
| 1={{Clade
| 1=[[Gnathostomulida]]
| 2={{Clade
| 1=[[Micrognathozoa]]
| 2={{clade
|1=[[Rotifera]]
|2=[[Acanthocephala]]}} }} }}
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| label1=[[Trochozoa]]
| 1={{Clade
| 1=[[Mollusca]]
| label2=[[Vermes]]
| 2={{Clade
| 1=[[Annelida]]
| 2=[[Nemertea]]}} }}
| label2=[[Lophophorata]]
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Brachiopoda]]
| 2=[[Phoronida]]}}
| 2={{Clade
| 1=[[Bryozoa]]
| 2={{Clade
| 1=[[Entoprocta]]
| 2=[[Cycliophora]]}} }} }} }}
| 2={{Clade
| 1={{Clade
| 1=[[Platyhelminthes]]
| 2=[[Gastrotricha]]}}
| 2={{clade
|1=[[Orthonectida]]
|2=[[Rhombozoa]]}} }} }} }} }}
|label2=[[Ecdysozoa]]
|2={{Clade
|label1=[[Scalidophora]]
|1={{Clade
| 1=[[Loricifera]]
| 2={{Clade
| 1=[[Kinorhyncha]]
| 2=[[Priapulida]]}} }}
|2={{Clade
|label1=[[Nematozoa]]
|1={{clade
|1=[[Nematoda]]
|2=[[Nematomorpha]]}}
|label2=[[Panarthropoda]]
|2={{clade
|1=[[Onychophora]]
|2={{clade
|1=[[Tardigrada]]
|2=[[Arthropoda]]}} }} }} }} }}
|label2=[[Deuterostomia]]
|2={{Clade
|label1=[[Ambulacraria]]
|1={{Clade
|1=[[Hemichordata]]
|2=[[Echinodermata]]}}
|label2=[[Chordata]]
|2=[[Vertebrata]]}} }} }} }} }} }} }} }} }}
==Referencias==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* {{en}} Hickman, C. P., Ober, W. C. & Garrison, C. W. ''Principios integrales de zoología'', 13.ª edición, 2006.. McGraw-Hill-Interamericana, Madrid (etc.), XVIII+1022 pp. {{ISBN|84-481-4528-3}}.
* {{en}} Storer, Tracy. ''General Zoology''. 6th edition. MC. Graw Hill Book Company, Inc.
== Se veiga tamién ==
* [[Celula eucariota]].
* [[Eukaryota]].
* [[Fungi]].
* [[Plantae]].
* [[Reino (biolochía)]].
* [[Zoolochía]].
== Vinclos externos ==
{{biquiespecies_line}}
{{commonscat}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Animals|*]]
[[Categoría:Biquipedia:Articlos con partes que amenistan referencias]]
3jv7ck45a6m7tjst542sr1pj1y211d8
Albania
0
1208
2423390
2342050
2026-06-10T19:33:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423390
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de país
| nombre = Republica d'Albania
| nombre_oficial = Republika e Shqipërisë
| nombre_común = Albania
| de = d'
| imachen_bandera = Flag of Albania.svg
| imachen_escudo = Coat of arms of Albania.svg
| imachen_escudo_grandaria = 70px
| simbolos =
| imachen_mapa = Location Albania Europe.png
| lema_nacional = ''Feja e Shqiptarit eshte Shqiptaria''
| inno_nacional = ''[[Hymni i Flamurit]]'' (''«Himno a la bandera»'')
| capital = [[Tirana]]<ref>{{de}} ''Das aktuelle Buch der Allgemeinbildung. 550.000 Daten und Fakten. 10.000 Einzelthemen'', Bertelsmann Lexikon Institut, [[2003]], {{ISBN|3-577-13530-1}}, p. 612 - 675</ref>
| capital_población = 353.400 ([[2003]])
| capital_cor_fmt =
| capital_cor = 741_20_N_19_48_E_ 41°20′ N 19°48′ E
| ciudat_prencipal = [[Tirana]]
| idiomas_oficials = [[Idioma albanés|Albanés]]
| gubierno = Republica parlamentaria
| enfiladors_titols = [[President d'Albania|President]]<br />[[Primer ministro d'Albania|Primer ministro]]
| enfiladors_nombres = [[Ilir Meta]]<br />[[Edi Rama]]
| establimiento = Independencia
| establimiento_fitas = • Calendata
| establimiento_calendatas = de l'[[Imperio Otomán]]<br />[[28 de noviembre]] de [[1912]]
| superficie = 28.748
| superficie_posición = 139
| superficie_augua = 4,7%
| mugas = 720 km
| costas = 362 km
| población = 2.845.945 ([[2020]])
| población_posición = 126
| población_densidat = 125
| PIB = 18.933 millons US$
| PIB_anyada = 2005
| PIB_posición = 112
| PIB_per_capita = US$ 5.323
| moneda = [[Lek]] (Lk, <code>[[ISO 4217|ALL]]</code>) = 100 [[qindarka]]
| chentilicio = [[Albaneses|Albanés/a]]{{DACC}}
| horario = [[Tiempo Coordinato Universal|UTC]]+1
| horario_estiu = [[Tiempo Coordinato Universal|UTC]]+2
| cctld = .al
| codigo_telefonico = 355
| prefixo_radiofonico = ZAA-ZAZ
| codigo_ISO = 008 / ALB / AL
| miembro_de = [[ONU]], [[OSCE]]
| notas =
}}
'''Albania''' (''Shqipëria'' en [[Idioma albanés|albanés]]) ye un país [[mediterranio]] d'o sud-este d'[[Europa]]. Muga con [[Montenegro]] a lo norte, [[Serbia]] ([[Kosovo]]) a lo nord-este, [[Macedonya d'o Norte]] a l'este y [[Grecia]] a lo sud, tien una costa en a [[mar Adriana]] a l'ueste frente a [[Italia]] y atra en a [[mar Chonica]] a lo sud-ueste.
== Población ==
A suya [[Población humana|población]] ye de 3.582.205 habitants ([[2003]]) en una [[superficie]] de 28.748 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 125 hab./km². A [[Capital (politica)|capital]] d'o país ye a ciudat de [[Tirana]], y as ciudaz principals son [[Durrazo]], [[Elbasan]], [[Vlorë]] y [[Shkodër]], con una población d'arredol de 100.000 habitants.
A [[nacionalidat etnica]] mayoritaria ye l'[[albaneses|albanesa]]. Bi ha minorías [[arrumans|arrumanas]], [[macedonyos|macedonyas]] (en l'este), y [[griegos|griegas]] (en l'[[Epiro]]).
== Etimolochía ==
O nombre d'o país en [[Idioma albanés|albanés]] (''Shqipëria'') significa ''tierra d'as [[aliga]]s'', y fue adoptato por os albaneses en [[1433]] con a rebelión contra l'[[Imperio Otomán]] dirichita por [[Gjergj Kastriot]] (mas conoixito como ''Skanderbeg'') porque a bandera de Skanderbeg yera un [[aliga bicefala]], herencio de l'[[Imperio Bizantín]].
O nombre en [[latín]] d'o país, ''Albania'', por a suya parte, fa referencia a ''Albus'', por os altos monts de color [[blanco]] por a [[nieu]], ye un nombre transferito dende o lugar a on orichinalment yera aplicato, os montes d'o [[Caucas]].
== Historia ==
=== Sieglo XX ===
[[Imachen:King Zog.jpg|thumb|150px|left|Ahmet Muhtar Bey Zogolli]]
A independencia ''de facto'' d'o país plegó en [[1912]], con a redota d'as tropas de l'[[Exercito turco]] en a [[Primera Guerra Balcanica]] y a reculada d'o territorio turco dica as puertas d'[[Istambul]]. Sindembargo, a suya independencia yera menazata por as potencias d'arredol (L'[[Imperio Austrohongaro]] y [[Italia]]) y por os atros países mugants: [[Serbia]], [[Montenegro]] y [[Grecia]], interesatos en a suya posición estratechica entre a [[mar Hadriana]] y a [[mar Chonica]].
A historia moderna d'Albania encomienza cuan ista emerche extrematament subdesarrollata dimpués d'a [[Primera Guerra Mundial]]. Ta par d'alavez Albania yera o fogar d'una mica menos d'un millón de personas dividitas en tres grupos relichiosos y dos grupos socials: aquels que yeran sinyors d'a tierra y esfendeban os suyos dreitos semifeudals, y aquels que no en yeran. Os primers siempre tenioron o control d'os puestos de poder en o centro y sud d'o país; por consiguient, esperaban de mantener os suyos [[privilechio]]s malas que Albania fuese independient. A mayoría d'a población heba encomenzato a cuestionar a situación. Además, cuasi tota l'[[aristocracia]] terratenient yera [[islam|musulmana]], asinas como a mayoría d'os oficials y funcionarios publicos entrenatos por l'administración de l'[[Imperio Otomán]]. En consecuencia, a mayoría d'os puestos administrativos de toz os nivels yeran controlatos por os albaneses musulmans.
[[Imachen:Albania bunkers.jpg|thumb|200px|Bunkers en Albania]]
De [[1928]] a [[1943]], Albania estió una [[monarquía]], con dos reis: [[Ahmed Zogú]], autoproclamato rei como ''Zog I'' ([[1928]]-[[1939]]) y [[Vitor Manuel III d'Italia|Vitor Manuel III]], rei d'[[Italia]], dimpués d'a invasión italiana en [[1939]], dica a redota d'a [[Italia Faixista]] en a [[Segunda Guerra Mundial]].
En [[1941]] s'establió o [[Partiu Comunista d'Albania]], que prencipió a suya luita contra os ocupants d'o país: o [[Tercer Reich]] alemán y a [[Italia]] [[Faixismo|faixista]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Con a retirada d'a ''[[Wehrmacht]]'' en [[1944]], o país quedó en mans d'[[Enver Hoxha]], que establió una [[dictadura]] [[Comunismo|comunista]]. O país dentró en [[1955]] en o [[Pacto de Varsovia]].
Sindembargo, en [[1956]] o rechimen d'Hoxha, partidario d'o [[stalinismo]], trencó as suyas relacions con a [[Unión Sovietica]] dimpués d'una fuerte critica d'Enver Hoxha ta [[Nikita Kruschov]], y o país s'aproximó a o Gubierno [[Maoísmo|maoísta]] de [[China]].
En [[1985]] morió Hoxha, substituyiu por [[Ramiz Alia]], cuan ya heba prencipiato a ''[[glasnost]]'' y a ''[[perestroika]]'' en a [[Unión Sovietica]]. Asinas, en [[1992]] bi habió en o país as primeras eleccions democraticas, que ganó a oposición, encara que a situación politica y economica d'o país no ye buena.
O Gubierno albanés ye partidario de que o país entre en a [[OTAN]], encara que ista organización internacional encara no ha admeso a o país.
== Cheografía ==
[[Imachen:Coastline in Albania.jpg|thumb|250px|Costa albanesa.]]
Albania ye un país montanyoso (70% d'o territorio). O pico cimero, o ''mont Korab'', tien una [[altaria]] de 2.753 [[metro|m]] por dencima d'o [[livel d'a mar|nivel d'a mar]].
A resta d'a superficie ye composata por vals y [[plana]]s arguilatas, escasament aprofitables ta l'[[agricultura]] en alternar-sen as inundacions con as epocas de sequera.
O río mas important ye o [[río Drini|Drini]]. Con una [[largaria]] de 282 km, ye un d'os pocos con un cabal estable tot l'anyo. Os atros ríos, mesmo beluns como lo Semani o lo Vjosa de mas de 160 [[km]], son cuasi xutos d'estiu.
Albania tien 450 km de costa entre a [[mar Chonica]] y a [[mar Hadriana]].
== Clima ==
Lo clima d'o país ye extremadament variable y diverso a resultas d'as diferencias de latitut, longaria y altitut. Albania experimenta predominantment un [[clima mediterranio]] y continental, con cuatro estacions distintas.
As arias mas calidas d'o país s'ubican immediatament a lo largo d'as costas d'a [[mar Hadriana]] y [[mar Chonica|Chonica]]. Per contra, as arias mas fredas s'ubican adintro d'as tierras altas d'o norte y este. A temperatura meya mensual oscila entre -1 °C d'hibierno y 21,8 °C de verano. A temperatura mas alta de 43,9 °C se rechistró en [[Kuçovë]] lo [[18 de chulio]] de [[1973]]. A temperatura mas baixa de -29 °C se rechistró en o lugar de [[Shtyllë]], [[Librazhd]] o [[9 de chinero]] de [[2017]].
As precipitacions vareyan naturalment d'una estación a unatra y d'un anyo a unatro. Lo país recibe a mayor parti d'as precipitacions en os meses d'hibierno y menos en os meses de verano. A precipitación meya ye d'uns 1.485 milimetros. A precipitación meya anyal oscila entre 600 milimetros y 3.000 milimetros seguntes a ubicación cheografica. As tierras altas d'o nord-ueste y sud-este reciben a cantidat mas intensa de precipitación, mientres que as tierras altas d'o nord-este y sud-ueste, asinas como as tierras baixas occidentals, reciben a cantidat mas abuegada.
Os Alpes albaneses en l'extremo norte d'o país se consideran una d'as rechions mas humidas d'[[Europa]] y reciben a lo menos 3100 mm de plevida per anyo. Una expedición d'a [[Universidat de Colorado]] descubrió cuatro [[chelera]]s adintro d'estas montanyas l'una altitut relativament baixa de 2000 metros, lo cual ye extremadament raro pa una latitut tan austral.<ref>{{en}} Hughes, Philip D. (30 November 2009). "Twenty-first Century Glaciers and Climate in the Prokletije Mountains, Albania". Arctic, Antarctic, and Alpine Research. 41 (4): 455–459. doi:10.1657/1938-4246-41.4.455.</ref> Os nevazos ocurren con frecuencia d'hibierno en as tierras altas d'o país, particularment en as montanyas d'o norte y l'este, incluyius os [[Alpes albaneses]] y as [[montanyas Korab]]. A nieu tamién caye en as arias costeras d'o sud-ueste cuasi toz os hibiernos, como en as [[montanyas Ceraunias]], an puede remanir mesmo mas dillá de marzo.
== Organización territorial ==
Albania apareixe dividita administrativament en 12 [[Prefecturas d'Albania|prefecturas]] (''qark'', ''qarku'' en plural), cadaguna d'as cualas contiene cuantos districtos (''rrethe'').
=== Prefecturas ===
As 12 prefecturas en que ye dividita Albania son:
{|
|-----
|
# [[Prefectura de Berat|Berat]].
# [[Prefectura de Dibër|Dibër]].
# [[Prefectura de Durrazo|Durrazo]].
# [[Prefectura d'Elbasan|Elbasan]].
# [[Prefectura de Fier|Fier]].
# [[Prefectura de Gjirokastër|Gjirokastër]].
# [[Prefectura de Korçë|Korçë]].
# [[Prefectura de Kukës|Kukës]].
# [[Prefectura de Lezhë|Lezhë]].
# [[Prefectura de Shkodër|Shkodër]].
# [[Prefectura de Tirana|Tiranë]].
# [[Prefectura de Vlorë|Vlorë]].
| valign="top" | [[Imachen:AlbaniaNumberedPrefectures.png|120px]]
|}
=== Districtos ===
Cada una d'as prefecturas d''''Albania''' ye dividita a la suya vez en cuantos districtos u ''rrethe'', fendo-ne un total de 36 en tot o país. A capital, [[Tirana]], tien un estatuto especial. Os districtos son:
{|
|-----
|
# [[Districto de Berat]].
# [[Districto de Bulqizë]].
# [[Districto de Delvinë]].
# [[Districto de Devoll]].
# [[Districto de Dibër]].
# [[Districto de Durrazo]].
# [[Districto de Elbasan]].
# [[Districto de Fier]].
# [[Districto de Gjirokastër]].
# [[Districto de Gramsh]].
# [[Districto de Has]].
# [[Districto de Kavajë]].
# [[Districto de Kolonjë]].
# [[Districto de Korçë]].
# [[Districto de Krujë]].
# [[Districto de Kuçovë]].
# [[Districto de Kukës]].
# [[Districto de Kurbin]].
|
<ol start=19>
<li>[[Districto de Lezhë]].
<li>[[Districto de Librazhd]].
<li>[[Districto de Lushnjë]].
<li>[[Districto de Malësi e Madhe]].
<li>[[Districto de Mallakastër]].
<li>[[Districto de Mat]].
<li>[[Districto de Mirditë]].
<li>[[Districto de Peqin]].
<li>[[Districto de Përmet]].
<li>[[Districto de Pogradec]].
<li>[[Districto de Pukë]].
<li>[[Districto de Sarandë]].
<li>[[Districto de Shkodër]].
<li>[[Districto de Skrapar]].
<li>[[Districto de Tepelenë]].
<li>[[Districto de Tiranë]].
<li>[[Districto de Tropojë]].
<li>[[Districto de Vlorë]].
</ol>
| valign="top" | [[Imachen:AlbaniaNumberedDistricts.png|150px]]
|}
=== Historia ===
[[Imachen:Albania districts 1959-1991.png|right|thumb|Mapa d'os districtos d'Albania entre [[1959]] y [[1991]].]]
Dende a suya independencia en [[1912]], Albania ha sufierto diversas reformas en a suya organización territorial. O cambio mas significativo se realizó en [[1991]], cuan s'adibioron 10 nuevos distritos a os 26 existents dende l'anterior reforma de [[1959]]. Dende alavez s'han realizato cambios menors dica plegar ta la organización territorial actual, de 36 distritos agrupatos en 12 prefecturas.
== Relichión ==
A [[Ilesia Ortodoxa Autocefala d'Albania]] ye una d'as ilesias autocefalas d'a comunión [[Ilesia Ortodoxa|ortodoxa]]. En [[1922]], se escindió d'a [[Ilesia Ortodoxa de Constantinoble]], anque a suya independencia no fue reconoixita dica [[1937]]. Estió victima de duras persecucions mientres a epoca [[comunismo|comunista]], por l'[[ateísmo]] d'o rechimen y porque l'uso d'o [[idioma griego|griego]] en a liturchia yera veyito como una menaza ta a identidat étnica d'o país por os [[nacionalismo]]s albaneses.
== Luenga ==
L'idioma oficial d'o país ye l'[[Idioma albanés|albanés]], charrau per a gran mayoría d'a población d'o país. A suya forma estándard charrada y escrita se revisó y fusionó a partir d'os dos dialectos prencipals, lo [[Guego (lingüistica)|Guego]] y lo [[Tosko (lingüistica)|Tosko]], encara que se basa notablement mas en o dialecto Tosko. Lo río [[Shkumbin]] ye a linea divisoria aproximada entre os dos dialectos. Tamién se charra un dialecto d'o [[griego]] que conserva caracteristicas agora perdidas en o griego moderno estándard en arias habitadas per a minoría griega. Atros idiomas charraus per minorías etnicas en Albania incluyen l'[[Idioma arrumano|arrumano]], o [[Idioma serbio|serbio]], o [[Idioma macedonyo|macedonyo]], o [[Idioma bosnio|bosnio]], o [[Idioma bulgaro|bulgaro]], o [[Idioma gorani|gorani]] y o [[Idioma romaní|romaní]].
== Cultura ==
=== Literatura ===
O documento mas antigo d'a [[literatura albanesa]] dica agora conoixito ye d'o [[8 de noviembre]] de [[1462]]. Ye una formula de [[baptismo]] creyata por o [[bispe]] de [[Durrazo]], Pal Engjëlli. Existe amás un diccionario [[Idioma alemán|alemán]]-[[Idioma albanés|albanés]] que fue escrito por [[Arnold von Harf]] en [[1497]], y o libro impreso mas viello, o ''Meshari'', escrito en o anyo [[1555]] por o clerigo [[Catolicismo|catolico]] [[Gjon Buzuku]].
Bels escritors albaneses son:
* [[Pjetër Budi]].
* [[Frang Bardhi]].
* [[Pjetër Bogdani]].
* [[Lekë Matrënga]].
* [[Jul Variboba]].
==== Renaiximiento nacional ====
[[Imachen:Buzuku meshari.jpg|thumb|150px|left|O Meshari.]]
O [[sieglo XIX]], o sieglo d'os movimientos [[nacionalismo|nacionals]] en os [[Peninsula Balcanica|Balcans]], se troboron os [[albaneses]] sin una tradición de unidat desarrollata lo largo d'o país. Teneban una luenga y una cultura común pero bi heba una gran mentalidat rechionalista y individualista dominata por a supremacía d'os clans y sin un desarrollo d'una consciencia nacional y sin un esprito d'espontania rebelión.
N'ista historica situación cultural naixió a organización ideyolochica, militar y literaria clamata ''Rilindja Kombëtae'' (''Renaiximiento Nacional''). Estió inspirata por as ideyas d'o [[Romanticismo Nacional]] y alumbramiento, cualos estioron cultivatos entre os circlos intelectuals albaneses, a mayoría emigratos en bels asentamientos en [[Italia]] y os mas recients en [[Estambul]], [[Bucarest]], [[Sofía]] y [[O Caire]].
=== Musica ===
A [[musica]] siempre ha estato un meyo d'expresión nacional ta os albaneses. A musica folclorica estió, en parti, aduyata por o gubierno [[Socialismo|socialista]], que promoveba un festival musical cada cinco anyos en [[Gjirokastër]] en o cualo os musicos debeban espresar o suyo [[refirme]] a os liders d'o partiu. Dimpués d'o socialismo, a [[Radiotelevisión albanesa]] creyó en [[1995]] un festival en [[Berat (Albania)|Berat]] que aduyó a continar con as tradicions musicals.
=== Mitolochía ===
Os mitos albaneses son dividitos en dos grupos: leyendas de metamorfosis y leyendas historicas: Belunas d'as mas conoixitas son:
* [[Castiello de Rozafa|A leyenda d'o Castiello de Rozafa]].
* [[Gjergj Elez Alia]].
* [[O conte de l'aliga]], an se charra de l'orichen d'o nombre d'Albania y d'os suyos habitants.
== Gastronomía ==
[[Imachen:TAVE_KOSI-_agnello_allo_yogurt_albanese.jpg|thumb|200px|left|O [[Tavë kosi]] ye considerada la birolla nacional d'Albania.]]
A cocina albanesa ye un eixemplo d'a [[dieta mediterrania]] basada en a importancia de l'aceite d'oliva, as fruitas, as verduras y lo pescau.
A cocina albanesa se puede trestallar en tres cocinas rechionals prencipals. A cocina d'a rechión norte tien un orichen rural, costero y serrano. Carnes, peixes y verduras son centrals en a cocina d'a rechión norte. A chent allí fa servir muitos tipos d'ingredients, que per un regular creixen en a rechión, como [[trunfa]]s, [[zafanoria]]s, [[panizo]], fresols, cols, pero tamién ciresas, nueces y almendras. L'[[allo]] y lo [[cebolla|bruno]] tamién son components importants d'a cocina local y s'adhiben a cuasi toz os platos.
A gastronomía d'a rechión central tien una triple vesant rural, serrana y costera. A rechión central ye la mas plana y rica en vechetación y biodiversidat asinas como en especialidaz culinarias. Tien caracteristicas mediterranias per a suya proximidat a la mar, rica en peix. Os platos aquí incluyen cuantas especialidaz de carne y postres de tot tipo.
En o sud, a cocina se compone de dos components: os productos rurals d'o campo, incluyius os lactios, os citricos y l'aceite d'oliva, y os productos d'a costa, ye decir, os mariscos. Ixas rechions son particularment propicias pa a cría d'animals, ya que os tasquizals y os recursos alimenticios son abundants.
Amás de l'[[allo]], se puede decir que as [[cebolla]]s son l'ingredient mas emplegau en o país.<ref>{{en}} Martha Jay (2016-06-15). Onions and Garlic: A Global History. Reaktion Books, 2016. ISBN 9781780236209.</ref> Albania ocupa o cuatreno puesto en o mundo en termins de consumo de cebolla per capita.<ref>{{en}} [https://www.helgilibrary.com/indicators/onion-consumption-per-capita/ Onion Consumption Per Capita] en helgilibrary.com</ref>
== Esporte ==
==== Albania en os Chuegos Olimpicos ====
* [[Imachen:Olympic flag.svg|50px]] [[{{PAGENAME}} en os Chuegos Olimpicos]].
* ''Categoría principal:'' [[:Categoría:Albania en os Chuegos Olimpicos]].
Lo [[Comité Olimpico Nacional]] d'Albania estió creau en el anyo [[1958]] y estió reconoixiu per lo [[Comité Olimpico Internacional]] en 1959. Dende alavez en os [[Chuegos Olimpicos]] tenió representación en os [[Chuegos Olimpicos de Múnich 1976|Chuegos Olimpicos de 1976]] y dende [[Chuegos Olimpicos de Barcelona 1992|Barcelona 1992]] ha teniu representación d'esportistas de forma ininterrompida dica l'actualidat. A millor clasificación obtenida son dos medallas de bronce en [[Luita libre|luita libre]] en os [[Chuegos Olimpicos de París 2024]], estando as dos solas medallas aconseguidas dica l'actualidat.
== Veyer tamién ==
* [[Lista de ciudaz d'Albania por población]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Europa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Albania|*]]
2jpdoj42h4buyxs9hfstgqhaue2z5tr
Andorra
0
1211
2423512
2414677
2026-06-10T19:52:10Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423512
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre o '''Prencipau d'Andorra'''. Ta atros emplegos se veiga [[Andorra (desambigación)]].''
{{Ficha de país
| nombre = Prencipau d'Andorra
| nombre_oficial = Principat d'Andorra
| nombre_común = Andorra
| de = d'
| imachen_bandera = Flag of Andorra.svg
| imachen_escudo = Coat_of_arms_of_Andorra.svg
| imachen_escudo_grandaria = 80px
| simbolos =
| imachen_mapa = Europe location ANR.png
| lema_nacional = ''Virtus Unita Fortior''<br />([[latín]]: «A unión fa la fuerza»)
| himno_nacional = ''[[El Gran Carlemany, Mon Pare]]''
| capital = [[Andorra la Viella]]
| capital_población = 22.440
| capital_cor_fmt =
| capital_cor =42_30_N_1_31_E_ 42°30′ N 1°31′ E
| ciudat_prencipal = [[Andorra la Viella]]
| idiomas_oficials = [[Idioma catalán|Catalán]]
| gubierno = [[Prencipau|Prencipau parlamentario]]
| enfiladors_titols = Co-prencipe francés<br />Co-prencipe episcopal<br />President d'o gubierno
| enfiladors_nombres = [[Emmanuel Macron]] <br />[[Joan Enric Vives i Sicília]]<br />[[Xavier Espot Zamora]]
| establimiento= Independencia
| establimiento_fitas =
| establimiento_calendatas = [[1278]]
| superficie = 468
| superficie_posición = 196
| superficie_augua = 0%
| mugas = 120,3
| costas =
| población = 77.543
| población_posición = 185
| población_densidat = 165.69
| población_anyada = 2019
| PIB = EUR€ 2.742.040.000
| PIB_anyada = 2018
| PIB_posición = 177
| PIB_per_capita = EUR€ 35,361.54
| moneda = [[Euro]] <small>(€)</small> = 100 [[cent]]s
| chentilicio = Andorrano/a{{DACC}}
| horario = [[UTC]]+1
| horario_estiu = [[UTC]]+2
| cctld = [[.ad]]
| codigo_telefonico = +376
| prefixo_radiofonico = C3E-C2N
| codigo_ISO = 020 / AND / AD
| miembro_de = [[ONU]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[OSCE]], [[CIN]], [[OEI]], [[Consello d'Europa|COE]], [[UIT]].
| notas =
}}
O '''Prencipau d'Andorra''' (''Principat d'Andorra'' en [[idioma catalán|catalán]]), u simplament '''Andorra''', ye un chicot [[país]] y [[estau]] montanyoso con 65 picos de mas de 2.500 m d'[[altaria]] y sin [[costa]] situato en los [[Pireneus]], entre [[Espanya]] y [[Francia]]. Mug a o norte con os [[Departamentos de Francia|departamentos]] [[Francia|franceses]] de [[Pireneus Orientals]] y [[Arièja]] y a o sud con [[Catalunya]], estando uno d'os países mas chicoz d'o mundo y o mayor [[microestau]] d'Europa, con os suyos 468 [[km²]] de [[superficie]], encara que por a suya [[Población humana|población]] en ye nomás que o segundo, con os suyos 84.484 habitants.
Mientres muito tiempo estió probe y aislato, pero ha conseguito prosperar muito dende a [[Segunda Guerra Mundial]] gracias a o [[turismo]] y por estar un [[paradiso fiscal]]. No tien [[exercito]], a suya esfensa ye responsabilidat d'Espanya y Francia, herencio d'a situación historica d'Andorra, que dica [[1993]] estió o zaguer [[Feudalismo|estau feudal]] d'Europa: dende [[1278]] y mientres 715 anyadas, o país estió un territorio de sobiranía feudal compartita, d'una man por o [[Diocesi d'Urchel|bispe d'Urchel]] y d'atra man d'o [[Condato de Foix|conte de Foix]], a qui succedió en primeras o [[Reino de Francia|rei de Francia]] y dimpués a [[Republica Francesa]]. En l'actualidat, Andorra se define como un estau social y democratico de dreito rechito por un [[coprencipau parlamentario]], estando os coprencipes actuals [[Joan Enric Vives]] ([[Lista de bispes d'Urchel|bispe d'Urchel]]) y [[Emmanuel Macron]] ([[president de Francia]]). L'actual chefe d'o [[Gubierno d'Andorra]] ye [[Antoni Martí Petit]].
A [[luenga oficial]] d'Andorra ye o [[Idioma catalán|catalán]], estando o [[catolicismo]] a relichión d'a mayor parti d'os suyos habitants.
== Historia ==
{{Articlo principal|Historia d'Andorra}}
Seguntes diz a [[leyenda]], Andorra fue fundata por l'emperador [[Carlo Magno]]. Se diz que cinco mil andorranos, a las órdens de [[Marco Almugaver]], aduyoron a os exercitos imperials, que se trobaban en o [[cuello de Pimorent]] y en [[Campcardós]], a luitar contra os musulmans d'[[Al-Andalus]]. Carlos Magno, en reconoixencia a l'aduya que li heban feito os suyos habitants, atorgó a suya protección a Andorra, declarando-la pueblo sobirán l'anyo [[805]].<ref name="pta_bh">[https://web.archive.org/web/20110912030510/http://www.andorra.ad/ca-ES/Andorra/Pagines/historia.aspx ''Breu història''], en o ''Portal Turistico d'Andorra''.</ref> En l'Archivo d'o Prencipau, se i conserva una carta d'a fundación d'Andorra, atorgata por Carlos Magno, encara que ixa carta no ye acceptata por toz os historiadors en haver estau redactata en una epoca muit posterior.<ref name="pc_bha">[http://www.patrimonicultural.ad/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=51 ''Breu història d'Andorra''] d'o Patrimonio Cultural d'Andorra.</ref>
=== Prehistoria y Edat Antiga ===
Mientres o [[Mesolitico]], bellos chicoz grupos humans s'instaloron en [[cueva]]s amanatas a la [[Río Valira|Valira]], como por eixemplo a Balma de [[la Margineda]] (9000 aC - 8000 aC),<ref name="Diccionari">''Diccionari d'Història de Catalunya'' Edicions 62, Barcelona, 1998. {{ISBN|84-297-3521-6}}.</ref> o mas antigo [[chacimiento arqueolochico]] d'Andorra.<ref name="Vilawebhist">{{ca}} [http://www.vilaweb.cat/noticia/450785/20020109/noticia.html ''L'anàlisi confirma que les restes d’Ordino són de l'andorrà més antic conegut fins ara''], en [[VilaWeb]].</ref> D'o [[Neolitico]] meyo s'han trobato os apedacamientos de la Feixa del Moro en [[Juberri]]. O [[5 de chunio]] de [[2001]] se troboron en [[Ordino]] un [[sarcofago]] feito con losas de [[pizarra]] que conteneba os repuis humans mas antigos d'as vals, amás de brazalets y recipients d'[[alfarería]] de [[ceramica]] con [[alimento]]s.<ref name="Vilawebhist"/><ref name=mania>{{fr}} [http://www.andorramania.com/histoire_fra.htm www.andorramania.com - ''Histoire de l'Andorre''].</ref> Y entre as edaz de [[Edat de Bronce|Bronce]] y d'o [[Edat d'o Fierro|Fierro]] s'han trobato os d'el Cedre en [[Santa Coloma d'Andorra|Santa Coloma]] (2000 aC - 1000 aC).<ref name="Diccionari"/>
Os repuis arqueolochicos tamién preban a existencia d'una civilización prelatina, que charraba una luenga [[Idioma basco|basco]]-[[idioma aquitán|aquitana]], que ha deixato repuis prou evidents en a toponimia andorrana,<ref name=histo1>[http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0003864 ''Andorra. Història. La formació d'Andorra'']. Enciclopèdia Catalana.</ref> que podría estar o pueblo d'os [[andosins]]. O que ye indiscutible ye que en o chacimiento de l'Oral, en a parroquia d'[[Encamp]], s'han trobato repuis d'a [[cultura iberica]].<ref name="Diccionari"/> A primera referencia escrita sobre os andosins se troba en a descripción que en fació o historiador griego [[Polibio]] sobre o paso d'[[Hanibal Barca|Hanibal]] por os [[Pireneus]].<ref name="Diccionari"/> As fuents historiograficas describen a os andosins como un grupo organizato arredol d'una ciudat en as vals d'Andorra con un espacio rural y que fácil que siga un subgrupo d'os [[cerretans]] d'a part alta d'a val d'o [[río Segre]].<ref name="pc_bha" /> Se conoix tmién que os andosins heban establito relacions [[Comercio|comercials]] a traviés d'a [[vía romana]] ''Strata Ceretana'' de l'[[Alto Urchel]] y a [[Cerdanya]].<ref name="raco_re">{{ca}} Maria Àngels Ruf: [http://www.raco.cat/index.php/AnnalsGironins/article/view/54259/63750 ''El Roc d'Enclar (Andorra)''.</ref> En [[Sant Vicenç d'Enclar]], encara que ye un chacimiento medieval, tamién se i han trobato monedas i ainas romanas.<ref name="Diccionari"/>
Mientres o [[sieglo V]] os [[visigodos]] fuoron prenendo o control de territorios d'o sud de [[Galia]] y [[Hispania romana|Hispania]] adintro de l'[[Imperio Romano d'Occident]].<ref name=histo1/> En ixas envueltas, Andorra siempre estió a la marguin d'o [[reino visigodo de Tolosa]] y dimpués d'o [[reino visigodo de Toledo]] en estar-ne prou luent y estar-ne prou aislata, pero a un ran local ya feba parte d'a [[diocesi d'Urchel]].<ref name="Diccionari"/>
=== Edat Meya ===
Tres sieglos dimpués, os [[musulmans]] berbers y arabes d'o [[Califato Omeya de Domás]] conquerioron a [[peninsula iberica]], trescruzando dillá d'os [[Pireneus]] t'atacar o [[Reino franco]]. Mientres bels anyos, as vals d'Andorra dependeban indreitament d'os sarracins dica l'anyo [[785]].<ref name="Diccionari"/> L'anyo [[732]], [[Carlos Martel]] los redotó en a [[batalla de Piteus (732)|batalla de Piteus]], aturando asinas a suya expansión enta o norte, encara que continoron asentatos en os Pireneus. Posteriorment [[Carlos Magno]] creyó a [[Marca Hispanica]] integrando-ie Andorra a l'[[Imperio Carolinchio]]<ref>{{es}} Fernando de los Ríos: ''[http://books.google.es/books?id=IjMUkQZCNgoC&pg=PA216&dq=Marca+Hisp%C3%A0nica+andorra&hl=ca&ei=0De8TZWgIpGr8AP08bTMBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CHEQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false Vida e instituciones de Andorra], Anthropos Editorial, 1997 p.216, Obras Completas ISBN 847658511X.''</ref> l'anyo [[817]].
== Organización politico-administrativa ==
{{Articlo principal|Organización politico-administrativa d'Andorra}}
[[Imachen:Andora.png|thumb|right|250px|Parroquias d'Andorra.]]
Andorra se divide en siet [[Parroquias d'Andorra|parroquias]], tanto eclesiasticament<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20101124064628/http://www.esglesiacatolica.ad/ca/node/38 Parròquies d'Andorra]. [[Ilesia Catolica d'Andorra]]</ref> como civil. Civilment, a parroquias son o primer y unico ran administrativo por debaixo d'o [[Gubierno d'Andorra]], encara que belunas tienen organizacions menors com os ''cuarts'' ([[Ordino]], [[la Massana]] y [[Sant Julià de Lòria]]) u os ''veïnats'' (en [[Canillo]]).<ref>{{ca}} https://web.archive.org/web/20110209050956/http://www.andorra.ad/ca-es/andorra/pagines/els_comuns2.aspx Les Parròquies]. Portal Turístic d'Andorra. Andorra Turisme</ref> O gubierno que chestiona a parroquia se diz [[común]], formato por os [[consellero comunal|consellers comunals]] (cargo esleito equivalent a o [[consellero]]) y os que encabezan o gubierno comunal o [[consul mayor]] (equivalent a l'[[alcalde]]) y o [[consul menor]].
* [[Canillo]], ye a parroquia mas ampla d'o país.
* [[Encamp]].
* [[Ordino]], ye a parroquia mas a o norte d'o país.
* [[La Massana]].
* [[Andorra la Viella]], ye a parroquia mas poblata, a suya ciudat prencipal ye a capital d'o país.
* [[Sant Julià de Lòria]], ye a parroquia mas a o sud d'o país (muga con Espanya).
* [[Escaldes-Engordany]], ye a parroquia de mas recient creyación (formata en 1978).
Popularment as parroquias d'as vals d'a [[Valira d'Orient]] y d'a [[Valira d'o Norte]], ye decir as parroquias d'[[Encamp]], [[Canillo]], [[la Massana]] y [[Ordino]], s'han conoixito como os ''parroquias altas''. Por contraposición a la resta de parroquias se les diz, pero no tanto sobén, ''parroquias baixas''. Encara que tamién se puet trobar a denominación de ''parroquias centrals'' ta as d'[[Andorra la Viella]] y [[Escaldes-Engordany]].<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20090425202026/http://www.iea.ad/cres/observatori/temes/transit2semestre2006.htm Trànsit i transport públic: Segon semestre del 2006. Institut d'Estudis Andorrans. 2006</ref><ref>{{ca}} [http://www.cenma.ad/webcenma/1%20JORNADES/mases.pdf Els riscos naturals a Andorra]. Centre de Recerca en Ciències de la Terra. Institut d'Estudis Andorrans (2001)</ref>
== Cheografía fisica ==
{{Articlo principal|Cheografía d'Andorra}}
[[Imachen:Andorra topographic map-ca.svg|thumb|250 px|Mapa topografico d'Andorra.]]
[[Imachen:Andorra nasa world wind.png|thumb|250 px|Imachen de satelite d'Andorra.]]
[[Imachen:Montañaandorrana.JPG|thumb|250 px|Paisache alpín andorrano.]]
Andorra se troba en a [[Peninsula Iberica]], en a cordelera d'os [[Pireneus]] en una rechión montanyosa formata por l'alta cuenca d'a [[río Valira|Valira]]. Bi ha 65 picos con mas de 2.500 m d'altaria, d'os que o [[pico Comapedrosa|Comapedrosa]] en ye o mas alto con 2.942 m. Ye una rechión de [[cinglo]]s y de [[val]]s estreitas por a on fluyen numerosos cursos d'augua que s'unen ta formar os diferents [[río]]s prencipals.<ref>{{ca}} Bastida i Areny, Roser. Atlas d'Andorra. Conselleria d'Educació, Cultura i Joventut (Govern d'Andorra) 1991. ISBN 9991390634</ref> Bi ha dos vals prencipals situatas en o Pireneu axial, afluents d'a Valira: a ribera d'Ordino u [[Valira Norte]] y a [[Valira d'Encamp]] u d'Orient, que s'unen en [[Les Escaldes]].<ref name="GEC_and">[http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0003858 «Andorra».]. l'Enciclopèdia. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.</ref> En [[2004]], a [[val d'o Madriu-Perafita-Claror]] fue declarada [[Patrimonio d'a Humanidat]] por a [[UNESCO|Unesco]].<ref>{{en}} [http://whc.unesco.org/en/list/1160/ Madriu-Perafita-Claror Valley]. [[UNESCO]]</ref> [[Andorra la Viella]] ye a capital mas alta d'[[Europa]].<ref>{{ca}} [http://www.wikinoticia.com/cat/entreteniment/turisme/67872-andorra-la-vella-simpatica-capital Andorra la Vella, simpàtica capital]. Wiki Notícia. 9 d'agosto de 2009</ref>
=== Relieve ===
O país se caracteriza por as suyas tucas de materials [[paleozoico]]s, que se debantan por dencima d'os 2.600 msnm y tienen o suyo punto mas alto a 2.942 msnm amán d'o [[Plan de l'Estany]] en a muga hispano-francesa. A obertura d'as vals en planas se debe a l'orichen [[sistema morfoclimatico glacial|glacial]] de belunas d'ellas, entreficatas entre fuertes pendients y en as partis altas bi ha [[circo glaciar|circos glaciars]].<ref name="GEC_and"/> L'actividat humana se centra en a val transversal norte-este - sud-ueste, que a partir d'o [[puerto d'Envalira]], con 2.407 msnm, baixa dica os 840 msnm, cuan a [[Valira]] dentra en [[Catalunya]].
=== Hidrografía ===
O país ye travesato por tres ríos prencipals. A [[Valira d'Orient]] naixe en a parti mas oriental, tien un recorrito de 23 km y pasa por as poblacions de [[Canillo]] y [[Encamp]], confluindo con o río [[Valira d'o Norte]], que naixe en os [[lacos de Tristaina]], tien un recorrito de 14 km y pasa por as poblacions d'[[Ordino]] y [[la Massana]] ta en zaguerías, plegar en a localidat d'[[Escaldes-Engordany]], a on confluye con dos ríos ta formar a [[Valira|Gran Valira]], con un recorrito d'11,6 km y un cabal anyal meyano de 13 m<sup>3</sup> cubicos por segundo. Iste zaguero, en a suya baixada enta o sud, remata desembocando en o [[río Segre]] en [[la Seu d'Urgell]] que, a la vegada, ye afluent d'o [[río Ebro]].
Andorra tien mas de 60 [[laco]]s. Os mas representativos son o [[laco de Juclar]], a superficie d'o cual ye a mas ampla de toz os lacos d'o Prencipau con 21 hectarias y que, mientres a epoca estival y debito a la manca d'augua, puet veyer-se dividito en tres lacos diferents, encara que en realidat ye o mesmo, o [[laco de l'Illa]] con 13 hectarias, o [[estanyo d'Engolasters]] con 7 hectarias y os tres [[lacos de Tristaina]].
=== Vechetación ===
A vechetación ye tipica d'a [[versant]] meridional d'os Pireneus, de tipo montanyosa continental con [[Zonación altitudinal|pisos bioclimaticos]]: selva submediterrania de [[caixico]]s y [[Quercus ilex|carrasca]]s, mas entalto [[Abies alba|abet]] y [[pinar]]s de [[Pinus sylvestris|pin royo]] (piso [[piso montán|montán]]), [[pinar]]s de [[Pinus uncinata|pin negro]] (piso [[piso subalpín|subalpín]]), y a la fin [[tasca]]s u pratos [[piso alpín|alpin]]s en as [[tuca]]s.<ref name="GEC_and" />
=== Fauna ===
A fauna que ye a tipica d'alta montanya con presencia de [[vueitre]], [[Capra aegagrus aegagrus|craba salvache]], [[Rupicapra pyrenaica|sarrio]], [[Vulpini|rabosa]], [[Pyrrhocorax pyrrhocorax|gralla de pico royo]], [[Lepus|liebre]], [[Pica pica|garza]], [[Sciurus vulgaris|esquiruelo]], [[Sus scrofa scrofa|chabalín]], [[Salmo trutta fario|truita]] etc.<ref>{{ca}} [http://www.xtec.es/crp-cerdanya/comenius/Andorra%20fauna%20cat.htm Fauna]. Xarxa Telemàtica Educativa de Catalunya (XTEC)</ref><ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110817152846/http://www.cyberandorra.com/wiki/es/andorra Andorra, el mayor de los pequeños estados europeos]. Cyberandorra.com</ref> Se pueden trobar especies autoctonas, d'o [[Pireneu catalán]], como a [[vaca parda d'os Pireneus]] y l'[[Ursus arctos|onso pardo]].<ref>{{ca}} [http://www.3cat24.cat/noticia/85033/altres/Franca-Espanya-i-Andorra-estudien-conjuntament-la-reintroduccio-de-los-bru-als-Pirineus França, Espanya i Andorra estudien conjuntament la reintroducció de l'ós bru als Pirineus]. 3cat24</ref>
=== Clima ===
{{Articlo principal|clima d'Andorra}}
O clima ye [[clima mediterranio|mediterranio d'alta montanya]] ixuto, suau y fresco por a nueit mientres o [[verano]] y fredo con precipitacions en forma de [[nieu]] d'[[hibierno]], se producen variacions en o clima pendendo de l'altaria y a orientación y tien un porcentache alto de días soliatos.<ref name="GEC_and" /><ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20081211191031/http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT003330 Country Guides]. [[British Broadcasting Corporation]] (BBC)</ref> D'hibierno a temperatura meyana d'as poblacions d'altaria meyana como [[Les Escaldes]] ye de -1 °C de minima y 6 °C de maxima, en o verano a meyana oscila entre os 12 °C (min.) y 26 °C (max.).<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003330 Average Conditions]. British Broadcasting Corporation (BBC)</ref>
{| class="bellataula" style="margin:0 auto; text-align:center;"
|+ '''Temperaturas y precipitacions en Andorra'''<br />
|- style="background:#bbbbbb; color:#000000;"
|style="background:#ffffff; border-left-style:hidden; border-top-style:hidden;"|
| '''Chn.''' || '''Feb.''' || '''Mar.''' || '''Abr.''' || '''May''' || '''Chn''' || '''Chl.''' || '''Ago.''' || '''Set.''' || '''Oct.''' || '''Nov.''' || '''Avi.''' || '''Anyo'''
|- style="color:#000000;"
|style="background:#dddddd; text-align:left;"| '''T° max''' ''(meyana)'' [°C]
|style="background:#FFCC66;"| 10
|style="background:#FFCC66;"| 11
|style="background:#FFCC66;"| 14
|style="background:#FFAA00;"| 16
|style="background:#FFAA00;"| 19
|style="background:#FF9900;"| 22
|style="background:#FF7700;"| 25
|style="background:#FF7700;"| 26
|style="background:#FF9900;"| 23
|style="background:#FFAA00;"| 19
|style="background:#FFCC66;"| 13
|style="background:#FFCC66;"| 11
|style="background:#FFAA00;"| '''17,42'''
|- style="background:#66ccff;"
|style="background:#dddddd; color:#000000; text-align:left;"| '''T° mín''' ''(meyana)'' [°C]
|style="background:#FCF1BC;"| 1
|style="background:#FCF1BC;"| 2
|style="background:#FCF1BC;"| 4
|style="background:#FFEE99;"| 5
|style="background:#FFEE99;"| 9
|style="background:#FFCC66;"| 12
|style="background:#FFCC66;"| 14
|style="background:#FFCC66;"| 14
|style="background:#FFCC66;"| 12
|style="background:#FFEE99;"| 8
|style="background:#FCF1BC;"| 4
|style="background:#FCF1BC;"| 2
|style="background:#FFEE99;"| '''7,25'''
|- style="background:#66ccff;"
|style="background:#dddddd; color:#000000; text-align:left;"| '''Precipitacions''' [mm]
|style="background:#B7FFFF;"| 34
|style="background:#B7FFFF;"| 37
|style="background:#B7FFFF;"| 46
|style="background:#99CCFF;"| 63
|style="background:#71A8E0;"| 105
|style="background:#99CCFF;"| 69
|style="background:#99CCFF;"| 65
|style="background:#71A8E0;"| 98
|style="background:#99CCFF;"| 81
|style="background:#99CCFF;"| 73
|style="background:#99CCFF;"| 68
|style="background:#99CCFF;"| 69
|style="background:#99CCFF;"| '''808'''
|}
== Demografía ==
=== Relichión ===
A población autoctona d'Andorra ye [[Ilesia Catolica|catolica]]; Andorra pertanye a la [[diocesi d'Urchel]].
== Economía ==
{{Articlo principal|Economía d'Andorra}}
[[Imachen:Hotel Kandahar (Pas de la Casa).jpg|250px|thumb|Hotel Kandahar, en [[El Pas de la Casa|Pas de la Casa]].]]
[[Imachen:Tabaksveld in Sispony.JPG|thumb|250px|Campos de Tabaco en [[Sispony]], [[La Massana]].]]
Tradicionalment Andorra ha estau un país agrícola y ganadero encara que, dende a [[decada de 1950]], o [[sector primario]] ha ito perdendo importancia. A producción [[Agricultura|agrícola]] ye limitata, ya que nomás o 2% d'a tierra ye cautivable, plantando-se [[tabaco]] en buena parti d'o terreno, y a prencipal actividat [[ganadería|ganadera]] ye a crianza bovina y equina, basatas en un sistema d'espleitación [[Agricultura extensiva|extensivo]]. En o [[sector secundario]] predominan as industrias de transformación ([[fumarret]]z, [[puros]] y muebles) y industrias primarias.<ref name=ciaecon/>
Respective a las exportacions y importacions, o 60% d'as importacions y o 70% d'as exportacions provienen u tienen como destín o mercato [[Espanya|espanyol]]. En zaguerías d'o [[sieglo XX]] o prencipal suministrador yera [[Francia]] dica [[1999]] que ha baixato un anyo dezaga d'atro dica o 19% actual, se creye que o motivo en ye cultural, a presencia de muitos interpresarios d'orichen espanyol, a mayor facilidat de transporte con o sud y o pre mas economico d'os productos manufacturatos d'[[Espanya]].<ref>{{ca}} [http://www.elperiodicdandorra.ad/politica/3347-espanya-incrementa-el-seu-paper-en-el-mercat-exterior.html Espanya incrementa el seu paper en el mercat exterior]. El Periòdic d'Andorra, 22 de chulio de 2010</ref>
Actualment o [[sector terciario]] representa, seguntes estimacions, o 80% d'o [[Producto interior bruto|PIB]] andorrano,<ref name=ciaecon>{{en}} [https://web.archive.org/web/20100704014724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/an.html Andorra. Economy]. The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA)</ref> estando o [[turismo]] o sector prencipal d'a economía andorrana. Nueu millons de personas la visitan anyalment, atraitas por a suya condición de [[paradiso fiscal]], as suyas [[estación d'esquí|estacions d'esquí]] y a diferencia de pres en o [[comercio]] respecto d'os países vecins, encara que iste zaguero s'ha erosionato recientment mientres as economías francesa y espanyola s'han ubierto, proporcionando una disponibilidat mas ampla de biens y tarifas mas baixas. En anyo [[2005]], o país recibió 11.049.490 vesitants, d'os que o 57,2% yeren espanyols, o 39,8% franceses y nomás un 3,0% veniban d'atros estaus.<ref name=economic>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20110811125729/http://www.ccis.ad/arxius/Informe_econ%F2mic_2005.pdf Informe Econòmic 2005]</ref><ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080819191518/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf UNWTO World Tourism Barometer]. Vol 6. No. 2. Edición de chunio de 2008.</ref>
O sector financiero, constituito por 5 entidaz bancarias perteneixients a l'[[Asociación de Bancos Andorranos]] que, a la vegada, ye miembro d'a [[Federación Bancaria d'a Unión Europea|Federación Bancaria]] d'a [[Unión Europea]],<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110718113500/http://www.fbe.org/spip.php?page=liste_barreaux&lang=en Members bars]. Fédération des Barreaux d'Europe</ref> tamién contribuye substancialment a la economía.
Os achents socials son:
* Organizacions sendicals. En [[2008|aviento de 2008]], o numero d'asalariatos yera de 40.694.<ref name="pobxnacio">{{ca}} [http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=28&codi_subtemes=8 Població per nacionalitat]. Departament d'Estadística d'Andorra</ref>
** [[Sindicat Andorrà de Treballadors|SAT]].
** [[Unió Sindical d'Andorra|USdA]].
* Organizacions interpresarials.
** [[Confederació Empresarial Andorrana|CEA]].
** [[Associació de la Micro, Petita i Mitjana Empresa d'Andorra|PIME]].
Andorra no ye un miembro de pleno dreito d'a [[Unión Europea]] pero, dende [[1990]],<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20110811125809/http://www.ccis.ad/cat/pdf/servei_empresa/acord_unio_duanera.pdf Acord d'unió duanera]. CCIS</ref> tien una relación especial y ye tractata como si fese parti d'ella ta o comercio de biens manufacturatos (libres d'impuestos) y como no miembro d'a UE ta os productos agricolas.
=== Politica impositiva y bancaria ===
Tradicionalment Andorra ha estau un [[paradiso fiscal]],<ref name="meh_medfisc">{{es}} [http://www.meh.es/Documentacion/Publico/NormativaDoctrina/Tributaria/Impuesto%20sobre%20la%20Renta%20de%20no%20Residentes/RD%201080.91.pdf Real Decreto 1080/1991, de 5 de julio, por el que se determinan los paises a que se refieren los articulos 2º de la Ley 17/1991 de medidas fiscales urgentes]. Ministerio d'Economía y Hicienda d'Espanya. 13 de chulio de 1991</ref><ref name="ee_OCDE">{{es}} [http://www.eleconomista.es/mercados-cotizaciones/noticias/816218/10/08/La-OCDE-revisara-la-lista-de-paraisos-fiscales-para-2009.html La OCDE revisará la lista de paraísos fiscales para 2009]. El Economista. 21 d'octubre de 2008</ref> tanto por l'ausencia de bels impuestos como por a existencia d'a protección legal d'o secreto bancario pero con un control muit estricto sobre o blanqueyo de diners procedent d'o crimen organizato.<ref>{{ca}} [http://www.andorramania.com/fiscalite_cat.htm Impostos i economia]. Andorramania</ref>
Actualment Andorra no apareixe en a lista grisa de países no cooperants d'a [[Organización ta a Cooperación y o Desenvolique Economico|OCDE]],<ref name="da_conveni">{{ca}} [https://web.archive.org/web/20111213054234/http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&view=item&id=2463 L'OCDE anuncia que examinarà l'aplicació pràctica dels convenis]. [[Diari d'Andorra]]. 24 de febrero de 2010</ref> porque o [[10 de marzo]] de [[2009]], o gubierno andorrano sinyó a Declaración de París con França, en a reunión d'o [[G-20]] en [[Londres]], ta deixar d'estar considerato paradiso fiscal por a [[Organización ta a Cooperación y o Desenvolique Economico|OCDE]]<ref name=entrevista>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20111117030614/http://www.tv3.cat/videos/1083359 Els matins de TV3]. 16 de marzo de 2009, [[TV3]]</ref><ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110722032848/http://www.elperiodico.com/es/noticias/economia/20090323/presion-externa-lleva-andorra-reformar-modelo-economico/58107.shtml La presión externa lleva a Andorra a reformar su modelo económico]. [[El Periódico de Catalunya]], 23 de marzo de 2009</ref> ya que [[Nicolas Sarkozy]] heba menazato con dimitir como chefe d'estau andorrano.<ref>[http://www.rtve.es/noticias/20090325/sarkozy-dimitira-como-coprincipe-andorra-hay-avances-contra-los-paraisos-fiscales-g20/253728.shtml Sarkozy dimitirá como copríncipe de Andorra si no hay avances contra los paraísos fiscales en el G20], 25 de marzo de 2009. [[Radio Televisión Espanyola]]</ref> A causa d'istas presions, Andorra ha sinyato tractats d'intercambeo d'informació fiscal con [[Austria]], [[Monaco]], [[Liechtenstein]], [[San Marino]], [[Francia]], [[Belchica]], [[Archentina]], [[Países Baixos]], [[Portugal]] y [[Espanya]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110722032840/http://www.elperiodico.com/es/noticias/economia/20100115/espana-dejara-considerar-andorra-como-paraiso-fiscal/108898.shtml España dejará de considerar a Andorra como un paraíso fiscal]. El Periódico de Catalunya, 15 de chinero de 2010</ref>
Ta as autoridaz [[Espanya|espanyolas]], por eixemplo, Andorra deixó d'estar considerato un paradiso fiscal o [[10 de febrero]] de [[2011]] cuan dentró en vigor l'alcuerdo d'intercambeo d'información fiscal sinyato en l'anyo 2009 entre os dos países.<ref>{{es}} [http://www.lavanguardia.es/economia/20110210/54113127277/andorra-deja-de-ser-un-paraiso-fiscal-para-espana.html Andorra deja de ser un paraíso fiscal para España]. La Vanguardia. 10 de febrero de 2011</ref><ref>{{es}} [http://www.lavanguardia.es/economia/20091119/53827017850/andorra-y-espana-cierran-un-acuerdo-de-intercambio-de-informacion-fiscal.html Andorra y España cierran un acuerdo de intercambio de información fiscal], 19 de novembre de 2009</ref>
Con o paso d'o tiempo Andorra ha augmentato a presión impositiva en creyar os impuestos de mercaderías ([[IMI]]), de servicios (ISI), de producción interna (IPI), actividaz comercials (IAC) y sociedaz, amás d'os prochectos impositivos de creyación d'un [[IVA]] (4'5% y reducción d'1%) y impuestos d'a renda ta treballadors no residents en o país.<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20110722060208/http://www.directe.cat/noticia/13971/jaume-bartumeu-considera-liva-intocable-per-poder-arribar-a-pactes-destat-per-governar-and-13971 Bartumeu condiciona els pactes a l'aplicació de l'IVA a Andorra]. Directe.cat, 29 d'abril de 2009</ref>
=== Moneda ===
[[Imachen:PessetaAndorrana.JPG|thumb|200px|Diez pecetas andorranas]]
Encara que o Prencipat no tien moneda oficial, dende l'[[1 de chinero]] de [[2002]] se fa servir l'[[euro]] como moneda ''de facto''.<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20140831231622/http://www.lacaixa.comunicacions.com/se/ieimaf.php?idioma=cat&llibre=200803&cpn=001270s Mercats financers - Tipus de canvi fix: retorn al futur?] [[La Caixa]], marzo de 2008</ref> Antis d'a dentrata d'a moneda unica europea, os presupuestos estatals se feban en [[peceta]]s, encara que comercialment tamién s'emplegaba o [[franco francés]].<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20110913113552/http://www.vilaweb.cat/ep/ultima-hora/pg/9/467720/20020216/franc-frances-deixara-moneda-curs-legal-andorra-dilluns-pesseta-circulara-28.html El franc francès deixarà de ser moneda en curs legal a Andorra dilluns i la pesseta circularà fins al dia 28]. VilaWeb, 16 de febrero de 2002</ref><ref>{{es}} [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004D0548:ES:HTML Decisión del Consejo, de 11 de mayo de 2004, relativa a la posición que debe adoptar la Comunidad en relación con un acuerdo sobre las relaciones monetarias con el Principado de Andorra]. EUR-Lex</ref> Excepcionalment s'ha emetito una moneda propia sin valor legal, o ''[[moneda andorrana|diner]]''.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110726184541/http://www.nuasco.org/news/Andorran-diner Diner Andorra]. Numismatic association community</ref><ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110513234632/http://www.wbcc-online.com/ctrys-a/andorra.html Bi-Metallic Coins Images]. WBCC</ref>
A diferencia d'atros [[Microestau|chicoz estaus]] europeus que fan servir l'euro, Andorra no emite os suyos propios euros, encara que en octubre de [[2004]] s'inicioron as negociacions entre Andorra y a [[Unión Europea]] ta formalizar un alcuerdo que le permita emitir as suyas propias monedas. En [[2010]] s'han aturato momentaniament as negociacions ya que habría d'adaptar-se a normativa a la europea, que entre d'atras encluyiría a conversión d'o ''[[Institut Nacional Andorrà de Finances]]'' en un [[banco central]], permitindo a instalación de bancos europeus en Andorra, etc.<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20111213051504/http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&view=item&id=8337&Itemid=380 El fracàs de l’acord monetari amb la UE pot posar en perill el d’associació]. Diari d'Andorra. 26 de noviembre de 2010</ref><ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20150923235710/http://www.elperiodicdandorra.com/politica/6596-bartumeu-trasllada-a-salgado-la-preocupacio-per-lacord-monetari.html Bartumeu trasllada a Salgado la preocupació per l'acord monetari]. El Periòdic d'Andorra. 24 de noviembre de 2010</ref>
=== Infraestructura ===
==== Transportes ====
[[Imachen:CG-1 Km9 Centre Comercial de Sant Julia de Loria.JPG|thumb|CG-1 km.9 amán de [[Sant Julià de Lòria]]|250px]]
Andorra se comunica con l'exterior por vía terrestre, fueras d'os camins rurals, nomás bi ha tres carreteras ta salir d'o Prencipau. A via duanera de la Farga de Moles [[N-145]]/CG-1, a via duanera de Pas de la Casa CG-2/N-22<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20110603070531/http://www.andorra.ad/ca-es/dades_utils/pagines/duana_franquicia_du.aspx Duanes i franquícies]. Portal Turístic d'Andorra. Andorra Turisme</ref> y a CS-110 ta ir a [[Os de Civís]], un [[periclave]] [[Alto Urchel|urchelenco]] ya que no ye connectato por carretera con o rete viario catalán.<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20121214181246/http://www.engarrista.com/content/view/179/118/ Travessa Andorra - Vall Ferrera en BTT]. Engarrista</ref>
Actualment son construindo-se cuantas obras en infraestructuras viarias como, por eixemplo, a enamplación de carrils en as carreteras prencipals, a supresión de puntos negros en o rete viario y a construcción de cuantos túnels, d'os que s'han prencipiato treballos en o [[Túnel d'as dos Valiras]] ta connectar istas parroquias.<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20091118181629/http://www.mot.ad/Index.html Pla sectorial de noves infraestructures viàries]</ref>
Respective a o [[transporte publico]], disposa tanto de servicios d'autobuses urbans como interurbans que connectan con [[la Seu d'Urgell]], [[Barcelona]] ciudat y os aeropuertos catalans ([[aeropuerto d'el Prat|el Prat]], [[aeropuert de Reus|Reus]], [[Aeropuerto de Chirona - Costa Brava|Chirona]] y [[aeropuerto de Leida-Alguaire|Leida]]) d'una man, y con poblacions francesas d'atra, como [[Tolosa]].
No existe un rete ferroviario ni instalacions d'aviación comercial, si [[helipuerto]]s. L'aeropuerto mas amanato ye l'[[aeropuerto de la Seu d'Urgell]], d'aviación esportiva, y os de [[aeropuerto de Leida-Alguaire|Leida-Alguaire]], [[aeropuerto de Tolosa|Tolosa]] y [[aeropuerto de Barcelona|Barcelona - el Prat]]. O ferrocarril mas amanato se troba en [[l'Ospitalet]], a diez kilometros d'a muga francesa en a ''gara internacional Andorra-l'Ospitalet''<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20140425005923/http://www.gazette-ariegeoise.fr/621_Inauguration-de-la-gare-de-l-Hospitalet-Mieux-que-la-gare-de-Perpignan.html Inauguration de la gare de l’Hospitalet: Mieux que la gare de Perpignan]. La Gazette Ariegeoise, 31 d'octubre de 2008</ref> y existen connexions d'autobús con a gara d'[[tren d'alta velocidat|alta velocidat (AVE)]] de [[gara de Leida Pireneus|Leida Pireneus]].<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20240603081149/http://www.andorra-andorre.com/cat/guia_d_andorra/com_arribar Com arribar]. Andorra-andorre.com</ref><ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20110815021713/http://www.mobilitat.ad/CA/qjm_diari.asp Les Jornades de mobilitat conclouen amb la necessitat de legislar en protecció civil]. Agència de Mobilitat (Govern d'Andorra)</ref>
==== Telefonia y internet ====
O proveedor de [[telefono|telefonía]] fixa, móbil y Internet ye ''[[Servei de Telecomunicacions d'Andorra]]'' con o nombre comercial de ''[[Andorra Telecom]]'',<ref>{{es}} [http://economia.terra.cl/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200812101226_EFE_ET3257&idtel= Andorra Telecom es el nuevo nombre del servicio telecomunicaciones nacional]. Terra, 10 d'aviento de 2008</ref> que tamién chestiona o [[dominio de primer ran territorial]] (ccTLD) [[.ad]]. O rete telefonico ye composato por connexions de relés de radio con [[microondas]] entre centrals ta as connexions locals, y cercuitos terrestres enta Espanya y Francia ta as comunicacions internacionals.
==== Correu postal ====
[[Imachen:Buzón de Correos en Andorra.jpg|thumb|230px|Buzón de Correus en Andorra]]
O servicio de [[correu]] lo atienden as companyías publicas espanyolas y francesas, [[Correus]] (''Sociedad Estatal Correos y Telégrafos'') dende [[1928]] y ''[[la Poste]]'' dende [[1931]].<ref>{{ca}} [http://www.directe.cat/acn/el-correu-intern-a-andorra-deixara-de-ser-gratuit-a-partir-de-lany-vinent El correu intern a Andorra deixarà de ser gratuït a partir de l'any vinent]. 27 d'agosto de 2008</ref>
En 2004, s'introducioron os [[codigo postal|codigos postals]] seguntes l'orden protocolario d'as parroquias:
* Canillo: AD100.
* Encamp: AD200.
* Ordino: AD300.
* La Massana: AD400.
* Andorra la Viella: AD500.
* Sant Julià de Lòria: AD600.
* Escaldes-Engordany: AD700.<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20101212061721/http://andorra.com/portal/infogen/dades.asp Informació general]. Andorra.com</ref>
== Esporte ==
* ''Categoría principal'': [[:Categoría:Esporte en Andorra|Esporte en Andorra]].
En Andorra se practican gran variedat d'esportes contando con multiples instalacions pa ixo. Los esportes nacionals d'Andorra son los relacionaus con a [[nieu]] y la [[naturaleza]]. Destaca per lo suyo numero de practicantes lo [[esquí]], lo [[senderismo]] y los relacionaus con a naturaleza. Cualques pistas de esquí en a epoca de calor cuan son sin nieu son utilizadas pa practicar descenso con bicicleta de montanya.
=== Andorra en os Chuegos Olimpicos ===
* [[Imachen:Olympic flag.svg|50px]] [[{{PAGENAME}} en os Chuegos Olimpicos]].
* ''Categoría principal:'' [[:Categoría:Andorra en os Chuegos Olimpicos]].
Andorra ha teniu representación en totz os [[Chuegos Olimpicos]] dende os [[Chuegos Olimpicos de Mont-reyal 1976|Chuegos de Verano de Mont-reyal]] y d'hibierno dende os [[Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1976|de l'anyo 1976]] dica l'actualidat no aconseguindo garra medalla. O puesto más descatacu ye un seiseno puesto de [[Mònica Dòria]] en [[Piragüismo|piragüismo]] d'auguas bravas. Tamién cal destacar a lo atleta [[Toni Bernadó]], especializau en maratón que ha participau en cinco edicions d'os Chuegos.
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Andorra}}
* {{ca}}{{es}}{{en}}{{fr}} [https://web.archive.org/web/20161207030138/http://www.andorra.ad/ Pachina web oficial d'Andorra].
* {{ca}}{{en}} [http://www.ccis.ad Cambra de Comercio, Industria y Servicios d'Andorra].
* {{ca}}{{es}}{{fr}} [http://www.esglesiacatolica.ad/ Bispato d'Urchel en Andorra].
* {{ca}}{{es}}{{en}}{{fr}}{{pt}}{{de}} [http://www.andorramania.net/ Andorramania].
* {{ca}}{{es}}{{en}}{{fr}} [https://web.archive.org/web/20010720014633/http://www.andorraportal.com/ Andorra Portal].
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20050124092812/http://www.govern.ad/ Pachina web oficial d'o Gubierno d'Andorra].
* {{es}}{{en}} [http://www.coprince-fr.ad/ Web d'o coprencipe francés].
{{Europa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Andorra|*]]
t3lzhl8e272bejv4s519ffe44ol6wt4
Angola
0
1212
2423515
2366275
2026-06-10T19:52:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423515
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
| nombre_oficial = República de Angola
| nombre = Republica d'Angola
| nombre_común = Angola
| imachen_bandera = Flag of Angola.svg
| imachen_escudo = Emblem of Angola.svg
| imachen_escudo_grandaria = 80px
| simbolos =
| imachen_mapa = LocationAngola.svg
| lema_nacional =
| himno_nacional = ''[[Angola Avante]]''
| capital = [[Luanda]]<ref>{{de}} ''Das aktuelle Buch der Allgemeinbildung. 550.000 Daten und Fakten. 10.000 Einzelthemen'', Bertelsmann Lexikon Institut, [[2003]], {{ISBN|3-577-13530-1}}, p. 612 - 675</ref>
| capital_población =
| capital_cor_fmt =
| capital_cor =
| ciudat_prencipal = [[Luanda]]
| idiomas_oficials = [[Idioma portugués|portugués]]
| gubierno = [[Republica|Republica presidencialista]]
| enfiladors_titols = [[President d'Angola|President]]<br />Vicepresident
| enfiladors_nombres = [[João Lourenço]]<br />[[Bernito de Sousa]]
| establimiento= Independencia
| establimiento_fitas =
| establimiento_calendatas = de [[Portugal]]<br />[[11 de noviembre]] de [[1975]]
| superficie = 1.246.700
| superficie_posición = 23
| superficie_augua = 0%
| mugas = 5.198 km
| costas =
| población = 32.097.671
| población_posición = 50
| población_densidat = 25,74
| población_anyada = 2021
| PIB = US$ 114.400 millons
| PIB_anyada = 2009
| PIB_posición = 87
| PIB_per_capita = US$ 8.900
| moneda = [[Kwanza]] <small>([[ISO 4217|AOA]])</small>
| chentilicio = Angolenyo/a{{DACC}}
| horario = [[UTC]]+1
| horario_estiu =
| cctld = [[.ao]]
| codigo_telefonico = +244
| prefixo_radiofonico = D2A-D3Z
| codigo_ISO = 024 / AGO / AO
| miembro_de = [[ONU]], [[Unión Africana|UA]], [[OPEP]], [[CPLP]], [[Unión Latina|UL]]
| notas =
}}
A '''Republica d'Angola''' ye un [[estau]] situau en a costa occidental d'[[Africa]], que muga con a [[Republica Democratica d'o Congo]] a lo norte y a l'este, con [[Zambia]] a l'este, con [[Namibia]] a lo sud y con l'[[oceano Atlantico]] a l'ueste. Angola incluye tamién o enclau de [[Cabinda]], a o norte, entre a [[Republica d'o Congo|Congo]] y a Republica Democratica d'o Congo, y ye o país mas amanau a la colonia [[Reino Uniu|britanica]] de [[Isla Santa Helena|Santa Helena]]. A [[Capital (politica)|capital]] d'o país ye [[Luanda]].
== Organización politico-administrativa ==
Dende marzo de 2016, Angola ye dividida en deciueito [[Provincias d'Angola|provincias]] y 162 [[Municipios d'Angola|municipios]]. Os municipios se dividen a la suya vegada en 559 [[Comunas d'Angola|comunas]].
[[Imachen:Angola, administrative divisions - en - colored (2024).svg|thumb|right|super|262px|As provincias d'Angola.]]
{| class="wikitable sortable"
|+
|- bgcolor="#ACE1AF"
!Numero
![[Provincias d'Angola|Provincia]]
![[Capital (politica)|Capital]]
![[Superficie]] (km<sup>2</sup>)<ref>[http://www.geohive.com/cntry/angola.aspx Angola General Information] en geohive.com.</ref>
![[Población humana|Población]]<br /> (Censo de 2014)<ref>{{pt}} [https://web.archive.org/web/20191214215245/https://www.ine.gov.ao/images/Populacao_Sociedade/Estudos_tematicos/PUBLICACAO_RESULTADOS_DEFINITIVOS_DO_CENSO_2014.pdf ''Resultados Definitivos Recenseamento Geral da População e Habitação - 2014'' (pdf)]</ref>
|-
|1
|[[Provincia de Bengo|Bengo]]
|[[Caxito]]
| align="right" |31.371
| align="right" |356.641
|-
|2
|[[Provincia de Benguela|Benguela]]
|[[Benguela]]
| align="right" |39.826
| align="right" |2.231.385
|-
|3
|[[Provincia de Bié|Bié]]
|[[Cuíto]]
| align="right" |70.314
| align="right" |1.455.255
|-
|4
|[[Provincia de Cabinda|Cabinda]]
|[[Cabinda (ciudat)|Cabinda]]
| align="right" |7.270
| align="right" |716.076
|-
|5
|[[Provincia de Cuando Cubango|Cuando Cubango]]
|[[Menongue]]
| align="right" |199.049
| align="right" |534.002
|-
|6
|[[Provincia de Cuanza Norte|Cuanza Norte]]
|[[N'dalatando]]
| align="right" |24.110
| align="right" |443.386
|-
|7
|[[Provincia de Cuanza Sud|Cuanza Sud]]
|[[Sumbe]]
| align="right" |55.600
| align="right" |1.881.873
|-
|8
|[[Provincia de Cunene|Cunene]]
|[[Ondjiva]]
| align="right" |87.342
| align="right" |990.087
|-
|9
|[[Provincia de Huambo|Huambo]]
|[[Huambo]]
| align="right" |34.270
| align="right" |2.019.555
|-
|10
|[[Provincia de Huíla|Huíla]]
|[[Lubango]]
| align="right" |79.023
| align="right" |2.497.422
|-
|11
|[[Provincia de Luanda|Luanda]]
|[[Luanda]]
| align="right" |2.417
| align="right" |6.945.386
|-
|12
|[[Provincia de Lunda Norte|Lunda Norte]]
|[[Dundo]]
| align="right" |103.760
| align="right" |862.566
|-
|13
|[[Provincia de Lunda Sud|Lunda Sud]]
|[[Saurimo]]
| align="right" |77.637
| align="right" |537.587
|-
|14
|[[Provincia de Malanje|Malanje]]
|[[Malanje]]
| align="right" |97.602
| align="right" |986.363
|-
|15
|[[Provincia de Moxico|Moxico]]
|[[Luena (Angola)|Luena]]
| align="right" |223.023
| align="right" |758.568
|-
|16
|[[Provincia de Namibe|Namibe]]
|[[Moçâmedes]]
| align="right" |57.091
| align="right" |495.326
|-
|17
|[[Provincia de Uíge|Uíge]]
|[[Uíge]]
| align="right" |58.698
| align="right" |1.483.118
|-
|18
|[[Provincia de Zaire|Zaire]]
|[[M'banza-Kongo]]
| align="right" |40.130
| align="right" |594.428
|}
== Esporte ==
* ''Categoría principal'': [[:Categoría:Esporte en Angola|Esporte en Angola]].
O esporte en Angola ye influenciau por lo legau portugués en a suya cultura, por ixa razón astí se practicoron cualques esportes dinantes que en atros países d'Africa.
Destaca lo livel d'a suya selección de [[basketbol]], de fútbol y de [[Hockey sobre patins|hockey sobre patins]], encara que lo livel d'a suya selección de [[balonmán]] ye tamién ye acceptable.
=== Basketbol ===
[[Angola]] tiene una larga tradición basketbolistica y ye per doce vegadas campeona d'[[Africa]], seis consecutivas. La zaguera lo mes d'agosto de 2025 en o [[AfroBasket 2025]] celebrau en casa.
Dimpués de ganar os campionatos, os chugadors son recibius como autenticos herois nacionals.
=== Fútbol ===
:''Se veiga: [[selección masculina de fútbol d'Angola]]''
Cal destacar en fútbol a suya clasificación pa lo mundial d'[[Campionato d'o Mundo de Fútbol de 2006|Alemanya 2006]].
=== Hockey sobre patins ===
En Angola se practica lo hockey sobre patins por influyencia portuguesa, a suya selección nacional en l'actualidat ye a gran dominadora en [[Africa]], superando a [[Mozambique]] dominadora historica y ganando con facilidat os dos solos [[Campionato d'Africa de Hockey sobre patins|campionatos d'Africa]] s'han celebrau dica l'actualidat. Tamién cal destacar que participa de forma habitual en o [[Campeonato d'o Mundo de Hockey sobre patins|Campeonato d'o Mundo]].
=== Competicions esportivas ===
Lo país organizó en a suya capital, [[Luanda]], lo [[Campionato d'Africa de Hockey sobre patins]] en a suya [[Campionato d'Africa de Hockey sobre patins de 2019|edición de 2019]].
Tamién ha organizau cuantas vegadas campionatos d'Africa de balonmán y basketbol masculins y femenins.
=== Angola en los Chuegos Olimpicos ===
* [[Imachen:Olympic flag.svg|50px]] [[{{PAGENAME}} en os Chuegos Olimpicos]].
* ''Categoría principal:'' [[:Categoría:Angola en os Chuegos Olimpicos]].
Angola participa en os [[Chuegos Olimpicos]] dende la edición de [[Chuegos Olimpicos de Moscú 1980|Moscú 1980]], mientres [[Chuegos Olimpicos de Los Angeles 1984|Los Angeles 1984]] estió parte d'os países que facioron o [[Boicot a los Chuegos Olimpicos de 1984|boicot d'o Bloque Sovietico]] per lo que no participó, dende alavez tiene representación dica l'actualidat en toz os demás Chuegos Olimpicos sin aconseguir garra medalla. A suya delegación mas numerosa estió la de [[Chuegos Olimpicos de Londres 2012|Londres 2012]] con un total de 33 esportistas, o millor resultau en deportes de equipo ye un seteno puesto d'a selección femenina de balonmán, en os [[Chuegos Olimpicos d'Atlanta 1996|Chuegos Olimpicos de 1996]] y un noueno d'a selección masculina de baloncesto en [[Chuegos Olimpicos de Barcelona 1992|Barcelona 92]].<ref>{{en}} [https://www.olympedia.org/countries/ANG Angola en os Chuegos Olimpicos seguntes Olympedia.]</ref>
== Se veiga tamién ==
[[Angolagate]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Angola}}
{{Africa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Angola]]
lw3qb5chg61ofuzf8w0s2x46tzh0n01
Antigua y Barbuda
0
1213
2423528
2366274
2026-06-10T19:54:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423528
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de país
| nombre_oficial = Antigua and Barbuda
| nombre_común = Antigua y Barbuda
| imachen_bandera = Flag of Antigua and Barbuda.svg
| imachen_escudo = Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg
| imachen_escudo_grandaria = 80px
| imachen = [[Imachen:Satellite image of Antigua And Barbuda in September 2002.jpg|250px]]
| simbolos =
| imachen_mapa = Antigua and Barbuda in its region.svg
| lema_nacional = ''Each Endeavouring, All Achieving''<br>(En [[idioma anglés|anglés]]: «Cadagún esforzando-se, toz adubindo»)
| himno_nacional = ''[[Fair Antigua and Barbuda]]''<br>(En [[idioma anglés|anglés]]: «Bella Antiga, tos saludamos»)
| capital = [[Saint John's]]<ref>{{de}} ''Das aktuelle Buch der Allgemeinbildung. 550.000 Daten und Fakten. 10.000 Einzelthemen'', Bertelsmann Lexikon Institut, [[2003]], {{ISBN|3-577-13530-1}}, p. 612 - 675</ref>
| capital_población = 24.226
| capital_cor_fmt =
| capital_cor = 17_7_N_61_51_W_ 17°7′ N 61°51′ O
| ciudat_prencipal = [[Saint John's]]
| idiomas_oficials = [[Idioma anglés|Anglés]]
| gubierno = [[Monarquía electiva]]
| enfiladors_titols = [[Monarquía d'Antigua y Barbuda|Rei]]<br />[[Gubernador cheneral d'Antigua y Barbuda|Gubernador cheneral]]<br />[[Primer Ministro d'Antigua y Barbuda|Primer Ministro]]
| enfiladors_nombres = [[Carlos III d'o Reino Uniu|Carlos III]]<br />[[Rodney Williams]]<br />[[Gaston Browne]]
| establimiento= Independencia
| establimiento_fitas = d'o [[Reino Uniu]]
| establimiento_calendatas = [[1 de noviembre]] de [[1981]]
| superficie = 440
| superficie_posición = 195
| superficie_augua =
| mugas =
| costas =
| población = 85.567
| población_posición = 202
| población_densidat = 208,85
| población_anyada = 2011
| PIB = [[USD]] 1.332 millons
| PIB_anyada = 2016
| PIB_posición = 170
| PIB_per_capita = [[USD]] 14.753
| moneda = [[Dólar d'o Caribe Este]] <code>((EC$, [[ISO 4217|XCD]])</code>
| chentilicio =
| horario = [[UTC]]-4
| horario_estiu =
| cctld = .ag
| codigo_telefonico = 1-268
| prefixo_radiofonico = V2A-V2Z
| codigo_ISO = 028 / ATG / AG
| miembro_de = [[ONU]], [[Commonwealth]], [[OEA]], [[ALBA]], [[CARICOM]], [[OECS]], [[AEC]].
| notas =
}}
'''Antigua y Barbuda''' ye un [[país]] [[Isla|islenco]] d'[[America]], que se troba situato en [[America Central]], en l'[[Oceano Atlantico]]. Formato por as islas de [[Isla d'Antigua|Antigua]], [[Isla de Barbuda|Barbuda]] y [[Isla Redonda|Redonda]], fa parte d'as [[Antillas]], y tien a suya [[Capital (politica)|capital]] en [[Saint John's]].
A suya [[Población humana|población]] yera de 85.567 habitants en o [[2011]] en una [[superficie]] de 442 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 193,5 hab/km².
== Etimolochía ==
En la era precolombina las islas teneban nombres autoctonos; Antiga yera clamada '''Wadadli''' y Barbuta/Barbuda '''Wa'omoni''' per los [[Arahuacos]].<ref name=":52">{{Cita web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/caribb/antiguaandbarbuda/agfacts.htm|títol=Antigua and Barbuda Facts|sitioweb=Worldatlas.com}}</ref>
Con os nombres actuals estioron denominadas asinas dende la arribada de [[Cristóbal Colón]] que estió qui las renombró en l'anyo 1493: la primera en honor a la [[Virchen de l'Antiga]]<ref>{{Cita libro|títol=El Caribe, un paraíso culinario|url=https://books.google.com/books?id=ev_gAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=antigua+y+barbuda+Virgen+de+la+Antigua&q=antigua+y+barbuda+Virgen+de+la+Antigua&hl=es-419|editorial=Könemann|fecha=1999|fechaacceso=2024-01-26|isbn=978-3-8290-3288-9|idioma=es|apellidos=Konemann|nombre2=Rosemary|apellidos2=Parkinson}}</ref> (que la suya [[Capiella d'a Virchen de l'Antiga (Seu de Sevilla)|imachen se venera en a Seu de Sevilla]]) y la segunda per las radices aerias d'as figueras que teneban l'aspecto de barbas.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/caribb/antiguaandbarbuda/agfacts.htm|títol=Antigua and Barbuda Facts|sitioweb=Worldatlas.com}}</ref> La ideya que se tratase d'una alusión a indichenas barbutos/barbudos carece de base documental, pero ha estau mencionada frecuentment.
== Organización politico-administrativa ==
[[Imachen:Antigua parishes numbered.png|left|150px|thumb|As parroquias d'Antigua]]
A isla d'Antigua se divide en seis [[Parroquias d'Antigua y Barbuda|parroquias]] u ''parishes'' en anglés:
{|
|
* <small>1</small > Saint George (4,473).
* <small>2</small > Saint John (14,121).
* <small>3</small > Saint Mary (5,303).
|
* <small>4</small > Saint Paul (6,117).
* <small>5</small > Saint Peter (3,622).
* <small>6</small > Saint Philip (2,964).
|
|}
Tanto a isla de [[Barbuda]] como a isla deshabitata de [[Redonda]] tienen o estatus de dependencia.
== Esporte ==
* ''Categoría principal'': [[:Categoría:Esporte en Antigua y Barbuda|Esporte en Antigua y Barbuda]].
[[Imachen:Sir Vivian Richards Stadium aerial view Oct 2006.jpg|250px|thumb|dreita|Estadio Sir Vivian Richards.]]
Lo esporte en lo país ye influenciau per la cultura d'o [[Reino Uniu]], per lo que ye fácil endevinar perque i hai una gran afición a lo [[críquet]], que ye lo esporte mas popular y con mas livel d'o país. Atros esportes populars son lo [[Fútbol|fútbol]] y lo [[rugby]], en epocas recients son surtindo [[Atletismo|atletas]] que son obteniendo buenos resultaus y marcas en prebas de velocidat.
En críquet no tiene selección nacional propia participando en cualques competicions internacionals con un equipo combinau denominau Indias Occidentals.
=== Instalacions esportivas ===
Dentre as instalacions esportivas cal destacar o ''Estadio Sir Vivian Richards'', un con una capacidat de 20.000 especdtadors, y lo ''Antigua Recreation Ground'' con 12.000. Toz dos estadios son prencipalment utilizaus pa la practica d'o críquet, tamién son utilizaus ocasionalment pa partius de fútbol.
=== Competicions esportivas ===
As Indias Occidentals estiorno a seu d'a [[Copa Mundial de Críquet]] en a [[Copa Mundial de Críquet de 2007|edición de 2007]]. Antigua y Barbuda estió una d'as subseus y se chugoron ueito partius.
==== Antigua y Barbuda en os Chuegos Olimpicos ====
* [[Imachen:Olympic flag.svg|50px]] [[{{PAGENAME}} en os Chuegos Olimpicos]].
* ''Categoría principal:'' [[:Categoría:Antigua y Barbuda en os Chuegos Olimpicos]].
Antigua y Barbuba participa en los [[Chuegos Olimpicos]] dende los de [[Chuegos Olimpicos de Mont-reyal 1976|Mont-reyal 1976]], en os de [[Chuegos Olimpicos de Moscú 1980|Moscú 1980]] no participó perque se adhibió a lo grupo que realizó lo [[Boicot a los Chuegos Olimpicos de 1980|Boicot]], dende alavez participa de forma consecutiva en os de verano no participando en garra edición de los d'hibierno, no aconseguindo garra medalla dica l'actualidat.
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
* {{en}} [www.ab.gov.ag Pachina web oficial d'o gubierno d'Antigua y Barbuda].
{{America d'o Norte}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Antigua y Barbuda|*]]
qk3zdn3ly0cxje50twgp3e9jj7kohau
1 de setiembre
0
1284
2423213
2297113
2026-06-10T16:46:27Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423213
wikitext
text/x-wiki
{{Setiembre}}
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1704]] - [[Estanislau Leszczyński]] puya a lo [[trono]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]).
* [[1715]] - [[Loís XV de Francia]] se converte en [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y tamién [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]].
* [[1910]] - s'establix en a ciudat [[brasil]]era de [[São Paulo]] o club de [[fútbol]] [[Sport Club Corinthians Paulista]].
* [[1939]] - tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]] dentran en [[Polonia]], prencipiando asinas a [[Segunda Guerra Mundial]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1653]] - naixencia en [[Nuremberg]] ([[Electorau de Bavera]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]]) d'o [[compositor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Pachelbel]] (†[[1706]]).
* [[1906]] - naixencia en [[Villa Bisonó]] ([[Republica Dominicana]]) de l'[[avogato]], [[diplomatico]], [[escritor]] y [[politico]] [[Republica Dominicana|dominicano]] [[Joaquín Balaguer]], qui estió tres vegatas [[president d'a Republica Dominicana]] (†[[2002]]).
* [[1913]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) de l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Mary Santpere]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0764339/ Mary Santpere] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1922]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
** - naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1929]] - naixencia en [[Omaha (Nebraska)|Omaha]] ([[Nebraska]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Anne Ramsey]] (†[[1988]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001649 Anne Ramsey] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
[[Imachen:Pope Hadrian IV.jpg|right|thumb|250px|O Papa [[Hadrián IV]], muerto l'1 de setiembre de [[1159]].]]
* [[1159]] - muere en [[Anagni]] ([[Estaus Pontificios]], [[Sacro Imperio Romano Chermanico]]) o [[Papa]] [[Hadrián IV]].
* [[1557]] - muere en [[Sant-Maloù]] l'[[explorador]] [[Francia|francés]] [[Jacques Cartier]] (n.[[1491]]).
* [[1715]] - muere en o [[palacio de Versailles]] ([[Versailles]], [[Francia]]) o [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]] [[Loís XIV de Francia|Loís XIV de Francia y III de Navarra]] (n.[[1638]]).
* [[1970]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) l'[[escritor]] [[Francia|francés]] [[François Mauriac]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1952]] (n.[[1885]]).
* [[1981]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) l'[[arquitecto]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[Tercer Reich]] [[Albert Speer]] (n.[[1905]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Setiembre]]
g2xf5yx2eajvczdrudw3850u94roh1j
2423220
2423213
2026-06-10T16:53:10Z
RenatoGar
80073
2423220
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Pope Hadrian IV.jpg|right|thumb|250px|O Papa [[Hadrián IV]], muerto l'1 de setiembre de [[1159]].]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1704]] - [[Estanislau Leszczyński]] puya a lo [[trono]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]).
* [[1715]] - [[Loís XV de Francia]] se converte en [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y tamién [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]].
* [[1910]] - s'establix en a ciudat [[brasil]]era de [[São Paulo]] o club de [[fútbol]] [[Sport Club Corinthians Paulista]].
* [[1939]] - tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]] dentran en [[Polonia]], prencipiando asinas a [[Segunda Guerra Mundial]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1653]] - naixencia en [[Nuremberg]] ([[Electorau de Bavera]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]]) d'o [[compositor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Pachelbel]] (†[[1706]]).
* [[1906]] - naixencia en [[Villa Bisonó]] ([[Republica Dominicana]]) de l'[[avogau]], [[diplomatico]], [[escritor]] y [[politico]] [[Republica Dominicana|dominicano]] [[Joaquín Balaguer]], qui estió tres vegatas [[president d'a Republica Dominicana]] (†[[2002]]).
* [[1913]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) de l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Mary Santpere]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0764339/ Mary Santpere] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1922]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
** - naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1929]] - naixencia en [[Omaha (Nebraska)|Omaha]] ([[Nebraska]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Anne Ramsey]] (†[[1988]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001649 Anne Ramsey] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1159]] - muere en [[Anagni]] ([[Estaus Pontificios]], [[Sacro Imperio Romano Chermanico]]) o [[Papa]] [[Hadrián IV]].
* [[1557]] - muere en [[Sant-Maloù]] l'[[explorador]] [[Francia|francés]] [[Jacques Cartier]] (n.[[1491]]).
* [[1715]] - muere en o [[palacio de Versailles]] ([[Versailles]], [[Francia]]) lo [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]] [[Loís XIV de Francia|Loís XIV de Francia y III de Navarra]] (n.[[1638]]).
* [[1970]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) l'[[escritor]] [[Francia|francés]] [[François Mauriac]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1952]] (n.[[1885]]).
* [[1981]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) l'[[arquitecto]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[Tercer Reich]] [[Albert Speer]] (n.[[1905]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Setiembre]]
20ri8eeyjiscst7dvzn8kh2dpqslejb
2423221
2423220
2026-06-10T16:53:51Z
RenatoGar
80073
/* Referencias */
2423221
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Pope Hadrian IV.jpg|right|thumb|250px|O Papa [[Hadrián IV]], muerto l'1 de setiembre de [[1159]].]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1704]] - [[Estanislau Leszczyński]] puya a lo [[trono]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]).
* [[1715]] - [[Loís XV de Francia]] se converte en [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y tamién [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]].
* [[1910]] - s'establix en a ciudat [[brasil]]era de [[São Paulo]] o club de [[fútbol]] [[Sport Club Corinthians Paulista]].
* [[1939]] - tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]] dentran en [[Polonia]], prencipiando asinas a [[Segunda Guerra Mundial]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1653]] - naixencia en [[Nuremberg]] ([[Electorau de Bavera]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]]) d'o [[compositor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Pachelbel]] (†[[1706]]).
* [[1906]] - naixencia en [[Villa Bisonó]] ([[Republica Dominicana]]) de l'[[avogau]], [[diplomatico]], [[escritor]] y [[politico]] [[Republica Dominicana|dominicano]] [[Joaquín Balaguer]], qui estió tres vegatas [[president d'a Republica Dominicana]] (†[[2002]]).
* [[1913]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) de l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Mary Santpere]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0764339/ Mary Santpere] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1922]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
** - naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1929]] - naixencia en [[Omaha (Nebraska)|Omaha]] ([[Nebraska]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Anne Ramsey]] (†[[1988]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001649 Anne Ramsey] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1159]] - muere en [[Anagni]] ([[Estaus Pontificios]], [[Sacro Imperio Romano Chermanico]]) o [[Papa]] [[Hadrián IV]].
* [[1557]] - muere en [[Sant-Maloù]] l'[[explorador]] [[Francia|francés]] [[Jacques Cartier]] (n.[[1491]]).
* [[1715]] - muere en o [[palacio de Versailles]] ([[Versailles]], [[Francia]]) lo [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]] [[Loís XIV de Francia|Loís XIV de Francia y III de Navarra]] (n.[[1638]]).
* [[1970]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) l'[[escritor]] [[Francia|francés]] [[François Mauriac]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1952]] (n.[[1885]]).
* [[1981]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) l'[[arquitecto]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[Tercer Reich]] [[Albert Speer]] (n.[[1905]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1 September|l'1 de setiembre}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Setiembre]]
hx20f3vgd3j4amn52z3malkrjyva7te
2423222
2423221
2026-06-10T16:55:29Z
RenatoGar
80073
2423222
wikitext
text/x-wiki
{{Setiembre}}
[[Imachen:Pope Hadrian IV.jpg|right|thumb|250px|O Papa [[Hadrián IV]], muerto l'1 de setiembre de [[1159]].]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1704]] - [[Estanislau Leszczyński]] puya a lo [[trono]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]).
* [[1715]] - [[Loís XV de Francia]] se converte en [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y tamién [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]].
* [[1910]] - s'establix en a ciudat [[brasil]]era de [[São Paulo]] o club de [[fútbol]] [[Sport Club Corinthians Paulista]].
* [[1939]] - tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]] dentran en [[Polonia]], prencipiando asinas a [[Segunda Guerra Mundial]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1653]] - naixencia en [[Nuremberg]] ([[Electorau de Bavera]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]]) d'o [[compositor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Pachelbel]] (†[[1706]]).
* [[1906]] - naixencia en [[Villa Bisonó]] ([[Republica Dominicana]]) de l'[[avogau]], [[diplomatico]], [[escritor]] y [[politico]] [[Republica Dominicana|dominicano]] [[Joaquín Balaguer]], qui estió tres vegatas [[president d'a Republica Dominicana]] (†[[2002]]).
* [[1913]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) de l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Mary Santpere]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0764339/ Mary Santpere] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1922]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
** - naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1929]] - naixencia en [[Omaha (Nebraska)|Omaha]] ([[Nebraska]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Anne Ramsey]] (†[[1988]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001649 Anne Ramsey] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1159]] - muere en [[Anagni]] ([[Estaus Pontificios]], [[Sacro Imperio Romano Chermanico]]) o [[Papa]] [[Hadrián IV]].
* [[1557]] - muere en [[Sant-Maloù]] l'[[explorador]] [[Francia|francés]] [[Jacques Cartier]] (n.[[1491]]).
* [[1715]] - muere en o [[palacio de Versailles]] ([[Versailles]], [[Francia]]) lo [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]] [[Loís XIV de Francia|Loís XIV de Francia y III de Navarra]] (n.[[1638]]).
* [[1970]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) l'[[escritor]] [[Francia|francés]] [[François Mauriac]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1952]] (n.[[1885]]).
* [[1981]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) l'[[arquitecto]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[Tercer Reich]] [[Albert Speer]] (n.[[1905]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1 September|l'1 de setiembre}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Setiembre]]
bcctt51qcjlqs3bqzepzm91bsarezbp
2423223
2423222
2026-06-10T16:56:55Z
RenatoGar
80073
2423223
wikitext
text/x-wiki
{{Setiembre}}
[[Imachen:Pope Hadrian IV.jpg|right|thumb|250px|O papa [[Hadrián IV]], muerto l'1 de setiembre de [[1159]].]]
[[Imachen:Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actriz canadiense Yvonne De Carlo, naixida l'1 de setiembre de 1922.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1704]] - [[Estanislau Leszczyński]] puya a lo [[trono]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]).
* [[1715]] - [[Loís XV de Francia]] se converte en [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y tamién [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]].
* [[1910]] - s'establix en a ciudat [[brasil]]era de [[São Paulo]] o club de [[fútbol]] [[Sport Club Corinthians Paulista]].
* [[1939]] - tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]] dentran en [[Polonia]], prencipiando asinas a [[Segunda Guerra Mundial]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1653]] - naixencia en [[Nuremberg]] ([[Electorau de Bavera]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]]) d'o [[compositor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Pachelbel]] (†[[1706]]).
* [[1906]] - naixencia en [[Villa Bisonó]] ([[Republica Dominicana]]) de l'[[avogau]], [[diplomatico]], [[escritor]] y [[politico]] [[Republica Dominicana|dominicano]] [[Joaquín Balaguer]], qui estió tres vegatas [[president d'a Republica Dominicana]] (†[[2002]]).
* [[1913]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) de l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Mary Santpere]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0764339/ Mary Santpere] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1922]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
** - naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1929]] - naixencia en [[Omaha (Nebraska)|Omaha]] ([[Nebraska]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Anne Ramsey]] (†[[1988]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001649 Anne Ramsey] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1159]] - muere en [[Anagni]] ([[Estaus Pontificios]], [[Sacro Imperio Romano Chermanico]]) o [[Papa]] [[Hadrián IV]].
* [[1557]] - muere en [[Sant-Maloù]] l'[[explorador]] [[Francia|francés]] [[Jacques Cartier]] (n.[[1491]]).
* [[1715]] - muere en o [[palacio de Versailles]] ([[Versailles]], [[Francia]]) lo [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]] y [[Lista de monarcas de Navarra|rei]] de [[Reino de Navarra|Navarra]] [[Loís XIV de Francia|Loís XIV de Francia y III de Navarra]] (n.[[1638]]).
* [[1970]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) l'[[escritor]] [[Francia|francés]] [[François Mauriac]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1952]] (n.[[1885]]).
* [[1981]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) l'[[arquitecto]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[Tercer Reich]] [[Albert Speer]] (n.[[1905]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1 September|l'1 de setiembre}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Setiembre]]
kfllwg3zwbmsx1u9q0xkvrx2ty949p7
6 d'aviento
0
1296
2423257
2324224
2026-06-10T19:11:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423257
wikitext
text/x-wiki
{{Aviento}}
[[Imachen:GM Volontè.jpg|right|thumb|250px|L'actor, director cinematografico y guionista italiano [[Gian Maria Volonté]], falleixiu lo 6 d'aviento de 1994.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1214]] - [[Aleixandre II d'Escocia|Aleixandre II]] ye coronau como [[Lista de reis d'Escocia|rei]] d'o [[Reino d'Escocia]].
* [[1914]] - tropas [[Revolución mexicana|revolucionarias]] [[Mexico|mexicanas]] de [[Pancho Villa]] y [[Emiliano Zapata]] dentran en [[Ciudat de Mexico]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.63. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[1922]] - o [[Estau Libre d'Irlanda]] se secesiona d'o [[Reino Uniu]] con o ''status'' de dominio d'a [[Commonwealth]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1421]] - naixencia en o [[castiello de Windsor]] ([[Berkshire]], [[Reino d'Anglaterra]]) d'o [[Lista de reis d'Anglaterra|rei]] d'[[Reino d'Anglaterra|Anglaterra]], [[sinyoría d'Irlanda|sinyor d'Irlanda]] y [[Lista de duques d'Aquitania|duque]] d'[[Ducau d'Aquitania|Aquitania]] [[Henrique VI d'Anglaterra]] (†[[1471]]).
* [[1953]] - naixencia en [[Whitewater (Wisconsin)|Whitewater]] ([[Wisconsin]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Tom Hulce]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001371/ Tom Hulce] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1982]] - naixencia en [[Pinto]] ([[Comunidat de Madrit|Madrit]]) d'o [[ciclista]] [[Espanya|espanyol]] [[Alberto Contador]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[1658]] - Muere en [[Tarazona]] ([[Tarazona y Moncayo]], [[provincia de Zaragoza]]) o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
=== Atros países ===
* [[346]] - muere [[Sant Nicolau de Bari]].
* [[1949]] - muere o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Ivar Lykke]].
* [[1993]] - muere en [[Scottsdale (Arizona)|Scottsdale]] ([[Arizona]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Don Ameche]] (n.[[1908]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000747 Don Ameche] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1994]] - muere en [[Florina]] ([[periferia de Macedonya Occidental]], [[Grecia]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Gian Maria Volonté]] (n.[[1933]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0002231/ Gian Maria Volonté] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|6 December|lo 6 d'aviento}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aviento]]
or6gpr6g8u3k6mqy75y68yfmck23041
24 d'abril
0
1346
2423252
2332926
2026-06-10T19:10:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423252
wikitext
text/x-wiki
{{Abril}}
[[Imachen:Helmuth Karl Bernhard von Moltke.jpg|right|thumb|250px|O militar alemán [[Helmuth Karl Bernhard von Moltke]], muerto lo 24 d'abril de [[1891]].]]
[[Imachen:Yves Rénier 3 (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actor, director cinematografico, guionista, actor de voz y presentador de televisión franco-suizo [[Yves Rénier]], muerto lo 24 d'abril de 2021.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1978]] - Primer Gubierno preautonomico d'[[Aragón]].
* [[1999]] - O boxiador aragonés [[José Antonio López Bueno]] gana o títol de [[Campión d'o mundo d'a WBO]] en redotar a o mexicano [[Rubén Sánchez León]] en o [[Pabillón Prencipe Felipe]] de [[Zaragoza]].
=== Atros países ===
* [[1509]] - puya a lo [[trono]] o [[Lista de reis d'Anglaterra|rei]] [[Henrique VIII d'Anglaterra|Henrique VIII]] d'[[Reino d'Anglaterra|Anglaterra]].
* [[1916]] - en [[Dublín]] ([[Irlanda]]) s'escayece lo [[Devantamiento de Pascua]] contra lo dominio [[Reino Uniu de Gran Bretanya y Irlanda|britanico]] d'o psís.<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.67. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1086]] - naixencia d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] [[Remiro II d'Aragón|Remiro II]] (†[[1157]]).
=== Atros países ===
* [[1846]] - naixencia en [[Berlín]] d'o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] d'a [[Primera Guerra Mundial]] [[Karl von Bülow]].
* [[1856]] - naixencia en [[Cauchy-à-la-Tour]] ([[Paso de Calais (departamento)|Paso de Calais]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Philippe Pétain]] (†[[1951]]).
* [[1896]] - naixencia en [[Teziutlán]] ([[Puebla (estau)|Puebla]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Mexico|mexicano]] [[Manuel Ávila Camacho]], qui estió [[Lista de presidents de Mexico|president]] de [[Mexico]] en [[1940]]-[[1946]] (†[[1955]]).
* [[1926]] - naixencia en [[Don Benito]] ([[Extremadura]]) de l'[[actriz]] [[Espanya|espanyola]] [[Florinda Chico]] (†[[2011]]).<ref>{{es}} [http://www.heraldo.es/noticias/cultura/la_actriz_florinda_chico_fallece_los_anos.html ''La actriz Florinda Chico fallece a los 84 años''], en o diario ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[1934]] - naixencia en [[Richmond (Virchinia)|Richmond]] ([[Virchinia]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Shirley MacLaine]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000511 Shirley MacLaine] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1936]] - naixencia en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) de l'[[actriz]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Jill Ireland]] (†[[1990]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0409866 Jill Ireland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1942]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actriz]], [[cantaire]], [[Director cinematografico|directora]] y [[productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Barbra Streisand]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000659 Barbra Streisand] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1984]] - naixencia en [[Rufisque]] d'o [[futbolista]] [[senegal]]és [[Guirane N'Daw]], chugador d'o ''[[Reyal Zaragoza]]''.
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1891]] - muere en [[Berlín]] o [[militar]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] [[Helmuth Karl Bernhard von Moltke]] (n.[[1800]]).
* [[1939]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[ciclista]] [[Francia|francés]] [[Louis Trousselier]] (n.[[1881]]).
* [[1960]] - muere en [[Berlín Occidental]] ([[Alemanya Occidental]], hue [[Berlín]] en [[Alemanya]]) o [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] [[Max von Laue]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1914]] (n.[[1879]]).
* [[1980]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[cuba]]no [[Alejo Carpentier]] (n.[[1904]]).
* [[2020]] - muere en [[Atlanta]] ([[Cheorchia (estau)|Cheorchia]]) o [[compositor]] musical de [[musica disco]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Hamilton Bohannon]] (n. [[1942]]).
* [[2021]] - muere en [[Neuilly-sur-Seine]] ([[Altos d'o Sena]], [[Francia]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]], [[actor de voz]] y [[presentador de televisión]] [[Francia|franco]]-[[Suiza|suizo]] [[Yves Rénier]] (n.[[1942]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0716699/ Yves Rénier] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|24 April|lo 24 d'abril}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Abril]]
fo8cbdm9mb0sh2msnmwcngjk8xf1iqg
30 d'abril
0
1352
2423609
2403716
2026-06-10T21:02:14Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423609
wikitext
text/x-wiki
{{Abril}}
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1948]] - 21 países d'[[America]] reunius en [[Bogotá]] ([[Colombia]]) signan a [[Carta de l'Organización d'os Estaus Americanos]], naixendo asinas a ''[[Organización d'os Estaus Americanos]]''.
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1934]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o director de cine [[Antonio Artero]].
* [[1958]] - naixencia en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (†[[2010]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415111241/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608801 ''El mundo de la cultura llora al etnólogo y escritor Manuel Benito''], en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1777]] - naixencia en [[Brunswick]] ([[Sacro Imperio Romano Chermanico]], hue en [[Baixa Saxonia]], [[Alemanya]]) de l'[[astronomo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] [[Carl Friedrich Gauss]].
* [[1833]] - naixencia en [[Adamaryni]] ([[Imperio Ruso]]) d'o [[explorador]], [[biologo]] y [[zoologo]] [[Polonia|polaco]] [[Benedykt Dybowski]] (†[[1930]]).
* [[1940]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (†[[2023]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1946]] - naixencia en [[Solna]] d'o [[Lista de reis de Suecia|rei]] [[Carlos XVI Gustavo de Suecia|Carlos XVI Gustavo]] de [[Suecia]].
* [[1952]] - naixencia en [[París]] ([[Isla de Francia]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Francia|francés]] [[Jacques Audiard]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002191 Jacques Audiard] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1954]] - naixencia en [[Wellington]] d'a [[directora cinematografica]], [[guionista]] y [[Productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Nueva Zelanda|neozelandesa]] [[Jane Campion]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001005 ''Jane Campion''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1976]] - naixencia en [[Pomona (California)|Pomona]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[astronauta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Victor J. Glover]].
* [[1978]] - naixencia en [[Suhl]] ([[Turinchia]], [[Alemanya]]) de l'[[actriz]] [[Alemanya|alemana]] [[Sandra Hüller]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[65]] - muere en [[Roma]] o [[poeta]] [[Imperio Romano|romano]] [[Marco Anneu Lucán]] (n.[[39]]).
* [[1632]] - muere en [[Merecz]] ([[Republica d'as Dos Nacions]]) o [[Lista de reis de Polonia|rei]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]) y [[Lista de reis de Suecia|rei]] de [[Suecia]] [[Sechismundo III de Polonia]] (n.[[1566]]).
* [[1943]] - muere en [[Copenaguen]] ([[Dinamarca]]) o [[lingüista]] y [[filosofo]] [[Dinamarca|danés]] [[Otto Jespersen]].
* [[1971]] - muere en [[Helsinki]] l'[[atleta]] [[Finlandia|finlandés]] [[Albin Stenroos]] (n.[[1889]]).
* [[1989]] - muere en [[Roma]] ([[Italia]]) o [[director cinematografico]], [[Productor cinematografico|productor]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Sergio Leone]].
* [[2008]] - muere en [[Vitoria]] ([[Alaba]], [[País Basco]]) o [[lingüista]] y [[filologo]] [[País Basco|basco]] [[Henrike Knörr]].
* [[2011]] - muere en [[Santos Lugares]] ([[provincia de Buenos Aires]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Archentina|archentino]] [[Ernesto Sábato]] (n.[[1911]]).<ref>{{es}} [http://www.heraldo.es/noticias/cultura/fallece_escritor_argentino_ernesto_sabato_los_anos_edad.html ''Fallece el escritor argentino Ernesto Sabato a los 99 años de edad''] en o diario ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[2026]] - muere lo [[pintor]], [[escultor]] y [[disenyador grafico]] [[Alemanya|alemán]] [[Georg Baselitz]] (n.[[1938]]).<ref>{{es}} [https://www.rtve.es/noticias/20260501/muere-pintor-escultor-georg-baselitz-a-88-anos-edad/17049732.shtml ''Muere Georg Baselitz, figura esencial del arte contemporáneo europeo, a los 88 años de edad''], en a web de [[Radiotelevisión Española]], 1 de mayo de 2026.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|30 April|lo 30 d'abril}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Abril]]
dgpkt4oyfj6v54mplz1oo9l0p3ay1aq
2423617
2423609
2026-06-10T21:08:57Z
RenatoGar
80073
2423617
wikitext
text/x-wiki
{{Abril}}
[[Imachen:Burt-Young.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Burt Young]], qui naixió lo 30 d'abril de 1940.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1948]] - 21 países d'[[America]] reunius en [[Bogotá]] ([[Colombia]]) signan a [[Carta de l'Organización d'os Estaus Americanos]], naixendo asinas a ''[[Organización d'os Estaus Americanos]]''.
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1934]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o director de cine [[Antonio Artero]].
* [[1958]] - naixencia en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (†[[2010]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415111241/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608801 ''El mundo de la cultura llora al etnólogo y escritor Manuel Benito''], en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1777]] - naixencia en [[Brunswick]] ([[Sacro Imperio Romano Chermanico]], hue en [[Baixa Saxonia]], [[Alemanya]]) de l'[[astronomo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] [[Carl Friedrich Gauss]].
* [[1833]] - naixencia en [[Adamaryni]] ([[Imperio Ruso]]) d'o [[explorador]], [[biologo]] y [[zoologo]] [[Polonia|polaco]] [[Benedykt Dybowski]] (†[[1930]]).
* [[1940]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (†[[2023]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1946]] - naixencia en [[Solna]] d'o [[Lista de reis de Suecia|rei]] [[Carlos XVI Gustavo de Suecia|Carlos XVI Gustavo]] de [[Suecia]].
* [[1952]] - naixencia en [[París]] ([[Isla de Francia]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Francia|francés]] [[Jacques Audiard]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002191 Jacques Audiard] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1954]] - naixencia en [[Wellington]] d'a [[directora cinematografica]], [[guionista]] y [[Productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Nueva Zelanda|neozelandesa]] [[Jane Campion]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001005 ''Jane Campion''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1976]] - naixencia en [[Pomona (California)|Pomona]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[astronauta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Victor J. Glover]].
* [[1978]] - naixencia en [[Suhl]] ([[Turinchia]], [[Alemanya]]) de l'[[actriz]] [[Alemanya|alemana]] [[Sandra Hüller]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[65]] - muere en [[Roma]] o [[poeta]] [[Imperio Romano|romano]] [[Marco Anneu Lucán]] (n.[[39]]).
* [[1632]] - muere en [[Merecz]] ([[Republica d'as Dos Nacions]]) o [[Lista de reis de Polonia|rei]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]) y [[Lista de reis de Suecia|rei]] de [[Suecia]] [[Sechismundo III de Polonia]] (n.[[1566]]).
* [[1943]] - muere en [[Copenaguen]] ([[Dinamarca]]) o [[lingüista]] y [[filosofo]] [[Dinamarca|danés]] [[Otto Jespersen]].
* [[1971]] - muere en [[Helsinki]] l'[[atleta]] [[Finlandia|finlandés]] [[Albin Stenroos]] (n.[[1889]]).
* [[1989]] - muere en [[Roma]] ([[Italia]]) o [[director cinematografico]], [[Productor cinematografico|productor]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Sergio Leone]].
* [[2008]] - muere en [[Vitoria]] ([[Alaba]], [[País Basco]]) o [[lingüista]] y [[filologo]] [[País Basco|basco]] [[Henrike Knörr]].
* [[2011]] - muere en [[Santos Lugares]] ([[provincia de Buenos Aires]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Archentina|archentino]] [[Ernesto Sábato]] (n.[[1911]]).<ref>{{es}} [http://www.heraldo.es/noticias/cultura/fallece_escritor_argentino_ernesto_sabato_los_anos_edad.html ''Fallece el escritor argentino Ernesto Sabato a los 99 años de edad''] en o diario ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[2026]] - muere lo [[pintor]], [[escultor]] y [[disenyador grafico]] [[Alemanya|alemán]] [[Georg Baselitz]] (n.[[1938]]).<ref>{{es}} [https://www.rtve.es/noticias/20260501/muere-pintor-escultor-georg-baselitz-a-88-anos-edad/17049732.shtml ''Muere Georg Baselitz, figura esencial del arte contemporáneo europeo, a los 88 años de edad''], en a web de [[Radiotelevisión Española]], 1 de mayo de 2026.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|30 April|lo 30 d'abril}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Abril]]
t5lbfo300w6qejibm6u8ko8dgahongj
28 d'agosto
0
1375
2423253
2276250
2026-06-10T19:10:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423253
wikitext
text/x-wiki
{{Agosto}}
[[Imachen:David Soul "Starsky & Hutch" (1975 ABC publicity photo).jpg|right|thumb|250px|L'actor y cantaire estausunidense [[David Soul]], qui naixió lo 28 d'agosto de 1943.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1828]] - [[Brasil]] reconoix a independencia d'[[Uruguai]].
* [[1845]] - [[Estaus Unius]]: Primera publicación de ''[[Scientific American]]''.
* [[1903]] - [[Estaus Unius]]: Se creya ''[[Harley-Davidson]] Motor Company''.
* [[1916]] - [[I Guerra Mundial]]: Tropas [[Rumanía|rumanas]] dentran en [[Hongría]], dimpués que Rumanía declarase la guerra a las [[Potencias Centrals]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.74. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[1920]] - [[Estaus Unius]]: Se reconoix a la [[muller]] o [[dreito a voto]].
* [[1940]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], [[Félix Éboué]], Gubernador colonial francés, s'adhibe a la [[Francia Libre]] de [[Charles de Gaulle]] con os territorios d'os actuals estaus de [[Chad]], [[Republica d'o Congo]] y [[Camerún]].
* [[1943]] - puya a lo [[trono]] de [[Bulgaria]] o [[Lista de zars de Bulgaria|Zar]] [[Simeón II de Bulgaria]].
* [[1963]] - mientres a [[Marcha en Washington por o treballo y la libertad]], [[Martin Luther King]] pronuncia lo suyo [[discurso]] ''[[I Have A Dream]]''.
* [[1987]] - Embotada d'os [[II Campionatos d'o Mundo d'Atletismo]] celebratos en [[Roma]].
* [[2004]] - [[Pakistán]]: [[Shaukat Aziz]] se converte en [[primer ministro]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1926]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]]) de l'[[arbitro de fútbol]] [[Aragón|aragonés]] [[Alberto Martín Álvarez]] (†[[2012]]).<ref>{{es}} [https://www.bdfutbol.com/r/r600179.html Alberto Martín Álvarez] en BD Fútbol.</ref>
* [[1985]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o [[futbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[Óscar Valero]].
=== Atros países ===
==== Sieglo XVIII ====
* [[1724]] - naixencia en [[Lima]] ([[virreinau d'o Perú]], hue [[Perú]]) d'[[Agustín de Lezo Palomeque]], [[Lista de bispes y arcebispes de Zaragoza|Arcebispe]] de [[Diocesi de Zaragoza|Zaragoza]] en [[1783]]-[[1796]] (†[[1796]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811162728/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7952&voz_id_origen= ''Agustín de Lezo y Palomeque''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[1749]] - naixencia en [[Frankfurt d'o Main]] de l'[[escritor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Wolfgang von Goethe]] (†[[1832]]).
* [[1774]] - naixencia d'[[Elizabeth Ann Seton]], primera santa [[Ilesia Catolica|catolica]] [[Estaus Unius|estausunidense]].
==== Siglo XIX ====
* [[1814]] - naixencia de [[Sheridan le Fanu]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Irlanda|irlandés]].
* [[1828]] - naixencia en [[Yásnaya Poliana]] de l'[[escritor]] y [[novelista]] [[Rusia|ruso]] [[Leo Tolstoy]] (†[[1910]]).
* [[1878]] - naixencia de [[George Hoyt Whipple]], [[medico]] [[Estaus Unius|estausunidense]], [[premio Nobel de Medecina]] en [[1934]].
* [[1893]] - naixencia en [[Chilgok]] ([[GyungsangBuk]], [[Corea]]) d'o [[politico]] [[Corea d'o Sud|sudcoreano]] [[Chang Taeksang]] (†[[1969]]).
* [[1899]]
** - naixencia en [[Fijac]] ([[Òlt]], [[Occitania]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Charles Boyer]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000964/ Charles Boyer] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Seúl]] ([[Corea]]) d'o [[politico]] [[Corea d'o Sud|sud-coreano]] [[Chang Myon]] (†[[1966]]).
==== Sieglo XX ====
===== Anyos 1900 =====
* [[1903]] - naixencia de [[Bruno Bettelheim]], [[psicoanalista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[austria]]co.
* [[1904]] - naixencia de [[Secondo Campini]], incheniero aeronáutico [[italia]]no.
* [[1908]] - naixencia de [[Roger Tory Peterson]].
===== Anyos 1910 =====
* [[1911]] - naixencia de [[Joseph Luns]].
* [[1913]] - naixencia de [[Robertson Davies]], [[novelista]] [[Canadá|canadiense]].
* [[1917]] - naixencia de [[Jack Kirby]], debuixant [[Estaus Unius|estausunidense]], creyador de “[[Spiderman]]” y “[[Dr. Strange]]”.
===== Anyos 1920 =====
* [[1921]] - naixencia en [[Lima]] ([[Perú]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[director teatral]], [[escritor]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Fernando Fernán Gómez]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0273178/ ''Fernando Fernán Gómez''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1924]] - naixencia d'a [[novelista]] y cuentista [[Nueva Zelanda|neozelandesa]] [[Janet Frame]].
* [[1925]] - naixencia de [[Donald O'Connor]].
===== Anyos 1930 =====
* [[1930]] - naixencia de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ben Gazzara]].
===== Anyos 1940 =====
* [[1943]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[David Soul]] (†[[2024]]).
===== Anyos 1950 =====
* [[1957]] - naixencia de [[Daniel Stern]].
* [[1958]] - naixencia de [[Scott Hamilton]].
===== Anyos 1960 =====
* [[1960]] - naixencia de [[Emma Samms]].
* [[1961]] - naixencia de [[Kim Appleby]].
* [[1965]] - naixencia de [[Shania Twain]].
* [[1969]] - naixencia de [[Jason Priestley]].
===== Anyos 1970 =====
* [[1971]] - naixencia de [[Janet Evans]].
===== Anyos 1980 =====
* [[1982]] - naixencia de [[LeAnn Rimes]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[1957]] - Muere [[José Pardo Asso]] en [[Zaragoza]].<ref name=Serrablo>{{es}} [https://web.archive.org/web/20190507154613/http://www.serrablo.org/revista/102/mosen-jose-pardo-asso Articlo «''Mosén José Pardo Asso''» en a revista ''Serrablo'']; publicau l'1 d'aviento de 1996. Consultau o 7 de mayo de 2019</ref> [[Rector]], [[mayestro]] y [[lexicografo]] aragonés, autor d'o ''[[Nuevo diccionario etimológico aragonés]]'' de [[1938]].
* [[1984]] - muere en [[Madrit]] ([[Espanya]]) o [[prehistoriador]] y [[arqueologo]] [[Aragón|aragonés]] [[Martín Almagro Basch]] (n.[[1911]]).
=== Atros países ===
==== Sieglo V ====
*[[430]] - muere en [[Hipona]], en o norte d'[[Africa]], o [[filosofo]] y [[bispe]] [[Imperio Romano|romano]] y santo catolico [[Sant Agostín d'Hipona]] (n.[[355]]).
==== Sieglo XVI ====
*[[1528]] - muere [[Pedro Navarro]], marín, [[militar]] y [[incheniero]] [[Espanya|espanyol]].
==== Sieglo XVIII ====
*[[1784]] - muere [[Fray Junípero Serra]], flaire franciscano, misionero y establidor de cuantos lugars-misions en [[California]].
==== Sieglo XIX ====
*[[1818]] - muere [[Jean Baptiste Point du Sable]].
*[[1900]] - muere [[Henry Sidgwick]], [[filosofo]] [[Reino Uniu|britanico]].
==== Sieglo XX ====
* [[1919]] - muere [[Louis Botha]], [[militar]] y [[politico]] [[sudafrica]]no. Naxiu en [[1872]].
* [[1959]] - muere [[Bohuslav Martinu|Bohuslav Martinú]], [[compositor]] [[Republica Checa|checo]]. Naxiu en [[1890]].
* [[1964]] - muere [[Gracie Allen]].
* [[1985]] - muere [[Ruth Gordon]], [[guionista]] de de comedias [[Estaus Unius|estausunidense]].
* [[1987]] - muere en [[Middletown (Rhode Island)|Middletown]] ([[Rhode Island]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Huston]] (n.[[1906]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001379 John Huston] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1990]] - muere [[Willy Vandersteen]].
* [[1995]] - muere [[Michael Ende]], [[escritor]] [[Alemanya|alemán]].
==== Sieglo XXI ====
*[[2001]] - muere [[Juan Muñoz]], [[escultor]] [[Espanya|espanyol]].
*[[2007]] - muere en [[Sevilla]] ([[Andalucía]]) o [[futbolista]] [[Espanya|espanyol]] [[Antonio Puerta]] (n.[[1984]]).<ref>{{es}}[http://www.20minutos.es/noticia/269462/0/antonio/puerta/fallece/ Fallece Antonio Puerta] en [[20 minutos]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agosto]]
tw2pmoao3z8x3aobl3m2u68j60wozea
8 de chinero
0
1392
2423215
2209646
2026-06-10T16:48:15Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423215
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint" style="width: 100%; background-color: #e6f3ff; border-bottom-style: solid; border-bottom-color: #CEF6CE; border-bottom-width:1px; margin-bottom: 1em; position:relative;">
{|style="background-color: #e6f3ff" cellspacing="5"
| style="width: 25px; vertical-align: top" | [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|25px]]
| [[Día d'as Letras Aragonesas]] por a naixencia de [[Baltasar Gracián]] en [[1601]].
|}
</div>
{{Chinero}}
[[Imachen:Ventura Pons amb el director del FICG, Iván Trujillo, el director de l'Institut Ramon Llull, Manuel Forcano, i el director de l'àrea Audiovisual de l'ICEC, Francisco Vargas.jpg|right|thumb|250px|O director cinematografico, guionista, productor ciematografico y director teatral catalán [[Ventura Pons]], qui morió l'8 de chinero de 2024.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1232]] - A Comunidat de [[Moriella]] s'integra en o [[Reino d'Aragón]].
* [[1938]] - as tropas de l'[[Exercito Popular Republicano]] conquieren a ciudat de [[Teruel]] en a [[batalla de Teruel]] mientres a [[Guerra Civil Espanyola]], con a rendición d'o [[coronel]] [[Domingo Rey d'Harcourt]].
=== Atros países ===
* [[1912]] - en una conferencia en [[Bloemfontein]] ([[Sudafrica]]) s'establix o [[partiu politico]] [[Pueblo bantú|bantú]] ''[[African National Congress]]''.
* [[1959]] - o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Charles de Gaulle]] se converte en o nuevo [[President d'a Republica Francesa]].
* [[1970]] - en a [[Guerra de Biafra]], as tropas [[nicheria]]nas conquieren [[Owerri]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Biafra]].
* [[2023]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]'', 8 de chinero de 2023.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1601]] - naixencia en [[Belmont de Gracián]] ([[Comunidat de Calatayú]], [[provincia de Zaragoza]]) d'o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
* [[1935]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Emilio Gastón]].
* [[1960]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Chesús Bernal Bernal]].
=== Atros países ===
* [[1823]] - naixencia en [[Llanbadoc]] ([[Galas]]) d'o [[naturalista]], [[cheografo]], [[explorador]], [[antropologo]] y [[biologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alfred Russel Wallace]].
* [[1908]] - naixencia en [[Santurce (Puerto Rico)|Santurce]] ([[Puerto Rico]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[José Ferrer (actor)|José Ferrer]].
* [[1924]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) d'o [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ron Moody]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0600531/ Ron Moody] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Tupelo (Mississippi)|Tupelo]] ([[Mississippi]]) d'o [[cantaire]] de [[Rock and Roll|rock]] [[Estaus Unius d'America|estausunidense]] [[Elvis Presley]].
* [[1951]] - naixencia en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John McTiernan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001532 John McTiernan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1983]] (u [[1984]]) - naixencia en [[Pyongyang]] d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Kim Jong-un]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[2010]] - muere en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (n.[[1958]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415122615/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608901 ''Emotivo adiós a Manuel Benito''] en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1642]] - muere en [[Florencia]] ([[Gran Ducau de Toscana]]) o [[astronomo]], [[filosofo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Galileo Galilei]].
* [[1713]] - muere en [[Roma]] o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Arcangelo Corelli]] (n.[[1653]]).
* [[1896]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Paul Verlaine]] (n.[[1844]]).
* [[1972]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wesley Ruggles]] (n.[[1889]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0749484/ Wesley Ruggles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1997]] - muere en [[Berkeley (California)|Berkeley]] ([[California]]) o [[quimico]] y [[biologo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Melvin Calvin]] (n.[[1911]]).
* [[2007]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere en o [[Reino Uniu]] o chugador de [[rugby]] [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Duncan Hales]] (n.[[1947]]).
** - muere en [[Lier (Belchica)|Lier]] ([[Provincia d'Anvers|Anvers]], [[Flandres]]) o [[futbolista]] [[Belchica|belga]] [[Frans Janssens]] (n.[[1945]]).
** - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Catalunya|catalán]] [[Ventura Pons]] (n.[[1945]]).<ref>{{es}} [[Quim Casas]]: [https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20240108/muere-ventura-pons-director-78-anos-96666076 ''Muere Ventura Pons, gran estandarte del cine catalán en los 80 y 90''], en ''[[El Periódico]]'', 8 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Belchica]] lo [[futbolista]] [[Ucraína|ucrainés]] [[Bohdan Shershun]] (n.[[1981]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 January|o 8 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
c12yt02kxueyj6o1a2jrejioekj96fl
2423218
2423215
2026-06-10T16:50:58Z
RenatoGar
80073
/* Vinclos externos */
2423218
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint" style="width: 100%; background-color: #e6f3ff; border-bottom-style: solid; border-bottom-color: #CEF6CE; border-bottom-width:1px; margin-bottom: 1em; position:relative;">
{|style="background-color: #e6f3ff" cellspacing="5"
| style="width: 25px; vertical-align: top" | [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|25px]]
| [[Día d'as Letras Aragonesas]] por a naixencia de [[Baltasar Gracián]] en [[1601]].
|}
</div>
{{Chinero}}
[[Imachen:Ventura Pons amb el director del FICG, Iván Trujillo, el director de l'Institut Ramon Llull, Manuel Forcano, i el director de l'àrea Audiovisual de l'ICEC, Francisco Vargas.jpg|right|thumb|250px|O director cinematografico, guionista, productor ciematografico y director teatral catalán [[Ventura Pons]], qui morió l'8 de chinero de 2024.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1232]] - A Comunidat de [[Moriella]] s'integra en o [[Reino d'Aragón]].
* [[1938]] - as tropas de l'[[Exercito Popular Republicano]] conquieren a ciudat de [[Teruel]] en a [[batalla de Teruel]] mientres a [[Guerra Civil Espanyola]], con a rendición d'o [[coronel]] [[Domingo Rey d'Harcourt]].
=== Atros países ===
* [[1912]] - en una conferencia en [[Bloemfontein]] ([[Sudafrica]]) s'establix o [[partiu politico]] [[Pueblo bantú|bantú]] ''[[African National Congress]]''.
* [[1959]] - o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Charles de Gaulle]] se converte en o nuevo [[President d'a Republica Francesa]].
* [[1970]] - en a [[Guerra de Biafra]], as tropas [[nicheria]]nas conquieren [[Owerri]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Biafra]].
* [[2023]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]'', 8 de chinero de 2023.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1601]] - naixencia en [[Belmont de Gracián]] ([[Comunidat de Calatayú]], [[provincia de Zaragoza]]) d'o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
* [[1935]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Emilio Gastón]].
* [[1960]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Chesús Bernal Bernal]].
=== Atros países ===
* [[1823]] - naixencia en [[Llanbadoc]] ([[Galas]]) d'o [[naturalista]], [[cheografo]], [[explorador]], [[antropologo]] y [[biologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alfred Russel Wallace]].
* [[1908]] - naixencia en [[Santurce (Puerto Rico)|Santurce]] ([[Puerto Rico]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[José Ferrer (actor)|José Ferrer]].
* [[1924]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) d'o [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ron Moody]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0600531/ Ron Moody] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Tupelo (Mississippi)|Tupelo]] ([[Mississippi]]) d'o [[cantaire]] de [[Rock and Roll|rock]] [[Estaus Unius d'America|estausunidense]] [[Elvis Presley]].
* [[1951]] - naixencia en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John McTiernan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001532 John McTiernan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1983]] (u [[1984]]) - naixencia en [[Pyongyang]] d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Kim Jong-un]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[2010]] - muere en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (n.[[1958]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415122615/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608901 ''Emotivo adiós a Manuel Benito''] en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1642]] - muere en [[Florencia]] ([[Gran Ducau de Toscana]]) o [[astronomo]], [[filosofo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Galileo Galilei]].
* [[1713]] - muere en [[Roma]] o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Arcangelo Corelli]] (n.[[1653]]).
* [[1896]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Paul Verlaine]] (n.[[1844]]).
* [[1972]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wesley Ruggles]] (n.[[1889]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0749484/ Wesley Ruggles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1997]] - muere en [[Berkeley (California)|Berkeley]] ([[California]]) o [[quimico]] y [[biologo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Melvin Calvin]] (n.[[1911]]).
* [[2007]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere en o [[Reino Uniu]] o chugador de [[rugby]] [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Duncan Hales]] (n.[[1947]]).
** - muere en [[Lier (Belchica)|Lier]] ([[Provincia d'Anvers|Anvers]], [[Flandres]]) o [[futbolista]] [[Belchica|belga]] [[Frans Janssens]] (n.[[1945]]).
** - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Catalunya|catalán]] [[Ventura Pons]] (n.[[1945]]).<ref>{{es}} [[Quim Casas]]: [https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20240108/muere-ventura-pons-director-78-anos-96666076 ''Muere Ventura Pons, gran estandarte del cine catalán en los 80 y 90''], en ''[[El Periódico]]'', 8 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Belchica]] lo [[futbolista]] [[Ucraína|ucrainés]] [[Bohdan Shershun]] (n.[[1981]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 January|l'8 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
d6y7b7tbpx9dozrgew252oq5ah5tg1f
2423219
2423218
2026-06-10T16:51:09Z
RenatoGar
80073
/* Referencias */
2423219
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint" style="width: 100%; background-color: #e6f3ff; border-bottom-style: solid; border-bottom-color: #CEF6CE; border-bottom-width:1px; margin-bottom: 1em; position:relative;">
{|style="background-color: #e6f3ff" cellspacing="5"
| style="width: 25px; vertical-align: top" | [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|25px]]
| [[Día d'as Letras Aragonesas]] por a naixencia de [[Baltasar Gracián]] en [[1601]].
|}
</div>
{{Chinero}}
[[Imachen:Ventura Pons amb el director del FICG, Iván Trujillo, el director de l'Institut Ramon Llull, Manuel Forcano, i el director de l'àrea Audiovisual de l'ICEC, Francisco Vargas.jpg|right|thumb|250px|O director cinematografico, guionista, productor ciematografico y director teatral catalán [[Ventura Pons]], qui morió l'8 de chinero de 2024.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1232]] - A Comunidat de [[Moriella]] s'integra en o [[Reino d'Aragón]].
* [[1938]] - as tropas de l'[[Exercito Popular Republicano]] conquieren a ciudat de [[Teruel]] en a [[batalla de Teruel]] mientres a [[Guerra Civil Espanyola]], con a rendición d'o [[coronel]] [[Domingo Rey d'Harcourt]].
=== Atros países ===
* [[1912]] - en una conferencia en [[Bloemfontein]] ([[Sudafrica]]) s'establix o [[partiu politico]] [[Pueblo bantú|bantú]] ''[[African National Congress]]''.
* [[1959]] - o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Charles de Gaulle]] se converte en o nuevo [[President d'a Republica Francesa]].
* [[1970]] - en a [[Guerra de Biafra]], as tropas [[nicheria]]nas conquieren [[Owerri]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Biafra]].
* [[2023]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]'', 8 de chinero de 2023.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1601]] - naixencia en [[Belmont de Gracián]] ([[Comunidat de Calatayú]], [[provincia de Zaragoza]]) d'o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
* [[1935]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Emilio Gastón]].
* [[1960]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Chesús Bernal Bernal]].
=== Atros países ===
* [[1823]] - naixencia en [[Llanbadoc]] ([[Galas]]) d'o [[naturalista]], [[cheografo]], [[explorador]], [[antropologo]] y [[biologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alfred Russel Wallace]].
* [[1908]] - naixencia en [[Santurce (Puerto Rico)|Santurce]] ([[Puerto Rico]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[José Ferrer (actor)|José Ferrer]].
* [[1924]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) d'o [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ron Moody]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0600531/ Ron Moody] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Tupelo (Mississippi)|Tupelo]] ([[Mississippi]]) d'o [[cantaire]] de [[Rock and Roll|rock]] [[Estaus Unius d'America|estausunidense]] [[Elvis Presley]].
* [[1951]] - naixencia en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John McTiernan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001532 John McTiernan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1983]] (u [[1984]]) - naixencia en [[Pyongyang]] d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Kim Jong-un]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[2010]] - muere en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (n.[[1958]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415122615/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608901 ''Emotivo adiós a Manuel Benito''] en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1642]] - muere en [[Florencia]] ([[Gran Ducau de Toscana]]) o [[astronomo]], [[filosofo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Galileo Galilei]].
* [[1713]] - muere en [[Roma]] o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Arcangelo Corelli]] (n.[[1653]]).
* [[1896]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Paul Verlaine]] (n.[[1844]]).
* [[1972]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wesley Ruggles]] (n.[[1889]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0749484/ Wesley Ruggles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1997]] - muere en [[Berkeley (California)|Berkeley]] ([[California]]) o [[quimico]] y [[biologo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Melvin Calvin]] (n.[[1911]]).
* [[2007]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere en o [[Reino Uniu]] o chugador de [[rugby]] [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Duncan Hales]] (n.[[1947]]).
** - muere en [[Lier (Belchica)|Lier]] ([[Provincia d'Anvers|Anvers]], [[Flandres]]) o [[futbolista]] [[Belchica|belga]] [[Frans Janssens]] (n.[[1945]]).
** - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Catalunya|catalán]] [[Ventura Pons]] (n.[[1945]]).<ref>{{es}} [[Quim Casas]]: [https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20240108/muere-ventura-pons-director-78-anos-96666076 ''Muere Ventura Pons, gran estandarte del cine catalán en los 80 y 90''], en ''[[El Periódico]]'', 8 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Belchica]] lo [[futbolista]] [[Ucraína|ucrainés]] [[Bohdan Shershun]] (n.[[1981]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 January|l'8 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
6vysxz0twavtxyy745ux69vgv4je5rp
2423225
2423219
2026-06-10T16:57:42Z
RenatoGar
80073
2423225
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint" style="width: 100%; background-color: #e6f3ff; border-bottom-style: solid; border-bottom-color: #CEF6CE; border-bottom-width:1px; margin-bottom: 1em; position:relative;">
{|style="background-color: #e6f3ff" cellspacing="5"
| style="width: 25px; vertical-align: top" | [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|25px]]
| [[Día d'as Letras Aragonesas]] por a naixencia de [[Baltasar Gracián]] en [[1601]].
|}
</div>
{{Chinero}}
[[Imachen:Ventura Pons amb el director del FICG, Iván Trujillo, el director de l'Institut Ramon Llull, Manuel Forcano, i el director de l'àrea Audiovisual de l'ICEC, Francisco Vargas.jpg|right|thumb|250px|O director cinematografico, guionista, productor ciematografico y director teatral catalán [[Ventura Pons]], qui morió l'8 de chinero de 2024.]]
[[Imachen:Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actriz canadiense Yvonne De Carlo, falleixida l'8 de chinero de 2007.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1232]] - A Comunidat de [[Moriella]] s'integra en o [[Reino d'Aragón]].
* [[1938]] - as tropas de l'[[Exercito Popular Republicano]] conquieren a ciudat de [[Teruel]] en a [[batalla de Teruel]] mientres a [[Guerra Civil Espanyola]], con a rendición d'o [[coronel]] [[Domingo Rey d'Harcourt]].
=== Atros países ===
* [[1912]] - en una conferencia en [[Bloemfontein]] ([[Sudafrica]]) s'establix o [[partiu politico]] [[Pueblo bantú|bantú]] ''[[African National Congress]]''.
* [[1959]] - o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Charles de Gaulle]] se converte en o nuevo [[President d'a Republica Francesa]].
* [[1970]] - en a [[Guerra de Biafra]], as tropas [[nicheria]]nas conquieren [[Owerri]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Biafra]].
* [[2023]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]'', 8 de chinero de 2023.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1601]] - naixencia en [[Belmont de Gracián]] ([[Comunidat de Calatayú]], [[provincia de Zaragoza]]) d'o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
* [[1935]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Emilio Gastón]].
* [[1960]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Chesús Bernal Bernal]].
=== Atros países ===
* [[1823]] - naixencia en [[Llanbadoc]] ([[Galas]]) d'o [[naturalista]], [[cheografo]], [[explorador]], [[antropologo]] y [[biologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alfred Russel Wallace]].
* [[1908]] - naixencia en [[Santurce (Puerto Rico)|Santurce]] ([[Puerto Rico]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[José Ferrer (actor)|José Ferrer]].
* [[1924]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) d'o [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ron Moody]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0600531/ Ron Moody] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Tupelo (Mississippi)|Tupelo]] ([[Mississippi]]) d'o [[cantaire]] de [[Rock and Roll|rock]] [[Estaus Unius d'America|estausunidense]] [[Elvis Presley]].
* [[1951]] - naixencia en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John McTiernan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001532 John McTiernan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1983]] (u [[1984]]) - naixencia en [[Pyongyang]] d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Kim Jong-un]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[2010]] - muere en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (n.[[1958]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415122615/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608901 ''Emotivo adiós a Manuel Benito''] en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1642]] - muere en [[Florencia]] ([[Gran Ducau de Toscana]]) o [[astronomo]], [[filosofo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Galileo Galilei]].
* [[1713]] - muere en [[Roma]] o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Arcangelo Corelli]] (n.[[1653]]).
* [[1896]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Paul Verlaine]] (n.[[1844]]).
* [[1972]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wesley Ruggles]] (n.[[1889]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0749484/ Wesley Ruggles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1997]] - muere en [[Berkeley (California)|Berkeley]] ([[California]]) o [[quimico]] y [[biologo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Melvin Calvin]] (n.[[1911]]).
* [[2007]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere en o [[Reino Uniu]] o chugador de [[rugby]] [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Duncan Hales]] (n.[[1947]]).
** - muere en [[Lier (Belchica)|Lier]] ([[Provincia d'Anvers|Anvers]], [[Flandres]]) o [[futbolista]] [[Belchica|belga]] [[Frans Janssens]] (n.[[1945]]).
** - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Catalunya|catalán]] [[Ventura Pons]] (n.[[1945]]).<ref>{{es}} [[Quim Casas]]: [https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20240108/muere-ventura-pons-director-78-anos-96666076 ''Muere Ventura Pons, gran estandarte del cine catalán en los 80 y 90''], en ''[[El Periódico]]'', 8 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Belchica]] lo [[futbolista]] [[Ucraína|ucrainés]] [[Bohdan Shershun]] (n.[[1981]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 January|l'8 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
b6fxtwpxsnn2b7f56b2khz8y5z4x3bk
2423653
2423225
2026-06-10T23:28:23Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423653
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint" style="width: 100%; background-color: #e6f3ff; border-bottom-style: solid; border-bottom-color: #CEF6CE; border-bottom-width:1px; margin-bottom: 1em; position:relative;">
{|style="background-color: #e6f3ff" cellspacing="5"
| style="width: 25px; vertical-align: top" | [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|25px]]
| [[Día d'as Letras Aragonesas]] por a naixencia de [[Baltasar Gracián]] en [[1601]].
|}
</div>
{{Chinero}}
[[Imachen:Ventura Pons amb el director del FICG, Iván Trujillo, el director de l'Institut Ramon Llull, Manuel Forcano, i el director de l'àrea Audiovisual de l'ICEC, Francisco Vargas.jpg|right|thumb|250px|O director cinematografico, guionista, productor ciematografico y director teatral catalán [[Ventura Pons]], qui morió l'8 de chinero de 2024.]]
[[Imachen:Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actriz canadiense Yvonne De Carlo, falleixida l'8 de chinero de 2007.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1232]] - A Comunidat de [[Moriella]] s'integra en o [[Reino d'Aragón]].
* [[1938]] - as tropas de l'[[Exercito Popular Republicano]] conquieren a ciudat de [[Teruel]] en a [[batalla de Teruel]] mientres a [[Guerra Civil Espanyola]], con a rendición d'o [[coronel]] [[Domingo Rey d'Harcourt]].
=== Atros países ===
* [[1912]] - en una conferencia en [[Bloemfontein]] ([[Sudafrica]]) s'establix o [[partiu politico]] [[Pueblo bantú|bantú]] ''[[African National Congress]]''.
* [[1959]] - o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Charles de Gaulle]] se converte en o nuevo [[President d'a Republica Francesa]].
* [[1970]] - en a [[Guerra de Biafra]], as tropas [[nicheria]]nas conquieren [[Owerri]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Biafra]].
* [[2023]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]'', 8 de chinero de 2023.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1601]] - naixencia en [[Belmont de Gracián]] ([[Comunidat de Calatayú]], [[provincia de Zaragoza]]) d'o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
* [[1935]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Emilio Gastón]].
* [[1960]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Chesús Bernal Bernal]].
=== Atros países ===
* [[1823]] - naixencia en [[Llanbadoc]] ([[Galas]]) d'o [[naturalista]], [[cheografo]], [[explorador]], [[antropologo]] y [[biologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alfred Russel Wallace]].
* [[1908]] - naixencia en [[Santurce (Puerto Rico)|Santurce]] ([[Puerto Rico]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[José Ferrer (actor)|José Ferrer]].
* [[1924]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) d'o [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ron Moody]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0600531/ Ron Moody] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Tupelo (Mississippi)|Tupelo]] ([[Mississippi]]) d'o [[cantaire]] de [[Rock and Roll|rock]] [[Estaus Unius d'America|estausunidense]] [[Elvis Presley]].
* [[1942]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (†[[2022]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1951]] - naixencia en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John McTiernan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001532 John McTiernan] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1983]] (u [[1984]]) - naixencia en [[Pyongyang]] d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Kim Jong-un]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[2010]] - muere en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (n.[[1958]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415122615/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608901 ''Emotivo adiós a Manuel Benito''] en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1642]] - muere en [[Florencia]] ([[Gran Ducau de Toscana]]) o [[astronomo]], [[filosofo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Galileo Galilei]].
* [[1713]] - muere en [[Roma]] o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Arcangelo Corelli]] (n.[[1653]]).
* [[1896]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Paul Verlaine]] (n.[[1844]]).
* [[1972]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wesley Ruggles]] (n.[[1889]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0749484/ Wesley Ruggles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1997]] - muere en [[Berkeley (California)|Berkeley]] ([[California]]) o [[quimico]] y [[biologo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Melvin Calvin]] (n.[[1911]]).
* [[2007]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere en o [[Reino Uniu]] o chugador de [[rugby]] [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Duncan Hales]] (n.[[1947]]).
** - muere en [[Lier (Belchica)|Lier]] ([[Provincia d'Anvers|Anvers]], [[Flandres]]) o [[futbolista]] [[Belchica|belga]] [[Frans Janssens]] (n.[[1945]]).
** - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Catalunya|catalán]] [[Ventura Pons]] (n.[[1945]]).<ref>{{es}} [[Quim Casas]]: [https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20240108/muere-ventura-pons-director-78-anos-96666076 ''Muere Ventura Pons, gran estandarte del cine catalán en los 80 y 90''], en ''[[El Periódico]]'', 8 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Belchica]] lo [[futbolista]] [[Ucraína|ucrainés]] [[Bohdan Shershun]] (n.[[1981]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 January|l'8 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
0ary92greh6gdn5v1wc6k824xipxrh3
2423657
2423653
2026-06-10T23:31:21Z
RenatoGar
80073
2423657
wikitext
text/x-wiki
<div class="noprint" style="width: 100%; background-color: #e6f3ff; border-bottom-style: solid; border-bottom-color: #CEF6CE; border-bottom-width:1px; margin-bottom: 1em; position:relative;">
{|style="background-color: #e6f3ff" cellspacing="5"
| style="width: 25px; vertical-align: top" | [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|25px]]
| [[Día d'as Letras Aragonesas]] por a naixencia de [[Baltasar Gracián]] en [[1601]].
|}
</div>
{{Chinero}}
[[Imachen:Ventura Pons amb el director del FICG, Iván Trujillo, el director de l'Institut Ramon Llull, Manuel Forcano, i el director de l'àrea Audiovisual de l'ICEC, Francisco Vargas.jpg|right|thumb|250px|O director cinematografico, guionista, productor ciematografico y director teatral catalán [[Ventura Pons]], qui morió l'8 de chinero de 2024.]]
[[Imachen:Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actriz canadiense Yvonne De Carlo, falleixida l'8 de chinero de 2007.]]
[[Imachen:Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png|right|thumb|250px|L'actriz y escritora estausunidense [[Yvette Mimieux]], qui naixió l'8 de chinero de 1942.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1232]] - A Comunidat de [[Moriella]] s'integra en o [[Reino d'Aragón]].
* [[1938]] - as tropas de l'[[Exercito Popular Republicano]] conquieren a ciudat de [[Teruel]] en a [[batalla de Teruel]] mientres a [[Guerra Civil Espanyola]], con a rendición d'o [[coronel]] [[Domingo Rey d'Harcourt]].
=== Atros países ===
* [[1912]] - en una conferencia en [[Bloemfontein]] ([[Sudafrica]]) s'establix o [[partiu politico]] [[Pueblo bantú|bantú]] ''[[African National Congress]]''.
* [[1959]] - o [[militar]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Charles de Gaulle]] se converte en o nuevo [[President d'a Republica Francesa]].
* [[1970]] - en a [[Guerra de Biafra]], as tropas [[nicheria]]nas conquieren [[Owerri]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Biafra]].
* [[2023]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]'', 8 de chinero de 2023.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1601]] - naixencia en [[Belmont de Gracián]] ([[Comunidat de Calatayú]], [[provincia de Zaragoza]]) d'o [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Baltasar Gracián]].
* [[1935]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Emilio Gastón]].
* [[1960]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o politico [[Aragón|aragonés]] [[Chesús Bernal Bernal]].
=== Atros países ===
* [[1823]] - naixencia en [[Llanbadoc]] ([[Galas]]) d'o [[naturalista]], [[cheografo]], [[explorador]], [[antropologo]] y [[biologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alfred Russel Wallace]].
* [[1908]] - naixencia en [[Santurce (Puerto Rico)|Santurce]] ([[Puerto Rico]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[José Ferrer (actor)|José Ferrer]].
* [[1924]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) d'o [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ron Moody]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0600531/ Ron Moody] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Tupelo (Mississippi)|Tupelo]] ([[Mississippi]]) d'o [[cantaire]] de [[Rock and Roll|rock]] [[Estaus Unius d'America|estausunidense]] [[Elvis Presley]].
* [[1942]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (†[[2022]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1951]] - naixencia en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John McTiernan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001532 John McTiernan] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1983]] (u [[1984]]) - naixencia en [[Pyongyang]] d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Kim Jong-un]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[2010]] - muere en [[Uesca]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[politico]], [[etnologo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Benito Moliner]] (n.[[1958]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160415122615/http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608901 ''Emotivo adiós a Manuel Benito''] en ''[[Diario del Alto Aragón]]''.</ref>
=== Atros países ===
* [[1642]] - muere en [[Florencia]] ([[Gran Ducau de Toscana]]) o [[astronomo]], [[filosofo]], [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Galileo Galilei]].
* [[1713]] - muere en [[Roma]] o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Arcangelo Corelli]] (n.[[1653]]).
* [[1896]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Paul Verlaine]] (n.[[1844]]).
* [[1972]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wesley Ruggles]] (n.[[1889]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0749484/ Wesley Ruggles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1997]] - muere en [[Berkeley (California)|Berkeley]] ([[California]]) o [[quimico]] y [[biologo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Melvin Calvin]] (n.[[1911]]).
* [[2007]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere en o [[Reino Uniu]] o chugador de [[rugby]] [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Duncan Hales]] (n.[[1947]]).
** - muere en [[Lier (Belchica)|Lier]] ([[Provincia d'Anvers|Anvers]], [[Flandres]]) o [[futbolista]] [[Belchica|belga]] [[Frans Janssens]] (n.[[1945]]).
** - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Catalunya]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Catalunya|catalán]] [[Ventura Pons]] (n.[[1945]]).<ref>{{es}} [[Quim Casas]]: [https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20240108/muere-ventura-pons-director-78-anos-96666076 ''Muere Ventura Pons, gran estandarte del cine catalán en los 80 y 90''], en ''[[El Periódico]]'', 8 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Belchica]] lo [[futbolista]] [[Ucraína|ucrainés]] [[Bohdan Shershun]] (n.[[1981]]).
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 January|l'8 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
ol856rtbhgtu1w7qgzc7kmhwxi3u0q7
14 de chinero
0
1395
2423676
2421783
2026-06-11T02:21:29Z
RenatoGar
80073
/* Sieglo XX */
2423676
wikitext
text/x-wiki
{{Chinero}}
[[Imachen:Soderbergh cropped 2009.jpg|right|thumb|250px|O director, guionista y productor estausunidense [[Steven Soderbergh]], naixiu lo 14 de chinero de [[1963]].]]
[[Imachen:Faye Dunaway.jpg|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Faye Dunaway]], naixida lo 14 de chinero de [[1941]].]]
[[Imachen:Ricardo Montalban 1958 (cropped).webp|right|thumb|250px|L'actor mexicano [[Ricardo Montalbán]], qui morió lo 14 de chinero de 2009.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1773]] - os habitants d'[[Exeya d'os Caballers]] fan un [[Voto (relichión)|voto]] a [[Santa María|Nuestra Sinyora]] ta que la Virchen remate con una [[epidemia]] de [[colera]].
* [[1903]] - amaneixe en [[Casp]] o primer numero d'o semanario ''[[El Compromiso]]''.
* [[1990]] - [[incendio d'a discoteca Flying]] en [[Zaragoza]], con 43 muertos.
=== Atros países ===
* [[1797]] - prencipia amán de [[Rivoli Veronese]] ([[Italia]]) a [[batalla de Rivoli]] entre as tropas [[Francia|francesas]] de [[Napoleón Bonaparte]] y as tropas [[austria]]cas de [[Josef Alvinczy]], que rematará o [[15 de chinero]] con victoria de l'[[exercito francés]].
* [[1953]] - o [[politico]] [[Yugoslavia|yugoslau]] [[Josip Broz Tito]] se converte en nuevo [[President de Yugoslavia|President]] de [[Yugoslavia]].
* [[1972]] - puya a lo [[trono]] de [[Dinamarca]] a [[Lista de reis de Dinamarca|reina]] [[Margalida II de Dinamarca|Margarita II]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Sieglo XIX ====
* [[1896]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Dos Passos]] (†[[1970]]).
* [[1899]] - naixencia en [[Würzburg]] ([[Reino de Bavera]], [[Imperio Alemán]]) d'o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] [[Fritz Bayerlein]] (†[[1970]]).<ref>{{en}}/{{fr}} [[François de Lannoy|de Lannoy, François]] y [[Josef Charita|Charita, Josef]]: ''Panzertruppen. Les troupes blindées allemandes. German armored troops. 1939-1945''. Éditions Heimdal. [[Bayeux]], [[2001]], {{#isbn:2-84048-151-0}}, pachina 24.</ref>
==== Sieglo XX ====
* [[1914]] - naixencia en [[North Sydney (Nueva Escocia)|North Sydney]] ([[Nueva Escocia]], [[Canadá]]) de [[Harold Russell]], qui recibió o [[Premio Oscar]] a o [[Oscar a o Millor Actor Segundario|Millor Actor Segundario]] en [[1946]] (†[[2002]]).
* [[1941]] – naixencia en [[Bascom (Florida)|Bascom]] ([[Florida]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Faye Dunaway]].
* [[1919]] - naixencia en [[Roma]] d'o [[politico]] [[italia]]no [[Giulio Andreotti]].
* [[1948]] - naixencia en [[Nueva Orleans]] ([[Loisiana]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y chugador de [[fútbol americano]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Carl Weathers]] (†[[2024]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001835/ Carl Weathers] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1963]] - naixencia en [[Atlanta]] ([[Cheorchia (estau)|Cheorchia]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Steven Soderbergh]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001752 Steven Soderbergh] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1964]] - naixencia en [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Mark Addy]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1982]] - naixencia en [[l'Hospitalet de Llobregat]] ([[Barcelonés]]) d'o [[futbolista]] [[Catalunya|catalán]] [[Víctor Valdés i Arribas]].
* [[1994]] - naixencia en [[Premià de Mar]] ([[Maresme]], [[provincia de Barcelona|Barcelona]]) d'a [[esportista]] [[Catalunya|catalana]] de [[kitesurf]] [[Gisela Pulido]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Sieglo XVIII ====
* [[1742]] - muere en [[Greenwich (Londres)|Greenwich]] ([[Londres]]) o [[astronomo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Edmund Halley]].
==== Sieglo XIX ====
* [[1867]] - muere en [[París]] ([[Reino de Francia]]) o [[pintor]] [[Francia|francés]] [[Jean Auguste Dominique Ingres]] (n.[[1780]]).
* [[1898]] - muere en [[Guildford]] ([[Surrey]], [[Anglaterra]]) o [[escritor]], [[fotografo]] y [[matematico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Lewis Carroll]] (n.[[1832]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1957]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Humphrey Bogart]].
* [[1958]] - muere en l'exilio en [[Ciudat de Mexico]] ([[Mexico]]) o [[militar]] [[Espanya|espanyol]] [[José Miaja]].
* [[1965]] - muere en [[Houston]] ([[Texasa]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jeanette MacDonald]] (n.[[1903]]).<ref>{{en}} [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/68162 Jeanette MacDonald] en [[Internet Broadway Database]].</ref>
* [[1972]] - muere en [[Copenaguen]] ([[Dinamarca]]) o [[Lista de reis de Dinamarca|rei]] [[Frederico IX de Dinamarca|Frederico IX]] de [[Dinamarca]] (n.[[1899]]).
* [[1986]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Donna Reed]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001656 Donna Reed] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1987]] - muere en [[Lugano]] ([[cantón d'o Tesino]], [[Suiza]]) o [[director cinematografico]] [[Alemanya|alemán]] (encara que os suyos pais yeran [[Dinamarca|daneses]]) [[Douglas Sirk]] (n.[[1897]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0802862 Douglas Sirk] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Sieglo XXI ====
* [[2006]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Shelley Winters]] (n.[[1920]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001859 ''Shelley Winters''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[2009]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Mexico|mexicano]] [[Ricardo Montalbán]] (n.[[1920]]).<ref>''[https://web.archive.org/web/20091212212852/http://www.publico.es/televisionygente/191030/muere/ricardo/montalban/anos Muere Ricardo Montalbán a los 88 años]'', en ''[[Público]]''.</ref>
* [[2016]] - muere en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alan Rickman]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000614 Alan Rickman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere lo chugador de [[rugby]] [[Anglaterra|anglés]] [[Malcolm Alker]] (n.[[1978]]).<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20240125131712/https://salfordreddevils.net/rest-in-peace-malcolm-alker/ ''Rest in Peace, Malcolm Alker''], en a web d'os ''[[Salford Red Devils]]'', 14 de chinero de 2024.</ref>
** - muere lo [[futbolista]] [[País Valenciano|valenciano]] [[Ricardo Alós]] (n.[[1931]]).<ref>{{es}} Javier Barrio: [https://www.elcomercio.es/obituarios/fallece-ricardo-alos-jugador-sporting-goleador-historia-20240114133720-nt.html ''Fallece Ricardo Alós, el jugador que más goles hizo en una temporada y en un partido de la historia del Sporting''], en ''[[El Comercio]]'', 14 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Jayapura]] ([[Provincia de Papua|Papua]], [[Indonesia]]) l'[[halterofila]] [[indonesia]] [[Raema Lisa Rumbewas]] (n.[[1980]]).<ref>{{en}} Rafael Khalatyan: [https://www.insidethegames.biz/articles/1143372/lisa-rumbewas-died-at-the-age-of-43 ''Three-time Olympic medallist Lisa Rumbewas dies at the age of 43''], en ''Inside the Games'', 15 de chinero de 2004.</ref>
** - muere en [[Austin]] ([[Texas]], [[Estaus Unius]]) l'[[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] de [[novela]]s de [[ciencia-ficción]] [[Howard Waldrop]] (n.[[1946]]).<ref>{{en}} Shelly Brisbin: [https://www.texasstandard.org/stories/howard-waldrop-science-fiction-author-obituary/ ''Remembering science fiction author Howard Waldrop''], en o ''[[Texas Standard]]'', 18 de chinero de 2024.</ref>
* [[2025]] - muere en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]) o [[Filolochía|filologo]], [[profesor universitario]], [[catedratico]] [[Aragón|aragonés]] [[José María Enguita Utrilla]] (n.[[1950]]).<ref>{{es}} Mariano García: [https://www.heraldo.es/noticias/ocio-y-cultura/2025/01/14/muere-filologo-aragones-jose-maria-enguita-1791997.html ''Muere el filólogo aragonés José María Enguita''], en ''[[Heraldo de Aragón]]'', 14 de chinero de 2025.</ref>
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|14 January|o 14 de chinero}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
g9ad4ah93fwclpiujmbm9p9oanimps9
2423678
2423676
2026-06-11T02:23:33Z
RenatoGar
80073
2423678
wikitext
text/x-wiki
{{Chinero}}
[[Imachen:Soderbergh cropped 2009.jpg|right|thumb|250px|O director, guionista y productor estausunidense [[Steven Soderbergh]], naixiu lo 14 de chinero de [[1963]].]]
[[Imachen:Faye Dunaway.jpg|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Faye Dunaway]], naixida lo 14 de chinero de [[1941]].]]
[[Imachen:Ricardo Montalban 1958 (cropped).webp|right|thumb|250px|L'actor mexicano [[Ricardo Montalbán]], qui morió lo 14 de chinero de 2009.]]
[[Imachen:Mark Addy.JPG|right|thumb|250px|L'actor bfritanico [[Mark Addy]], naixiu lo 14 de chinero de 1964.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1773]] - os habitants d'[[Exeya d'os Caballers]] fan un [[Voto (relichión)|voto]] a [[Santa María|Nuestra Sinyora]] ta que la Virchen remate con una [[epidemia]] de [[colera]].
* [[1903]] - amaneixe en [[Casp]] o primer numero d'o semanario ''[[El Compromiso]]''.
* [[1990]] - [[incendio d'a discoteca Flying]] en [[Zaragoza]], con 43 muertos.
=== Atros países ===
* [[1797]] - prencipia amán de [[Rivoli Veronese]] ([[Italia]]) a [[batalla de Rivoli]] entre as tropas [[Francia|francesas]] de [[Napoleón Bonaparte]] y as tropas [[austria]]cas de [[Josef Alvinczy]], que rematará o [[15 de chinero]] con victoria de l'[[exercito francés]].
* [[1953]] - o [[politico]] [[Yugoslavia|yugoslau]] [[Josip Broz Tito]] se converte en nuevo [[President de Yugoslavia|President]] de [[Yugoslavia]].
* [[1972]] - puya a lo [[trono]] de [[Dinamarca]] a [[Lista de reis de Dinamarca|reina]] [[Margalida II de Dinamarca|Margarita II]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Sieglo XIX ====
* [[1896]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Dos Passos]] (†[[1970]]).
* [[1899]] - naixencia en [[Würzburg]] ([[Reino de Bavera]], [[Imperio Alemán]]) d'o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] [[Fritz Bayerlein]] (†[[1970]]).<ref>{{en}}/{{fr}} [[François de Lannoy|de Lannoy, François]] y [[Josef Charita|Charita, Josef]]: ''Panzertruppen. Les troupes blindées allemandes. German armored troops. 1939-1945''. Éditions Heimdal. [[Bayeux]], [[2001]], {{#isbn:2-84048-151-0}}, pachina 24.</ref>
==== Sieglo XX ====
* [[1914]] - naixencia en [[North Sydney (Nueva Escocia)|North Sydney]] ([[Nueva Escocia]], [[Canadá]]) de [[Harold Russell]], qui recibió o [[Premio Oscar]] a o [[Oscar a o Millor Actor Segundario|Millor Actor Segundario]] en [[1946]] (†[[2002]]).
* [[1941]] – naixencia en [[Bascom (Florida)|Bascom]] ([[Florida]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Faye Dunaway]].
* [[1919]] - naixencia en [[Roma]] d'o [[politico]] [[italia]]no [[Giulio Andreotti]].
* [[1948]] - naixencia en [[Nueva Orleans]] ([[Loisiana]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y chugador de [[fútbol americano]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Carl Weathers]] (†[[2024]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001835/ Carl Weathers] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1963]] - naixencia en [[Atlanta]] ([[Cheorchia (estau)|Cheorchia]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Steven Soderbergh]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001752 Steven Soderbergh] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1964]] - naixencia en [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Mark Addy]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1982]] - naixencia en [[l'Hospitalet de Llobregat]] ([[Barcelonés]]) d'o [[futbolista]] [[Catalunya|catalán]] [[Víctor Valdés i Arribas]].
* [[1994]] - naixencia en [[Premià de Mar]] ([[Maresme]], [[provincia de Barcelona|Barcelona]]) d'a [[esportista]] [[Catalunya|catalana]] de [[kitesurf]] [[Gisela Pulido]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Sieglo XVIII ====
* [[1742]] - muere en [[Greenwich (Londres)|Greenwich]] ([[Londres]]) o [[astronomo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Edmund Halley]].
==== Sieglo XIX ====
* [[1867]] - muere en [[París]] ([[Reino de Francia]]) o [[pintor]] [[Francia|francés]] [[Jean Auguste Dominique Ingres]] (n.[[1780]]).
* [[1898]] - muere en [[Guildford]] ([[Surrey]], [[Anglaterra]]) o [[escritor]], [[fotografo]] y [[matematico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Lewis Carroll]] (n.[[1832]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1957]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Humphrey Bogart]].
* [[1958]] - muere en l'exilio en [[Ciudat de Mexico]] ([[Mexico]]) o [[militar]] [[Espanya|espanyol]] [[José Miaja]].
* [[1965]] - muere en [[Houston]] ([[Texasa]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jeanette MacDonald]] (n.[[1903]]).<ref>{{en}} [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/68162 Jeanette MacDonald] en [[Internet Broadway Database]].</ref>
* [[1972]] - muere en [[Copenaguen]] ([[Dinamarca]]) o [[Lista de reis de Dinamarca|rei]] [[Frederico IX de Dinamarca|Frederico IX]] de [[Dinamarca]] (n.[[1899]]).
* [[1986]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Donna Reed]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001656 Donna Reed] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1987]] - muere en [[Lugano]] ([[cantón d'o Tesino]], [[Suiza]]) o [[director cinematografico]] [[Alemanya|alemán]] (encara que os suyos pais yeran [[Dinamarca|daneses]]) [[Douglas Sirk]] (n.[[1897]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0802862 Douglas Sirk] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Sieglo XXI ====
* [[2006]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Shelley Winters]] (n.[[1920]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001859 ''Shelley Winters''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[2009]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Mexico|mexicano]] [[Ricardo Montalbán]] (n.[[1920]]).<ref>''[https://web.archive.org/web/20091212212852/http://www.publico.es/televisionygente/191030/muere/ricardo/montalban/anos Muere Ricardo Montalbán a los 88 años]'', en ''[[Público]]''.</ref>
* [[2016]] - muere en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alan Rickman]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000614 Alan Rickman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[2024]]
** - muere lo chugador de [[rugby]] [[Anglaterra|anglés]] [[Malcolm Alker]] (n.[[1978]]).<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20240125131712/https://salfordreddevils.net/rest-in-peace-malcolm-alker/ ''Rest in Peace, Malcolm Alker''], en a web d'os ''[[Salford Red Devils]]'', 14 de chinero de 2024.</ref>
** - muere lo [[futbolista]] [[País Valenciano|valenciano]] [[Ricardo Alós]] (n.[[1931]]).<ref>{{es}} Javier Barrio: [https://www.elcomercio.es/obituarios/fallece-ricardo-alos-jugador-sporting-goleador-historia-20240114133720-nt.html ''Fallece Ricardo Alós, el jugador que más goles hizo en una temporada y en un partido de la historia del Sporting''], en ''[[El Comercio]]'', 14 de chinero de 2024.</ref>
** - muere en [[Jayapura]] ([[Provincia de Papua|Papua]], [[Indonesia]]) l'[[halterofila]] [[indonesia]] [[Raema Lisa Rumbewas]] (n.[[1980]]).<ref>{{en}} Rafael Khalatyan: [https://www.insidethegames.biz/articles/1143372/lisa-rumbewas-died-at-the-age-of-43 ''Three-time Olympic medallist Lisa Rumbewas dies at the age of 43''], en ''Inside the Games'', 15 de chinero de 2004.</ref>
** - muere en [[Austin]] ([[Texas]], [[Estaus Unius]]) l'[[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] de [[novela]]s de [[ciencia-ficción]] [[Howard Waldrop]] (n.[[1946]]).<ref>{{en}} Shelly Brisbin: [https://www.texasstandard.org/stories/howard-waldrop-science-fiction-author-obituary/ ''Remembering science fiction author Howard Waldrop''], en o ''[[Texas Standard]]'', 18 de chinero de 2024.</ref>
* [[2025]] - muere en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]) o [[Filolochía|filologo]], [[profesor universitario]], [[catedratico]] [[Aragón|aragonés]] [[José María Enguita Utrilla]] (n.[[1950]]).<ref>{{es}} Mariano García: [https://www.heraldo.es/noticias/ocio-y-cultura/2025/01/14/muere-filologo-aragones-jose-maria-enguita-1791997.html ''Muere el filólogo aragonés José María Enguita''], en ''[[Heraldo de Aragón]]'', 14 de chinero de 2025.</ref>
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|14 January|o 14 de chinero}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
fzbtntqliyh8axl89ycvdmri81a25fy
18 de chinero
0
1397
2423655
2297650
2026-06-10T23:29:21Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423655
wikitext
text/x-wiki
{{Chinero}}
[[Imachen:Kevin Costner DF-SD-05-08959.jpg|right|thumb|250px|L'actor, productor, director, cantaire y musico estausunidense [[Kevin Costner]], naixiu lo 18 de chinero de [[1955]].]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1174]] - [[voda]] en a [[Seu d'o Salvador de Zaragoza|seu d'o Salvador]] de [[Zaragoza]] d'[[Alifonso II d'Aragón]] con [[Sancha de Castiella y Polonia]], que se converte asinas en [[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]].
* [[1987]] - publicación d'o zaguer numero d'o periodico ''[[Andalán]]''.
=== Atros países ===
* [[474]] - puya a lo [[trono]] o [[Lista d'emperadors de Bizancio|emperador]] [[León II (emperador)|León II]] de l'[[Imperio Romano d'Orient]].
* [[1535]] - o [[conqueridor]] [[Espanya|espanyol]] [[Francisco Pizarro]] funda la ciudat de [[Lima]] ([[Perú]]), con o nombre de ''Ciudad de los Reyes''.
* [[1871]] - unificación d'[[Alemanya]] en l'[[Imperio Alemán]]. [[Guillén I d'Alemanya]], [[Lista de reis de Prusia|rei]] de [[Reino de Prusia|Prusia]], se converte en o primer [[Lista d'emperadors d'Alemanya|emperador]] de l'[[Imperio Alemán]].
* [[1915]] - mientres a [[Primera Guerra Mundial]], as tropas de l'[[Imperio Alemán]] mandadas por [[Paul Emil von Lettow-Vorbeck]] redotan a l'[[exercito britanico]] en a [[batalla de Jassin]], en l'actual [[Tanzania]].
* [[2009]] - en as eleccions lechislativas y municipals celebradas en [[El Salvador]], vence o ''[[Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional]]'' en as lechislativas, encara que l'''[[Alianza Republicana Nacionalista]]'' vence en as eleccions municipals.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20091213002712/http://www.publico.es/internacional/192692/salvador/sube/carro/izquierda/latinoamericana?pagCom=5 ''El Salvador se sube al carro de la izquierda latinoamericana''], en o diario ''[[Público]]''.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1560]] - naixencia en [[Munebrega]] ([[Comunidat de Calatayú]]) d'o churiconsulto [[Miguel Martínez del Villar]].
=== Atros países ===
==== Sieglo XIX ====
* [[1892]] - naixencia en [[Harlem (Cheorchia)|Harlem]] ([[Cheorchia (estau)|Cheorchia]]) de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Oliver Hardy]] (†[[1957]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001316 Oliver Hardy] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1893]] - naixencia en [[Valladolit]] ([[Castiella y Leyón]], [[Espanya]]) d'o [[escritor]], [[poeta]], [[critico literario]] y [[catedratico]] [[Espanya|espanyol]] [[Jorge Guillén]] (†[[1984]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1904]] - naixencia en [[Bristón]] ([[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] nacionalizau [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cary Grant]] (m.[[1986]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000026/ Cary Grant] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1915]] - naixencia en [[Xixón]] ([[provincia d'Asturias]]) d'o [[politico]] [[Comunismo|comunista]] [[Santiago Carrillo Solares]] (†[[2012]]).
* [[1918]] - naixencia en [[Andahuaylas]] ([[provincia d'Andahuaylas]]) d'o [[escritor]] y [[periodista]] [[Perú|peruano]] [[José María Arguedas]] (†[[1969]]).
* [[1955]] - naixencia en [[Lynwood (California)|Lynwood]] ([[California]]) de l'[[actor]], [[productor cinematografico]], [[director cinematografico]], [[cantaire]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kevin Costner]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000126 Kevin Costner] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1965]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dave Attell]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0040995/ Dave Attell] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1970]] - naixencia en [[Bakersfield]] ([[California]]) d'o [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jonathan Davis]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[474]] - muere o [[Lista d'emperadors de Bizancio|emperador]] [[León I (emperador)|León I]] de l'[[Imperio Romano d'Orient]] (n.[[401]]).
* [[1367]] - muere en [[Estremoz]] o [[Lista de reis de Portugal|rei]] [[Pero I de Portugal|Pero I]] de [[Reino de Portugal|Portugal]] (n.[[1320]]).
* [[1936]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) o [[escritor]], [[poeta]] y [[periodista]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Rudyard Kipling]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1907]] (n.[[1865]]).
* [[1954]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Sydney Greenstreet]] (n.[[1879]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0002113/ Sydney Greenstreet] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1978]] - muere o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[John Lyng]].
* [[1982]] - muere en [[Guilin]] ([[Guangxi]], [[China]]) l'[[historiador]], [[antropologo]] y [[pedagogo]] [[China|chinés]] [[Huang Xianfan]] (n.[[1899]]).
* [[1983]] - muere en [[Córdoba (Archentina)|Córdoba]] ([[provincia de Córdoba|Córdoba]]) o [[medico]] y [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Arturo Umberto Illia]], [[President d'Archentina]] (n.[[1900]]).
* [[2009]] - muere en [[Chişinău]] ([[Republica de Moldavia]]) o [[escritor]] [[Republica de Moldavia|moldavo]] [[Grigore Vieru]].<ref>{{es}} ''[http://www.laopinion.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2009011800_8_194161__Cultura-y-comunicacion-Muere-poeta-moldavo-Grigore-Vieru-tras-sufrir-accidente-trafico ''Muere el poeta moldavo Grigore Vieru tras sufrir un accidente de tráfico]'', en ''La Opinión de Tenerife''.</ref>
* [[2022]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (n.[[1942]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|18 January|lo 18 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
7k0bp43a6pq22ng1inop3tpc9hfcwc2
2423659
2423655
2026-06-10T23:32:01Z
RenatoGar
80073
2423659
wikitext
text/x-wiki
{{Chinero}}
[[Imachen:Kevin Costner DF-SD-05-08959.jpg|right|thumb|250px|L'actor, productor, director, cantaire y musico estausunidense [[Kevin Costner]], naixiu lo 18 de chinero de [[1955]].]]
[[Imachen:Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png|right|thumb|250px|L'actriz y escritora estausunidense [[Yvette Mimieux]], qui morió lo 18 de chinero de 2022.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1174]] - [[voda]] en a [[Seu d'o Salvador de Zaragoza|seu d'o Salvador]] de [[Zaragoza]] d'[[Alifonso II d'Aragón]] con [[Sancha de Castiella y Polonia]], que se converte asinas en [[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]].
* [[1987]] - publicación d'o zaguer numero d'o periodico ''[[Andalán]]''.
=== Atros países ===
* [[474]] - puya a lo [[trono]] o [[Lista d'emperadors de Bizancio|emperador]] [[León II (emperador)|León II]] de l'[[Imperio Romano d'Orient]].
* [[1535]] - o [[conqueridor]] [[Espanya|espanyol]] [[Francisco Pizarro]] funda la ciudat de [[Lima]] ([[Perú]]), con o nombre de ''Ciudad de los Reyes''.
* [[1871]] - unificación d'[[Alemanya]] en l'[[Imperio Alemán]]. [[Guillén I d'Alemanya]], [[Lista de reis de Prusia|rei]] de [[Reino de Prusia|Prusia]], se converte en o primer [[Lista d'emperadors d'Alemanya|emperador]] de l'[[Imperio Alemán]].
* [[1915]] - mientres a [[Primera Guerra Mundial]], as tropas de l'[[Imperio Alemán]] mandadas por [[Paul Emil von Lettow-Vorbeck]] redotan a l'[[exercito britanico]] en a [[batalla de Jassin]], en l'actual [[Tanzania]].
* [[2009]] - en as eleccions lechislativas y municipals celebradas en [[El Salvador]], vence o ''[[Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional]]'' en as lechislativas, encara que l'''[[Alianza Republicana Nacionalista]]'' vence en as eleccions municipals.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20091213002712/http://www.publico.es/internacional/192692/salvador/sube/carro/izquierda/latinoamericana?pagCom=5 ''El Salvador se sube al carro de la izquierda latinoamericana''], en o diario ''[[Público]]''.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1560]] - naixencia en [[Munebrega]] ([[Comunidat de Calatayú]]) d'o churiconsulto [[Miguel Martínez del Villar]].
=== Atros países ===
==== Sieglo XIX ====
* [[1892]] - naixencia en [[Harlem (Cheorchia)|Harlem]] ([[Cheorchia (estau)|Cheorchia]]) de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Oliver Hardy]] (†[[1957]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001316 Oliver Hardy] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1893]] - naixencia en [[Valladolit]] ([[Castiella y Leyón]], [[Espanya]]) d'o [[escritor]], [[poeta]], [[critico literario]] y [[catedratico]] [[Espanya|espanyol]] [[Jorge Guillén]] (†[[1984]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1904]] - naixencia en [[Bristón]] ([[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] nacionalizau [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cary Grant]] (m.[[1986]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000026/ Cary Grant] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1915]] - naixencia en [[Xixón]] ([[provincia d'Asturias]]) d'o [[politico]] [[Comunismo|comunista]] [[Santiago Carrillo Solares]] (†[[2012]]).
* [[1918]] - naixencia en [[Andahuaylas]] ([[provincia d'Andahuaylas]]) d'o [[escritor]] y [[periodista]] [[Perú|peruano]] [[José María Arguedas]] (†[[1969]]).
* [[1955]] - naixencia en [[Lynwood (California)|Lynwood]] ([[California]]) de l'[[actor]], [[productor cinematografico]], [[director cinematografico]], [[cantaire]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kevin Costner]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000126 Kevin Costner] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1965]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dave Attell]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0040995/ Dave Attell] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1970]] - naixencia en [[Bakersfield]] ([[California]]) d'o [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jonathan Davis]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[474]] - muere o [[Lista d'emperadors de Bizancio|emperador]] [[León I (emperador)|León I]] de l'[[Imperio Romano d'Orient]] (n.[[401]]).
* [[1367]] - muere en [[Estremoz]] o [[Lista de reis de Portugal|rei]] [[Pero I de Portugal|Pero I]] de [[Reino de Portugal|Portugal]] (n.[[1320]]).
* [[1936]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) o [[escritor]], [[poeta]] y [[periodista]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Rudyard Kipling]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1907]] (n.[[1865]]).
* [[1954]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Sydney Greenstreet]] (n.[[1879]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0002113/ Sydney Greenstreet] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1978]] - muere o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[John Lyng]].
* [[1982]] - muere en [[Guilin]] ([[Guangxi]], [[China]]) l'[[historiador]], [[antropologo]] y [[pedagogo]] [[China|chinés]] [[Huang Xianfan]] (n.[[1899]]).
* [[1983]] - muere en [[Córdoba (Archentina)|Córdoba]] ([[provincia de Córdoba|Córdoba]]) o [[medico]] y [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Arturo Umberto Illia]], [[President d'Archentina]] (n.[[1900]]).
* [[2009]] - muere en [[Chişinău]] ([[Republica de Moldavia]]) o [[escritor]] [[Republica de Moldavia|moldavo]] [[Grigore Vieru]].<ref>{{es}} ''[http://www.laopinion.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2009011800_8_194161__Cultura-y-comunicacion-Muere-poeta-moldavo-Grigore-Vieru-tras-sufrir-accidente-trafico ''Muere el poeta moldavo Grigore Vieru tras sufrir un accidente de tráfico]'', en ''La Opinión de Tenerife''.</ref>
* [[2022]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (n.[[1942]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|18 January|lo 18 de chinero}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chinero]]
7s5at6e9p532ta4up8lyxq2e4gs8rko
30 de noviembre
0
1417
2423255
2316479
2026-06-10T19:10:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423255
wikitext
text/x-wiki
{{Noviembre}}
[[Imachen:Gustaf Dalén 1926.jpg|right|thumb|250px|O fisico y incheniero sueco [[Nils Gustaf Dalén]], qui morió lo 30 de noviembre de [[1869]].]]
[[Imachen:Virginia Mayo - still.JPG|right|thumb|250px|L'actriz y bailarina estausunidense [[Virginia Mayo]], qui naixió lo 30 de noviembre de 1920.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1853]] - en a [[batalla de Sinope]] mientres a [[Guerra de Crimea]], l'Armada de l'[[Imperio Ruso]], mandada por [[Pavel Nakhimov]], redota en forma aplastant a l'[[Armada]] de l'[[Imperio Otomán]] mandata por [[Osman Nuri Pachá]].
* [[1872]] - primer partiu oficial de [[fútbol]] entre seleccions nacionals, [[Selección masculina de fútbol d'Escocia|Escocia]] contra [[Selección masculina de fútbol d'Anglaterra|Anglaterra]] chugau en l'[[estadio Hamilton Crescent]], en [[Partick]].
* [[1939]] - l'[[Exercito Royo]] ataca a [[Finlandia]] prenendo como excusa l'[[incident de Mainila]] escaiciu cuatre días antis, prencipiando asinas a clamada [[Guerra d'Hibierno]].
* [[1991]] - a [[selección femenina de fútbol d'Estaus Unius]] ye la ganadora d'a [[I Copa Mundial Femenina de fútbol]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1913]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]) d'o [[fútbol|futbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[Ángel Castel]] (†[[1989]]).
=== Atros países ===
==== Sieglo XV ====
* [[1466]] - naixencia en [[Oneglia]] ([[Republica de Chenova]], hue [[Imperia]], [[Italia]]) d'o [[marino]] y [[militar]] [[Republica de Chenova|chenovés]] [[Andrea Doria]] (†[[1560]]).
==== Sieglo XVIII ====
* [[1756]] - naixencia en [[Wittenberg]] ([[Electorau de Saxonia]], [[Sacro Imperio Romano Chermanico]], hue [[Saxonia-Anhalt]], [[Alemanya]]) d'o [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] [[Ernst Chladni]] (†[[1827]]).
==== Sieglo XIX ====
* [[1869]] - naixencia en [[Falköping]] ([[Västergötland]], [[Suecia]]) d'o [[fisico]] y [[incheniero]] [[Suecia|sueco]] [[Nils Gustaf Dalén]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1911]] (†[[1937]]).
* [[1872]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]]) d'o [[pintor]] y [[debuixant]] [[Catalunya|catalán]] d'o [[Modernismo]] y d'o [[Expresionismo]] [[Isidre Nonell]] (†[[1911]]).
* [[1874]] - naixencia en [[palacio de Blenheim]] en o [[Condaus d'Anglaterra|condau]] d'[[Oxfordshire]] ([[Anglaterra]]) d'o [[politico]], [[periodista]], [[historiador]] y [[escritor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Winston Churchill]] (†[[1874]]).<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.24. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[1878]] - naixencia en [[París]] ([[Isla de Francia]]) de l'[[atleta]] [[Francia|francés]] [[Louis Segondi]] (†[[1956]]).<ref>[https://www.olympedia.org/athletes/68498 Louis Segondi en os Chuegos Olimpicos].</ref>
==== Sieglo XX ====
* [[1920]] - naixencia en [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[bailarina]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Virginia Mayo]] (†[[2005]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0562920/ Virginia Mayo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1935]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Woody Allen]].<ref>{{es}} Abel G.M.: [https://web.archive.org/web/20231228083152/https://historia.nationalgeographic.com.es/foto-del-dia/cuando-nacio-realmente-woody-allen_20443 ''¿Cuándo nació realmente Woody Allen?''], en ''[[National Geoegraphic]]'', 3 de noviembre de 2023.</ref>
* [[1937]] - naixencia en [[South Shields]] ([[Tyne and Wear]], [[Anglaterra]]) d'o [[director cinematografico]] y [[productor cinematografico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ridley Scott]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000631 Ridley Scott] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1958]] - naixencia en [[Fullerton (California)|Fullerton]] ([[California]]) d'a [[cantaire]] y [[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Stacey Q]].
* [[1961]] - naixencia en [[Yaoundé]] ([[Rechión Centro (Camerún)|Rechión Centro]], [[Camerún]]) d'o [[futbolista]] [[Camerún|camerunés]] [[Bertin Ollé Ollé]] (†[[2024]]).
* [[1978]] - naixencia en [[Guadalajara (Jalisco)|Guadalajara]] ([[Jalisco]]) d'o [[actor]], [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Mexico|mexicano]] [[Gael García Bernal]].<ref>{{en}} [http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9396494 Biografía de Gael García Bernal] en a ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1718]] - muere en a fortaleza de [[Fredriksten]] ([[Halden]], [[Noruega]]) o [[Lista de reis de Suecia|rei]] de [[Carlos XII de Suecia|Carlos XII]] de [[Reino de Suecia|Suecia]] (n.[[1682]]).
* [[1900]] - muere en [[París]] ([[Francia]]) l'[[escritor]] [[Irlanda|irlandés]] [[Oscar Wilde]].
* [[1935]] - muere en [[Lisboa]] o [[poeta]] y [[escritor]] [[Portugal|portugués]] [[Fernando Pessoa]].
* [[1947]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Alemanya|chermano]]-[[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ernst Lubitsch]] (n.[[1892]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0523932 Ernst Lubitsch] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1979]] - muere en [[Madrit]] ([[Espanya]]) o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Pedro Lazaga]] (n.[[1918]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002815 Pedro Lazaga] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1988]] - muere en [[Seagrave]] ([[Leicestershire]]) l'[[artista]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Margaret Mee]] (n.[[1909]]).
* [[2018]] – muere en [[Houston]] ([[Texas]]) o 41<sup>eno</sup> [[president d'os Estaus Unius]] [[George H. W. Bush]] (n.[[1924]]).
== Vinclos externos ==
{{commonsart|November 30|lo 30 de noviembre}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Noviembre]]
suiun00qddfc76brzkdkrb9wdvi4su8
28 de chulio
0
1468
2423254
2297106
2026-06-10T19:10:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423254
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Chulio}}
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1914]] - l'[[Imperio Austrohongaro]] declara a guerra a [[Serbia]], en no dar satisfacción ixe país a las suyas demandas luego de l'asasinato en [[Sarajevo]] de l'archiduque [[Francisco Ferrando d'Austria]] y a suya muller por [[Gavrilo Princip]] en l'[[atentato de Sarajevo]]. Ye o prencipio d'a [[Primera Guerra Mundial]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.36. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[1929]] - sinnatura en [[Chinevra]] ([[Suiza]]) por 48 países d'a [[Convención de Chinevra]] sobre o tracto ta os [[presonero de guerra|presoners de guerra]].
* [[1943]] - prencipia l'[[Operación Gomorra]] en a [[Segunda Guerra Mundial]], con os [[bombardeyos]] d'a ''[[Royal Air Force]]'' [[Reino Uniu|britanica]] sobre a ciudat [[Alemanya|alemana]] d'[[Hamburgo]], que ye destruyita, con 42.000 victimas civils.
* [[1965]] - o [[president d'os Estaus Unius]], [[Lyndon B. Johnson]], anuncia que ninviará atros 50.000 [[militar]]s de l'[[Exercito estausunidense]] a [[Vietnam]] ta partecipar en a [[Guerra de Vietnam]].
* [[1971]] - o Gubierno de [[China]] anuncia que o ministro d'Esfensa, [[Lin Piao]], heba partecipato en un complot contra o president [[Mao Zedong]] y que, en fuyir, morió en un accident d'avión.
* [[2024]] - en as [[eleccions presidencials de Venezuela de 2024|eleccions presidencials]] de [[Venezuela]] s'anuncia la victoria y reelección de [[Nicolás Maduro]], con acusacions de frau electoral por a oposición y sin reconoiximiento internacional d'os resultaus proclamaus.<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/mundo/2024-07-31/elecciones-venezuela-madura-directo_3934347/ ''Elecciones en Venezuela 2024 | Los venezolanos salen a las calles por segundo día consecutivo y Maduro se niega a presentar las actas''], en ''[[El Confidencial]]'', 31 de chulio de 2024.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1961]] - naixencia en [[Vitoria]] ([[País Basco]]) d'a [[politico]] [[Aragón|aragonesa]] [[Nieves Ibeas Vuelta]].
* [[1981]] - naixencia en [[Boleya]] ([[Plana de Uesca]]) d'o [[futbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[Jesús Cabrero Mora]].
=== Atros países ===
* [[1844]] - naixencia en [[Londres]] d'o [[poeta]] y [[mosén]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Gerard Manley Hopkins]] (†[[1889]]).
* [[1902]] - naixencia en [[Viena]] ([[Austria]]) d'o [[filosofo]] [[austria]]co [[Karl Popper]] (†[[1994]]).
* [[1917]] - naixencia en [[Madrit]] d'a [[poeta]] [[Gloria Fuertes]] (†[[1998]]).
* [[1937]] - naixencia en [[Neuilly-sur-Seine]] ([[Altos d'o Sena]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Francia|francés]] [[Francis Veber]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0891554 Francis Veber] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1938]] - naixencia en [[Lima]] ([[Perú]]) d'o [[politico]] [[Perú|peruano]] [[Alberto Fujimori]], [[Lista de presidents de Perú|president]] de [[Perú]] dende [[1990]] dica [[2000]] (†[[2024]]).
* [[1954]] - naixencia en [[Sabaneta]] ([[Barinas (estato)|Barinas]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Venezuela|venezolano]] [[Hugo Chávez]] (†[[2013]]).
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
[[Imachen:Execution robespierre, saint just....jpg|right|thumb|250px|Execución en a [[guillotina]] en París de l'avogato y politico francés [[Maximilien de Robespierre]], o 28 de chulio de [[1794]].]]
* [[450]] - muere en [[Costantinoble]] o [[Lista d'emperadors de Bizancio|emperador]] [[Teodosio II]] de l'[[Imperio Romano d'Orient]] (n.[[401]]).
* [[1631]] - muere en [[Madrit]] ([[Reino de Castiella]]) l'[[escritor]] y [[dramaturgo]] [[País Valenciano|valenciano]] en [[idioma castellano]] [[Guillem de Castro]] (n.[[1569]]).
* [[1741]] - muere en [[Viena]] (hue [[Austria]]) o [[musico]] y [[compositor]] [[italia]]no [[Antonio Vivaldi]] (n.[[1678]]).
* [[1750]] - muere en [[Leipzig]] o [[compositor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Sebastian Bach]] (n.[[1685]]).
* [[1794]] - muere [[guillotina]]to en [[París]] ([[Primera Republica Francesa]]) l'[[avogato]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Maximilien de Robespierre]] (n.[[1758]]).
* [[1802]] - muere en [[Berlín]] ([[Alemanya]]) o [[compositor]] [[italia]]no [[Giuseppe Sarti]] (n.[[1729]]).
* [[1934]] - muere en [[Santa Barbara (California)|Santa Barbara]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] [[Canadá|canadiense]] [[Marie Dressler]] (n.[[1868]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0237597/ Marie Dressler] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1979]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico]] y [[director teatral]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[George Seaton]] (n.[[1911]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0780833 George Seaton] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1985]] - muere en [[Dourdan]] ([[Essonne]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[escritor]] [[Francia|francés]] [[Michel Audiard]] (n.[[1920]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002192 Michel Audiard] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chulio]]
o6bl7ls0s81rn9w6jadrdto8ankpmhe
20 de mayo
0
1525
2423251
2278232
2026-06-10T19:10:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423251
wikitext
text/x-wiki
{{Mayo}}
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1998]] - o [[churista]] [[Aragón|aragonés]] [[Fernando García Vicente]] se converte en nuevo [[Chusticia d'Aragón]].
=== Atros países ===
* [[1902]] - [[Espanya]] reconoix a independencia de [[Cuba]].
* [[1915]] - o [[Reino d'Italia]] dentra en a [[Primera Guerra Mundial]] chunto a los [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] en declarar a guerra a l'[[Imperio austrohongaro]] (encara que no la li declara a l'[[Imperio Alemán]]).<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.58. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[2002]] - ye reconoixida internacionalment a independencia de [[Timor Oriental]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1825]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]]) d'o [[pintor]] [[Aragón|aragonés]] [[Bernardino Montañés Pérez]] (†[[1893]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20120104124851/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=9008 ''Bernardino Montañés Pérez''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Sieglo XVIII ====
* [[1764]] - naixencia en [[Berlín]] ([[Reino de Prusia]], hue [[Alemanya]]) d'o [[escultor]] [[Alemanya|alemán]] [[Johann Gottfried Schadow]] (†[[1850]]).
* [[1799]] - naixencia en [[Tours]] ([[Primera Republica Francesa]]) d'o [[escritor]], [[novelista]], [[dramaturgo]] y [[periodista]] [[Francia|francés]] [[Honoré de Balzac]] (†[[1850]]).
==== Sieglo XIX ====
* [[1806]] - naixencia en [[Londres]] d'o [[filosofo]], [[economista]] y [[politico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[John Stuart Mill]] (†[[1873]]).
* [[1846]] - naixencia en [[Münster]] ([[Renania d'o Norte-Westfalia]]) d'o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] d'a [[Primera Guerra Mundial]] [[Alexander von Kluck]].
* [[1881]] - naixencia en [[Tuszów Narodowy]] ([[Imperio Austrohongaro]], hue [[Polonia]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Polonia|polaco]] [[Władysław Sikorski]], [[Lista de primers ministros de Polonia|primer ministro de Polonia]] en [[1922]]-[[1923]] y mientres d'a [[Segunda Guerra Mundial]], en [[1939]]-1943 (†[[1943]]).
* [[1860]] - naixencia en [[Múnich]] ([[Reino de Bavera]]) d'o [[quimico]] [[Alemanya|alemán]] [[Eduard Buchner]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Quimica|Quimica]] en [[1907]] (†[[1917]]).
* [[1882]] - naixencia en [[Kalundborg]] ([[Dinamarca]]) d'a [[escritora]] [[noruega]] [[Sigrid Undset]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1928]] (†[[1949]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1908]] - naixencia en [[Indiana (Pennsilvania)|Indiana]] ([[Pennsilvania]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Stewart]] (†[[1997]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000071/ James Stewart] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1913]] - naixencia en [[San Vicente de Cañete]] ([[Lima]]) d'o [[futbolista]] [[Perú|peruano]] [[Teodoro Fernández]] (†[[1996]]).
* [[1944]] - naixencia en [[Sheffield]] d'o [[cantaire]] de [[musica rock]] y [[blues]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Joe Cocker]].
* [[1946]] - naixencia en [[El Centro (California)|El Centro]] ([[California]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cher]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000333 Cher] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1949]] - naixencia en [[St. Catharines]] ([[Ontario]], [[Canadá]]) de l'[[actor]] [[Canadá|canadiense]] [[Dave Thomas]].
* [[1975]] - naixencia en [[Vilanova i la Geltrú]] ([[Garraf]], [[Catalunya]]) d'o [[ciclista]] [[Catalunya|catalán]] [[Isaac Gálvez]] (†[[2006]]).
* [[1977]] - naixencia en [[San Nicolás de los Arroyos]] ([[provincia de Buenos Aires]]) d'o [[futbolista]] [[Archentina|archentino]] [[Leonardo Neorén Franco]].
* [[1981]] - naixencia en [[Móstoles]] ([[Comunidat de Madrit|Madrit]]) d'o [[futbolista]] [[Espanya|espanyol]] [[Iker Casillas]].
* [[1990]] - naixencia en [[Southampton]] ([[Hampshire]], [[Reino Uniu]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Josh O'Connor]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm4853066/ Josh O'Connor] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[1648]] - muere en [[Merecz]] ([[Republica d'as Dos Nacions]]) o [[Lista de reis de Polonia|Rei]] d'a [[Republica d'as Dos Nacions]] ([[Polonia]]-[[Lituania]]) [[Ladislau IV de Polonia]] (n.[[1595]]).
* [[1940]] - muere en [[Motala]] ([[Östergötlands]], [[Suecia]]) o [[escritor]] y [[poeta]] [[Suecia|sueco]] [[Verner von Heidenstam]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1916]] (n.[[1859]]).
* [[1947]] - muere en [[Messelhausen]] ([[Lauda-Königshofen]], [[Baden-Wurtemberg]], [[Zonas d'ocupación aliada en Alemanya|Alemanya]]) o [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] d'orichen [[austria]]co [[Philipp Lenard]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1905]] (n.[[1862]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Mayo]]
clm863isn4kpz6urbor1npy8y0mid4d
5 d'octubre
0
1584
2423256
2422230
2026-06-10T19:10:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423256
wikitext
text/x-wiki
{{Octubre}}
[[Imachen:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|right|thumb|250px|O filosofo, escritor, novelista y enciclopedista francés [[Denis Diderot]], naixiu lo 5 d'octubre de [[1713]].]]
[[Imachen:First Marquis of Cornwallis.jpg|right|thumb|250px|O militar y politico britanico [[Charles Cornwallis]], qui morió lo 5 d'octubre de [[1805]].]]
[[Imachen:Kate Winslet Palm Film Festival.jpg|right|thumb|250px|L'actriz britanica [[Kate Winslet]], naixida lo 5 d'octubre de [[1975]].]]
[[Imachen:Donald Pleasence Allan Warren edit.jpg|right|thumb|250px|L'actor britanico [[Donald Pleasence]], qui naixió lo 5 d'octubre de 2019.]]
== Fiestas ==
=== Aragón ===
* Fiestas d'a [[Virchen d'o Rosario]] en [[Villarroya (Campo de Daroca)|Villarroya]] ([[Campo de Daroca]], [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]]).
=== Atros países ===
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[1283]] - Os nobles y representants d'as ciudaz [[Aragón|aragonesas]], reunius en [[Zaragoza]], reclaman a lo [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Pero III d'Aragón|Pero III]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] que aprebe os usos, fueros, costumbres y libertaz d'[[Aragón]], conoixius como ''[[Privilechio d'a Unión]]''.
* [[1436]] - rematan en [[Alcanyiz]] as zagueras sesions d'as [[Corz d'Alcanyiz (1436)|Corz d'o Reino d'Aragón]] convocadas y presididas por o rei de Navarra [[Chuan II d'Aragón|Chuan II]] como lugartenient d'o suyo chirmán o rei [[Alifonso V d'Aragón]].
* [[1915]] - [[Juan Moneva y Puyol]] funda o [[Estudio de Filología de Aragón]] baixo lo nombre de ''Instituto de Filología de Aragón'', anque os suyos estatutos no s'aprebarían dica 1916, cuan se fa definitivo o nombre.<ref name=DAA>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200813174901/https://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=1022905 Articlo «''Juan Moneva y Puyol, el Estudio de Filología de Aragón, en 1916''»] en o ''[[Diario del Alto Aragón]]'' de 23 d'octubre de 2016. Consultau o 5 de mayo de 2019.</ref>
=== Atros países ===
* [[1793]] - o [[Catolicismo]] deixa d'estar a [[relichión]] d'estau en [[Francia]].
* [[1908]] - l'[[Imperio Austrohongaro]] s'anexiona [[Bosnia y Herzegovina]].
* [[1910]] - proclamación d'a [[Republica]] en [[Portugal]], abolindo a [[Monarquía]].
* [[1915]] - o [[Reino de Bulgaria]] dentra en a [[Primera Guerra Mundial]] chunto a las [[Potencias Centrals]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.59. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[2006]] - [[Fredrik Reinfeldt]], d'o ''[[Moderata Samlingspartiet]]'', ye esleyiu [[Primer ministro de Suecia|primer ministro]] dimpués de que en as [[Eleccions chenerals de Suecia (2006)|Eleccions chenerals]] de [[Suecia]] d'o [[17 de setiembre]] o [[Partiu Socialdemocrata de Suecia]] hese perdiu a suya mayoría absoluta en o ''[[Riksdag]]'' (o [[Parlamento de Suecia]]).
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1942]] - naixencia en [[Miralsot]] ([[Fraga (Uesca)|Fraga]], [[Cinca Baixa]]) de l'[[Aragón|aragonés]] [[Joaquín Tejera Miró]].<ref>{{es}} [https://www.congreso.es/es/busqueda-de-diputados?p_p_id=diputadomodule&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_diputadomodule_mostrarFicha=true&codParlamentario=21&idLegislatura=0&mostrarAgenda=false Ficha de Joaquín Tejera Miró] en o [[Congreso d'os Deputaus]].</ref>
=== Atros países ===
==== Sieglo XIV ====
* [[1319]] - naixencia en [[Balaguer]] ([[provincia de Leida|Leida]]) d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] d'[[Reino d'Aragón]].
==== Sieglo XVIII ====
* [[1712]] - naixencia en [[Venecia]] ([[Republica de Venecia]]) d'o [[pintor]] [[italia]]no [[Francesco Guardi]] (†[[1793]]).
* [[1713]] - naixencia de [[Langres]] (hue [[Alto Marne]]) d'o [[filosofo]] y [[escritor]] [[Francia|francés]] [[Denis Diderot]].
==== Sieglo XIX ====
* [[1829]] - naixencia en [[Fairfield (Vermont)|Fairfield]] ([[Vermont]], [[Estaus Unius]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Chester A. Arthur]], que estió o 21º [[President d'os Estaus Unius]] (m.[[1886]]).
* [[1864]] - naixencia en [[Marggrabova]] ([[Prusia Oriental]], [[Reino de Prusia]]) d'o [[politico]] [[Alemanya|alemán]] [[Arthur Zimmermann]] (†[[1940]]).
* [[1882]] - naixencia en [[Worcester (Massachusetts)|Worcester]] ([[Massachusetts]]) d'o [[incheniero]] y [[fisico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Robert Goddard]] (†[[1945]]).
* [[1887]] - naixencia en [[Bayona]] ([[Pireneus Atlanticos]]) d'o [[churista]], [[diplomatico]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[René Cassin]] (†[[1976]]).
* [[1899]] - naixencia en [[Molins (Alier)|Molins]] ([[Alier]]) d'o [[politico]] [[Francia|francés]] [[Georges Bidault]] (†[[1983]]).
==== Sieglo XX ====
===== Anyos 1900 =====
* [[1901]] - naixencia en [[Sopron]] ([[Imperio Austrohongaro]], hue [[Hongría]]) d'o [[director de fotografía]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[Hongría|hongaro]] [[John Alton]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0023003 John Alton] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1908]] - naixencia en [[Texarkana]] ([[Texas]]) d'o [[director cinematografico]] y [[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Joshua Logan]] (†[[1988]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0517597/ Joshua Logan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1910 =====
* [[1919]] - naixencia en [[Workshop]] ([[Nottinghamshire]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Donald Pleasence]] (†[[1995]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000587/ Donald Pleasence] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1920 =====
* [[1923]] - naixencia en [[Pretoria]] ([[Unión Sudafricana]]) de l'[[actriz]], [[bailarina]] y [[cantaire]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Glynis Johns]] (†[[2024]]).
* [[1924]] - naixencia en [[Santiago de Chile]] d'o [[escritor]], [[poeta]] y [[periodista]] [[chile]]no [[José Donoso]] (†[[1996]]).
* [[1926]] - naixencia en [[Madrit]] d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Mariano Ozores]] (†[[2025]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20120203035502/http://www.pajaresyesteso.com/el_maestro_ozores.html ''El Maestro Ozores''] en www.PajaresyEsteso.com.</ref>
===== Anyos 1930 =====
* [[1936]] - naixencia en [[Praga]] ([[Checoslovaquia]]) d'o [[escritor]], [[dramaturgo]] y [[poeta]] [[Republica Checa|checo]] [[Václav Havel]], [[President d'a Republica Checa]] en [[1993]]-[[2003]].
* [[1939]] - naixencia en [[Dresde]] ([[Saxonia]], [[Alemanya]]) d'o [[pintor]] y [[escultor]] [[Alemanya|alemán]] [[A. R. Penck]] (†[[2017]]).
===== Anyos 1940 =====
* [[1941]] - naixencia en [[Lomas de Zamora]] ([[provincia de Buenos Aires]]) d'o [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Eduardo Duhalde]], [[Lista de presidents d'Archentina|president]] d'Archentina en [[2002]]-[[2003]]).
* [[1943]] - naixencia en [[Milwaukee]] ([[Wisconsin]]) d'o [[cantaire]], [[compositor]] y [[guitarrista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Steve Miller]].
===== Anyos 1950 =====
* [[1951]] - naixencia en [[Carrollton (Illinois)|Carrollton]] ([[Illinois]]) de l'actriz [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Karen Allen]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000261/ Karen Allen] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1955]] - naixencia en [[Madrit]] de l'[[actriz]] [[Espanya|espanyola]] [[Ángela Molina]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0596807/ Ángela Molina] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1960 =====
* [[1966]] - naixencia en [[Usurbil]] ([[Guipuzcua]]) d'o [[ciclista]] [[País Basco|basco]] [[Xabier Carbayeda]].
* [[1967]] - naixencia en [[Ely (Cambridgeshire)|Ely]] ([[Cambridgeshire]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] y [[musico]] [[australia]]no [[Guy Pearce]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001602/ Guy Pearce] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1970 =====
* [[1972]]
** - naixencia en [[Dallas]] ([[Texas]]) d'o [[Chugador de baloncesto|chugador]] de [[basketbol]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Grant Hill]].
** - naixencia en [[Barakaldo]] ([[Bizcaya]]) d'o [[politico]] [[País Basco|basco]] [[Oskar Matute García de Jalón]].
* [[1975]] - naixencia en [[Reading (Berkshire)|Reading]] ([[Berkshire]], [[Anglaterra]]) de l'[[actriz]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Kate Winslet]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000587/ Kate Winslet] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1979]] - naixencia en [[Valladolit]] ([[Provincia de Valladolit|Valladolit]], [[Castiella y Leyón]]) de l'[[actriz]], [[comica]], [[modelo]] y [[presentadora de televisión]] [[Espanya|espanyola]] [[Patricia Conde]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[1936]] - muere [[Asasinato|asasinau]] en [[Uncastiello]] ([[Cinco Villas]], [[Aragón]]) o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio Plano Aznárez]] (n.[[1896]]).
=== Atros países ===
==== Sieglo VI ====
* [[578]] - muere o [[Lista d'emperadors bizantins|emperador]] de l'[[Imperio Bizantín]] [[Chustino II]] (n.[[520]]).
==== Sieglo VII ====
* [[610]] - muere o [[Lista d'emperadors bizantins|emperador]] de l'[[Imperio Bizantín]] [[Focas (emperador)|Focas]].
==== Sieglo XI ====
* [[1056]] - muere [[Henrique III d'o Sacro Imperio Romano Chermanico|Henrique III]], [[Lista d'emperadors d'o Sacro Imperio Romano Chermanico|emperador]] d'o [[Sacro Imperio Romano Chermanico]] (n.[[1017]]).
==== Sieglo XIII ====
* [[1214]] - muere en [[Gutierre-Muñoz]] (hue [[provincia d'Ávila]]) o [[Lista de reis de Castiella|rei]] [[Alifonso VIII de Castiella|Alifonso VIII]] de [[Reino de Castiella|Castiella]] (n.[[1155]]).
* [[1285]] - muere en [[Perpinyán]] mientres tornaba redotau d'os territorios d'a [[Corona d'Aragón]] o [[Lista de reis de Francia|rei]] [[Felipe III de Francia|Felipe III]] de [[Francia]] (n.[[1245]]).
==== Sieglo XVI ====
* [[1565]] - muere en [[Bolonya]] o [[matematico]] [[italia]]no [[Lodovico Ferrari]] (n.[[1522]]).
==== Sieglo XVII ====
* [[1629]] - muere en [[Mainar]] ([[Campo de Daroca]]) l'eclesiastico [[Navarra|navarro]] [[Juan Martínez de Peralta]], que plegó a estar [[Lista de bispes y arcebispes de Zaragoza|arcebispe]] de [[Archidiocesi de Zaragoza|Zaragoza]] (n.[[1570]]).
==== Sieglo XVIII ====
* [[1791]] - muere en un viache entre [[Iaşi]] y [[Mykolaiv]], entre [[Prencipato de Moldavia|Moldavia]] y [[Ucraína]], o [[militar]] y [[politico]] [[Rusia|ruso]] [[Grigori Potemkin]] (n.[[1739]]).
==== Sieglo XIX ====
* [[1805]] - muere en [[Calcuta]] ([[India]]) o [[militar]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Charles Cornwallis]] (n.[[1738]]).
* [[1880]]
** - muere en [[Maidenhead]] ([[Berkshire]], [[Anglaterra]]) l'[[astronomo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[William Lassell]] (n.[[1799]]).
** - muere en [[París]] o [[compositor]] [[Francia|francés]] d'orichen [[Alemanya|alemán]] [[Jacques Offenbach]] (n.[[1819]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1934]] - muere en [[París]] o [[director cinematografico]] [[Francia|francés]] [[Jean Vigo]] (n.[[1905]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0897118/ Jean Vigo] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1976]] - muere en [[Coral Gables]] ([[Florida]], [[Estaus Unius]]) o [[quimico]] [[Noruega|noruego]] [[Lars Onsager]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Quimica|Quimica]] en [[1968]] (n.[[1903]]).
* [[1981]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Gloria Grahame]] (n.[[1923]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm2108/ ''Gloria Grahame''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Sieglo XXI ====
* [[2011]] - muere en [[Palo Alto]] ([[California]]) l'[[incheniero]] de [[software]], [[empresario]] y [[inventor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Steve Jobs]] (n.[[1955]]).<ref>{{an}} [https://web.archive.org/web/20111112002410/http://www.arredol.com/steve-jobs-fundador-dapple-muere-a-os-56-anyos/ ''Steve Jobs, fundador d’Apple, muere a os 56 anyos''], en ''[[Arredol (diario dichital)|Arredol]]''.</ref>
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|5 October|o 5 d'octubre}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Octubre]]
ic22o3k167uphej81fn3q4s1vgs9n3q
8 d'octubre
0
1591
2423611
2340913
2026-06-10T21:03:44Z
RenatoGar
80073
/* Sieglo XXI */
2423611
wikitext
text/x-wiki
{{Octubre}}
[[Imachen:Rouben Mamoulian - publicity.JPG|right|thumb|250px|O director cinematografico estausunidense d'orichen armenio [[Rouben Mamoulian]], qui naixió lo 8 d'octubre de [[1897]].]]
[[Imachen:Dale Dye.jpg|right|thumb|250px|O militar y actor estausunidense [[Dye Dale]], naixiu l'8 d'octubre de 1944.]]
== Fiestas ==
=== Aragón ===
* Fiestas Mayors en [[Bezas]] ([[Sierra d'Albarracín]], [[Provincia de Teruel|Teruel]]).
* Fiestas de [[Santa Pelagia]] en [[Cretas]] ([[Matarranya]], [[Provincia de Teruel|Teruel]]).
=== Atros lugars ===
* Fiestas de [[Santa Reparata]] en [[Narbulia]] ([[Cerdenya]]).
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[2003]] - inauguración d'a linia de [[ferrocarril]] de [[Tren d'Alta Velocidat]] entre [[Madrit]] y [[Leida]], trescruzando [[Calatayú]] y [[Zaragoza]], con viache inaugural d'os reis d'Espanya.<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/espana/Reyes/realizan/viaje/inaugural/Ave/paradas/Guadalajara/Calatayud/Zaragoza/elpepuesp/20031010elpepunac_3/Tes ''Los Reyes realizan el viaje inaugural del Ave con paradas en Guadalajara, Calatayud y Zaragoza''], en ''[[El País]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Sieglo V ====
* [[451]] - prencipia o [[Concilio de Calcedonia]] d'os [[Cristianismo|cristianos]], celebrau en una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'a localidat de [[Calcedonia]] (hue un barrio d'[[Istambul]]) con asistencia de 343 [[bispe]]s.
==== Sieglo XVI ====
* [[1573]] - en a [[Guerra d'os Uitanta Anyos]], remata o [[Seche d'Alkmaar|seche]] d'a ciudat [[Países Baixos|neerlandesa]] d'[[Alkmaar]] por as tropas de l'[[exercito espanyol]] mandadas por [[Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez de Guzmán]], reblando las tropas espanyolas, que albandonan o seche.
==== Sieglo XIX ====
* [[1837]] - primera ascensión conoixida d'o [[Pico Comachibosa]] en a [[val de Gauba]] ([[Occitania]]).
* [[1879]] - mientres a [[Guerra d'o Pacifico]], [[batalla d'Angamos]] entre las armadas de [[Chile]] (mandada por [[Galvarino Riveros Cárdenas]] y [[Juan José Latorre Benavente]]) y [[Perú]] (mandada por [[Miguel Grau Seminario]], que i morió), con victoria chilena.
==== Sieglo XX ====
* [[1912]] - prencipia a [[Primera Guerra Balcanica]], entre l'[[Imperio Otomán]] y as nacions de [[Bulgaria]], [[Grecia]], [[Montenegro]] y [[Serbia]].
* [[1939]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], o [[Tercer Reich]] s'anexiona a parte occidental de [[Polonia]].
* [[1943]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], tropas d'os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] dentran en a ciudat [[Corcega|corsa]] d'[[Aiacciu]], que se converte asinas en a primera ciudat [[Francia|francesa]] liberada d'a ocupación por a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]].
* [[1954]] - o ''[[Vietminh]]'' dentra en a ciudat de [[Hanoi]], en [[Vietnam]].
* [[1967]] - unidaz de [[Fuerzas especials]] de l'[[exercito boliviano]] fan presonero a [[Ernesto Guevara|Ernesto ''Che'' Guevara]] en [[Bolivia]].
* [[1974]] - creyación en [[Mexico]] d'o [[Estaus federaus de Mexico|estau federau]] de [[Baixa California Sud]].
==== Sieglo XXI ====
* [[2005]] - [[tierratremo]] en [[Caixmir]] (o [[tierratremo de Caixmir de 2005]]), entre [[India]] y [[Pakistán]], con 42.000 muertos y 65.000 ferius.
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1977]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o [[futbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[Rubén Falcón Mínguez]].
=== Atros países ===
==== Sieglo XVII ====
* [[1676]] - naixencia en [[Casdemiro]] (hue en [[O Pereiro de Aguiar]], [[provincia d'Ourense]], [[Galicia]]) d'o [[teologo]] y [[escritor]] [[Espanya|espanyol]] [[Benito Jerónimo Feijoo]] (†[[1764]]).
==== Sieglo XVIII ====
* [[1741]] - naixencia en [[Cádiz]] ([[Andalucía]]) d'o [[militar]] y [[escritor]] [[Espanya|espanyol]] [[José Cadalso]] (†[[1782]]).
==== Sieglo XIX ====
===== Anyos 1830 =====
* [[1833]] - naixencia en [[Marly-le-Roi]] ([[Yvelines]], [[Isla de Francia]]) d'o [[poeta]], [[novelista]] y [[dramaturgo]] [[Francia|francés]] [[André Theuriet]] (†[[1907]]).
===== Anyos 1850 =====
* [[1850]] - naixencia en [[París]] d'o [[quimico]] [[Francia|francés]] [[Henry Le Chatelier]] (†[[1936]]).
===== Anyos 1870 =====
* [[1870]] - naixencia en [[Piteus]] ([[Viena (Francia)|Viena]], [[Nueva Aquitania]]) d'o [[compositor]] [[Francia|francés]] [[Louis Vierne]] (†[[1937]]).
* [[1873]] - naixencia en [[Copenaguen]] de l'[[astronomo]] [[Dinamarca|danés]] [[Ejnar Hertzsprung]] (†[[1967]]).
===== Anyos 1880 =====
* [[1883]] - naixencia en [[Freiburg im Breisgau]] ([[Baden-Wurtemberg]]) d'o [[medico]] [[Alemanya|alemán]] [[Otto Heinrich Warburg]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1931]] (†[[1970]]).
* [[1888]] - naixencia en [[Berlín]] d'o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] [[Friedrich Fromm]] (†[[1945]]).
===== Anyos 1890 =====
* [[1890]] - naixencia en [[Anderlecht]] ([[Rechión de Bruselas-Capital]], [[Belchica]]) d'o [[ciclista]] [[Belchica|belga]] [[Philippe Thijs]] (†[[1971]]).
* [[1894]] - naixencia en [[La Font de la Figuera]] ([[Costera (comarca)|Costera]], [[País Valenciano]]) d'o [[militar]] [[Espanya|espanyol]] [[Vicente Rojo Lluch]] (†[[1966]]).
* [[1895]] - naixencia en [[Lobos (Buenos Aires)|Lobos]] ([[provincia de Buenos Aires]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Juan Domingo Perón]], [[Lista de presidents d'Archentina|president]] d'Archentina en [[1946]]-[[1955]] y en [[1973]]-1974 (†[[1974]]).
* [[1897]] - naixencia en [[Tbilisi]] ([[Cheorchia]], [[Imperio Ruso]]) d'o [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[Armenios|armenio]] [[Rouben Mamoulian]] (†[[1987]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0541149/ Rouben Mamoulian] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Sieglo XX ====
===== Anyos 1910 =====
* [[1917]] - naixencia en [[Newton-le-Willows]] ([[Lancashire]], [[Anglaterra]]) d'o [[bioquimico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1972]] (†[[1985]]).
* [[1918]] - naixencia en [[Lemvig]] ([[Chutlandia]]) d'o [[quimico]] [[Dinamarca|danés]] [[Jens Christian Skou]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Quimica|Quimica]] en [[1997]].
* [[1919]] - naixencia en [[Fukuyama]] ([[prefectura d'Hiroshima]]) d'o [[politico]] [[Chapón|chaponés]] [[Kiichi Miyazawa]], [[Lista de primers ministros de Chapón|primer ministro]] de [[Chapón]] en [[1991]]-[[1993]] (†[[2007]]).
===== Anyos 1920 =====
* [[1920]] - naixencia en [[Tacoma]] ([[Washington (estau)|Washington]]) d'o [[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frank Herbert]] (†[[1986]]).
* [[1927]] - naixencia en [[Bahía Blanca]] ([[provincia de Buenos Aires]]) d'o [[bioquimico]] [[Reino Uniu|britanico]] d'orichen [[Archentina|archentino]] [[César Milstein]] (†[[2002]]).
===== Anyos 1930 =====
* [[1939]] - naixencia en [[Lightning Ridge]] ([[Nueva Galas d'o Sud]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[australia]]no [[Paul Hogan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001357/ Paul Hogan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1940 =====
* [[1943]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|estau de Nueva York]]) de l'[[actor]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Chevy Chase]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000331/ Chevy Chase] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1944]] - naixencia en [[Cape Girardeau]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) d'o [[militar]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dale Dye]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0245653/ Dale Dye] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1948]] - naixencia en [[Dijon]] ([[Costa d'Oro]], [[Borgonya]]) de l'[[actriz]] [[Francia|francesa]] [[Claude Jade]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0415283/ Claude Jade] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1949]] - naixencia en [[Manhattan]] ([[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|estau de Nueva York]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Sigourney Weaver]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000244/ Sigourney Weaver] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1950 =====
* [[1957]] - naixencia en [[Cremona]] ([[Lombardía]]) d'o [[futbolista]] y [[entrenador de fútbol]] [[italia]]no [[Antonio Cabrini]].
===== Anyos 1960 =====
* [[1964]] - naixencia en [[Liverpool]] ([[Merseyside]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ian Hart]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001324/ Ian Hart] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1970 =====
* [[1970]] - naixencia en [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] ([[Massachusetts]]) de l'[[actor]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Matt Damon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000354/ Matt Damon] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1970]] - naixencia en [[Londres]] d'o politico [[Reino Uniu|britanico]] [[Sadiq Khan]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Sieglo XIII ====
* [[1286]] - muere en [[Marzhan]] (hue en [[Mor-Bihan]], [[Bretanya]]) o [[Lista de duques de Bretanya|duque]] [[Chuan I de Bretanya|Chuan I]] de [[Ducato de Bretanya|Bretanya]] (n.[[1217]]).
==== Sieglo XVII ====
* [[1656]] - muere en [[Dresde]] o elector de Saxonia [[Chuan Chorche I de Saxonia]] (n.[[1585]]).
==== Sieglo XVIII ====
* [[1754]] - muere en [[Lisbona]] ([[Portugal]]) o [[escritor]] y [[dramaturgo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Henry Fielding]] (n.[[1707]]).
==== Sieglo XIX ====
* [[1803]] - muere en [[Florencia]] ([[Toscana]]) o [[escritor]], [[poeta]] y [[dramaturgo]] [[italia]]no [[Vittorio Alfieri]] (n.[[1749]]).
* [[1834]] - muere en [[Varennes-Jarcy]] ([[Essonne]], [[Isla de Francia]]) o [[compositor]] [[Francia|francés]] [[François Adrien Boieldieu]] (n.[[1865]]).
* [[1856]] - muere en [[París]] o [[pintor]] [[Francia|francés]] [[Théodore Chassériau]] (n.[[1819]]).
* [[1869]] - muere en [[Hillsborough (Nueva Hampshire)|Hillsborough]] ([[Nueva Hampshire]]) o [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Franklin Pierce]], [[President d'os Estaus Unius]] en [[1853]]-[[1857]] (n.[[1804]]).
* [[1897]] - muere en [[Moscú]] o [[pintor]] [[Rusia|ruso]] [[Alexei Savrasov]] (n.[[1830]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1945]] - muere en [[Zúrich]] ([[cantón de Zúrich]], [[Suiza]]) o [[escritor]] [[austria]]co [[Felix Salten]] (n.[[1869]]).
* [[1953]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Nigel Bruce]] (n.[[1895]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0115558/ Nigel Bruce] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1967]] - muere en [[Londres]] o [[politico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Clement Attlee]], [[Lista de primers ministros d'o Reino Uniu|primer ministro]] d'o [[Reino Uniu]] en [[1945]]-[[1951]] (n.[[1883]]).
* [[1973]] - muere en [[París]] o [[filosofo]] y [[dramaturgo]] [[Francia|francés]] [[Gabriel Marcel]] (n.[[1889]]).
* [[1992]] - muere en [[Unkel]] ([[Renania-Palatinato]]) o [[politico]] [[Alemanya|alemán]] [[Willy Brandt]] (n.[[1913]]).
==== Sieglo XXI ====
* [[2004]] - muere en [[París]] o [[filosofo]] [[Francia|francés]] [[Jacques Derrida]] (n.[[1930]]).
* [[2023]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (n.[[1940]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 October|l'8 d'octubre}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Octubre]]
rl7svmugzl2mb4yl71kwm1rsaj77mc6
2423615
2423611
2026-06-10T21:08:11Z
RenatoGar
80073
2423615
wikitext
text/x-wiki
{{Octubre}}
[[Imachen:Rouben Mamoulian - publicity.JPG|right|thumb|250px|O director cinematografico estausunidense d'orichen armenio [[Rouben Mamoulian]], qui naixió lo 8 d'octubre de [[1897]].]]
[[Imachen:Dale Dye.jpg|right|thumb|250px|O militar y actor estausunidense [[Dye Dale]], naixiu l'8 d'octubre de 1944.]]
[[Imachen:Burt-Young.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Burt Young]], qui morió l'8 d'octubre de 2023.]]
== Fiestas ==
=== Aragón ===
* Fiestas Mayors en [[Bezas]] ([[Sierra d'Albarracín]], [[Provincia de Teruel|Teruel]]).
* Fiestas de [[Santa Pelagia]] en [[Cretas]] ([[Matarranya]], [[Provincia de Teruel|Teruel]]).
=== Atros lugars ===
* Fiestas de [[Santa Reparata]] en [[Narbulia]] ([[Cerdenya]]).
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[2003]] - inauguración d'a linia de [[ferrocarril]] de [[Tren d'Alta Velocidat]] entre [[Madrit]] y [[Leida]], trescruzando [[Calatayú]] y [[Zaragoza]], con viache inaugural d'os reis d'Espanya.<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/espana/Reyes/realizan/viaje/inaugural/Ave/paradas/Guadalajara/Calatayud/Zaragoza/elpepuesp/20031010elpepunac_3/Tes ''Los Reyes realizan el viaje inaugural del Ave con paradas en Guadalajara, Calatayud y Zaragoza''], en ''[[El País]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Sieglo V ====
* [[451]] - prencipia o [[Concilio de Calcedonia]] d'os [[Cristianismo|cristianos]], celebrau en una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'a localidat de [[Calcedonia]] (hue un barrio d'[[Istambul]]) con asistencia de 343 [[bispe]]s.
==== Sieglo XVI ====
* [[1573]] - en a [[Guerra d'os Uitanta Anyos]], remata o [[Seche d'Alkmaar|seche]] d'a ciudat [[Países Baixos|neerlandesa]] d'[[Alkmaar]] por as tropas de l'[[exercito espanyol]] mandadas por [[Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez de Guzmán]], reblando las tropas espanyolas, que albandonan o seche.
==== Sieglo XIX ====
* [[1837]] - primera ascensión conoixida d'o [[Pico Comachibosa]] en a [[val de Gauba]] ([[Occitania]]).
* [[1879]] - mientres a [[Guerra d'o Pacifico]], [[batalla d'Angamos]] entre las armadas de [[Chile]] (mandada por [[Galvarino Riveros Cárdenas]] y [[Juan José Latorre Benavente]]) y [[Perú]] (mandada por [[Miguel Grau Seminario]], que i morió), con victoria chilena.
==== Sieglo XX ====
* [[1912]] - prencipia a [[Primera Guerra Balcanica]], entre l'[[Imperio Otomán]] y as nacions de [[Bulgaria]], [[Grecia]], [[Montenegro]] y [[Serbia]].
* [[1939]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], o [[Tercer Reich]] s'anexiona a parte occidental de [[Polonia]].
* [[1943]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], tropas d'os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] dentran en a ciudat [[Corcega|corsa]] d'[[Aiacciu]], que se converte asinas en a primera ciudat [[Francia|francesa]] liberada d'a ocupación por a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]].
* [[1954]] - o ''[[Vietminh]]'' dentra en a ciudat de [[Hanoi]], en [[Vietnam]].
* [[1967]] - unidaz de [[Fuerzas especials]] de l'[[exercito boliviano]] fan presonero a [[Ernesto Guevara|Ernesto ''Che'' Guevara]] en [[Bolivia]].
* [[1974]] - creyación en [[Mexico]] d'o [[Estaus federaus de Mexico|estau federau]] de [[Baixa California Sud]].
==== Sieglo XXI ====
* [[2005]] - [[tierratremo]] en [[Caixmir]] (o [[tierratremo de Caixmir de 2005]]), entre [[India]] y [[Pakistán]], con 42.000 muertos y 65.000 ferius.
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[1977]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o [[futbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[Rubén Falcón Mínguez]].
=== Atros países ===
==== Sieglo XVII ====
* [[1676]] - naixencia en [[Casdemiro]] (hue en [[O Pereiro de Aguiar]], [[provincia d'Ourense]], [[Galicia]]) d'o [[teologo]] y [[escritor]] [[Espanya|espanyol]] [[Benito Jerónimo Feijoo]] (†[[1764]]).
==== Sieglo XVIII ====
* [[1741]] - naixencia en [[Cádiz]] ([[Andalucía]]) d'o [[militar]] y [[escritor]] [[Espanya|espanyol]] [[José Cadalso]] (†[[1782]]).
==== Sieglo XIX ====
===== Anyos 1830 =====
* [[1833]] - naixencia en [[Marly-le-Roi]] ([[Yvelines]], [[Isla de Francia]]) d'o [[poeta]], [[novelista]] y [[dramaturgo]] [[Francia|francés]] [[André Theuriet]] (†[[1907]]).
===== Anyos 1850 =====
* [[1850]] - naixencia en [[París]] d'o [[quimico]] [[Francia|francés]] [[Henry Le Chatelier]] (†[[1936]]).
===== Anyos 1870 =====
* [[1870]] - naixencia en [[Piteus]] ([[Viena (Francia)|Viena]], [[Nueva Aquitania]]) d'o [[compositor]] [[Francia|francés]] [[Louis Vierne]] (†[[1937]]).
* [[1873]] - naixencia en [[Copenaguen]] de l'[[astronomo]] [[Dinamarca|danés]] [[Ejnar Hertzsprung]] (†[[1967]]).
===== Anyos 1880 =====
* [[1883]] - naixencia en [[Freiburg im Breisgau]] ([[Baden-Wurtemberg]]) d'o [[medico]] [[Alemanya|alemán]] [[Otto Heinrich Warburg]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1931]] (†[[1970]]).
* [[1888]] - naixencia en [[Berlín]] d'o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] [[Friedrich Fromm]] (†[[1945]]).
===== Anyos 1890 =====
* [[1890]] - naixencia en [[Anderlecht]] ([[Rechión de Bruselas-Capital]], [[Belchica]]) d'o [[ciclista]] [[Belchica|belga]] [[Philippe Thijs]] (†[[1971]]).
* [[1894]] - naixencia en [[La Font de la Figuera]] ([[Costera (comarca)|Costera]], [[País Valenciano]]) d'o [[militar]] [[Espanya|espanyol]] [[Vicente Rojo Lluch]] (†[[1966]]).
* [[1895]] - naixencia en [[Lobos (Buenos Aires)|Lobos]] ([[provincia de Buenos Aires]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Juan Domingo Perón]], [[Lista de presidents d'Archentina|president]] d'Archentina en [[1946]]-[[1955]] y en [[1973]]-1974 (†[[1974]]).
* [[1897]] - naixencia en [[Tbilisi]] ([[Cheorchia]], [[Imperio Ruso]]) d'o [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[Armenios|armenio]] [[Rouben Mamoulian]] (†[[1987]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0541149/ Rouben Mamoulian] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Sieglo XX ====
===== Anyos 1910 =====
* [[1917]] - naixencia en [[Newton-le-Willows]] ([[Lancashire]], [[Anglaterra]]) d'o [[bioquimico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1972]] (†[[1985]]).
* [[1918]] - naixencia en [[Lemvig]] ([[Chutlandia]]) d'o [[quimico]] [[Dinamarca|danés]] [[Jens Christian Skou]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Quimica|Quimica]] en [[1997]].
* [[1919]] - naixencia en [[Fukuyama]] ([[prefectura d'Hiroshima]]) d'o [[politico]] [[Chapón|chaponés]] [[Kiichi Miyazawa]], [[Lista de primers ministros de Chapón|primer ministro]] de [[Chapón]] en [[1991]]-[[1993]] (†[[2007]]).
===== Anyos 1920 =====
* [[1920]] - naixencia en [[Tacoma]] ([[Washington (estau)|Washington]]) d'o [[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frank Herbert]] (†[[1986]]).
* [[1927]] - naixencia en [[Bahía Blanca]] ([[provincia de Buenos Aires]]) d'o [[bioquimico]] [[Reino Uniu|britanico]] d'orichen [[Archentina|archentino]] [[César Milstein]] (†[[2002]]).
===== Anyos 1930 =====
* [[1939]] - naixencia en [[Lightning Ridge]] ([[Nueva Galas d'o Sud]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[australia]]no [[Paul Hogan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001357/ Paul Hogan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1940 =====
* [[1943]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|estau de Nueva York]]) de l'[[actor]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Chevy Chase]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000331/ Chevy Chase] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1944]] - naixencia en [[Cape Girardeau]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) d'o [[militar]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dale Dye]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0245653/ Dale Dye] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[1948]] - naixencia en [[Dijon]] ([[Costa d'Oro]], [[Borgonya]]) de l'[[actriz]] [[Francia|francesa]] [[Claude Jade]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0415283/ Claude Jade] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1949]] - naixencia en [[Manhattan]] ([[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|estau de Nueva York]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Sigourney Weaver]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000244/ Sigourney Weaver] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1950 =====
* [[1957]] - naixencia en [[Cremona]] ([[Lombardía]]) d'o [[futbolista]] y [[entrenador de fútbol]] [[italia]]no [[Antonio Cabrini]].
===== Anyos 1960 =====
* [[1964]] - naixencia en [[Liverpool]] ([[Merseyside]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ian Hart]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001324/ Ian Hart] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
===== Anyos 1970 =====
* [[1970]] - naixencia en [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] ([[Massachusetts]]) de l'[[actor]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Matt Damon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000354/ Matt Damon] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1970]] - naixencia en [[Londres]] d'o politico [[Reino Uniu|britanico]] [[Sadiq Khan]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Sieglo XIII ====
* [[1286]] - muere en [[Marzhan]] (hue en [[Mor-Bihan]], [[Bretanya]]) o [[Lista de duques de Bretanya|duque]] [[Chuan I de Bretanya|Chuan I]] de [[Ducato de Bretanya|Bretanya]] (n.[[1217]]).
==== Sieglo XVII ====
* [[1656]] - muere en [[Dresde]] o elector de Saxonia [[Chuan Chorche I de Saxonia]] (n.[[1585]]).
==== Sieglo XVIII ====
* [[1754]] - muere en [[Lisbona]] ([[Portugal]]) o [[escritor]] y [[dramaturgo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Henry Fielding]] (n.[[1707]]).
==== Sieglo XIX ====
* [[1803]] - muere en [[Florencia]] ([[Toscana]]) o [[escritor]], [[poeta]] y [[dramaturgo]] [[italia]]no [[Vittorio Alfieri]] (n.[[1749]]).
* [[1834]] - muere en [[Varennes-Jarcy]] ([[Essonne]], [[Isla de Francia]]) o [[compositor]] [[Francia|francés]] [[François Adrien Boieldieu]] (n.[[1865]]).
* [[1856]] - muere en [[París]] o [[pintor]] [[Francia|francés]] [[Théodore Chassériau]] (n.[[1819]]).
* [[1869]] - muere en [[Hillsborough (Nueva Hampshire)|Hillsborough]] ([[Nueva Hampshire]]) o [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Franklin Pierce]], [[President d'os Estaus Unius]] en [[1853]]-[[1857]] (n.[[1804]]).
* [[1897]] - muere en [[Moscú]] o [[pintor]] [[Rusia|ruso]] [[Alexei Savrasov]] (n.[[1830]]).
==== Sieglo XX ====
* [[1945]] - muere en [[Zúrich]] ([[cantón de Zúrich]], [[Suiza]]) o [[escritor]] [[austria]]co [[Felix Salten]] (n.[[1869]]).
* [[1953]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Nigel Bruce]] (n.[[1895]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0115558/ Nigel Bruce] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[1967]] - muere en [[Londres]] o [[politico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Clement Attlee]], [[Lista de primers ministros d'o Reino Uniu|primer ministro]] d'o [[Reino Uniu]] en [[1945]]-[[1951]] (n.[[1883]]).
* [[1973]] - muere en [[París]] o [[filosofo]] y [[dramaturgo]] [[Francia|francés]] [[Gabriel Marcel]] (n.[[1889]]).
* [[1992]] - muere en [[Unkel]] ([[Renania-Palatinato]]) o [[politico]] [[Alemanya|alemán]] [[Willy Brandt]] (n.[[1913]]).
==== Sieglo XXI ====
* [[2004]] - muere en [[París]] o [[filosofo]] [[Francia|francés]] [[Jacques Derrida]] (n.[[1930]]).
* [[2023]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (n.[[1940]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|8 October|l'8 d'octubre}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Octubre]]
l3ituqg4bonji4y0jqcjrvjna6wbmya
Abkhasia
0
1687
2423283
2390857
2026-06-10T19:15:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423283
wikitext
text/x-wiki
{{Transliteración cerilico}}
{{Ficha de país
| nombre = Republica d'Abkhasia
| nombre_oficial = Аҧсны Аҳәынҭқарра<br />Республика Абхазия<br />რესპუბლიკა აფხაზეთი
| nombre_común = Abkhasia
| de = d'
| imachen_bandera = Flag of the Republic of Abkhazia.svg
| imachen_escudo = Coat of arms of Abkhazia.svg
| imachen_escudo_grandaria = 70px
| simbolos =
| imachen_mapa = Location of Abkhazia in Europe.png
| lema_nacional =
| himno_nacional = ''[[Aiaaira]]''
| capital = [[Sukhumi]]
| capital_población = 43.716
| capital_cor_fmt =
| capital_cor =
| ciudat_prencipal = [[Sukhumi]]
| idiomas_oficials = [[Idioma abkhasio|Abkhasio]]<sup>1</sup> y [[Idioma ruso|ruso]]<sup>2</sup>
| atros_idiomas = [[idioma cheorchiano|cheorchiano]], [[idioma megreliano|megreliano]]
| gubierno = Republica <br />semipresidencialista
| enfiladors_titols = <br />[[President d'Abkhasia|President]]<sup>3</sup><br />[[Primer ministro d'Abkhasia|Primer ministro]]<sup>3</sup>
| enfiladors_nombres = [[Raul Khadjimba]]<br />[[Alexander Ankvab]]
| establimiento = Independencia<sup>3</sup>
| establimiento_fitas = • Declarada <br />(no reconoixida)
| establimiento_calendatas = De [[Cheorchia]]<br />[[23 de chulio]] de [[1992]]
| superficie = 8.600
| superficie_posición = 169
| superficie_augua =
| mugas =
| costas =
| población = 215.972 ([[2003]])
| población_posición =
| población_densidat = 25,11
| PIB =
| PIB_anyada =
| PIB_posición =
| PIB_per_capita =
| moneda = [[Rublo ruso]]
| chentilicio = Abkhasio/a
| horario = [[Tiempo Coordinau Universal|UTC]]+3
| horario_estiu = [[Tiempo Coordinau Universal|UTC]]+4
| cctld =
| codigo_telefonico = 995
| prefixo_radiofonico =
| codigo_ISO = GE-AB
| miembro_de = [[Organización de Nacions y Pueblos No Representaus|UNPO]]
| notas = <sup>1</sup>Cooficial<br /><sup>2</sup>Oficial como lengua entre etnias.<br /><sup>3</sup>Reconoixiu por tres estaus miembros d'as Nacions Unidas y dos estaus de reconoiximiento limitau
}}
[[Imachen:Ridge view from pitsunda cape.jpg|thumb|right|200px|Abkhazia]]
'''Abkhasia''' (pronunciau ''/ab.'xa.sja/'', en [[idioma abkhasio|abkhasio]]: Аҧсны/Apsny; en [[idioma cheorchiano|cheorchiano]]: აფხაზეთი/Apkhazeti; en [[luenga rusa|ruso]]: Абха́зия/Abkhazia) ye un [[país]] con una [[superficie]] de 8.600 [[kilometros cuadraus|km²]] situau en o [[Caucas]]. Ye una republica autonoma dentro de [[Cheorchia]], anque carece d'un control efectivo sobre lo territorio, per lo que Cheorchia mantiene un gubierno en l'exilio. Abkhasia ye ''[[de facto]]'' independient y autodenominada como '''Republica d'Abkhasia''', pero solo ha estau reconoixida como estau independient per [[Rusia]],<ref>{{es}} [https://www.abc.es/espana/rusia-confia-abjasia-cumpla-obligaciones-tras-suspension-20241004154206-vi.html Rusia confía en que Abjasia cumpla con sus obligaciones tras suspensión de pagos sociales.]</ref> [[Venezuela]], [[Nicaragua]], [[Nauru]], [[Tuvalu]] <ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20241107011927/https://100noticias.com.ni/politica/135088-ortega-nombra-ministra-embajadora-nicaragua/ Ortega amplía poder de Alba Torres Mejía como ministra asesora y embajadora en 9 países.]</ref> y [[Siria]]; manimenos, lo gubierno cheorchiano y cuasi toz los estaus miembros d'as Nacions Unidas consideran a Abkhasia territorio soberano de Cheorchia y per muitos ye considerau un [[estau titere]] de Rusia.
A suya [[Capital (politica)|capital]] ye [[Sukhumi]] que tamién ye a suya ciudat con mas [[Población humana|población]].
== Toponimia ==
Bi ha referencias d'Abkhasia en traduccions [[Chuan Ferrández d'Heredia|heredianas]] como o ''[[Libro de los Emperadors]]'' y ''[[La Flor de las Ystorias d'Orient]]'' con fonema /k/ representau con ''c'' u con ''ch'', (''Abcas'', ''Avaschia'', etc...):
{{cita|murió el senyor de '''Avaschía''', qui avía nombre Georgio. Aprés la muerte del cual, su muller **** embaxadores al emperador demandando nuera pora Pancracio, su fillo, e por confirmar los patis que havían con los griegos. E l'emperador fue contento de sus demandas e ha confirmados los patis que havía n los griegos con los [[abkhasios|avascos]].}}
{{cita|aquell de [[Cheorchia|Iorgie]] es dius el emperador de Asia; aquell de '''Abcas''' es poderoso de gentes et de fuertes castiellos, et no fue iamas subieto al emperador de Asia ni a los tartaros}}
{{cita|[[Aleixandre lo Gran|Alexandre]] fundo que ha nombre [[Puerta de Fierro]]; el otro camino es deues la [[Mar Negra|Mar Mayor]], et pasa por el '''Regno de Abcas'''. Por el primer camino la gent de Capar no pueden entrar en la tierra de Carbanda.}}
{{cita|camino de la Mar Mayor ni hide osarían entrar ninguno, car conuendria les passar por el '''regno de Abcas''', qui es fornido de gentes et de fuertes tierras, et no podrien passar. Et por aquesta manera, Carbanda et sus...}}
== Organización territorial ==
O territorio d'Abkhasia se divide en 7 [[Districtos d'Abkhasia|districtos]], que reciben o suyo nombre coincidindo con lo d'a suya [[Capital (politica)|capital]]:
* [[Districto de Gagra]] ([[Gagra]]).
* [[Districto de Gali]] ([[Gali]]).
* [[Districto de Gudauta]] ([[Gudauta]]).
* [[Districto de Gulripsh]] ([[Gulripsh]]).
* [[Districto d'Ochamchira]] ([[Ochamchira]]).
* [[Districto de Sukhumi]] ([[Sukhumi]]).
* [[Districto de Tkvarcheli]] ([[Tkvarcheli]]).
== Población por etnias y nacionalidaz ==
En zaguerías d'o periodo [[Unión Sovietica|sovietico]] os [[abkhasios]] yeran una minoría en o suyo territorio historico y no plegaban en o 20% d'a población, y los [[mingrelians]] en yeran un 45 %.
== Parla ==
Las luegas oficials d'Abkhasia son lo [[idioma abkhasio|abkhasio]], que ye d'a familia d'as d'as [[luengas nortcaucasicas]] [[luengas nortcaucasicas occidentals|occidentals]]; y lo [[idioma ruso|ruso]], que ye muito extendiu y la mayoría d'a población lo charra con fluidez. Atras luengas charradas en Abkhasia son lo [[idioma cheorchiano|cheorchiano]] y lo [[idioma megreliano|megreliano]]. La gran mayoría d'a población etnicament cheorgiana ye bilingüe y charran tanto lo cheorchiano como lo megrelanio. Tamién i hai una colonia important d'Armenios d'orichen armenio que charran en [[idioma armenio|armenio]].
== Esporte ==
[[Imachen:O-chempionate-9.jpg|thumb|250px|Estadio Daur Ajvlediani, Gagra.]]
O [[esporte]] mes popular ye o [[fútbol]], tien una liga de fútbol d'aficionatos y ye afiliada a [[ConIFA]] y a suya selección participa en as competiciones organizadas por ista asociación. Atros esportes practicaus son o [[boxeyo]], o [[basketbol]] y a [[luita]].
=== Competicions esportivas ===
En 2016, estió anfitrión d'a [[Copa Mundial de Futbol de ConIFA]] competición que aconsiguió ganar.
== Bibliografía ==
* {{en}} Hewitt, George: ''The Abkhazians. A Handbook''. 1998, Curzon Press, Londres, {{ISBN|0-7007-0643-7}}.
* {{en}} Potier, Tim: ''Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: a legal appraisal''. 2001, Kluwer Law International, La Haya, {{ISBN|90-411-1477-7}}
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Abkhazia|Abkhasia}}
* {{en}}/{{ru}} [http://www.abkhazia.gov.ge/ Pachina web oficial d'o Gubierno d'a Republica Autonoma d'Abkhasia].
* {{en}}/{{ru}} [http://www.mfaabkhazia.org/ Pachina web oficial d'o Ministerio d'asuntos foranos d'o Gubierno d'a Republica Autonoma d'Abkhasia].
{{Europa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Abkhasia|*]]
lbck5pf1vi5t0pymcm8e9qvxjg2z77s
Antarctida
0
1845
2423524
2287549
2026-06-10T19:54:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423524
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha d'entidat cheografica
|nombre = Antarctida
|de =
|entidat_mayor =
|unidat = [[Continent]]
|mapa = Antarctica (orthographic projection).svg
|piet_mapa =
|subdivisión =
|superficie = 14.000.000
|superficie_pos = 5<sup>eno</sup>
|numero_entidaz = 7
|unidat_sup = km²
|población = 1.000
|población_anyo =
|población_pos = 7<sup>eno</sup>
|densidat =
|tipo_superior_1 =
|superior_1 =
|tipo_superior_2 =
|superior_2 =
|campo1_nombre = Dependencias
|campo1 = 4
|campo2_nombre = [[Zona horaria|Zonas horarias]]
|campo2 = [[UTC]]-3 ([[Tierra de Graham]])
|campo3_nombre = [[Chentilicio]]
|campo3 = Antarctico/a
|campo4_nombre = Dominio internet
|campo4 = .aq
}}
[[Imachen:Antarctic Region.png|dreita|thumb|180px|Mapa de l'Antarctida.]]
L''''Antarctida''' u '''Rechión Antarctica''' ye un gran espacio ignorato en l'antigüidat y que os [[cartografía|cartografos]] d'ixos tiempos clamoron '''''Terra Incognita Australis''''' u, o que ye lo mesmo: tierra incognita d'o sud. Fa 2.500 anyadas os griegos ya charraban d'ella, entrefilando-se a suya existencia.
A Rechión Antarctica abraca dende os 60° de [[latitut]] sud, y abasta: l'[[Oceano Glacial Antarctico]], archipelagos, islas y o continent, que tien una forma cuasi circular de 4.500 [[kilometros]] de [[diametro]] y tien dos grans dentradas que forman una estreita [[peninsula]] en forma de "S", prochectada sobre a estrimera austral d'o continent sudamericano.
O 98% d'a suya superficie esta cubierta per chelo.<ref>{{en}} Jean-Claude Corbell, Ariane Archambault: ''The Visual Dictionary of Universe & Earth'', QA International, [[2009]], {{ISBN|978-2-7644-0884-1}}, p.50</ref>
== Galería de fotos ==
<gallery>
Imachen:huron.jpg|[[Nebero Huron]], [[Estreito McFarlane]] y [[Isla Greenwich]].
Imachen:Ohridski-2.jpg|Base Antarctica.
Imachen: 061212-nordkapp.jpg
Imachen:GletscherMM.jpg
Imachen:Fryxellsee Opt.jpg
Imachen:Mount Erebus Aerial 2.jpg
Imachen:Aurore australe - Aurora australis.jpg
</gallery>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Antartica|Antarctida}}
* [https://web.archive.org/web/20060203012030/http://www.mfa.government.bg/uploads/imgs/Livingston/livingston.jpg L.L. Ivanov et al, Topographic map of Livingston Island and Greenwich Island]
* [https://archive.today/20060207095915/http://apc.mfa.government.bg/ Comisión bulgara ta la toponimia antarctica]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Antarctida|*]]
cbr07gfon8k04l7qtr1p5aquk8sjtny
Alto Galligo
0
2450
2423486
2414682
2026-06-10T19:48:00Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423486
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo destacau}}
{{Ficha de comarca
|nombre oficial = Alto Gállego
|escudo = [[Imachen:Logo Alto Galligo.png|90px]]
|de = d'
|nombre = Alto Galligo
|imachen = [[Imachen:Bal de Tena (Pandicosa).jpg|250px]]<br>Anvista d'a [[val de Tena]]
|mapa = [[Image:Localización de Alto Gállego (Aragón).svg|150px]]
|banderap = [[Image:Flag of Aragon.svg|22px|border]]
|país = [[Aragón]]
|provincia = [[Provincia de Uesca|Uesca]]
|población = 12.320
|anyo = 2005
|superficie = 1.359,8
|densidat = 9,06
|capital = [[Samianigo]]
|municipios = 8
|web = [http://www.comarcaaltogallego.es/index.asp?idioma=aragones Pachina oficial]
}}
L''''Alto Galligo'''<ref>{{an}} [https://web.archive.org/web/20070101185635/http://www.comarcaaltogallego.es/index.asp?idioma=aragones Nombre oficial d'a comarca] en aragonés</ref> u '''Galliguera Alta'''<ref>{{an}} [https://web.archive.org/web/20090131194153/http://www.aestrela.org/ Galliguera Alta] ye o nombre que fa servir o ''Rolde O Caxico''</ref> (en [[idioma castellano|castellano]] ''Alto Gállego'') ye una [[Comarcas d'Aragón|comarca]] situata a o norte d'[[Aragón]] y ocupa a practica totalidat d'a compleganza d'o curso alto d'o [[río Galligo]], en a [[provincia de Uesca]]. Historicament feba parte d'a [[Chacetania]], estando o nuclio orichinal de l'antigo [[Condau d'Aragón]].
Os territorios historicos que la integran son a [[Val de Tena]], a [[Tierra de Biescas]] y [[Sarrablo]]. Muga a l'ueste con a [[Chacetania]], a l'este con o [[Sobrarbe]] y o [[Semontano de Balbastro]], a o sud con a [[Plana de Uesca]] y a o norte con o [[Biarn]] por o [[O Portalet|Portalet dera Nieu]] y [[Bigorra]].
== Historia ==
[[Imachen:Dolmen de Santa Elena (Biescas).jpg|thumb|left|200px|Dolmen de Santa Helena.]]
A comarca de l'Alto Galligo ya yera poblata dende os tiempos [[Prehistoria|prehistoricos]], asinas lo contrimuestran os [[dolmen|dólmens]] en [[Dolmen d'Ibirque|Ibirque]] u [[Dólmens de Santa Helena|Santa Helena]] y atros [[megalito]]s en d'a [[val de Tena]]. B'ha tamién tumulos d'o [[neolitico]] en atros puestos de l'Alto Galligo como [[Latas]] y [[Barbenuta]] amás d'os [[dolmen]]s, [[cromlech]]s y [[tumulo]]s de [[Piedrafita de Tena|Piedrafita]], [[Tramacastiella de Tena|Tramacastiella]], [[Pandicosa]] y [[O Fornigal|Fornigal]]
As primeras poblacions importants se situan en a comarca con a plegata d'os [[Antiga Roma|romanos]] arredol d'o [[sieglo II aC]], como a dita ''Corona de Sant Salvador'' que probablement se deciba allora ''[[Samianigo|Sabinianicum]]'' u l'asentamiento en [[Os Banyos de Pandicosa]] ta l'aproveitamiento d'as auguas termals, a on que s'han trobato monedas d'[[César Augusto|Augusto]] y [[Tiberio]]. Muitos d'estos asentamientos romanos se trobaban en puestos a on que yeran antes os [[yacetans]]. En a epoca romana estas tierras feban parte d'o convento churidico de [[Caesaraugusta]] en a provincia [[Tarraconensis]]. Se construyió por ixas envueltas a [[calzata romana]] que dende [[Uesca|Osca]] trescruzaba o [[Monrepós]] y plegaba dica Os Banyos de Pandicosa. S'han trobato tamién [[escultura]]s de capezas romanas en as localidaz de [[Latre]] y Úrbez de Nocito, esta zaguera en a [[Plana de Uesca]] pero mugant con l'Alto Galligo.
No b'ha muito rastro d'o pasato [[Reino visigodo|visigoto]], pero sí d'os [[Al-Andalus|musulmans]] que i plegoron en o [[sieglo VIII]] y entre este sieglo y o [[sieglo IX]] se creyó o districto rural d'[[Al-Challiq]] (en [[idioma arabe|arabe]] Galligo). Os musulmans dentroron en practicament tota a comarca y mesmo en l'anyo [[781]] [[Adb al Rahman I]] atacarba [[Sallent de Galligo]], manimenos a parte de mas dominio estió entre [[Nocito]] por o sud y [[Gavín]] por o norte.
[[Imachen:Pasadizo inferior del Monasterio de San Pelai (Gavín).jpg|thumb|220px|[[Monesterio de Sant Pelai de Gavín|Sant Pelai de Gavín]].]]
Importants en o proceso d'a reconquiesta estioron os anyos [[918]] y [[920]] cuan o [[Condau d'Aragón|conte]] [[Galindo II Aznárez]] conquistó a [[val d'Acumuer]] establindo o [[monesterio de Sant Martín de Cercito]] y plegando dica a ripera d'o Galligo en [[Senegüé]]. S'establioron atros [[monesterio]]s importants en a comarca como [[monesterio de Sant Pelai de Gavín|Sant Pelai de Gavín]], [[monesterio de Sant Andreu de Fanlo|Sant Andreu de Fanlo]], [[monesterio de Sant Úrbez de Nocito|Sant Úrbez de Nocito]] u [[monesterio de Sant Per d'a Raba|Sant Per d'a Raba]] y as suyas tierras se repobloron con [[mozarabe]]s plegatos dende Uesca.
Una vegata reconquistato o districto, ya integrato en o [[Condau d'Aragón]], será cedito por [[Sancho Garcés III de Navarra|Sancho Garcés]] a o suyo fillo [[Remiro I d'Aragón|Remiro I]] en [[1029]]. D'esta epoca [[Edat Meya|medieval]] son amás un d'os mayors conchuntos artisticos d'a comarca y d'Aragón, o grupo d'ilesias de [[Sarrablo]], un conchunto d'ilesias d'o [[sieglo XI]], d'estilo [[arte mozarabe|mozarabe]] u [[romanico aragonés|romanico-lombardas]] seguntes as diferents fuents, repartitas por a márguin ezquierda d'o Galligo.
[[Imachen:San Pedro de Larrede.jpg|thumb|150px|left|Sant Per de [[Larrede]].]]
Mientres a [[Baixa Edat Meya]] os sinyors feudals controlaban con man de fierro a comarca, un eixemplo son os Villacampa que dominaban a [[Guarguera]]. En a val de Tena, dividita en tres [[Quinyón|quinyons]] ([[Quinyón d'a Partacua|Partacua]], [[Quinyón de Sallent|Sallent]] y [[Quinyón de Pandicosa|Pandicosa]]), o gubierno yera a Chunta Cheneral con seu en as ''"Casas d'a Val"'' en [[O Pueyo de Tena|O Pueyo]]. As localidaz mas importants en os sieglos [[sieglo XIV|XIV]] y [[sieglo XV|XV]] yeran Biescas y Sallent, centros de pago d'as ''"cheneralidaz"'' ([[treudo]]s que s'heban de pagar por dentrar y quitar produtos d'a val) estando amás esta zaguera una [[duana]] a meyatos d'o [[sieglo XIII]]. Importants familias tensinas estioron os [[Familia Lanuza|Lanuza]], os [[Familia Abarca|Abarca]], os [[Familia Blasco|Blasco]] u os [[Familia Lop|Lop]]
En a resta d'a Edat Meya bi habió a-saber-las batallas en os campos d'a comarca que continarban en sieglos esvenidors como en l'anyo [[1592]] cuan os [[Gascunya|gascons]] [[luteranismo|luteranos]] envadioron a val de Tena. Biescas prencipalment y Senegüé estioron destruitas en estas envasions. En esta epoca o rei [[Felipe I d'Aragón|Felipe I]] fació construir a-saber-las fortificacions en as zonas mugants con Francia como o fuerte de Santielena en Biescas u as Torrazas de [[Larrede]] y [[Escuer]]. Atra invasión escaició en a val en o sieglo mientres a [[Guerra de Succesión Espanyola]] cuan as tropas austracistas dentroron en a comarca. No menos importants son por ixas envueltas os casos de bruixería en a redolada, estando o mas conoixito lo protagonizato por [[Pedro Arruebo]], vecín de [[l'Artosa]].
A [[Guerra d'o Francés]] en o [[sieglo XIX]], estricalló gran parte d'a población d'a val, dimpués de rematar esta tornoron a restaurar-se os antigos tractatos con l'atro canto d'o Pireneu, as ditas ''[[pacería]]s'' que no yeran que tractatos sobre os pastos d'o [[ganadería|ganato]]. Tamién en esta epoca prencipian a funcionar os Banyos de Pandicosa como puesto turistico important ta a economía d'a val de Tena.
En zaguerías d'o [[sieglo XIX]] y primerías d'o [[sieglo XIX|XIX]] plega a industrialización ta Samianigo y tamién o [[ferrocarril]] en l'anyo [[1893]], lo que fa que as chents d'os lugars mas que mas de Sobrepuerto y tot l'actual municipio de Samianigo deixen os lugars y se'n vaigan a vivir ta as ciudaz. S'establioron en a capital sarrablesa entre os anyos [[1917]] y [[1918]] importants interpresas como ''"Energía y Industrias Aragonesas"'' u ''"Compañía Ibérica de Explosivos y Aluminio Espanyol"'' que empentoron o creiximiento economico d'a comarca, feito que no aturó a perdua de población que ya heba prencipiato.
[[Imachen:Samianigo train station.jpg|thumb|220px|[[Gara]] de Samianigo]]
Atra vegata a guerra arriba a la comarca con o frent d'a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]] y con duras batallas en Sarrablo, [[Biescas]] u [[Gavín]] que serían estrozatos. Tamién bi habió batallas en Auturia y Santa Orosia. Cuan remató a guerra muita d'a población heba emigrato y mientres as siguients anyatas lo ferban muitos mas habitants, asinas en as decadas de [[decada de 1950|1950]] y [[decada de 1960|1960]] a mayor parte d'os lugars de Sobrepuerto y a Guarguera estioron albandonatos. A [[decada de 1970]] sería a decada d'os entibos, con a construcción d'os entibos de [[entibo de Búbal|Búbal]] y [[entibo de Lanuza|Lanuza]] mas lugars d'a comarca, en este caso d'a val de Tena, estioron albandonatos.
Ya en as zagueras decadas d'o [[sieglo XX]] y en os primers anyos d'o [[sieglo XXI|XXI]] a comarca ha deixato en gran parte os tradicionals sectors de l'[[agricultura]] y a ganadería t'adedicar-se a os servicios y o turismo estando una d'as comarcas mas turisticas d'Aragón, sobretot con o turismo d'a nieu con as estacions de [[Aramón Formigal|Fornigal]], [[Aramón Pandicosa|Pandicosa]] y a [[A Partacua|Partacua]].
== Cheografía ==
L'Alto Galligo se troba situato en os Pireneus, estando a parte mas alta d'a cuenca hidrografica d'o [[río Galligo]], un d'os afluyents mas importants de l'[[Río Ebro|Ebro]], que naixe a o norte d'esta comarca. Por o norte as altas tucas pirenencas deseparan este territorio d'a val biarnesa de [[val d'Osal|Osal]] (puerto de [[O Portalet|Portalet dera Nieu]]) y as vals de [[Cautarès]] ([[puerto de Marcadau]]) y [[val d'Arrens|Arrens]] ([[Peira San Martín]]) en Bigorra, estando lo teito d'a comarca o pico Os Moros. Por l'este [[sierra Tendennera|Tendennera]] ([[puerto de Cotefablo]]), Sobrepuerto, Sarrablo y Guarguera ([[Sierra de Gabardón]]) son as mugas con o [[Sobrarbe]]. A o sud fan de muga con a Plana de Uesca a [[Sierra de Guara]] y o [[puerto de Monrepós]]. A l'ueste a val d'Acumuer y [[pico Anayet|Anayet]] son as mugas con a Chacetania.
=== Climatolochía ===
[[Imachen:Formigal 2007.jpg|thumb|230px|Nevazo en [[Fornigal]] en abril de 2007.]]
Os diferents relieus que se troban en a comarca fan que a variedat de clima entre unas zonas y atras sía tamién gran, con influencias [[Clima ocianico|atlanticas]] u [[Clima mediterranio|mediterranias]], puyando as temperaturas y baixando as precipitancions de norte ta sud.
En [[Sallent de Galligo|Sallent]] a bels 1.305 metros d'altaria a temperatura meyana ye de 8,3 °C, con chelatas dende metat de l'agüerro y dica prencipios de primavera y con una precipitacions de 1310 mm por anyo que son a sobén de [[nieu]] en os meses d'agüerro y d'hibierno. En as tucas mas altas a temperatura meyana puet estar de 0 °C con unas precipitacions de 2000 mm anyals.
En baixando ta o sud a influencia mediterrania se va fendo mayor. En Biescas o dominio d'o clima mediterranio ye mayor y en Samianigo, a 780 metros, a temperatura meyana ye de 10,8 °C y as precipitacions son menors, de 840 mm/anyo sobretot en os meses d'agüerro y primavera. D'hibierno b'ha muitas vegatas [[Boira|boira preta]] en Samianigo que prevoca a inversión termica con temperaturas menors que atras zonas de meya montanya a on que no ne b'ha.
=== Cheografía fisica ===
[[Imachen:Cheolochía de l'Alto Galligo.svg|thumb|460px|1.[[Granito]]s, 2.[[Escisto]]s y pizarras, 3.[[Calsinera]]s, 4.Calsineras d'alveolinas, 5.Piedras panals y calsineras arenosas, 6.Calsineras dolomiticas, 7.[[Piedras panals de Samianigo]], 8.[[Salagons de Fiscal]], 9.[[Salagons d'Arguis y Pamplona]], 10.Piedras panals, lutitas y conglomeratos, 11.[[Calsineras de Guara]], 12.Piedras panals en facies Garum, 13.[[Flysch]], 14.Calsineras con rudistas, 15.Trías: [[Keuper]] y dolomías]]
Cheolochicament a cadena pirenenca se divide en una serie d'unidaz caracterizatas por as suyas rocas y a suya cheomorfolochía, que son especialment visibles en esta comarca. Imos a distinguir prencipalment tres unidaz.
1. O ''[[Pireneu axial]]'', que ye l'eixe prencipal d'a cordelera. Se sitúa en l'Alto Galligo en a muga con os vecins Biarn y Bigorra, a mesma muga que fa de divisoria d'auguas entre cuencas hidrolochicas. Formato por as rocas mas antigas d'a comarca, prencipalment [[loseta (roca)|loseta]]s y [[calsinera]]s, materials d'o [[Paleozoico|Primario]]. Estas zagueras forman relieus en a val de Tena como as [[penyas de Forroniás]], a penya d'Oz de Tena, a [[pico Cochata|Cochata]] u a [[penya Foratata]]. [[Piedras panal]] y [[conglomerau|conglomeratos]] de color royiza se veyen en a divisoria entre a [[Canal Roya]] y Culibiellas. Pero entre toz os relieus de l'alta montanya tensina destacan prencipalment os [[granito]]s, as rocas metamorficas de [[metamorfismo de contacto]] asociatas y bella estructura volcanica. D'entre estos destaca o conoixito como "[[batolito de Pandicosa]]" que forma os macizos de Infierno y Os Moros. Como herencio de l'actividat volcanica i quedan dos [[cuello volcanico|cuellos volcanicos]]: [[pico Anayet|Anayet]] y o mitico [[Midi d'Osal]]. As tucas aquí pueden plegar dica os 2.900-3.000 metros d'altaria.
2. As ''[[Sierras interiors pirenencas|sierras interiors prepirenencas]] y o flysch'', as que se troban a o sud d'o Pireneu axial. Formatas por [[calsinera]]s, [[piedra panal|piedras panals]] y [[dolomía]]s d'o [[Mesozoico|Secundario]] y o [[Cenozoico|Terciario]]. Destacan as sierras de [[Sierra d'a Partacua|Partacua]] y [[Sierra Tendennera|Tendennera]] (con altarias maximas de dica 2.700-2.800 m.), crebatas perpendicularment por o río Galligo, ubrindo o [[congosto]] de [[congosto de Santilena|Santielena]] en a muga meridional d'a val de Tena y tamién a muga de l'alta montanya en a comarca, ya que mas enta o sud ya no se troban relieus d'estas caracteristicas. As formacions de [[flysch]] se troban arredol d'os barrancos d'o Puerto y [[val de l'Asieso|l'Asieso]], destacando a unidat dita [[Grupo Echo]]. En o paisache d'o flysch trobamos [[piedra panal|piedras panals]] y [[salagón|salagons]].
3. A ''[[Prepireneu#Depresión meya intrapirenenca|depresión meya]] y sinclinorio d'a Guarga'', en plegando ta a parte mas meridional d'a comarca. A [[Guarguera]] ye formata por [[molasa]]s u rocas detriticas como [[piedra panal|piedras panals]], conglomeratos y [[Archila (sedimento)|archilas]]. S'ubre entre o flysch y a Guarguera a [[Prepireneu#Depresión meya intrapirenenca|depresión meya]], que ye a continación enta l'este d'a [[Canal de Berdún]]. [[Os Capitiellos]], formación de piedras panals, se debantan entre as vals [[val Estrecha|Estrecha]] y [[val Ancha|Ancha]]. A l'este de Samianigo se troba a [[Vallibasa]], cuenca formata como a depresión meya por salagons d'o periodo [[Eoceno]] superior. Mas enta o sud son as [[Sierras exteriors pirenencas|sierras exteriors prepirenencas]], destacando a sierra de Guara y o suyo [[sinclinorio]].
=== Cheografía humana ===
[[Imachen:Caldearenas - Escusaguat.jpg|thumb|230px|Ruinas en [[Escusaguat]]]]
Podemos fer una división d'a comarca en subcomarcas bien diferenciatas:
*A [[val de Tena]]: ye una val d'alta montanya que se troba en a parte mas alta d'a comarca. Os dos nuclios prencipals suyos son Sallent y Pandicosa. D'antes mas atros lugars importants en a val yeran Oz, [[Sandiniés]], Tramacastiella, O Pueyo, Lanuza, Búbal, [[Saqués]] y Piedrafita, pero dimpués d'a construcción d'os entibos en a val a suya actividat, sobretot ganadera, baixó muito.
*[[Sobrepuerto]]: situato en o interfluvio Galligo-Ara, a o sud d'a Tendennera. Hue toz os lugars sobrepuertanos son despoblatos: [[Ainielle]], [[Ciellas]] u [[Cortiellas]] entre atros. Tamién se troban chunto a Sobrepuerto pero mas enta abaixo, atros lugars d'a comarca como [[Casbas]], Bergusa, [[Susín]], [[Espierre]] u [[Barbenuta]].
*[[Sobremont]]: formata por os lugars d'[[Aso de Sobremont]], [[Betés de Sobremont]] y [[Yosa de Sobremont]] amás de 1.200 metros en a marguin dreita d'o Galligo.
*A [[Tierra de Biescas]]: con capital en a villa d'o mesmo nombre, s'estendilla por tota a parte baixa d'o municipio pelaire. Destacan lugars como Gavín, Oliván u Escuer.
*[[Sarrablo]] y Samianigo: con una población de 10.000 habitants ye o centro de l'actividat industrial d'a comarca.
*[[Val d'Acumuer]]: trescruzata por o [[río Aurín]], se dentra en a val por [[Larrés]]. Estió important en os [[anyos 1980]] y [[anyos 1990|1990]] por os chacimientos de [[gas natural]].
*[[Vallibasa]]: con capital en Yebra de Basa, se troba situata a l'este d'a ciudat de Samianigo.
*A [[Guarguera]] y a [[Galliguera]]: en a parte mas meridional de l'Alto Galligo trobamos estas dos subcomarcas. A Guarguera ye una val trescruzata por a [[río Guarga|Guarga]], una d'as zonas con mayor despoblación d'a comarca. A Galliguera la forman prencipalment lugars d'o municipio de [[Candarenas]].
== Demografía ==
L'Alto Galligo ye un territorio de contrastes [[demografía|demograficos]]. D'una man ye Samianigo, a ciudat con mayor creiximiento d'a población en o [[sieglo XX]], prencipiando dito sieglo con una población de bels 280<ref>[http://www.aragonesasi.com/huesca/sabinanigo/poblacion.php Evolución d'a población de Samianigo en o sieglo XX]</ref> habitadors ta rematar o sieglo con cuasi 10.000. D'atra man se i troban dos d'as rechions con mas lugars despoblatos d'[[Europa]]: Sobrepuerto y a Guarguera.
Actualment a mayor parti d'a población, un 68,8%, se troba en a capital suya, Samianigo. As atras poblacions mas importants son Biescas, Sallent y Pandicosa.
{| {{tablapolida}} align="center" |- bgcolor=silver
! <center>'''Nº'''</center>
! <center>'''Municipio'''</center>
! Amplaria<br>([[km²]])<ref name="IAEST">Datos d'o Instituto Aragonés d'Estadistica (IAEST). [https://web.archive.org/web/20090118191403/http://portal.aragob.es/servlet/page?_pageid=4705&_dad=portal30&_schema=PORTAL30&_type=site&_fsiteid=1227&_fid=1473458&_fnavbarid=1474620&_fnavbarsiteid=1227&_fedit=0&_fmode=2&_fdisplaymode=1&_fcalledfrom=1&_fdisplayurl= Cifras totals].</ref>'''</center>
! <center>'''% <br>d'o total'''</center>
!Abitants<br>(2006)<ref>Datos de l'[[INE (Espanya)|INE]], correspondients a l'[[1 de chinero]] de [[2006]]. [https://web.archive.org/web/20070203100553/http://www.ine.es/pob06/pob06menu.htm Cifras totals].</ref>
! <center>'''% <br>d'o total'''</center>
! Altaria <br>(metros)<ref name="IAEST" />
|-
| align="right" |1
| align="left" |[[Biescas]]
| align="right" | 189,1
| align="right" | 13,9
| align="right" | 1.513
| align="right" | 11,2
| align="right" | 860
|-
| align="right" |2
| align="left"|[[Candarenas]]
| align="right" | 192,3
| align="right" | 14,1
| align="right" | 244
| align="right" | 1,8
| align="right" | 650
|-
| align="right" |3
| align="left"|[[Oz de Tena]]
| align="right" | 12,5
| align="right" | 0,9
| align="right" | 77
| align="right" | 0,6
| align="right" | 1.272
|-
| align="right" |4
| align="left"|[[Pandicosa]]
| align="right" | 95,9
| align="right" | 7,1
| align="right" | 740
| align="right" | 5,5
| align="right" | 1.185
|-
| align="right" |5
| align="left"|[[Samianigo]]
| align="right" | 586,8
| align="right" | 43,2
| align="right" | 9.264
| align="right" | 68,8
| align="right" | 780
|-
| align="right" |6
| align="left"|[[Sallent de Galligo]]
| align="right" | 162,1
| align="right" | 11,9
| align="right" | 1.384
| align="right" | 10,3
| align="right" | 1.305
|-
| align="right" |7
| align="left"|[[Yebra de Basa]]
| align="right" | 90,9
| align="right" | 6,7
| align="right" | 155
| align="right" | 1,2
| align="right" | 1.060
|-
| align="right" |8
| align="left"|[[Yesero]]
| align="right" | 30,2
| align="right" | 2,2
| align="right" | 80
| align="right" | 0,6
| align="right" | 1.132
|-
| align="center" |#
| '''Alto Galligo'''
| align="right" | '''1.359,8'''
| align="right" | '''100,0'''
| align="right" | '''13.457'''
| align="right" | '''100,0'''
|}
== Economía ==
[[Imachen:Churra Tensina.jpg|thumb|250px|[[Churra Tensina]], variedat d'a val]]
Tradicionalment as dos actividaz economicas prencipals en a comarca yeran l'[[agricultura]] y a [[ganadería]].
L'agricultura se basaba prencipalment en o cautivo de bels [[cerial]]s y pastos ta os animals amás de chicoz huertos ta consumo de cada casa.
L'actividat mas important yera a ganadería, prencipalment d'[[uella|ovín]] y [[vaca|bovín]]. Istas actividaz ganaderas se rechiban por un ciclo anyal en o que destacan tres fitas: a estancia alpina en verano, a [[transhumancia]] ta [[Tierra plana|Tierra baixa]] u a [[val d'Ebro|ripera de l'Ebro]] d'hibierno y, entre estas dos, un periodo en os lugars antes de baixar ta Tierra baixa y antes de puyar ta as montanyas. Asociatas a la ganadería existiban atras muitas actividaz como las d'esquirar a las ovellas u marcar o ganato. Se feban ferias de ganato en muitos lugars, d'as que encara hue se'n conserva belunas como las de Biescas u Sallent.
Important estió d'atra man l'actividat [[textil]] en l'Alto Gallego, destacando-ie sobretot Biescas a on que b'heba a-saber-los telars y batans, razón por la que se conoixe a os suyos habitants como ''pelaires''.
Autualment a economía se basa en a [[industria]] de Samianigo y o [[turismo]] d'a val de Tena y Biescas. A industria plegó ta Samianigo en zaguerías d'o [[sieglo XIX]] chunto con o [[ferrocarril]]. O turismo en a comarca tien o suyo eixe prencipal en a nieu y as [[estación d'esquí|estacions d'esquí]] de Pandicosa y O Fornigal, estando as prencipals villas turisticas Biescas, Pandicosa y Sallent. Se fan tamién atras actividaz esportivas y d'ocio: [[windsurf]], [[piragüismo]] (en l'[[entibo de Búbal]]), baixata de barrancos, golf (en as ''Margas Golf'', chunto a [[Latas]]), mountain bike, pesca...
== Espacios naturals ==
[[Imachen:P9190512.jpg|thumb|250px|Vachimanya.]]
Amás de que l'Alto Galligo se troba rodiato d'espacios protechitos como os Parque Nacionals [[Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols|d'Ordesa]] y [[Parque Nacional d'os Pireneus|d'os Pireneus]] en os vecins [[Sobrarbe]] y Biarn u o [[Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara]] d'o que fa parte a zona sud d'o municipio de Samianigo chunto con atros municipios d'as comarcas vecinas de [[Plana de Uesca]], [[Semontano de Balbastro]] y [[Sobrarbe]].
Ya en l'anyo [[1977]] se declaró por a [[UNESCO]] como ''Reserva d'a biosfera'' a parte d'a val de Tena aintro d'a ''[[Reserva d'a biosfera Ordesa-Comachibosa|Reserva d'a biosfera d'Ordesa-Comachibosa]]''. Fan parte d'esta reserva a val de Tena situata a o canto zurdo d'o río Galligo que s'estendilla por os municipios de Sallent, [[Pandicosa]], Biescas y [[Oz de Tena|Oz]] y a val de [[Yesero]], sin incluyir dengún d'os lugars ditos, nomás partes naturals d'os municipios. Aintro d'a reserva destacan miticas tucas como o [[pico Os Moros]], o [[pico Vachimanya]], [[Picos d'o Infierno]], a [[penya Foratata|Foratata]] u a [[Sierra Tendennera]] y ibons como los de [[ibón de Sabocos|Sabocos]] u [[ibón de Respomuso|Respomuso]].
Atras tucas importants d'a comarca son o [[pico Anayet]], a [[penya Telera]] que sinyala a dentrata a la val de Tena, l'[[Auturía]] sobre Samianigo y [[Yebra de Basa]] y a [[Manchoya]] en o Sobrepuerto.
[[Imachen:Ibón de Sabocos, Pandicosa.jpg|thumb|left|200px|[[Ibón de Sabocos]].]]
A val de Tena ye una val d'orichen [[sistema morfoclimatico glacial|glacial]]. Os glaciars baixaban dende os [[circo glaciar|circos glaciars]] de Pandicosa, Sallent, [[Sierra Tendennera|Tendennera]] y [[A Partacua|Partacua]] dica mas entabaixo de Senegüé. Actualment encara se pueden veyer os rastros d'este pasato glacial en os circos que se troban en a parte mas alta d'a val y tamién en as [[morrena]]s que deixoron as [[glaciar]]s, destacando la de Senegüé y la de Santielena. Atras formacions intresants d'orichen glacial son os "[[Torretons d'Arás]]" u ''[[Senyoritas de Arás]]'' en Biescas, morrenas laterals situatas en o [[barranco d'Arás]] con forma de chaminera. Encara b'ha dos [[glaciar]]s en a val renonoixitas como ''"[[Molimento Natural d'os Glaciars Pirenencos|Molimentos Naturals d'os Glaciars Pirenencos]]"''. O primero d'éls ye o [[glaciar de pico Moros]], dividito en dos nuclios, o chelegal de ''Frondiellas'' entre 2.700 y 2.800 [[metro]]s d'[[altaria]] y con una superficie de 7,2 hectarias, y d'atra man o chelegal de ''Latour'' que se troba entre os 2.800 y os 2.880 m d'altaria y tien una hectaria de superficie. O segundo d'os glaciars reconoixitos como Molimento Natural ye o [[glaciar de l'Infierno]] que ye en o macizo d'o mesmo nombre, se divide en tres chelegals chicoz, l'oriental entre os 2.770 y os 2.900 metros tien una [[superficie]] de 5 [[hectaria]]s, l'occidental entre os 2.820 y os 2.720 tien 2 hectarias y o chelegal de Punta Zarra que tien 2,9 hectarias y ye entre os 2.700 y os 2.780 metros.
Entre os espacios protechitos cal destacar tamién o ''"[[Paisache Protechito de Sant Chuan d'a Penya y Mont Uruel]]"'', que encara que se troba prencipalment en a vecina [[Chacetania]], tamién incluye una chicota parte d'o municipio de [[Candarenas]].
Tamién b'ha a-saber-los ''"Puestos d'Importancia Comunitaria"'' en a comarca como as ''"[[Turberas d'Acumuer]]"'', o ''"[[Pico Anayet|Pico y Turberas d'Anayet]]"'', as ''"[[Picos d'o Infierno|Turberas d'o Macizo d'os Infiernos]]"'', ''"Sant Chuan d'a Penya y Uruel"'', ''"Puertos de Pandicosa, Bramatuero y Brazatos"'', a ''"[[río Gualempeda|Capecera d'o río Gualempeda]]"'', o ''"[[Punta Pacino|Mont Pacino]]"'', a ''"[[Foz d'Escarriella-Cucuraza]]"'', ''"[[Penya Telera|Telera]]-[[Acumuer]]"'', ''"[[Sierra Tendennera|Tendennera]]"'', ''"[[Puerto de Cotefablo|Puerto d'Otal-Cotefablo]]"'', ''"[[Río Aurín]]"'', ''"[[río Galligo|Río Galligo-Ripera de Biescas]]"'', ''"[[Sobrepuerto]]"'', ''"[[Guarguera]]"'' y ''"[[Sierra de Guara|Guara Norte]]"''. Entre as Zonas d'Especial Protección ta as Aus (ZEPA) bi son ''"Comachibosa"'', ''"Sierra de Canciás-Silbes"'' y a ''"Sierra y Foces de Guara"''.
=== Fauna ===
[[Imachen:Loutre des pyrenees baronnies 2004.jpg|200px|thumb|Loira.]]
Entre as especies de [[mamifer]]s que se troban en a comarca destacan as poblacions de [[Cervus elaphus|pardo]]s (''[[Cervus elaphus]]'') y [[Capreolus capreolus|cuerzo]]s (''Capreolus capreolus'') que han creixito en os zaguers anyos. As [[Lutra lutra|loira]]s (''[[Lutra lutra]]'') tamién s'han estendillato por tot o cauz d'o [[río Galligo]] dende [[Sallent de Galligo]] dica o sud d'a comarca y tamién por os ríos [[río Aurín|Aurín]] y [[río Guarga|Guarga]]. Bi ha tamién importants poblacions de [[chabalín|chabalins]] (''[[Sus scrofa scrofa]]'') y [[fuina]]s (''Martes martes''). Tamién s'han visto bels eixemplars d'[[Ursus arctos|onso pardo]] (''[[Ursus arctos]]'') dondiando por os arrigachuelos amán d'a muga con o [[Biarn]].
Se pueden trobar entre as [[aus]] [[Gypaetus barbatus|trencahuesos]]<ref>En aragonés panticuto, en estandar ye "debantahuesos". ''Dicionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals''. [[Rafael Vidaller Tricas]]. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]].</ref> (''Gypaetus barbatus''), [[Aquila chrysaetos|alica]]s (''[[Aquila chrysaetos]]''), [[Circaetus gallicus|alicas blancas]] (''Circaetus gallicus''), [[Hieraaetus pennatus|alicas chicotas]] (''Hieraaetus pennatus''), [[Falco tinnunculus|xoriguer común]] (''Falco tinnunculus'') y [[falcón|falcons]] (''[[Falco peregrinus]]''). Cal destacar entre as aus nocturnas as [[babieca|melazas]]<ref>En aragonés panticuto, en estandar ye "babieca". ''Dicionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals''. [[Rafael Vidaller Tricas]]. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]].</ref> (''[[Tyto alba]]'') y os [[Aegolius funereus|mochuelo]]s (''[[Aegolius funereus]]''). Atras aus d'a comarca incluyen [[perdiz|fresanas]]<ref>En aragonés d'Acumuer, Yosa, Betés, Aso, Pandicosa y Yesero, en estandar ye "perdiz". ''Dicionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals''. [[Rafael Vidaller Tricas]]. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]].</ref> (''[[Perdix perdix]]''), [[Lagopus muta|gallineta]]s (''Lagopus muta''), [[Dryocopus martius|aguaceros negros]] (''Dryocopus martius''), [[Tetrao urogallus|gallos montesins]] (''[[Tetrao urogallus]]'') y [[Tichodroma muraria|agarraparedes]]<ref>En aragonés panticuto. ''Dicionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals''. [[Rafael Vidaller Tricas]]. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]].</ref>(''Tichodroma muraria'').
Entre os anfibios b'ha un numero important de [[guardafuents]] (''[[Calotriton asper]]'') y tamién bels eixemplars d'a [[rana pirenenca]] (''[[Rana pyrenaica]]''). Respective a os reptils destaca o [[fardacho]] (''[[Lacerta bilineata]]'') y a [[cullebra verdiamarilla]] (''[[Hierophis viridiflavus]]'').
=== Flora ===
[[Imachen:Klump.ziedas1.jpg|thumb|150px|Zuecos de Venus (''Cypripedium calceolus'').]]
B'ha una gran variedat d'especies vechetals en os mas de 1.300 [[km²]] de superficie que tien a comarca. Os motivos d'esta diversidat son prencipalment l'altaria, o clima, o tipo de suelo y a presión antropica en as diferents zonas. En os fondons d'o Galligo y atros d'os suyos afluyents se pueden trobar hue prencipalment selvas de [[chopo]]s y tierras de cautivo. Tamién b'ha zonas a on que se troba vechetación como [[tremoleta]]s, [[senera]]s, [[arto]]s, [[betiquera]]s, [[sanguinyo]]s y [[barzal]]s.
Una especie que ye pro estendillata por a comarca ye o [[caixico]] (''Quercus gr. [[Quercus cerrioides|cerrioides]]''), trobando-se [[caixicar]]s de diferents amplarias, entre os que destacan os [[solano]]s de Gavín, [[Oliván]], [[Bergusa]], [[Escuer]], Sant Román y [[Rapún]] y bellas zonas d'a Guarguera. Trobamos eixemplars singulars d'esta especie en [[A Guarta]] (con troncos de 5,4 y 5,6 m de perimetro y altarias de 18 y 17 m), [[Serué]] (con un perimetro de dica 5,13 m y una altaria de 17,5 m) y [[Abiniella]]. A sobén apareixen acompanyatos por atras especies, mas que mas [[pin royo|pins royos]], [[buxo]]s, [[aliaga (planta)|aliagas]], [[chinepro]]s, [[betelaina]]s, [[canyutera]]s y [[escarrón|escarrons]].
En puyando tas zonas mas altas o clima se fa mas fredo. Ye astí, arredol d'os 1000-1500 metros d'altaria, cuan os caixicos dan paso a o [[pin royo]]. Ye a especie mas abundant d'a comarca y se troba especialment en a versant norte d'os barrancos de [[barranco de Sía|Sía]] y d'Oliván y en as vals de [[Vallibasa|Basa]] y [[Guarguera|Guarga]].
[[Imachen:Vista Sobremont (provincia de Uesca).jpg|thumb|left|200px|Sobremont.]]
Tamién b'ha [[fabar]]s, destacando os monts de Sallent, Lanuza, Yesero, Gavín y Acumuer, ye famoso [[O Vetato|Vetato]] por as historias de bruixería que i escayecioron. En a zona sud b'ha selvas de [[fabo]]s en [[Cortiellas]], Estiva (Yebra), Cadolobo ([[Xabierre-Cuarnas]]) y a Sierra ([[Aquilué]])
Entre os [[abetal]]s cal destacar os de Cuello Manzanico (Lanuza-Pandicosa), [[Val de l'Asieso|l'Asieso]] (Biescas), barranco d'o Infierno y o Paco (Yesero) y [[Basarán]].
[[Imachen:Abies pinsapo.jpg|thumb|150px|Pinsapo d'Arratiecho, árbol singular]]
En os puestos de mayor altaria, dende os 1800 metros, se troban [[pin negro|pins negros]], prencipalment en os monts de [[Piedrafita de Tena|Piedrafita]], [[Oz de Tena|Oz]], Pandicosa y Sallent, pero tamién en puntos d'os monts de Biescas, Acumuer, Gavín y Yesero. Os arbustos tipicos en estas selvas de pins son os [[aranyonero|aranyoners]], [[chinepro]]s y [[farnucera]]s.
Entre as flors, en as zonas d'as [[tascas d'alta montanya]], se pueden trobar [[Flor de nieu|flors de nieu]] (''Leontopodium alpinum Cass.'') y [[zuecos de Venus]] (''Cypripedium calceolus''),<ref>{{an}} [https://web.archive.org/web/20070928041512/http://www.consello.org/florsba.jpg Flors d'o Biello Aragón. Consello d'a Fabla Aragonesa]</ref> amás de muitas especies d'[[orquidia]]s (''[[Orchis mascula]], Limodorum abortivum, Epipactis palustris, Dactylorhiza majalis, Spiranthes spiralis, Ophrys subinsectifera'').
A mas de 2500 metros apareixen as especies de flors alpinas. A nieu ye present mas de 7 meses a l'anyo, a radiación ultravioleta que ye muito mas gran y os procesos cheomorfolochicos ([[lurte]]s, [[torrocata]]s...) fan d'este un ambient dificil ta a vida. Entre as chicotas plantas que b'ha en estas altarias se pueden trobar a ''Saxifraga pubescens subsp. iratiana'', ''Silene acaulis'', ''Arenaria tetraquetra'', ''Sempervivum arachnoideum'' u ''Mucizonia sedoides''.
Atros árbols singulars d'esta comarca, amás d'os debantitos caixicos, son o pino de Cambrillón (en a mallata Cambrillón, a man de Sallent, con un perimetro de 4,3 m y una altaria de 16,5 m), o fabo de Piedrafita (situato en o Campo Tiburcio d'esta localidat, con 4,95 m de perimetro y 23 m d'altaria), os [[pinsapo]]s d'[[Parque Forestal d'Arratiecho|Arratiecho]] (en Biescas, con perimetros de 1,3 m y altarias de 17,5 m) u a carrasca de [[Fandiello]] (dica 2,5 m de perimetro y 18 m d'altaria) entre atros.
== Cultura ==
La base d'a cultura de l'Alto Galligo ye a institución d'a ''casa'', conchunto d'as posesions d'a familia: vivienda y edificios segundarios, campos y animals. A sociedat se rechiba como en a resta de puestos y vals pirenencas en o sistema d'un solo hereu, asinas s'aseguraba a continuidat d'a ''casa''. As actividaz economicas que permitiban a subsistencia d'a casa yeran prencipalment l'[[agricultura]] y a [[ganadería]].
=== Arquitectura popular ===
[[Imachen:Sardás (Uesca).jpg|thumb|200px|Una borda en [[Sardás]].]]
Respective a la vivienda tradicional en l'Alto Galligo b'ha que diferenciar dos zonas, a val de Tena y Sarrablo, ya que as diferencias de clima y orografía entre una y atra feban que s'hesen d'emplegar diferents materials en cada zona. A vivienda tensina tien como caracteristicas as finestras zarratas con [[contraviento]]s, as portaladas de piedra con escudos y os tellatos de [[Loseta (material de construcción)|loseta]] de [[pizarra]], arquitectura parellana a las atras altas vals pirenencas aragonesas y biarnesas. En Sarrablo no se troban contravientos en as finestras y os tellatos son feitos de losas de piedra con as caracteristicas [[chaminera]]s tronconicas u celindricas siempre rematatas con un [[espantabroixas]].
Atras construcions segundarias incluyen as [[borda]]s, situatas chunto a las [[era]]s. En os altos puertos se troban tamién as [[mallata]]s u casetas pastorils que feban servir en as nueis de verano que pasaban en o mont con o ganato. Entre os edificios de treballo destacan os molins, sobretot os d'[[Ainielle]] y [[Bara]], y tamién atros edificios que en muitos casos ya s'han perdito como as ferrerías, os telars, os [[batán|batans]] y os [[arnal]]s.
=== Tradicions y fiestas ===
En tot l'Alto Galligo como en atros puntos d'o [[Pireneu]] as fases d'as fainas agropastorils estructuraban o calandario festivo. As fiestas prencipals son o [[Carnaval]], [[Festividat de Sant Chuan|Sant Chuan]] y o [[Nadal]], celebrando-se entre estas atras fiestas locals y patronals, destacando aquellas en que se feban ''[[palotiau]]s'' u ''bandiadas'' como en Sallent. As fiestas mayors gosan celebrar-se en agosto u en a festividat d'a Virchen d'o Pilar.
[[Imachen:¡Danzantes!.jpg|thumb|150px|Danzants de Santa Orosia.]]
Manimenos probablement as fiestas relichiosas mas importants ta os habitants d'a comarca han estau siempre as [[romería]]s. Unas se fan con o ciclo ganadero entre os meses de mayo y chunio, destacando [[Sant Chuan de Busa]] o día [[24 de chunio]]. Atras siguen o ciclo agricola y se fan entre agosto y setiembre, destacando [[Sant Bertolomeu]] de [[Gavín]] o día [[24 d'agosto]]. Tamién b'ha unas poquetas que se fan d'hibierno, destacando [[Sant Úrbez]] de [[Zresola]] que se fa a meyayos d'aviento. As dos romerías prencipals son [[Armita de Santielena|Santielena]] y [[Santa Orosia]]. A l'armita de Santielena puyan con cruces habitants de toz os lugars d'a val de Tena o día 18 d'agosto ta homenachear a la suya patrona. O Domingo de Trinidat puyan ta l'[[Auturía]] os Romers d'o Cuerpo y os Romers d'a Capeza lo fan o día [[25 de chunio]] fendo asinas homenache a Santa Orosia toz os lugars de Sarrablo, Vallibasa y Chacetania, patrona d'esta zaguera comarca amás d'estar tamién patrona de tot l'Alto Galligo. En a romería de Santa Orosia se fan amás dances tradicionals con [[chicotén|chicotens]].
En os zaguers anyos s'han prencipiato a fer atras actividaz culturals en a comarca de gran importancia y reconoixitas aintro y difuera d'Aragón. A ''"Feria d'Agüerro"'' de Biescas ye una d'as mas importants, o suyo orichen se troba en as antigas ferias ganaderas (que d'antes mas se feban o [[12 de setiembre]] y o [[18 de noviembre]]), se fa a metat d'octubre y ye un d'os actos que atrayen mas turistas a la villa. Important ye tamién o "''[[Festival Internacional Pireneus Sud]]"'', festival de musica celebrato en Sallent y [[Lanuza]] entre os meses de chulio y agosto. Atras actividaz culturals incluyen a ''Feria de ganato de Sallent'' en setiembre o mercato medieval de Pandicosa u o carnaval de Samianigo.
=== Esporte ===
[[Imachen:UD Biescas (05-10-2008).jpg|thumb|200px|A UD Biescas]]
O ciclismo ye un esporte important en a comarca. A cursa ciclista ''"[[Quebrantahuesos]]"'', organizata por a "Penya Ciclista Edelweiss", que toz anyos tien salita y plegata en Samianigo ye una d'as marchas cicloturistas mas importants d'o mundo. Entre os campions internacionals de ciclismo d'esta comarca destacan o pelaire [[Fernando Escartín]] y a samianiguense [[Maribel Moreno]].
O prencipal equipo de fútbol ye l'[[Agrupación Deportiva Sabiñánigo|AD Sabiñánigo]] que chuga en a Tercera División. A [[Unión Deportiva Biescas|UD Biescas]] ye o segundo equipo en importancia, chugando en 1ª Rechional, estando as suyas instalacions esportivas o puesto esleito ta fer a pretemporada d'equipos d'elite como o [[Real Zaragoza]], o [[Rayo Vallecano]], o [[CAI Balonmano Aragón]]<ref>{{es}} [http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=429905 Pretemporada del CAI Aragón en Biescas]</ref> u a [[UD Levante]] entre atros.
=== Luenga ===
[[Imachen:L'aragonés ofizial.jpg|thumb|200px|''Grafitti'' demandando a oficialidat de l'aragonés en Biescas]]
A luenga vernacula de l'Alto Galligo ye l'[[idioma aragonés|aragonés]], charrando-se a suya variedat [[aragonés central|central]]. Os contrastes poblacionals han feito que en esta comarca bi haiga zonas mui poblatas como Samianigo, a on ye cutiano emplegar l'[[idioma castellano]] y d'atra man zonas como Sobrepuerto, a on se conservaba millor a luenga, pero que hue se troban despoblatas. O turismo en os lugars d'a val de Tena y Biescas ha feito tamién que muit poca chent charre hue aragonés en a carrera, estando una luenga ta o emplego familiar.
Se puet trestallar a comarca en cuatre partes en as que se charran cuatre subdialectos d'a variedat central de l'aragonés: a Tierra de Biescas, Sarrablo, Sobrepuerto y a val de Tena.
L'[[aragonés d'a Tierra de Biescas]] se charra en Biescas y atros lugars d'o municipio, incluyito [[Sobremont]]. L'[[aragonés sarrablés]] ye o subdialecto que se charra en a zona mas orichinal de Sarrablo, a o sud d'a Tierra de Biescas, y tamién en a [[Guarguera]]. L'[[aragonés de Sobrepuerto]] u sobrepuertano se charraba d'antes mas en Sobrepuerto. Son tres subdialectos pareixitos encara que con bels rasgos que los diferencian. Sobretot os dos zaguers son menos conoixitos ya que debito a la gran despoblación s'han feito pocos estudios.
D'atra man ye l'[[aragonés tensino]] que ye o subdialecto que se charra en a val de Tena. Cal destacar aintro de l'aragonés tensino a variedat de [[Pandicosa]], o [[panticuto]], ya que ye o que millor se conserva en a comarca y un d'os dialectos de mayor vitalidat.
== Gastronomía ==
[[Imachen:Endrinas.jpg|thumb|200px|Aranyons.]]
A gastronomía en l'Alto Galligo como en atras vals pirenencas ye sencilla, pero de gran calidat, sobretot debito a las sobrebuenas materias primas que ne b'ha.
Son tipicas d'a comarca a [[bodela de Tena]] y a [[olla tensina]]. Tamién se fan pastels de setas, espargos montanyeses, codornices rebutitas de Cartirana, quesos de Sandiniés, boliches de Biescas y ta [[postre]] sopetas de [[presco]] y [[vin]]. A cocina tradicional aragonesa como as [[migas]] u o [[ternasco]] tamién se i fa.
Son tipicos embutidos como as [[morciella]]s, a [[longaniza]] u as [[chireta]]s. Entre os pescatos destaca a [[truita]] y entre a cazata destacan os guisos de chabalín y conello.
Cal destacar entre os [[lamín|lamins]] que se i fan as tortas, pastillos de [[Nuez (fruito)|nueces]] u [[carbaza]], [[crespiello]]s y natillas. Tamién ye tipico o licor d'[[aranyón|aranyons]].
Ye tamién tipico lo [[poncho]], vin calient con espezias.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20201101133943/https://gastronomia-aragonesa.com/calendario-gastronomico/diciembre/ "calendario gastronomico"] en a pachina web ''Gastronomía Aragonesa'' d'o [[Gubierno d'Aragón]].</ref>
En [[Biescas]] se minchan os [[tripiligates]].
== Se veiga tamién ==
* [[Lista de molimentos de l'Alto Galligo]].
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Alto Gállego|l'Alto Galligo}}
*{{an}} [https://web.archive.org/web/20070101185635/http://www.comarcaaltogallego.es/index.asp?idioma=aragones Pachina oficial d'a comarca].
*{{an}} [https://web.archive.org/web/20060618142728/http://www.consello.org/Mapa%20Galligo.jpg Mapa oficial].
*{{es}} [https://web.archive.org/web/20071022011413/http://www.yalliq.com/YalliqRecetas/RecetasAltoGallego.pdf Recetas de l'Alto Galligo]
== Bibliografía ==
*''Colección RutasCAI por Aragón Num. 36 Alto Gállego. Prames. José Luís Acín, Miguel Ángel Acín y Fernando Lampre.''
*''Red Natural de Aragón Num. 12 Alto Gállego. Prames. {{ISBN|978-84-8321-812-9}}.''
*''Caracterización lingüística de la Comarca Alto Gállego. Chabier Lozano Sierra. Yalliq {{ISBN|84-934262-2-9}}''
== Referencias ==
{{listaref|2}}
{{Municipios Alto Galligo}}
{{Comarcas d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alto Galligo|*]]
mpgf3xnng0948xy1dn8cj92pw9zsp1o
Aeronautica
0
2761
2423334
2303681
2026-06-10T19:23:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423334
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Avion III 20050711.jpg|right|thumb|185px|Prototipo de l'avión de [[Clément Ader]].]]
L''''aeronautica'''{{DACC}} ye a [[ciencia]] u disciplina que estudia la volada d'os trastes mecanicos pesaus, ye decir, [[avión|avions]] y [[helicoptero]]s, dende os suyos prencipios dica l'actualidat.<ref>{{en}} [[Joseph A. Angelo Jr.]] ''Encyclopedia of Space and Astronomy'', [[Facts on File]], [[2006]], {{ISBN|978-0-8160-5330-8}}, p.15</ref>
No debe entivocar-se con o termin [[aviación]], si bien en a practica a ormino s'emplega un termin referindo-se a l'atro. Asinas, por eixemplo, ye correcto fablar de "[[incheniero aeronautico]]", ya que se tracta d'unos estudios, pero en cambio debe fablar-se de "[[historia de l'aviación]]".
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aeronautica|*]]
cs89glqrknpyngmnpcf8ri1pn4ipufu
Agüero
0
2878
2423368
2349873
2026-06-10T19:29:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423368
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste ye un articlo sobre un municipio aragonés d'a comarca d'a Plana de Uesca; ta o futbolista archentino, se veiga '''[[Sergio Agüero]]'''''.
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Agüero
|de = d'
|provincia = Uesca
|bandera = Bandera de Agüero.svg
|escudo = Escudo_de_Agüero.svg
|imachen = [[Imachen:Agüero (Huesca) 2019 2.jpg|250px]]<br>Anvista d'Agüero, con os ''[[mallos d'Agüero]]'' dezaga.
|comarca = Plana de Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Erla-Uncastiello|Erla-Uncastiello]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Salvador d'Agüero|Sant Salvador]]
|superficie = 94,25
|altaria = 696
|distancia = 42
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/94.25) round 2 }}}}
|chentilicio = Agüerano/a{{DACC}}
|cp = 22808
|latitut = 42.354
|lonchitut = -0.794
|web = [http://www.aytoaguero.es/ www.AytoAguero.es]
}}
'''Agüero''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Plana de Uesca]] y [[partiu chudicial]] de [[Chaca]]. Dende o punto d'anvista eclesiastico, pende d'a [[diocesi de Chaca]] y de l'[[archidiocesi de Pamplona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants, en una [[superficie]] de 94,25 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/94.25) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Agüero ye situata a 696 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], en a ladera sud d'a [[sierra de Santo Domingo]], a os piez d'os [[Mallos de Riglos]] y a una [[distancia]] de 43 [[km]] de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya [[provincia]] y d'a suya [[Comarcas d'Aragón|comarca]].
D'o suyo termin monecipal fa parte o [[lugar]] de [[Sant Felices]].
O termin municipal d'Agüero muga a l'este con [[Morillo de Galligo]]; a o sud con [[Luna (Zaragoza)|Luna]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Cinco Villas]]; a l'ueste con [[O Frago]] y [[Biel]], tamién en Cinco Villas; y a o norte con l'antigo termin de [[Salinas de Chaca]] (Salinas Viello), hue termin municipal de [[Penyas de Riglos]].
== Historia d'Agüero ==
En o [[sieglo X]] ye citato o [[castiello d'Agüero]], complementario d'as fortificacions defensivas d'o [[reino d'Aragón]] en [[Biel]] ([[castiello de Biel]]), [[Luesia]] ([[castiello de Luesia]]), [[Uncastiello]] ([[castiello d'Uncastiello]] y [[castiello de Sibirana]]), [[Petiella d'Aragón]] y atras.
En l'actual termin municipal d'Agüero bi habió o [[castiello de Castelmanco]], hue desapareixito.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20091228131843/http://www.castillosdearagon.es/index.php?sec=6&fort=13 ''Castillo de Castelmanco'' en ''Castillos de Aragón''].</ref>
En primerías d'o [[sieglo XII]], Agüero fació parte d'o clamato ''[[Reino d'os Mallos]]'', rechito por [[Berta d'Aragón]], viuda d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] d'[[Aragón]] [[Pero I d'Aragón|Pero I]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:185
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:37 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:157
bar:2000 from:0 till:172
bar:2002 from:0 till:173
bar:2004 from:0 till:162
bar:2006 from:0 till:166
bar:2008 from:0 till:161
bar:2010 from:0 till:164
bar:2012 from:0 till:159
bar:2014 from:0 till:150
bar:2016 from:0 till:141
bar:2018 from:0 till:130
bar:2020 from:0 till:125
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= 1.161 |1910= 1.131 |1920= |1930= 934 |1940= 836 |1950= 715 |1960= 435 |1970= 308 |1981= 237 |1991= |1992= 191 |1994= |1996= |1998=157 |1999=166 |2000=172 |2001=176 |2002=173 |2003=174 |2004=162 |2005=165 |2006=166 |2007=161 |2008=161 |2009=166 |2010=164 |2011=160 |2012=159 |2013=150 |2014=150 |2015=145 |2016=141 |2017=139 |2018=130 |2019=129 |2020=125 |2021=139 |2022=145}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center" |[[1979]]-[[1979]]
|Manuel Ara Lacasta
|PSOE
|-
| align="center" |[[1979]]–[[1983]]
|Rafael Castán Ara
| UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Lourdes Nasarre Morláns<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110904010457/http://www.famcp.org/res/ARAGON_MUNICIPAL/AM_75/AM_75.pdf ''Aragón Municipal'', Pachina 7].</ref>
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Lourdes Nasarre Morláns
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Antonio Castillo Pérez
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Mateo Francisco Sancerni Oliván
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Maria Pilar Viejo Morlans]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| AE Agüero
|}
== Molimentos ==
=== Arquitectura ===
[[Imachen:AgüeroSantiagoTympanon.JPG|thumb|250px|Detalle d'a Ilesia de Sant Chaime d'Agüero.]]
* [[Ilesia de Sant Salvador d'Agüero|Ilesia de Sant Salvador]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'estilo [[Romanico aragonés|romanico]] adedicada a lo [[Chesús de Nazaret|Salvador]], enamplada mientres o [[sieglo XVI]]. Ye protechida legalment dende [[2001]] con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]'',<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20071014175326/http://benasque.aragob.es:443/cgi-bin/BRSCGI?CMD=VERDOC&BASE=BOLE&PIECE=BOLE&DOCR=1&SEC=BUSQUEDA_AVANZADA&RNG=10&SORT=-PUBL&SEPARADOR=&&TITU=DECRETO+238/2001 Declaración d'a ilesia de Sant Salvador d'Agüero como ''Bien d'Intrés Cultural'' en o BOA].</ref> y ye l'actual [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105134350/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/47-parroquiasarciprestazgodeerlauncestilloi ''Parroquias del Arciprestazgo Erla-Uncastillo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref> Ye un edificio d'o [[sieglo XI]] a on destaca la suya frontera septentrional, con o suyo [[Timpano (arquitectura)|timpano]] y los suyos [[capitel]]s.<ref name="Cobreros">{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.192.</ref>
* [[Ilesia de Sant Chaime d'Agüero|Ilesia de Sant Chaime]], una ilesia d'estilo [[Romanico aragonés|romanico]],<ref>{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.190-191.</ref> protechida legalment con a suya declaración como [[Molimento Nacional]] en [[1920]].
* As [[escultura]]s d'o clamau ''[[mayestro d'Agüero]]'' u ''[[mayestro de Sant Chuan d'a Penya]]''.
* Repuis d'o [[castiello d'Agüero]].
=== Patrimonio natural ===
* Os [[Mallos d'Agüero]].
* O Barranco d'a Rabosera, declarato ''Punto d'Intrés Cheolochico''.
== Museus ==
* O [[Museu]] de l'[[Organo (instrumento)|Organo]].
== Fiestas ==
*[[3 de febrero]], [[Sant Blas]].
*[[Fiestas d'as mascaretas]].
*[[14 d'agosto|14]] - [[18 d'agosto]], [[Sant Roque]].
== Se veiga tamién ==
* [[Mayestro d'Agüero]].
== Vinclos externos ==
{{commonscat}}
*{{en}} {{es}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20220303080049/http://www.aytoaguero.es/ Pachina web oficial municipal d'Agüero].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Municipios Plana de Uesca}}
{{Lugars d'Agüero|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agüero|*]]
ql5x4ef6jibpxk53npvh1g4979390ty
Albero d'Alto
0
2881
2423399
2227463
2026-06-10T19:34:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423399
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Albero d'Alto
|nombre_oficial = Albero Alto
|imachen = [[Imachen:Albero Alto ( Huesca ) . - panoramio.jpg|250px]]
|provincia = Uesca
|comarca = Plana de Uesca
|partiuchudicial= Uesca
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sesa-Berbegal|Sesa-Berbegal]]
|parroquia = [[Ilesia d'a Natividat de Nuestra Sinyora d'Albero d'Alto|Natividat de Ntra. Sra.]]
|superficie = 19,27
|altaria = 442
|distancia = 13
|ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/19.27) round 2 }}}}
|cp = 22112
|latitut = 42.050
|lonchitut = -0.337
|web = [http://www.albero-alto.es/ www.Albero-Alto.es]
}}
'''Albero d'Alto''' (''Albero Alto'' en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Plana de Uesca]] y [[partiu chudicial]] de [[Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants, en una [[superficie]] de 19,27 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/19.27) round 2 }}}} hab/km².
== Historia ==
En o termino d'Albero d'Alto i yera o ''[[Castiello de Corvins]]'' (escrito ''Coruins'') que seguntes a ''[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]'' [[Sancho Remíriz]] prenió a os moros.
== Toponimia ==
En o ''[[Libro del Reparo del General]]'' de 1489-1491 s'escribe ''Albero de Suso''.
== Cheografía ==
A localidat d'Albero Alto ye situata a 442 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 13 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=250 |1857=277 |1860=297 |1877=312 |1887=328 |1897=355 |1900=375 |1910=379 |1920=325 |1930=302 |1940=245 |1950=238 |1960=183 |1970=159 |1981=131 |1991=87 |1992= |1994= |1996=101 |1998=100 |1999=99 |2000=101 |2001=104 |2002=107 |2003=108 |2004=114 |2005=122 |2006=125 |2007=120 |2008=117 |2012=|2016=114|2018=105 |2019=117 |2020= |2021= |2022=117}}
== Administración ==
=== Alcaldes ===
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | 5
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Partido Comunista de Aragón]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''3'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''4'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico|Partito politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Francisco Mendoza Losfablos <ref>[http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html ''Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas (Gobierno de España)]</ref>
| [[Unión de Centro Democrático|UCD]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Joaquín Val Gabarre
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Joaquín Val Gabarre
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Ramón Lorenzo Ferrando Orús
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Ramón Lorenzo Ferrando Orús
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Ramón Lorenzo Ferrando Orús
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Ramon Ferrando Lacarte]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Fiestas ==
*[[11 de mayo]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
*{{es}} [http://www.albero-alto.es/ Pachina web oficial municipal].
{{Municipios Plana de Uesca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Albero d'Alto|*]]
359crahijyx6t23w0544sii2rqp4o4x
Alcalá de Gurrea
0
2885
2423411
2148010
2026-06-10T19:36:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423411
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alcalá de Gurrea
|escudo = Escudo de Alcalá de Gurrea.svg
|escudo_grandaria = 55px
|bandera = Bandera de Alcalá de Gurrea.svg
|provincia = Uesca
|comarca = Plana de Uesca
|partiuchudicial= Uesca
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Almudévar|Almudévar]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chorche d'Alcalá de Gurrea|Sant Chorche]]
|superficie = 77,49
|altaria = 461
|distancia = 29
|ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/77.49) round 2 }}}}
|cp = 22282
|latitut = 42.067
|lonchitut = -0.684
}}
'''Alcalá de Gurrea''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Plana de Uesca]] y [[partiu chudicial]] de [[Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 77,49 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/77.49) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
Alcalá de Gurrea ye situato a 461 [[metro]]s d'[[altaria]] d'o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 29 [[km]] de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya comarca, partiu chudicial y provincia.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'[[Agudos]] y [[Tormos]].
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=204 |1857=590 |1860=570 |1877=644 |1887=653 |1897=610 |1900=632 |1910=710 |1920=1.197 |1930=1.882 |1940=1.495 |1950=1.344 |1960=1.124 |1970=753 |1981=531 |1991=401 |1992= |1994= |1996=370 |1998=342 |1999=332 |2000=319 |2001=312 |2002=289 |2003=284 |2004=292 |2005=282 |2006=282 |2007=276 |2008=285 |2009=282 |2012=285|2016=266|2019=248|2020= |2021= |2022=230}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 7
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 5
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 5
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | 3
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
|-
| bgcolor="#696969" | '''Independients'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | 2
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| José Antonio Aurensanz Atarés
| [[Partido Aragonés Regionalista]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Lorenzo Tíl Orduna
| [[Partido Aragonés Regionalista]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| José Vitalla Larriba
| [[Partido Socialista Obrero Español]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Mercedes Minguijón Pérez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Mercedes Minguijón Pérez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Mercedes Minguijón Pérez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Jose Eugenio Marin Atares]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
==Referencias==
{{listaref}}
== Fiestas ==
*[[8 de mayo]]: Virchen d'Astón.
*[[24 d'agosto]]: [[Sant Bertolomeu]].
{{Municipios Plana de Uesca}}
{{Lugars d'Alcalá de Gurrea|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcalá de Gurrea]]
0eclr7bssd7th6l1lpmxwbiagsenz9n
Albarracín
0
3032
2423394
2357318
2026-06-10T19:33:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423394
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Albarracín
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Albarracín, Teruel, España, 2014-01-10, DD 051.JPG|250px]]
|escudo = Coat of Arms of Albarracín (Teruel).svg
|escudo_grandaria = 70px
|bandera = Bandera de Albarracín.svg
|provincia = Teruel
|comarca = Sierra d'Albarracín
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Albarracín|Albarracín]]
|parroquia = [[Seu d'o Salvador d'Albarracín|Sta. María y S. Chaime]]
|superficie = 456,50
|altaria = 1.171
|distancia = 37
|población = 1.075
|calendata = 2007
|latitut = 40.4
|lonchitut = -1.45
|cp = 44100
|ríos = [[río Guadalaviar|Guadalaviar]]
|web = [http://www.albarracin.org/ www.albarracin.org]
|}}
'''Albarracín''' ye una [[Lista de ciudaz d'Aragón|ciudat historica]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situada en la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de la [[Sierra d'Albarracín]]. La suya [[Población humana|población]] ye de 1.075 habitants ([[2007]]), en una [[superficie]] de 456,50 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 2,35 hab./km².
== Cheografía ==
Se troba situada chunto a lo río [[río Guadalaviar|Guadalaviar]]. A lo norte tien la [[Sierra d'Albarracín (montanyas)|Sierra d'Albarracín]] y a lo sud los [[Monts Universals (muelas)|Monts Universals]]. Lo lugar ye situau a 37 [[km]] de distancia de la ciudat de [[Teruel]], a [[Capital (politica)|capital]] de la [[provincia]] de lo [[Provincia de Teruel|mesmo nombre]].
=== Mugas ===
Lo suyo [[termin municipal]] ye extenso y presenta muitas prolongacions que rodeyan muitos lugars de la comarca, antigas [[aldeya]]s dependients d'Albarracín. Estas prolongacions se denominan ''mangas'' y presentan ampluras d'entre pocos metros y bels hectometros<ref>{{es}} [[Pedro Manuel Artigot Martínez]] (coordinador): ''Red natural de Aragón. nº 20, Sierra de Albarracín'' [[Prames]], 2007. pp138</ref> Estreitas franchas de terreno de lo termin d'Albarracín deseparan de tot lo termin de bella localidat como [[Monterd d'Albarracín]] d'atros termins municipals.
Lo termin d'Albarracín ye compacto en la zona central-oriental de la comarca, constuindo una meya luna que presenta en la part convexa a [[Bezas]], [[Saldón]], [[Royuela]], [[Torres d'Albarracín]], [[Monterd d'Albarracín]] y [[Pozondón]] en la mesma comarca, y en la part concava a [[Santa Olalia (Teruel)|Santa Olalia]], [[Cella]] y [[Exea d'Albarracín]].
Una prolongación oriental de lo termin d'Albarracín ye entre [[Bezas]], [[Exea d'Albarracín]], [[Cella]], [[Teruel]] y [[Rubials]] y corresponde a [[Las Casiellas de Bezas]].
Una prolongación occidental de lo termin d'Albarracín ye entre los termins d'[[Orea]], [[Oriuela (Teruel)|Oriuela]], [[Bronchales]], [[Noguera d'Albarracín]], [[Villar d'el Cobo]] y [[Griegos (Teruel)|Griegos]]; corresponde principalment a lo que se conoix como ''El Puerto''.
Una prolongación suroccidental de lo termin d'Albarracín plega dica a [[Val de Cabriuel]] y la [[Vega de Tacho]], cerca de la muga con la provincia de [[provincia de Cuenca|Cuenca]]. Tota la muga de la [[Sierra d'Albarracín]] con la provincia de [[provincia de Cuenca|Cuenca]] corresponde a lo termin d'Albarracín, encara que sigan estreitas franchas de terreno.
Entre ''El Puerto'' y la [[Vega de Tacho]] la muga entre la provincia de [[provincia de Guadalachara|Guadalachara]] y la [[Sierra d'Albarracín]] corresponde a una estreita francha de lo termin d'Albarracín, que desparte los termins de [[Griegos (Teruel)|Griegos]] y [[Guadalaviar]] de la provincia vecina.
Una prolongación meridional de lo termin d'Albarracín pasa entre [[Toril y Masegoso|Toril]] y [[Chabaloyas]] plegando dica [[Lo Canyegral]], a on ye la muga l'antiga muga con la [[Comunidat de Teruel (medieval)|Comunidat de Teruel]], actualment la muga con [[Alobras]], y con la localidat de [[Los Cortijos (Cuenca)|Los Cortijos]], perteneixent a lo termin de [[Salvacanyet]].
=== Urbanismo ===
Lo lugar ye escarramau en un mont y rodeyau por lo [[río Guadalaviar|Guadalaviar]], un caso representativo de [[meandre|recolón]] como en [[Toledo]], meandre fosilizau en lo [[substrato rocoso]] por la [[erosión fluvial|erosión]] de lo río en lo suyo [[cauz]] profundizando-lo. Por este canto y enta lo río se troban edificadas las [[casas pendidas]] que recuerdan a las [[casas pendidas de Cuenca]].
Dentro de lo lugar las suyas carreras son espingadas y estreitas. La construcción ofreixe la orichinal arquitectura popular a mas de tener a color royisca caracteristica dita ''rodena''. Esta color la han presa casas que en primeras yeran blancas y desbinioron royencas por lo [[cheso (roca)|cheso]] local, de la formación [[Keuper]], a on ye asociau con [[Archila (grupo mineral)|archila]]s royas que tienen [[oxido de fierro]]. Por atra parte tamién han construito con [[Piedra panal|piedras panals]] roya de la [[formación Bundsandstein]], lo tipico [[rodeno]].
La parti antiga se divide en dos zonas:
*La Ciudat con las suyas casas pendidas dencima de la [[foz fluvio-karstica|foz]] de lo río.
*El Rabal.
La zona conoixida como ''El Barrio'' no fa parti de la ciudat antiga; se troba a l'atra marguin de lo río.
== Historia ==
[[Imachen:Albarracín, Teruel, España, 2014-01-10, DD 035.JPG|right|thumb|250px|A [[muralla]] d'Albarracín.]]
S'ha trobau importants [[pinturas rupestres]] d'[[arte levantín]] en lo [[Paisache Protechito d'os Pinars de Rodeno|pinar de Rodeno]].
En la [[Edat de Fierro]] la habitaban los [[lobetán|lobetans]], probablement [[celtibers]].
En ixas envueltas de los [[Al Andalus|musulmans]] en la [[Peninsula Iberica]], la familia [[pueblos berbers|berber]] [[Banu Razín]], d'orichen [[Confederación Hawwara|Hawwara]], fació d'istas tierras un chicot reino [[Taifa d'Albarracín|taifa]]. D'ista familia li vien lo nombre actual.
En lo [[sieglo XII]], lo [[Rei Lop]] de [[Taifa de Murcia|Murcia]] cedió la comarca d'Albarracín a lo [[Navarra|navarro]] [[Pero Ruíz d'Azagra]], creyando-se la [[sinyoría d'Albarracín]], que s'adhibió a lo [[Reino d'Aragón]] en lo [[sieglo XIII]].
N'esta [[sinyoría]] se creyó un bispato que dependeba de l'[[Arcebispato de Toledo|arcebispe]] de [[Toledo]]. La [[seu bispal]] cambió ta [[Segorb]] dimpués que lo conquerisen en la epoca de [[Chaime I d'Aragón]].
En [[1284]] lo rei d'Aragón [[Pero III d'Aragón|Pero lo Grant]] conquerió Albarracín en la victoria de lo [[Seche d'Albarracín]], li concedió lo títol de ''Ciudat'', (enantes teneba lo títol de ''Villa''), y deseparó las aldeyas creyando la institución de la [[Comunidat d'Albarracín]] seguindo lo modelo d'atras [[Comunidat (medieval)|comunidaz aragonesas]]. En [[1297]] se concede a Albarracín lo dreito a celebrar ferias.<ref>{{es}} ''Historia de Aragón'', dirichida por [[Eloy Fernández Clemente]], La Esfera de los Libros, [[Madrit]], abril de [[2008]], 1ª edición, {{ISBN|978-84-9734-722-8}}, pachina 248.</ref> Encara Albarracín y la sinyoría estioron independients atra vegada, adibindo-se ya pa cutio a lo reino d'Aragón en [[1379]] con [[Pero IV d'Aragón|Pero IV lo Cerimonioso]].
== Toponimia ==
Albarracín prene nombre de la familia ''[[Banu Razín]]'' que fundó la [[Taifa d'Albarracín]]. En textos medievals se puede veyer variants documentals como ''Albarracino'' u ''Albarrazino'' que en bel caso pueden estar [[hipercorreccions]] pa no escribir as [[sufixo -in|rematanzas en -ín]] propias de la [[parla (lingüistica)|parla]] popular.
La mas gran part de la toponimia menor ye en [[Idioma castellano|castellano]] u común con lo castellano, pero destacan uns poquez microtoponimos [[navarroaragonés|navarro-aragoneses]] como ''Puntal de '''Lo'''Galindo'', (que conserva l'[[articlo definito|articlo]] ''lo''), ''Barranco de la Chiqueta'' y ''Puntal del [[Melguizo]]'', u ''Barranco de los [[Terrero]]s'', (cerca d'Entramasaguas). Cerca de [[Bezas]], pero en lo termin d'Albarracín se troban dos monts ditos ''Los Chermanetes'' u ''El Chermanete''. Cerca de lo termin de [[Bezas]] se troba la partida de ''Tramasaguas'', ''Entramasaguas'' u ''Entrambasaguas'', que indica lo [[forcallo]] de lo [[río de la Fuent del Berro]] con lo [[río Guadalaviar]].
En lo casco viello, a on que ye la [[Seu d'Albarracín|Seu]] tenemos la ''Plaza de la Seo'', y qui en fació lo retulo escribió como ''Plaza del Aseo'' quedando dimpués lo error pa cutio.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1166
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:234 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:1041
bar:2000 from:0 till:1055
bar:2002 from:0 till:1028
bar:2004 from:0 till:1025
bar:2006 from:0 till:1076
bar:2008 from:0 till:1110
bar:2010 from:0 till:1096
bar:2012 from:0 till:1102
bar:2014 from:0 till:1059
bar:2016 from:0 till:1054
bar:2018 from:0 till:1016
bar:2020 from:0 till:1006
</timeline>
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857=1.883 |1860= |1877= |1887=1.953 |1897= |1900=1.897 |1910=1.689 |1920=1.688 |1930=1.576 |1940=1.582 |1950=1.467 |1960=1.376 |1970=1.187 |1981=1.068 |1991=1.164 |1992= |1994= |1996= |1997= |1998=1.041 |1999=1.049 |2000=1.055 |2001=1.037 |2002=1.028 |2003=1.045 |2004=1.025 |2005=1.054 |2006=1.076 |2007=1.075 |2008=1.110 |2009=1.097 |2010=1.096 |2011=1.096 |2012=1.102 |2013=1.093 |2014=1.059 |2015=1.049 |2016=1.054 |2017=1.044 |2018=1.016 |2019=1.025 |2020=1.006 |2021=990 |2022=1.008}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="11" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221206080129/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0244900999_L1.htm?d=0&e=480 Datos Eleccions MIR]</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110105133451/http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 6
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 5
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#EEEE42" | '''[[Chunta Aragonesista]]'''
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 0
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 0
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 0
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 3
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Partido Comunista de España]] / [[Izquierda Unida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| José Luís Herranz Almazán
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Vicente Martí Marqués
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Luís Doñate Barquero<br />Octavio Collado Villalba
| [[Centro Democrático y Social]]<br />Independient
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Manuel Gómez Campos
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Octavio Collado Villalba
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Gloria García de Miguel
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Gloria García de Miguel<br>Francisco Jesús Martí Soriano
| [[Partido Aragonés]]<br />[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Francisco Jesús Martí Soriano
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Francisco Jesús Martí Soriano
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2017]]
| Francisco Jesús Martí Soriano <ref>{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/aragon/2017/06/03/fallece-alcalde-albarracin-francisco-marti-46919516.html ''Fallece el alcalde de Albarracín, Francisco Martí, a los 60 años''] en [[El Periódico de Aragón]]</ref>
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2017]]–[[2019]]
| Raúl Jiménez Domingo
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| Miguel Villalta Martín
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| Daniel Úbeda Martí <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Partido Aragonés]]
|}
== Puestos d'intrés ==
[[Imachen:Albarracín - P9206866.jpg|thumb|right|250px|Anvista de la ''Casa de la Julianeta''.]]
[[Imachen:Albarracín, Teruel, España, 2014-01-10, DD 047.JPG|miniaturadeimagen|[[Seu d'Albarracín]].]]
=== Edificios relichiosos ===
* La [[Seu d'Albarracín]], de lo [[sieglo XVI]].
* Palacio de lo bispe, con una portalada en estilo [[Arte barroco|barroco]].
* [[Ilesia de Santa María d'Albarracín|Ilesia de Santa María]].
* [[Ermita de Sant Chuan d'Albarracín|Ermita de Sant Chuan]].
* [[Ermita de Nuestra Sinyora d'o Carmen d'Albarracín|Ermita de Nuestra Sinyora d'o Carmen]].
* [[Ermita de Santa Barbara d'Albarracín|Ermita de Santa Barbara]].
=== Edificios militars ===
* [[Castiello d'Albarracín]].
* [[Murallas d'Albarracín]], de lo [[sieglo XIV]].
* [[Torre de l'Andador d'Albarracín|Torre de l'Andador]].
* [[Torre Blanca d'Albarracín|Torre Blanca]].
=== Edificios civils ===
* [[Casa de la ciudat d'Albarracín|Casa de la ciudat]], de lo [[sieglo XVI]].
* [[Casa de la Comunidat d'Albarracín]].
* ''Casa de la Julianeta''.
* [[Casa d'os Navarro d'Arzuriaga d'Albarracín|Casa d'os Navarro d'Arzuriaga]].
== Localidaz achirmanadas ==
*[[Imachen:Bandera de Navarra.svg|22px|border]] [[Azagra]] ([[Navarra]]).
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Albarracín|Albarracín}}
*[https://web.archive.org/web/20150509111929/http://www.albarracin.org/ www.albarracin.org], web de lo concello d'Albarracín.
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Tomás Lafuente Pérez]]: ''Toponimia en la comunidad de Albarracín''. [[Revista Teruel]], 49-50, 1973.
{{Municipios Sierra d'Albarracín}}
{{Lugars d'Albarracín|1}}
{{Lugars desapareixius d'Albarracín|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Albarracín|*]]
qyt9382fduwfvhfqxs2mfsv081fwufv
Mont-fort
0
3125
2423176
2311730
2026-06-10T12:06:23Z
Willtron
41
/* Camín d'o Cit */
2423176
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Ta atros emplegos d'o toponimo '''Mont-fort''' se veiga '''[[Mont-fort (desambigación)]]''' u '''[[Monforte (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Mont-fort
|nombre_oficial = Monforte de Moyuela
|bandera = Bandera de Monforte de Moyuela.svg
|escudo = Escudo de Monforte de Moyuela.svg
|escudo_grandaria = 85px
|imachen = [[Imachen:Ambista de Monfort.jpg|250px|Anvista de Mont-fort]]<br>Envista de Mont-fort
|provincia = Teruel
|comarca = Xiloca
|partiuchudicial= Calamocha
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Mont Albán|Mont Albán]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora de Mont-fort|Asumpción de Ntra. Sra.]]
|superficie = 47,77
|altaria = 1.008
|distancia = 121
|población = 80
|calendata = 2007
|latitut = 41.054369
|lonchitut = -1.014781
|cp = 44493
|alcalde = Paula Delmás Biel ([[2019]])
|ríos = [[río Nogueta|Nogueta]] (u Santa María)
|chentilicio = Montfortino
|web = [http://www.monfortedemoyuela.es www.MonforteDeMoyuela.es]
}}
'''Mont-fort''' (en [[Idioma castellano|castellano]] ''Monforte de Moyuela'') ye un [[lista de municipios de Teruel|municipio]] y localidat [[Aragón|aragonesa]] situata en a [[muga]] norte d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Xiloca (comarca)|Xiloca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], ISBN 84-7753-366-0, p.328</ref>
Tien una [[Población humana|población]] de 80 habitants (censo de [[2007]]) en una [[superficie]] de 47,77 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 1,68 hab./km².
== Cheografía ==
Mont-fort se troba situato a o piet d'a [[sierra d'Orich]] ([[Sistema Iberico]]), a una [[altaria]] de 1.008 [[metro|m]] y en a marguin dreita d'o [[río Nogueta]] (u ''Santa María''), [[afluent]] d'o [[río Moyuela]], a o que debe o suyo apellito en castellano.
Ye situato a una [[distancia]] de 121 [[km]] de [[Teruel]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
=== Mugas ===
O [[termin municipal]] de Mont-fort muga con os municipios de [[Blesa]], [[Uesa]], [[Loscos]] y [[Plenas]].
== Historia ==
A [[carta de población]] de Mont-fort ye de l'anyo [[1157]]. Mont-fort yera situato orichinalment chunto a o [[castiello]], esplazando-se dimpués a o plan. Tenió, dende o prencipio d'a [[Reconquiesta]] una gran importancia estratechica: yera o punto de contacto entre a [[depresión d'Ebro]] y o [[Sistema Iberico]], en a [[Extremadura aragonesa]].
Mont-fort amanixe como una d'as mencions decumentals mas antigas d'a redolada, ya que se repobló en [[1157]], anyada en a que [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Remón Berenguer IV]] lo prene y le da a [[Carta de población]], con os fueros de [[Zaragoza]] y fixando as mugas d'o lugar. Mientres un breu periodo de tiempo estió cabeza d'una ''[[Comunidat d'aldeyas]]'', ta integrar-se dimpués en a [[seixma de Trassierra]], una d'as cinco u seis en que se trestallaba a [[Comunidat de Daroca]].
En [[1877]] s'adhibió a o [[termin municipal]] montfortino a [[pardina]] d'''[[Otón (pardina)|Otón]]'', con a condición de que heba a pagar un [[censo]] a la [[Comanda de Mont Albán]] d'a [[Orden de Sant Chaime]].
== Toponimia ==
Seguntes diz a tradición popular en primeras se deciba '''Montefuerte''' y por contracción d'o vocable cambió ta '''Monfort'''. O nombre podría tener un orichen a partir de nombre de persona (bi ha toponimos d'o tipo ''Mont-fort'' en [[Francia]] con orichen antroponimico<ref>[[Jean Alain Monfort|Monfort, Jean Alain]]. [http://jeanalain.monfort.free.fr/Regions/Introduction.htm "Le nom de Montfort"]</ref>).
''Monfort'' ye como se vei ya en a ''[[Carta de población]]'' de [[1157]]:
{{Cita|In nomine sancte et individue trinitatis. Ego [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Raimundus]] Dei gracia comes barchinonensis et princeps aragonensis facio hanc cartam donationis et cesionis vobis omnibus populatoribus de '''Monfort''' qui ibi estis populati veneritis.}}
Tamién apareix como ''Monfort'', ''Montfort'', u bellas variants, en a [[Bula d'Hadrián IV]] (que ye una confirmación d'ilesias que fa o Papa [[Hadrián IV]] a o [[Archidiocesi de Zaragoza|bispe de Zaragoza]] en [[1159]]), en a lista de primicias de [[1279]]-[[1280]] y en o [[Fogache]] de [[Fogache de 1495|1495]]. En o "libro d'a manifestación d'o [[morabatín]] d'as aldeyas d'a ciudat de [[Daroca]]"<ref>[[Pascual Crespo Vicente|Crespo Vicente, Pascual]]. [http://www.xiloca.com/data/Bases%20datos/Monograficos/562b.pdf "Libro de la manifestación del moravedí de las aldeas de la ciudad de Daroca"]; ''Centro de Estudios del Jiloca'', [[Calamocha]], [[1998]]</ref> ([[1373]]) s'escribe ''Moffort''.
O nombre se [[castellanización|castellanizó]] anyadendo una -e seguindo o modelo de ''Argent''-''Argente'', ''Cascant''-''Cascante'', y se convertió en '''Monforte'''. Dende [[1916]] ye conoixito oficialment ya como '''Monforte de Moyuela'''.
Bi ha microtoponimos en [[idioma aragonés]] u talment en [[idioma mozarabe|mozarabe]] como o ''[[río Nogueta]]'' (d'o [[latín]] ''NUCETUM'' como "[[Nocito]]"), tamién conoixiu como ''río Santa María''.
== Camín d'o Cit ==
[[Imachen:Placa de la Ruta del Cid.JPG|thumb|275px|Placa conmemorativa d'o paso d'o Cit Campeador por Mont-fort.]]
A localidat ye incluyita en o [[GR 160|Camín d'o Cit]], creyata en [[1999]] por diversas [[deputación provincial|deputacions provincials]] ta remerar os nueucientos anyos d'a muerte d'o [[Cit Campeador|Cit Campiador]], ya que ye Mont-fort un d'os lugars por a on que pasó iste personache. A prueba d'ello ye que apareixe en o propio [[Cantar d'o mío Cit]], libro en que se basa a rota:
{{Cita|Hya va el mandado por las tierras todas, <br/>pesando va a los de '''Monçon''' [''Mont-fort''] e a los de Huesca [''Huesa''].|[[Cantar d'o mío Cit]]<br/>939-940}}
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:89
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:18 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:84
bar:2000 from:0 till:61
bar:2002 from:0 till:81
bar:2004 from:0 till:75
bar:2006 from:0 till:81
bar:2008 from:0 till:84
bar:2010 from:0 till:69
bar:2012 from:0 till:63
bar:2014 from:0 till:63
bar:2016 from:0 till:66
bar:2018 from:0 till:65
bar:2020 from:0 till:71
</timeline>
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=702 |1910=753 |1920=698 |1930=664 |1940=488 |1950=478 |1960=347 |1970=203 |1981=126 |1991=116 |1992= |1994= |1996= |1997= |1998=84 |1999=63 |2000=61 |2001=58 |2002=81 |2003=73 |2004=75 |2005=76 |2006=81 |2007=80 |2008=84 |2009=80 |2010=69 |2011=64 |2012=63 |2013=66 |2014=63 |2015=66 |2016=66 |2017=64 |2018=65 |2019=67 |2020=71 |2021=71 |2022=75}}
== Administración ==
[[Imachen:Nuevo Ayuntamiento.jpg|right|thumb|300px|L'actual Casa d'a Villa de Mont-fort.]]
=== Reparto de concellers ===
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partido Aragonés|PAR]]'''
|
|
|
|
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF3333" | '''[[Partido Comunista de España|PCE]]'''
|
| bgcolor="#FF3333" align="right" | -
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| bgcolor="#87CEFA" | '''[[Partido Popular de Aragón|PP]]'''
|
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
|
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
|
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6347" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]'''
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
|-
| bgcolor="#26BE51" | '''[[Unión de Centro Democrático|UCD]]'''
| bgcolor="#26BE51" align="right" | 5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''3'''''
| align="right" | '''''3'''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Adolfo Roche Gadea
| [[Unión de Centro Democrático|UCD]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
| [[Partido Popular de Aragón|PP]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
| [[Partido Popular de Aragón|PP]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
| [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Pedro Ángel Gadea de Cortes
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[1999]]–[[2003]]
| Pedro Ángel Gadea de Cortes
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[2003]]–[[2007]]
| Carmelo Esteban Lacasa
| [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]]
|-
| align="center"| [[2007]]–[[2011]]
| Carmelo Esteban Lacasa
| [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]]
|-
| align="center"| [[2011]]–[[2015]]
| José Gracia Plou
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[2015]]–[[2019]]
| José Gracia Plou
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[2019]]–[[2023]]
| Paula Delmás Biel
| [[Partido Popular de Aragón|PP]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Paula Delmás Biel]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PP]]
|}
== Molimentos ==
=== Molimentos relichiosos ===
*''Ilesia Parroquial de Nuestra Sinyora de l'Asumpción'' ([[sieglo XVI|sieglos XVI]] a o [[sieglo XVIII|XVIII]]). Edificata a espensas d'os vecins, dimpués de ser destruita l'antiga mientres as [[Guerras Carlistas]]; se remató a suya construcción en [[1847]], encara que en [[1849]] mancaba de fer a [[torre]].
*''Ermita d'a Virchen de Belén'' ([[sieglo XVIII]]), con precedents [[Arte gotico|goticos]].
*''Ermita d'a Virchen d'o Pilar''.
*''Ermita d'a Santa Sepoltura'' (''Santo Sepulcre'') ([[1791]]). Construcción de [[mampostería]], d'una [[Nau (arquitectura)|nau]] d'un [[Trampo (arquitectura)|trampo]] cubillata con vuelta vaída y lunetos. Actualment de propiedat privata.
=== Molimentos civils ===
*''[[Castiello de Mont-fort]]'' ([[sieglo XII]]). Situato en o tozal que manda o lugar, de gran valor estratechico ya que ye situato en a primera linia de sierras a o sud d'a [[depresión d'Ebro]]. D'a edificación orichinal, nomás se'n conservan os fundamentos de dos [[torraza]]s de [[mampostería]]. ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.
*''Restas d'o Entibo Romano'' ([[sieglo I]]), situatas en o estreito d'a [[Virchen d'o Pilar]], en o [[río Nogueta]].
*''A Fuent'' ([[1954]]), conchunto formato por a fuent, o lavador y a basa.
== Fiestas ==
*'''[[Sant Antón Abat|Sant Antón]]''', patrón d'as bestias ([[17 de chinero]]). [[foguera de Sant Antón|Foguera]]s y bendición d'animals.
*'''[[Sant Blas]]''', patrón de Mont-fort ([[3 de febrero]]). Procesión con a imachen d'o santo por as carreras d'o municipio, bendición de [[lamins]] y reparto de roscón bendecito.
*'''Romería a l'Ermita d'a [[Virchen d'o Pilar]]''' (Tercer [[sabado]] de [[mayo]], encara que a suya calendata real ye o ''[[Lunes de Pentecostés]]''). Se celebra misa en ista ermita, situata amán d'os ''estreitos d'o río Santa María'', dimpués d'a cual o Concello ofreixe un "refresco popular". Gran parti d'os asistents realiza dimpués una chenta en o campo.
*'''Fiestas Mayors en Honor a l'[[Alabanza d'a Santa Cruz]]''' (Meyatos d'[[agosto]], encara que en realidat ye o [[14 de setiembre]]). As tipicas fiestas de verano d'os lugars, con actos relichiosos, festivals de [[ixota]], chuegos tradicionals y ta os mas chicoz, concursos y verbenas.
== Ocio ==
*'''Birlas''', chuego tradicional (pareixito a os [[bolos]]) que practican hue lo día as mullers. Anyalment se fa un campionato local mientres as fiestas patronals.
== Asociación Socio-Cultural ==
Mont-fort tien una asociación socio-cultural dita '''Montefuerte''', establita en [[1990]] y con seu en l'antiga ''escuela de ninyas''. O nombre d'esta asociación proviene de l'antigo nombre d'o lugar y realiza tot tipo de actividaz culturals; dende excursions a chentas, cursos y chuegos ta os ninos, antimás d'a tipica participación en a Ofridura de Flors a la [[Virchen d'o Pilar]].
== Personalidaz naixidas de Mont-fort ==
* [[Francisco Azorín Izquierdo]] (Mont-fort, [[1885]] - †[[Mexico]], [[1975]]), [[arquitecto]] y [[politico]] socialista.
== Bibliografía ==
* "Monforte de Moyuela". Folleto informativo. (Ayuntamiento de Mont-fort, Deputación de Teruel, Gubierno d'Aragón; ¿[[2002]]?)
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Monforte de Moyuela|Mont-fort}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20220411181815/https://www.monfortedemoyuela.es/ www.MonforteDeMoyuela.es], pachina web oficial.
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20160304235318/http://monfortedemoyuela.com/ www.MonforteDeMoyuela.com].
* {{es}} [http://www.aragonesasi.com/aragones/teruel/monfortedemoyuela/index.php Mont-fort en ''AragonEsAsi.com''].
* {{es}} [http://www.comarcaacomarca.com/poblacion/Monforte%20de%20Moyuela/localidad.asp Mont-fort en ''ComarcaAComarca.com''].
* {{fr}} [http://jeanalain.monfort.free.fr/Espagne/Moyuela.htm Mon Fort en "Le nom de Montfort"].
{{Municipios Xiloca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Mont-fort|*]]
e7k9nckhbbks5to2ou3x3h0aj86cp4g
2423177
2423176
2026-06-10T12:06:40Z
Willtron
41
/* Camín d'o Cit */
2423177
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Ta atros emplegos d'o toponimo '''Mont-fort''' se veiga '''[[Mont-fort (desambigación)]]''' u '''[[Monforte (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Mont-fort
|nombre_oficial = Monforte de Moyuela
|bandera = Bandera de Monforte de Moyuela.svg
|escudo = Escudo de Monforte de Moyuela.svg
|escudo_grandaria = 85px
|imachen = [[Imachen:Ambista de Monfort.jpg|250px|Anvista de Mont-fort]]<br>Envista de Mont-fort
|provincia = Teruel
|comarca = Xiloca
|partiuchudicial= Calamocha
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Mont Albán|Mont Albán]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora de Mont-fort|Asumpción de Ntra. Sra.]]
|superficie = 47,77
|altaria = 1.008
|distancia = 121
|población = 80
|calendata = 2007
|latitut = 41.054369
|lonchitut = -1.014781
|cp = 44493
|alcalde = Paula Delmás Biel ([[2019]])
|ríos = [[río Nogueta|Nogueta]] (u Santa María)
|chentilicio = Montfortino
|web = [http://www.monfortedemoyuela.es www.MonforteDeMoyuela.es]
}}
'''Mont-fort''' (en [[Idioma castellano|castellano]] ''Monforte de Moyuela'') ye un [[lista de municipios de Teruel|municipio]] y localidat [[Aragón|aragonesa]] situata en a [[muga]] norte d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Xiloca (comarca)|Xiloca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], ISBN 84-7753-366-0, p.328</ref>
Tien una [[Población humana|población]] de 80 habitants (censo de [[2007]]) en una [[superficie]] de 47,77 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 1,68 hab./km².
== Cheografía ==
Mont-fort se troba situato a o piet d'a [[sierra d'Orich]] ([[Sistema Iberico]]), a una [[altaria]] de 1.008 [[metro|m]] y en a marguin dreita d'o [[río Nogueta]] (u ''Santa María''), [[afluent]] d'o [[río Moyuela]], a o que debe o suyo apellito en castellano.
Ye situato a una [[distancia]] de 121 [[km]] de [[Teruel]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
=== Mugas ===
O [[termin municipal]] de Mont-fort muga con os municipios de [[Blesa]], [[Uesa]], [[Loscos]] y [[Plenas]].
== Historia ==
A [[carta de población]] de Mont-fort ye de l'anyo [[1157]]. Mont-fort yera situato orichinalment chunto a o [[castiello]], esplazando-se dimpués a o plan. Tenió, dende o prencipio d'a [[Reconquiesta]] una gran importancia estratechica: yera o punto de contacto entre a [[depresión d'Ebro]] y o [[Sistema Iberico]], en a [[Extremadura aragonesa]].
Mont-fort amanixe como una d'as mencions decumentals mas antigas d'a redolada, ya que se repobló en [[1157]], anyada en a que [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Remón Berenguer IV]] lo prene y le da a [[Carta de población]], con os fueros de [[Zaragoza]] y fixando as mugas d'o lugar. Mientres un breu periodo de tiempo estió cabeza d'una ''[[Comunidat d'aldeyas]]'', ta integrar-se dimpués en a [[seixma de Trassierra]], una d'as cinco u seis en que se trestallaba a [[Comunidat de Daroca]].
En [[1877]] s'adhibió a o [[termin municipal]] montfortino a [[pardina]] d'''[[Otón (pardina)|Otón]]'', con a condición de que heba a pagar un [[censo]] a la [[Comanda de Mont Albán]] d'a [[Orden de Sant Chaime]].
== Toponimia ==
Seguntes diz a tradición popular en primeras se deciba '''Montefuerte''' y por contracción d'o vocable cambió ta '''Monfort'''. O nombre podría tener un orichen a partir de nombre de persona (bi ha toponimos d'o tipo ''Mont-fort'' en [[Francia]] con orichen antroponimico<ref>[[Jean Alain Monfort|Monfort, Jean Alain]]. [http://jeanalain.monfort.free.fr/Regions/Introduction.htm "Le nom de Montfort"]</ref>).
''Monfort'' ye como se vei ya en a ''[[Carta de población]]'' de [[1157]]:
{{Cita|In nomine sancte et individue trinitatis. Ego [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Raimundus]] Dei gracia comes barchinonensis et princeps aragonensis facio hanc cartam donationis et cesionis vobis omnibus populatoribus de '''Monfort''' qui ibi estis populati veneritis.}}
Tamién apareix como ''Monfort'', ''Montfort'', u bellas variants, en a [[Bula d'Hadrián IV]] (que ye una confirmación d'ilesias que fa o Papa [[Hadrián IV]] a o [[Archidiocesi de Zaragoza|bispe de Zaragoza]] en [[1159]]), en a lista de primicias de [[1279]]-[[1280]] y en o [[Fogache]] de [[Fogache de 1495|1495]]. En o "libro d'a manifestación d'o [[morabatín]] d'as aldeyas d'a ciudat de [[Daroca]]"<ref>[[Pascual Crespo Vicente|Crespo Vicente, Pascual]]. [http://www.xiloca.com/data/Bases%20datos/Monograficos/562b.pdf "Libro de la manifestación del moravedí de las aldeas de la ciudad de Daroca"]; ''Centro de Estudios del Jiloca'', [[Calamocha]], [[1998]]</ref> ([[1373]]) s'escribe ''Moffort''.
O nombre se [[castellanización|castellanizó]] anyadendo una -e seguindo o modelo de ''Argent''-''Argente'', ''Cascant''-''Cascante'', y se convertió en '''Monforte'''. Dende [[1916]] ye conoixito oficialment ya como '''Monforte de Moyuela'''.
Bi ha microtoponimos en [[idioma aragonés]] u talment en [[idioma mozarabe|mozarabe]] como o ''[[río Nogueta]]'' (d'o [[latín]] ''NUCETUM'' como "[[Nocito]]"), tamién conoixiu como ''río Santa María''.
== Camín d'o Cit ==
[[Imachen:Placa de la Ruta del Cid.JPG|thumb|275px|Placa conmemorativa d'o paso d'o Cit Campeador por Mont-fort.]]
A localidat ye incluyita en o [[GR 160|Camín d'o Cit]], creyata en [[1999]] por diversas [[deputación provincial|deputacions provincials]] ta remerar os nueucientos anyos d'a muerte d'o [[Cit Campeador|Cit Campiador]], ya que ye Mont-fort un d'os lugars por a on que pasó iste personache. A prueba d'ello ye que apareixe en o propio ''[[Cantar de mio Cid]]'', libro en que se basa a rota:
{{Cita|Hya va el mandado por las tierras todas, <br/>pesando va a los de '''Monçon''' [''Mont-fort''] e a los de Huesca [''Huesa''].|[[Cantar d'o mío Cit]]<br/>939-940}}
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:89
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:18 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:84
bar:2000 from:0 till:61
bar:2002 from:0 till:81
bar:2004 from:0 till:75
bar:2006 from:0 till:81
bar:2008 from:0 till:84
bar:2010 from:0 till:69
bar:2012 from:0 till:63
bar:2014 from:0 till:63
bar:2016 from:0 till:66
bar:2018 from:0 till:65
bar:2020 from:0 till:71
</timeline>
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=702 |1910=753 |1920=698 |1930=664 |1940=488 |1950=478 |1960=347 |1970=203 |1981=126 |1991=116 |1992= |1994= |1996= |1997= |1998=84 |1999=63 |2000=61 |2001=58 |2002=81 |2003=73 |2004=75 |2005=76 |2006=81 |2007=80 |2008=84 |2009=80 |2010=69 |2011=64 |2012=63 |2013=66 |2014=63 |2015=66 |2016=66 |2017=64 |2018=65 |2019=67 |2020=71 |2021=71 |2022=75}}
== Administración ==
[[Imachen:Nuevo Ayuntamiento.jpg|right|thumb|300px|L'actual Casa d'a Villa de Mont-fort.]]
=== Reparto de concellers ===
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partido Aragonés|PAR]]'''
|
|
|
|
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF3333" | '''[[Partido Comunista de España|PCE]]'''
|
| bgcolor="#FF3333" align="right" | -
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| bgcolor="#87CEFA" | '''[[Partido Popular de Aragón|PP]]'''
|
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
|
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
|
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6347" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]'''
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
|-
| bgcolor="#26BE51" | '''[[Unión de Centro Democrático|UCD]]'''
| bgcolor="#26BE51" align="right" | 5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''3'''''
| align="right" | '''''3'''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Adolfo Roche Gadea
| [[Unión de Centro Democrático|UCD]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
| [[Partido Popular de Aragón|PP]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
| [[Partido Popular de Aragón|PP]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
| [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Pedro Ángel Gadea de Cortes
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[1999]]–[[2003]]
| Pedro Ángel Gadea de Cortes
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[2003]]–[[2007]]
| Carmelo Esteban Lacasa
| [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]]
|-
| align="center"| [[2007]]–[[2011]]
| Carmelo Esteban Lacasa
| [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]]
|-
| align="center"| [[2011]]–[[2015]]
| José Gracia Plou
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[2015]]–[[2019]]
| José Gracia Plou
| [[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"| [[2019]]–[[2023]]
| Paula Delmás Biel
| [[Partido Popular de Aragón|PP]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Paula Delmás Biel]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PP]]
|}
== Molimentos ==
=== Molimentos relichiosos ===
*''Ilesia Parroquial de Nuestra Sinyora de l'Asumpción'' ([[sieglo XVI|sieglos XVI]] a o [[sieglo XVIII|XVIII]]). Edificata a espensas d'os vecins, dimpués de ser destruita l'antiga mientres as [[Guerras Carlistas]]; se remató a suya construcción en [[1847]], encara que en [[1849]] mancaba de fer a [[torre]].
*''Ermita d'a Virchen de Belén'' ([[sieglo XVIII]]), con precedents [[Arte gotico|goticos]].
*''Ermita d'a Virchen d'o Pilar''.
*''Ermita d'a Santa Sepoltura'' (''Santo Sepulcre'') ([[1791]]). Construcción de [[mampostería]], d'una [[Nau (arquitectura)|nau]] d'un [[Trampo (arquitectura)|trampo]] cubillata con vuelta vaída y lunetos. Actualment de propiedat privata.
=== Molimentos civils ===
*''[[Castiello de Mont-fort]]'' ([[sieglo XII]]). Situato en o tozal que manda o lugar, de gran valor estratechico ya que ye situato en a primera linia de sierras a o sud d'a [[depresión d'Ebro]]. D'a edificación orichinal, nomás se'n conservan os fundamentos de dos [[torraza]]s de [[mampostería]]. ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.
*''Restas d'o Entibo Romano'' ([[sieglo I]]), situatas en o estreito d'a [[Virchen d'o Pilar]], en o [[río Nogueta]].
*''A Fuent'' ([[1954]]), conchunto formato por a fuent, o lavador y a basa.
== Fiestas ==
*'''[[Sant Antón Abat|Sant Antón]]''', patrón d'as bestias ([[17 de chinero]]). [[foguera de Sant Antón|Foguera]]s y bendición d'animals.
*'''[[Sant Blas]]''', patrón de Mont-fort ([[3 de febrero]]). Procesión con a imachen d'o santo por as carreras d'o municipio, bendición de [[lamins]] y reparto de roscón bendecito.
*'''Romería a l'Ermita d'a [[Virchen d'o Pilar]]''' (Tercer [[sabado]] de [[mayo]], encara que a suya calendata real ye o ''[[Lunes de Pentecostés]]''). Se celebra misa en ista ermita, situata amán d'os ''estreitos d'o río Santa María'', dimpués d'a cual o Concello ofreixe un "refresco popular". Gran parti d'os asistents realiza dimpués una chenta en o campo.
*'''Fiestas Mayors en Honor a l'[[Alabanza d'a Santa Cruz]]''' (Meyatos d'[[agosto]], encara que en realidat ye o [[14 de setiembre]]). As tipicas fiestas de verano d'os lugars, con actos relichiosos, festivals de [[ixota]], chuegos tradicionals y ta os mas chicoz, concursos y verbenas.
== Ocio ==
*'''Birlas''', chuego tradicional (pareixito a os [[bolos]]) que practican hue lo día as mullers. Anyalment se fa un campionato local mientres as fiestas patronals.
== Asociación Socio-Cultural ==
Mont-fort tien una asociación socio-cultural dita '''Montefuerte''', establita en [[1990]] y con seu en l'antiga ''escuela de ninyas''. O nombre d'esta asociación proviene de l'antigo nombre d'o lugar y realiza tot tipo de actividaz culturals; dende excursions a chentas, cursos y chuegos ta os ninos, antimás d'a tipica participación en a Ofridura de Flors a la [[Virchen d'o Pilar]].
== Personalidaz naixidas de Mont-fort ==
* [[Francisco Azorín Izquierdo]] (Mont-fort, [[1885]] - †[[Mexico]], [[1975]]), [[arquitecto]] y [[politico]] socialista.
== Bibliografía ==
* "Monforte de Moyuela". Folleto informativo. (Ayuntamiento de Mont-fort, Deputación de Teruel, Gubierno d'Aragón; ¿[[2002]]?)
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Monforte de Moyuela|Mont-fort}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20220411181815/https://www.monfortedemoyuela.es/ www.MonforteDeMoyuela.es], pachina web oficial.
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20160304235318/http://monfortedemoyuela.com/ www.MonforteDeMoyuela.com].
* {{es}} [http://www.aragonesasi.com/aragones/teruel/monfortedemoyuela/index.php Mont-fort en ''AragonEsAsi.com''].
* {{es}} [http://www.comarcaacomarca.com/poblacion/Monforte%20de%20Moyuela/localidad.asp Mont-fort en ''ComarcaAComarca.com''].
* {{fr}} [http://jeanalain.monfort.free.fr/Espagne/Moyuela.htm Mon Fort en "Le nom de Montfort"].
{{Municipios Xiloca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Mont-fort|*]]
btnzdoks29u2r9ew5shz7w2uxkhrwwj
Arbutus unedo
0
3201
2423599
2332321
2026-06-10T20:05:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423599
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Arbutus unedo''
|nombre_pop1 = alborcera / alborocera, albordera, albrocera
|nombre_pop2 = alborce
|nombre_pop3 = arbucero
|nombre_pop4 = arbetonera
|nombre_pop5 = arbetón
|nombre_pop6 = modronyera / madronyera, modrollera
|rechistro_fosil1 =
|imachen = [[Imachen:Arbutusunedo01.jpg|250px]]
|descripcion = ''Arbutus unedo''
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Ericales
|suborden =
|familia = Ericaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Arbutus
|subchenero =
|especie = '''A. unedo'''
|subespecie =
|nombre_binominal =
|descriptor =
|calendata_desc =
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
L''''alborcera'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Nuestros árboles'', Cuadernos altoaragoneses de trabajo 2, [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[1993]], {{ISBN|84-398-7906-7}}, p. 3</ref><ref group="nota">Con as variants '''alborocera''', '''albordera''' u '''albrocera'''. Tamién en masculín '''alborce''' u '''arbucero'''.</ref> ({{nombreCientifico|Arbutus unedo}}), tamién dita '''modronyera'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''madronyera''' y '''modrollera'''.</ref> u '''arbetón'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant femenina '''arbetonera'''.</ref>, ye un [[arbusto]] u arbolet de [[fuella perén]] d'a familia d'as [[ericacias]].
==Caracteristicas==
Creix dica una [[Altaria (magnitut fisica)|altaria]] d'uns 5 a 10 m, rarament dica 15 m. O [[Tallo (botanica)|tallo]] ye royisco, con [[crepaza]]s, podendo plegar ta os 80 cm, y la corona ye pompuda y redondiata. As fuellas son brilants, de coda curta, d'un verde escuro, con una largaria de 5 a 10 cm y una amplaria de 2 a 3 cm, y tienen os cantos sarratos. As flors son blancas, rara vez d'un rosato clarizo, acampanatas, con un diametro de 4 a 6 mm.
O [[fruito]] ye l''''alborza'''{{DACC}} u '''modronyo'''<ref group="nota">Con as variants '''modrollo''' y '''madronyo'''.</ref>, un [[lulo]] amarillenco en primeras y bien royo dimpués, d'1 a 4 cm de diametro, de toque aspro, que matura a l'anyo, ta cuan l'alborcera torna a tener florata. As [[simient]]s se troban en metat d'o lulo y son chiquetas y de color parda.
==Habitat==
L'alborcera ye espardita per a rechión mediterrania y per a costa atlantica de l'ueste d'[[Europa]]. O suyo [[habitat]] natural ye en [[matical]]s, costeras, [[penyon]]s, etcetera.
==Usos==
[[Imachen:Arbouse.jpg|thumb|200px|left|Alborzas]]
As alborzas puede minchar-se; son una mica dulces, anque a suya sabor ye mas bien xasca y granosa. (O vocable latín ''unedo'' significa ''en mincho un'').
Tamién pueden fermentar-se ta quitar-ne bebitas alcolicas.
A [[crosta]] s'ha emplegato en [[medicina natural]] como [[diuretico]].
==Chardinería==
L'alborcera ye un arbolet que se veye a ormino en bels parques y chardins per o colorito d'os lulos suyos.
Tolera millor os puestos an fa una mica de [[calor]], ya que son prou sensibles a las [[chelata]]s.
==Curiosidaz==
{{Commons|Arbutus unedo|l'alborcera}}
En o escudo d'a villa de [[Madrit]], i feguran una alborcera y una [[onso|onsa]] que se refirma sobre o [[tronco]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Arbutus|Unedo]]
[[Categoría:Árbols]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
jyb9u4ifrsb9lz08ikrpvol9fypnkrc
Andalucía
0
3412
2423510
2303747
2026-06-10T19:51:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423510
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'entidat cheografica
|bandera = Flag of Andalucía.svg
|escudo = Escudo de Andalucía (oficial2).svg
|nombre = Andalucía
|nombre_oficial =
|de = d'
|entidat_mayor = [[Espanya]]
|himno = [[Himno d'Andalucía]]
|unidat = [[Comunidat autonoma]]
|mapa = Localización de Andalucía.svg
|piet_mapa =
|capital = [[Sevilla]]<ref>{{es}} ''Gran Atlas Universal: España (Tomo 6)'', Salvat Editores,S.A. , {{ISBN|84-345-9788-8}}, [[1998]], p. 70</ref>
|idiomas = [[Idioma castellano|Castellano]]
|atros_idiomas =
|subdivisión = 8 [[Provincias d'Espanya|provincias]]
|superficie = 87.268
|superficie_pos = [[Lista de comunidaz autonomas espanyolas por superficie|2]]
|numero_entidaz = 19
|unidat_sup = km²
|población = 8.440.300
|población_anyo = 2013
|población_pos = [[Lista de comunidaz autonomas espanyolas por población|1]]
|densidat = 94,95
|tipo_superior_1 = [[Estato]]
|superior_1 = [[Espanya]]
|chentilicio = Andaluz/a{{DACC}}
|codigo ISO = ES-AN
|campo1_nombre = President
|campo1 = [[Juan Manuel Moreno Bonilla|Juanma Moreno]]
|campo2_nombre = Estatuto d'autonomía
|campo2 = [[30 d'aviento]] de [[1981]]<br />[[19 de marzo]] de [[2007]]
|campo3_nombre = Fiesta nacional
|campo3 = [[28 de febrero]]
|pachina web = http://www.juntadeandalucia.es/
}}
'''Andalucía''' ye una [[comunidat autonoma]] que ye localizada en a parti meridional d'[[Espanya]], y que muga, principiando dende l'ueste en dirección este, con [[Portugal]], con [[Extremadura]], con [[Castiella-La Mancha]] y, a la fin, con a [[Rechión de Murcia]]. Por o sud a suya muga ye la mar, l'[[oceano Atlantico]] y a [[mar Mediterrania]], con una costa d'una [[longaria]] de bels 910 [[km]].
Ye a segunda comunidat autonoma espanyola mes gran y ocupa o primer puesto en a lista d'as rechions por población.
== Toponimia ==
O nombre ''Andalucía'' se deriva d'a parola [[Idioma arabe|arabe]] ''Al-Andalus'' (الأندلس).<ref>{{fr}} Anne Reinhart y Pieter Dozy: ''Recherches Sur L'Histoire Et la Littérature de L'Espagne Pendant Le Moyen Age''. BiblioBazaar, 2009. p. 303. {{ISBN|978-1-117-03148-4}}.</ref> Lo toponimo al-Andalus ye testimoniau per primera vegada per inscripcions en monedas cudidas en [[716]] per o nuevo gubierno musulmán d'[[Peninsula iberica|Iberia]]. Istas monedas, clamadas dinars, yeran inscritas tanto en [[latín]] como en [[arabe]]. A etimolochía d'o nombre ''al-Andalus'' s'ha derivau tradicionalment d'o nombre d'os [[vandalos]]. Dende lo [[decenio de 1980]], una serie de propuestas han desafiau ista afirmación. Halm, en 1989, derivó lo nombre d'un termin [[Idioma gotico|gotico]], ''*landahlauts'',<ref>{{de}} Heinz Halm: ''Al-Andalus und Gothica Sors'', en ''Der Islam''. 66 (2): 252–263, 1989.</ref> y en 2002, Bossong suchirió la suya derivación d'un sustrato prerromano.<ref>{{de}} Georg Bossong, David Restle y Dietmar Zaefferer (eds.): ''Der Name al-Andalus: neue Überlegungen zu einem alten Problem''. De Gruyter Mouton, 2002. 141: 149. ISSN 1861-4302.</ref>
== Cheografía ==
O relieu d'Andalucía ye formau per tres unidaz fundamentals:
* [[Sierra Morena]]: a buega natural entre la plana castellana y Andalucía, con una altaria maxima de poquet mas de 1.300 m.
* As [[cordeleras Beticas]] (Penibetica y Subbetica) paralelas a la [[mar Mediterrania]]. Comprende entre atras [[Sierra Nevada (Espanya)|Sierra Nevada]], an se troba a cota mas alta d'a [[peninsula Iberica]]: a tuca [[Mulhacén]] (3.478 m).
* A val de [[Río Guadalquivir|Guadalquivir]]: un territorio cuasi plano que s'ubre en o [[golfo de Cádiz]] a lo sud-ueste.
== Clima ==
Andalucía ye adintro d'o dominio [[Clima mediterranio|climatico mediterranio]], con hibiernos pleviosos y veranos ixucaus y calidos. Lo relieu accidentau produz fuertes variacions, con islas de clima de montanya en as sierras mas elevadas ([[Sierra Nevada (Espanya)|Sierra Nevada]], [[Sierra de Gádor]]) y comarcas de tendencia mas [[Clima continental|continental]] ([[vega de Granada]]). As precipitacions disminuyen d'ueste enta l'este; o puesto que recibe mas precipitacions ye a [[cordelera de Grazalema]] (2.218 mm anyals) y lo menos plevioso ye lo [[cabo de Gata]], que a la suya vegada ye lo puesto mas ixuto d'[[Europa]] (con 117 mm anyals). A temperatura meya anyal d'Andalucía ye superior a los 16 °C, encara que con variacions cheograficas, oscilando entre los 18,5 °C en [[Malaga]] dica los 15,1 °C en [[Baeza]]. Lo mes mas fredo ye chinero y lo mas caloroso ye agosto.
== División administrativa ==
Andalucía ye dividida en ueito provincias:
* [[provincia d'Almería|Almería]], (701.688 habitants en o 2014).
* [[provincia de Cádiz|Cádiz]], (1.240.175 habitants en o 2014).
* [[provincia de Cordoba|Cordoba]], (795.718 habitants en o 2014).
* [[provincia de Granada|Granada]], (919.455 habitants en o 2014).
* [[provincia de Uelba|Uelba]], (519.229 habitants en o 2014).
* [[provincia de Chaén|Chaén]], (659.033 habitants en o 2014).
* [[provincia de Malaga|Malaga]], (1.652.999 habitants en o 2014).
* [[provincia de Sevilla|Sevilla]], (1.871.399 habitants en o 2014).
== Politica ==
A [[Chunta d'Andalucía]] ye la institución en que s'organiza l'autogobierno d'a comunidat autonoma d'Andalucía. Ye integrada per: o [[president d'a Chunta d'Andalucía]], que ye lo supremo representant d'a comunidat autonoma, y lo representant ordinario de l'Estau en a mesma. A suya elección s'escayece per o voto favorable d'a [[mayoría absoluta]] d'o Pleno d'o [[Parlamento d'Andalucía]] y lo suyo nombramiento corresponde a lo rei. O president actual d'a Chunta ye [[Juan Manuel Moreno Bonilla]].
== Se veiga tamién ==
* [[Rechión de Granada]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Andalusia|Andalucía}}
* [http://www.juntadeandalucia.es/index.html Pachina web oficial d'a Chunta d'Andalucía].
{{CCAA Espanya}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Andalucía|*]]
jdfyosril9tsdlyqy972gp1zyxl6pei
Actur-Rei Ferrando
0
3484
2423305
2414703
2026-06-10T19:19:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423305
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'entidat cheografica
|nombre = Actur-Rei Ferrando
|nombre_oficial = Actur-Rey Fernando
|de = de
|entidat_mayor = [[Zaragoza]]
|unidat = [[Districto|Districto urbán]]
|ran = 4
|imachen = [[Imachen:Pista_baloncesto_Actur.jpg|250px]]<br>Edificios residencials
|mapa2 = [[Imachen:Zaragoza_Mapa_Junta_Actur_Rey_Fernando.svg|230px]]
|piet_mapa = Actur-Rei Ferrando en Zaragoza
|subdivisión = Actur, [[Parque Goya]]
|superficie = 9,67
|superficie_pos = [[Districtos de Zaragoza por superficie|3]]
|numero_entidaz = 15
|unidat_sup = km²
|población = 59.021<ref>{{es}} [https://www.zaragoza.es/sede/servicio/publicacion-municipal/11452 Cifras de Zaragoza 2018]</ref>
|población_anyo = 2018
|población_pos = [[Districtos de Zaragoza por población|4]]
|densidat =
|tipo_superior_1 = [[País]]
|superior_1 = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|20px|border]] [[Aragón]]
|tipo_superior_2 = [[Ciudat]]
|superior_2 = [[Imachen:Bandera de Zaragoza.svg|20px|border]] [[Zaragoza]]
|campo1_nombre = Nº distrito
|campo1 = 1
|campo2_nombre =
|campo2 =
|codigo postal nombre= [[Codigo postal]]
|codigo_postal = 50.018
}}
L''''Actur-Rei Ferrando'''<ref>{{an}} ''Os acronimos de mes de cuatre letras s'escribirán como nombres propios: Unesco, Adena,...'' [https://web.archive.org/web/20101011074537/http://www.academiadelaragones.org/biblio/PROPUESTA%20ORTOGRAFICA%20ACAR%20%28copia%20protechida%20ta%20referencia%29.pdf Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés]. EDACAR, 2010. {{ISBN|978-84-614-4170-0}}.</ref> (en [[idioma castellano|castellano]] ''Actur-Rey Fernando'') ye un [[Districtos de Zaragoza|districto]] d'a [[ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Zaragoza]] ([[Aragón]]) situato en a [[Marguin ezquierda (Zaragoza)|marguin ezquierda]] d'o [[río Ebro]], que trescruza la ciudat. Fue construito como parti d'o [[Plan ACTUR]] (''ACT''uaciones ''UR''banísticas ''UR''gentes), ta solventar os problemas que bi heba en ixas envueltas ([[anyos 1970]]) de nuevas [[Casa|viviendas]] en a ciudat por a [[immigración]] de [[Población humana|población]].
En iste districto se troban dos d'os centros comercials de Zaragoza ([[Grancasa]] y ''Carrefour Actur''), a o norte o [[Campus Actur]] d'a [[Universidat de Zaragoza]] y a l'ueste o [[meandre de Raniellas]], a on se celebró a [[Exposición Internacional de 2008]]. Ye un districto construito perpendicularment sobre dos carreras: [[Gertrudis Gómez de Avellaneda]] y [[María Zambrano]]. Ye un d'os vicos mas modernos de Zaragoza y con 59.211 ye o cuatreno mas poblato d'a capital. O districto incluye o [[Parque Goya]]
Amán d'iste districto se troba [[Chuslivol]] y o suyo [[galacho de Chuslivol|galacho]].
== Historia ==
[[Imachen:WTCZ World Trade Center Zaragoza.JPG|thumb|left|200px|O ''[[World Trade Center de Zaragoza]]'']]
Dica o [[sieglo XIX]] a marguin ezquierda de l'[[Río Ebro|Ebro]] encara yera formata por vicos rurals. Con a plegata d'o ferrocarril en a segunda metat d'ixe sieglo prencipio a perder o suyo caracter rural.
En a Edat Meya ya s'establió bel gremio en a zona d'o Rabal que ye o mas antigo d'os vicos d'a marguin ezquierda.
Os barrios de Chesús y La Jota apareixioron en os anyos 30 y 40 arredol d'a carretera de Barcelona, que dimpués se convertiría en l'avenida de Catalunya.
== Mugas ==
[[Imachen:Distrito_Actur_Rey_Fernando_Zaragoza.png|thumb|250px|Mapa d'o districto.]]
Seguntes os plans censals d'o Concello de Zaragoza<ref>[https://web.archive.org/web/20110104030642/http://www.zaragoza.es/contenidos/estadistica/distrito10.pdf Plano Censal Districto 10. Marguin ezquierda]</ref> as mugas d'o districto son:
* A o norte y este muga con os [[Vicos rurals (Zaragoza)|Barrios rurals]] y o [[río Galligo]].
* A o sud, con o [[Casco Antigo (Zaragoza)|Casco Antigo]], [[L'Almozara (Zaragoza)|L'Almozara]] y [[Las Fuents (Zaragoza)|Las Fuents]] muga o [[río Ebro]].
* A l'ueste con [[L'Almozara (Zaragoza)|L'Almozara]] y os [[Vicos rurals (Zaragoza)|Barrios rurals]] muga o [[Río Ebro|Ebro]].
== Se veiga tamién ==
* [[Parque Metropolitano de l'Augua]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Districtos de Zaragoza]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Barrios Actur-Rei Ferrando}}
{{Districtos de Zaragoza}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Districtos de Zaragoza]]
ogff59rscipc8lz3gb95mb8im66xb87
Alagón
0
3672
2423383
2321607
2026-06-10T19:31:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423383
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alagón
|de = d'
|escudo = Escudo de Alagón.svg
|bandera = Bandera de Alagón.svg
|escudo_grandaria = 55px
|imachen = [[Imachen:Alagon - San Pedro Apostol 01.JPG|250px|Ilesia de Sant Per Apóstol]]<br />[[Ilesia de Sant Per Apóstol d'Alagón|Ilesia de Sant Per Apóstol]].
|provincia = Zaragoza
|comarca = Ribera Alta d'Ebro
|partiuchudicial= Zaragoza
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Alagón|Alagón]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Pero Apóstol d'Alagón|Sant Pero Apóstol]]
|superficie = 24,22
|altaria = 235
|distancia = 24
|ta = Zaragoza
|población = 6.547
|calendata = 2007
|latitut = 41.76
|lonchitut = -1.11
|cp = 50630
|ríos = [[río Xalón|Xalón]] y [[río Ebro|Ebro]]
|web = [http://www.alagon.net/ www.Alagon.net]
}}
'''Alagón''' ye una [[Lista de villas d'Aragón|villa]] y [[lista de municipios de Zaragoza|municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Ye a [[Capital (politica)|capital]] d'a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Ribera Alta d'Ebro]] y fa parte de l'[[aria metropolitana de Zaragoza]] y d'o [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Zaragoza|Zaragoza]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 7.052 habitants ([[2014]]), en una [[superficie]] de 24,22 [[km²]] con una [[densidat de población]] de 291,16 hab/km².
== Cheografía ==
Alagón ye situau a 235 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 24 [[km]] de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya [[provincia]] y d'a suya [[aria metropolitana]], l'[[aria metropolitana de Zaragoza]], y d'o suyo partiu chudicial.
O [[termin municipal]] d'Alagón ye trescruzau por o río [[Río Ebro|Ebro]] y por o suyo [[afluent]] o [[Río Xalón|Xalón]]. Tamién i discurre a [[canal Imperial d'Aragón]], que trescruza o curso d'o Xalón por meyo de l'[[acueducto de Xalón]].
===Cheodesia===
Bi ha un [[vértiz cheodesico]] dito "Depuradora" a una altaria de 259 metros dende o [[livel d'a mar]]<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20210901005930/ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0354/035415.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]</ref> situau a 40 m a l'ueste d'a estación depuradora d'auguas d'Alagón.
== Clima ==
A suya temperatura anyal ye 14.64 °C, con una temperatura meya en [[chinero]] de 5.84 °C y en [[chulio]] de 24.69 °C.<ref> {{es}} ''"Valores normales de precipitación y temperatura de la red climatológica (1961-1990). Serie monografías. Año 2000" (Instituto Nacional de Meteorología)'' en a pachina web de l'[[Instituto Aragonés de Estadística]] (IAEST).</ref>
== Toponimia ==
Talment ya existiba en tiempos d'os [[Hispania Romana|romanos]]: En o ''[[Itinerario Antonín]]'' mencionan un ''Allobone''<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.30</ref> y [[Claudio Ptolomeu]] en o [[sieglo II]] en deciba ''Alauona'', nombrada como una d'as 16 ciudaz d'os [[bascons]] en a suya obra ''Geographikè Úphégesis'', en o capítol 6, 66. Antiparte, en os [[bronces de Botorrita]] se charra d'un pleito legal o [[15 de mayo]] de [[87 aC]] entre os habitants d'[[Allaun]] (a ciudat d'Alagón) y os habitants de [[Salduie]] (a ciudat de [[Zaragoza]]) por una [[cequia]], fácil que a cequia de l'Almozara, que encara hue ye en funcionamiento.<ref>{{es}} [[Javier Peña Gonzalvo]]: ''Alagón. Plano-Guía de la Villa'', Concello d'Alagón, 1988. D.L. Z-416-88.</ref>
== Historia ==
En epoca de l'[[Imperio Romano]], ''Allabone'' (que yera o nombre que Alagón recibiba en ixas envueltas, con orichen en a ciutat ibera d'[[Alaun]]) se convertió en una d'as ''mansio'' en a rota u [[vía romana]] que dende [[Caesaraugusta]] ([[Zaragoza]]) marchaba enta [[Asturica]] ([[Astorga]]) en pasando por [[Turiaso]] ([[Tarazona]]).
Cuan en o primer cuarto d'o [[sieglo VIII]] o [[Islam]] s'estendilló por as tierras d'a [[val d'Ebro]], Alagón se convertió en un important nuclio de población, que pendeba d'a ciudat de [[Saraqusta]], que yera o nombre que os arabes daban a l'actual Zaragoza.
La reconquerió o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I ''O Batallero'']] en [[1119]]. Dende alavez, a ciudat continó estando un important nuclio de población d'o [[reino d'Aragón]] en a val d'Ebro, plegando mesmo a celebar-se-ie [[Corz d'o Reino d'Aragón|Corz d'Aragón]]. Sindembargo, en os primers tiempos d'a recuperación d'Alagón ta os cristianos, bi'n heba una destacata [[chudería]] (a [[chudería d'Alagón]], con muitos contactos con l'amanada [[chudería de Taust]]), amás de muita población [[Mudéchars|mudéchar]] en a suya comarca.
== Economía ==
A suya [[economía]] s'alaceta en o cautivo d'[[hortalicia]]s, [[árbol fruital|fruital]]s, [[ferraina]] y [[remolacha]] [[zucrera]] y a fabrica d'[[Opel]] situada en [[Figueruelas]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7555
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:1511 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:5552
bar:2000 from:0 till:5621
bar:2002 from:0 till:5749
bar:2004 from:0 till:6024
bar:2006 from:0 till:6293
bar:2008 from:0 till:6894
bar:2010 from:0 till:7178
bar:2012 from:0 till:7167
bar:2014 from:0 till:7052
bar:2016 from:0 till:7045
bar:2018 from:0 till:7094
bar:2020 from:0 till:7154
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996=5.595 |1998=5.552 |1999= |2000=5.621 |2001= |2002=5.749 |2003= |2004=6.024 |2005= |2006=6.293 |2007= 6.547 |2008=6.894 |2009= |2010=7.178 |2011=7.112 |2012=7.167 |2013= |2014=7.052 |2015= |2016=7.045 |2017= |2018= |2019=7.163 |2020=7.154 |2021=7.121 |2022=7.178}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 7
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 10
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 7
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 6
|-
| bgcolor="#696969" | '''Independients'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | 2
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | 4
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" |2<ref>Como ''Candidatura Independiente de Alagón''</ref>
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" |5<ref>Como ''Apuesta por Alagón''</ref>
|-
| bgcolor="#F00" | '''Alagón en Común'''
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | -
| bgcolor="#FF7256" align="center" | 2
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#FFFF00" | '''[[Chunta Aragonesista]]'''
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | -
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | -
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | -
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | -
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | -
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | -
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | 1
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | 0
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | 1
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | 1
| bgcolor="#FFFF99" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 9
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 7
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 6
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
|-
| bgcolor="#8B2252" | '''[[Aragón Sí Puede]]'''
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | 1
| bgcolor="#FF3E96" align="center" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Partido Comunista de Aragón]]/[[Izquierda Unida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 2
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | 0
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
| align="center" | '''''13'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Fernando Alvo Aguado
| Independient
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| José María Becerril Gutiérrez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| José María Becerril Gutiérrez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]-[[2019]]
| José María Becerril Gutiérrez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]-[[2023]]
| Pascual José Embid Bolea
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2023]]-[[2027]]
| Jesús Gustrán Villa <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| A. por Alagón
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Sant Per Apóstol d'Alagón|Ilesia de Sant Per Apóstol]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] en estilo [[Arte gotico|gotico]]-[[Mudéchar aragonés|mudéchar]] d'una sola [[Nau (arquitectura)|nau]] d'os sieglos [[Sieglo XIII|XIII]]-[[Sieglo XIV|XIV]] adedicada a [[Sant Per Apóstol]]. Ye protechida legalment con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]'' dende o [[18 d'aviento]] de [[2001]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20170426055747/http://benasque.aragob.es:443/cgi-bin/BRSCGI?CMD=VERDOC&BASE=BOLE&PIECE=BOLE&DOCR=1&SEC=BUSQUEDA_AVANZADA&RNG=10&SORT=-PUBL&SEPARADOR=&&TITU=DECRETO+352/20001 ''DECRETO 352/20001, de 18 de diciembre, del Gobierno de Aragón, por el que se declara Bien de Interés Cultural, en la categoría de Monumento, la denominada Iglesia de San Pedro Apóstol en Alagón (Zaragoza)''].</ref>
* [[Ilesia de Sant Antón de Padua d'Alagón|Ilesia de Sant Antón de Padua]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'o [[sieglo XVIII]] en estilo [[Arte barroco|barroco]] adedicada a [[Sant Antón de Padua]], devantada por a [[Companyía de Chesús]] a o canto d'un d'os suyos colechios.
* [[Casa de Cultura d'Alagón]], con a [[escalera]] decorada por [[Francisco de Goya]].
* [[Ermita de Nuestra Sinyora d'o Castiello d'Alagón|Ermita de Nuestra Sinyora d'o Castiello]], d'o [[sieglo XVI]].
== Localidaz achirmanatas ==
* [[Imachen:Flag of the Land of Valencia (official).svg|22px|border]] [[Xaix]] ([[País Valenciano]], [[Espanya]]).
* [[Imachen:Flag of Occitania.svg|22px|border]] [[Sent Joan de Verges]] ([[Occitania]], [[Francia]]).
* [[Imachen:Flag_of_Extremadura,_Spain_(with_coat_of_arms).svg|22px|border]] [[Alagón del Río]] ([[Extremadura]], [[Espanya]]).
== Fillos ilustres ==
* [[Pablo Nassarre]] (arredol de 1664-1730), estió un [[Organista]] y [[Compositor]]
== Se veiga tamién ==
* [[Cascallo (Ribera Alta)]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alagón}}
* [http://www.alagon.net/ Concello d'Alagón].
== Referencias ==
{{listaref|2}}
{{Municipios Ribera Alta d'Ebro}}
{{Lugars desapareixius d'Alagón|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alagón|*]]
4tkxmkdkkg97a29opd1qqcmaghzkfzl
1874
0
5773
2423247
2226232
2026-06-10T19:09:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423247
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1871]] [[1872]] [[1873]] - '''1874''' - [[1875]] [[1876]] [[1877]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1860]] - '''[[Anyos 1870]]''' - [[Anyos 1880]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XVIII]] - '''[[Sieglo XIX]]''' - [[Sieglo XX]]
|}
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[4 de chinero]] - Debantamiento a [[Zaragoza]] d'os republicanos federals; fue frustrato per los chenerals Delatre y Burgos.
=== Atros países ===
* [[31 d'aviento]] - formación en [[Espanya]] d'un Gubierno provisional, presidito por [[Antonio Cánovas del Castillo]], dimpués d'o [[golpe d'estato]] monarquico d'o cheneral [[Arsenio Martínez-Campos Antón]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[25 de chinero]] - naixencia en [[París]] ([[Francia]]) d'o [[escritor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[William Somerset Maugham]].
==== Marzo ====
* [[24 de marzo]] - naixencia en [[Budapest]] ([[Imperio Austrohongaro]], hue [[Hongría]]) d'o [[prestiditichitador]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[Hongría|hongaro]] [[Harry Houdini]] (†[[1926]]).
==== Abril ====
* [[15 d'abril]] - naixencia en [[Schickenhof]] ([[Reino de Bavera]], hue en [[Freihung]], [[Bavera]], [[Alemanya]]) d'o [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] [[Johannes Stark]], qui recibió o [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1919]] (†[[1957]]).
* [[25 d'abril]] - naixencia en [[Bolonya]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) d'o [[fisico]], [[inventor]] y [[empresario]] [[italia]]no [[Guglielmo Marconi]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1909]] (†[[1937]]).
==== Mayo ====
[[Imachen:Gilbert Keith Chesterton2.jpg|right|thumb|250px|O escritor, periodista y novelista britanico [[G. K. Chesterton]], naixito o [[28 de mayo]] de 1874.]]
* [[9 de mayo]] - naixencia en [[Londres]] de l'[[echiptologo]] y [[arqueologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Howard Carter]] (†[[1911]]).
* [[28 de mayo]] - naixencia en [[Londres]] d'o [[escritor]], [[periodista]] y [[novelista]] [[Reino Uniu|britanico]] [[G. K. Chesterton]] (†[[1936]]).
==== Agosto ====
* [[10 d'agosto]] - naixencia en [[West Branch (Iowa)|West Branch]] ([[Iowa]]) d'o [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Herbert Hoover]], que estió o 31º [[President d'os Estaus Unius]].
==== Octubre ====
* [[20 d'octubre]] - naixencia en [[Danbury (Connecticut)|Danbury]] ([[Connecticut]]) d'o [[compositor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Charles Ives]] (†[[1954]]).
* [[21 d'octubre]] - naixencia en [[Mézières (Vaud)|Mézières]] ([[cantón de Vaud]]) d'o [[militar]] [[Suiza|suizo]] [[Henri Guisan]] (†[[1960]]).
* [[24 d'octubre]] - naixencia en [[Sant Feliu de Guíxols]] ([[Baixo Empordán]], [[provincia de Chirona]]) d'o [[politico]] [[Catalunya|catalán]] [[Josep Irla i Bosch]], [[Lista de presidents de la Cheneralidat de Catalunya|president]] d'a [[Cheneralidat de Catalunya]] (†[[1958]]).
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Low Moor (Bradford)|Low Moor]] ([[Bradford]], [[Yorkshire de l'Ueste]], [[Anglaterra]]) d'o [[fisico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Martin Lowry]] (†[[1936]]).
==== Noviembre ====
* [[16 de noviembre]] - naixencia en [[Sant Petersburgo]] ([[Imperio Ruso]], hue [[Rusia]]) d'o [[explorador]], [[mariner]] y [[militar]] [[Rusia|ruso]] [[Aleksandr Kolchak]] (†[[1920]]).
* [[30 de noviembre]] - naixencia en [[palacio de Blenheim]] en o [[Condaus d'Anglaterra|condau]] d'[[Oxfordshire]] ([[Anglaterra]]) d'o [[politico]], [[periodista]], [[historiador]] y [[escritor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Winston Churchill]] (†1874).<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.24. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[9 de febrero]] - muere en [[Ieras]] ([[Var (departamento)|Var]], [[Occitania]]) o [[historiador]] [[Francia|francés]] [[Jules Michelet]] (n.[[1798]]).
* [[23 d'octubre]] - muere en [[Berlín]] ([[Imperio Alemán]]) o [[rabín]] y [[teologo]] [[Alemanya|alemán]] [[Abraham Geiger]] (n.[[1810]]).
* [[31 d'aviento]] - muere en [[Fontenay-aux-Roses]] (hue [[Altos d'o Sena]]) l'[[avogau]] y [[politico]] [[Francia|francés]] [[Alexandre Ledru-Rollin]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[:Categoría:1874 (muertes)|Muertes en 1874]].
*[[:Categoría:1874 (naixencias)|Naixitos en 1874]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:1874|*]]
higxv7nbe1evl237ll8wp8q66i3bwk4
1914
0
5813
2423248
2362346
2026-06-10T19:09:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423248
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1911]] [[1912]] [[1913]] - '''1914''' - [[1915]] [[1916]] [[1917]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1900]] - '''[[Anyos 1910]]''' - [[Anyos 1920]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Tyrone Power 1946.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Tyrone Power]], naixiu lo [[5 de mayo]] de 1914.]]
[[Imachen:La mala ordina Strode (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actor, escritor y chugador de fútbol americano estausunidense [[Woody Strode]], qui naixió lo 26 de chulio de 1914.]]
[[Imachen:Richard Widmark (SAYRE 11767).jpg|right|thumb|250px|L'actor y productor cinematografico estausunidense [[Richard Widmark]], naixiu lo 26 d'aviento de 1914.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chunio ====
* [[28 de chunio]] - [[atentau de Sarajevo]] en a ciudat de [[Sarajevo]]: mueren l'hereu a lo [[trono]] de l'[[Imperio Austrohongaro]] [[Francisco Ferrando d'Austria]] y la suya muller, [[Sofia Chotek]].
==== Chulio ====
* [[28 de chulio]] - l'[[Imperio Austrohongaro]] declara la guerra a [[Serbia]], en no dar satisfacción ixe país a las suyas demandas luego de l'asasinato en [[Sarajevo]] de l'archiduque [[Francisco Ferrando d'Austria]] y la suya muller por [[Gavrilo Princip]] en l'[[atentau de Sarajevo]]. Ye lo prencipio d'a [[Primera Guerra Mundial]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.36. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
==== Agosto ====
* [[3 d'agosto]] - en a [[Primera Guerra Mundial]], l'[[Imperio Alemán]] declara la guerra a [[Francia]] y lo [[Reino Uniu]] declara la guerra a los alemans.
* [[15 d'agosto]] - inauguración d'o [[canal de Panamá]], que une l'[[oceano Pacifico]] con l'[[oceano Atlantico]].
* [[23 d'agosto]] - l'[[Imperio d'o Chapón]] declara la guerra a l'[[Imperio Alemán]], dentrando asinas en a [[Primera Guerra Mundial]] chunto a los [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] contra las [[Potencias Centrals]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.38. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
==== Setiembre ====
* [[3 de setiembre]] - o cardenal [[italia]]no Giacomo della Chiesa ye esleyiu [[Papa]] con o nombre de [[Benedet XV]].
* [[6 de setiembre]] - o cardenal [[italia]]no Giacomo della Chiesa ye consagrau [[Papa]] con o nombre de [[Benedet XV]].
* [[28 de setiembre]] - en a [[Primera Guerra Mundial]] l'[[exercito alemán]] prencipia lo [[Seche d'Anvers (1914)|seche d'Anvers]].
==== Noviembre ====
* [[5 de noviembre]] - en a [[Primera Guerra Mundial]], l'[[Imperio Ruso]], [[Francia]] y l'[[Imperio Britanico]] declaran a guerra a l'[[Imperio Otomán]].
==== Aviento ====
* [[6 d'aviento]] - tropas [[Revolución mexicana|revolucionarias]] [[Mexico|mexicanas]] de [[Pancho Villa]] y [[Emiliano Zapata]] dentran en [[Ciudat de Mexico]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.63. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* ? - naixencia en [[Zaragoza]] de l'[[arbitro]] de [[fútbol]] [[Aragón|aragonés]] [[Julián Rey Martínez]] (†[[1958]]).
* [[11 de chunio]] - naixencia en [[Taust]] ([[Cinco Villas]]) d'o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Gregorio López Raimundo]] (†[[2007]]).<ref name="Taust">{{es}} [https://web.archive.org/web/20110728122719/http://www.tausteweb.net/modules.php?name=News&file=article&sid=550 ''Lopez Raimundo nombrado Hijo Predilecto de la Villa de Tauste''] en ''[[TausteWeb]]''.</ref>
* [[16 d'aviento]] - naixencia en [[Lecinyena]] ([[Monegros]]) d'o [[galerista]] [[Aragón|aragonés]] [[Víctor Bailo Solana]] (†[[1975]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811153200/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=1768 ''Víctor Bailo Solana''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[14 de chinero]] - naixencia en [[North Sydney (Nueva Escocia)|North Sydney]] ([[Nueva Escocia]], [[Canadá]]) de [[Harold Russell]], qui recibió o [[Premio Oscar]] a o [[Oscar a o Millor Actor Segundario|Millor Actor Segundario]] en [[1946]] (†[[2002]]).
* [[15 de chinero]] - naixencia en [[Glanton]] ([[Northumberland]]) d'o [[historiador]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Hugh Trevor-Roper]] (†[[2003]]).
* [[30 de chinero]] - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]]) de l'[[actor]], [[productor cinematografico]] y [[director cinematografico]] [[Canadá|canadiense]] [[John Ireland (actor)|John Ireland]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0490869 John Ireland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Febrero ====
* [[17 de febrero]] - naixencia en [[Pouldreuzig]] ([[Finisterre]], [[Bro-Vigoudenn]], [[Kerne]], [[Bretanya (rechión historica)|Bretanya]]) d'o [[escritor]], [[poeta]] y [[periodista]] [[Bretanya|bretón]] [[Per-Jakez Heliaz]] (†[[1995]]).
==== Marzo ====
* [[1 de marzo]] - naixencia en [[Oklahoma City]] ([[Oklahoma]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ralph Ellison]] (†[[1994]]).
* [[7 de marzo]] - naixencia en [[Denya]] ([[Provincia d'Alicant|Alicant]], [[País Valenciano]]) de l'[[atleta]] [[Espanya|espanyol]] [[Enrique Villaplana]] (†[[1983]]).
* [[26 de marzo]] - naixencia en [[Charleston]] ([[Carolina d'o Sud]]) d'o [[militar]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[William Westmoreland]] (†[[2005]]).
==== Abril ====
* [[2 d'abril]] - naixencia en [[Londres]] ([[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Alec Guinness]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000027/ Alec Guinness] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[8 d'abril]] - naixencia en [[Álamos]] ([[Sonora]]) de l'[[actriz]] [[Mexico|mexicana]] [[María Félix]] (†[[2008]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0299661 María Félix] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Mayo ====
* [[5 de mayo]] - naixencia en [[Cincinnati]] ([[Ohio]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Tyrone Power]] (†[[1958]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000061 Tyrone Power] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[13 de mayo]] - naixencia en [[La Fayette (Alabama)|La Fayette]] ([[Alabama]]) d'o [[boxiador]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Joe Louis]] (†[[1981]]).
==== Chulio ====
* [[14 de chulio]] - naixencia en [[Baden (Suiza)|Baden]] ([[Cantón d'Argovia|Argovia]]) de l'[[actor]] [[Suiza|suizo]] [[Howard Vernon]].
* [[26 de chulio]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]], [[escritor]] y chugador de [[fútbol americano]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Woody Strode]] (†[[1994]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0834754/ Woody Strode] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[31 de chulio]] - naixencia en [[Courbevoie]] ([[Isla de Francia]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Louis de Funès]].
==== Agosto ====
* [[29 d'agosto]] - naixencia en [[Sinuiju]] ([[Imperio de Chapón]], hue [[Corea d'o Norte]]) de l'[[atleta]] [[Corea d'o Norte|nortcoreano]] [[Son Kitei]] (†[[2002]]).
==== Octubre ====
* [[14 d'octubre]] - naixencia en [[Washington, DC]] d'o [[fisico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Raymond Davis Jr.]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[2002]] (†[[2006]]).
* [[17 d'octubre]] - naixencia en [[Cleveland]] ([[Ohio]]) d'o [[debuixant]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jerry Siegel]], unos d'os creyadors d'o personache de ''[[Superman]]'' (†[[1996]]).
* [[25 d'octubre]] - naixencia en [[McAlester]] ([[Oklahoma]]) d'o [[poeta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Berryman]] (†[[1972]]).
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Los Ángeles]] ([[California]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jackie Coogan]] (†[[1984]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001067/ Jackie Coogan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 d'octubre]]
** - naixencia en [[Ciudat de Mexico]] d'o [[politico]] [[Mexico|mexicano]] [[Jorge Jiménez Cantú]] (†[[2005]]).
** - naixencia en [[Swansea]] d'o [[escritor]], [[poeta]] y [[dramaturgo]] [[Galas|Galés]] [[Dylan Thomas]] (†[[1953]]).<ref>{{en}} [http://www.britannica.com/eb/article-9072164/Dylan-Thomas ''Dylan Thomas''] en a ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref>
* [[28 d'octubre]]
** - naixencia en [[Columbus (Ohio)|Columbus]] ([[Ohio]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dody Goodman]] (†[[2008]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0329060/ Dody Goodman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[medico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jonas Salk]] (†[[1995]]).
** - naixencia en [[Liverpool]] d'o [[bioquimico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Richard Laurence Millington Synge]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Quimica|Quimica]] en [[1952]] (†[[1994]]).
==== Noviembre ====
* [[9 de noviembre]] - naixencia en [[Viena]] ([[Imperio Austrohongaro]], hue [[Austria]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[austria]]co [[Hedy Lamarr]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001443 Hedy Lamarr] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[10 de noviembre]] - naixencia en [[Scranton (Pennsilvania)|Scranton]] ([[Pennsilvania]], [[Estaus Unius]]) d'o [[director cinematografico]], [[Guionista cinematografico|guionista]] y [[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cy Endfield]] (†[[1995]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0256831/ Cy Endfield] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[13 de noviembre]] - naixencia en [[Madrit]] de l'[[antropologo]], [[etnografo]], [[historiador]] y [[lingüista]] [[Espanya|espanyol]] [[Julio Caro Baroja]] (†[[1995]]).
==== Aviento ====
* [[13 d'aviento]] - naixencia en [[Olathe (Kansas)|Olathe]] ([[Kansas]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Larry Parks]].
* [[26 d'aviento]] - naixencia en [[Sunrise Township (Minnesota)|Sunrise Township]] ([[Minnesota]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Richard Widmark]] (†[[2008]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001847/ ''Richard Widmark''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[30 d'aviento]] - naixencia en [[Oakland (California)|Oakland]] ([[California]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jo Van Fleet]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0886888/ Jo Van Fleet] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 d'aviento]] - naixencia en [[El Pedroso]] ([[Provincia de Sevilla|Sevilla]]) de l'[[editor]] [[Andalucía|andaluz]] [[José Manuel Lara Hernández]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[25 de marzo]] - muere en [[Malhana]] ([[Bocas d'o Roine]], [[Provenza]]) o [[escritor]] y [[lingüista]] [[Occitania|occitán]] [[Frédéric Mistral]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1904]].
* [[2 d'abril]] - muere en [[Múnich]] ([[Imperio Alemán]], hue [[Alemanya]]) o [[escritor]] y [[poeta]] [[Alemanya|alemán]] [[Paul Johann Ludwig von Heyse]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1910]] (n. [[1830]]).
* [[31 de chulio]] - muere asasinato en [[París]] o [[politico]] [[Francia|francés]] [[Jean Jaurès]].
* [[3 d'agosto]] - muere en [[Melun]] ([[Sena y Marne]]) o [[filosofo]], [[lochico]], [[lingüista]] y [[matematico]] [[Francia|francés]] [[Louis Couturat]] (n.[[1868]]).
* [[20 d'agosto]] - muere en a [[Ciudat d'o Vaticano]] o [[Papa]] [[Pío X]] (n.[[1835]]).
* [[22 de setiembre]] - muere en as primeras batallas d'a [[Primera Guerra Mundial]] en [[Vaux-lès-Palameix]] ([[Mosa]]) l'[[escritor]] [[Francia|francés]] [[Alain-Fournier]] (n.[[1886]]).
* [[19 d'octubre]] - muere en [[Buenos Aires]] o [[militar]] y [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Julio Argentino Roca]], [[Lista de presidents d'Archentina|president d'Archentina]] en [[1898]]-[[1904]] (n.[[1843]]).
* [[23 d'octubre]] - muere en [[Buenos Aires]] o [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[José Evaristo de Uriburu]], [[Lista de presidents d'Archentina|president d'Archentina]] en [[1895]]-[[1898]] (n.[[1831]]).
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1914 (muertes)|Muertes en 1914]].
* [[:Categoría:1914 (naixencias)|Naixius en 1914]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1914}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
luvlxhmax8jaky5n5w08fjmnwso1v72
1915
0
5814
2423249
2359722
2026-06-10T19:09:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423249
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1912]] [[1913]] [[1914]] - '''1915''' - [[1916]] [[1917]] [[1918]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1900]] - '''[[Anyos 1910]]''' - [[Anyos 1920]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Ann Sheridan without David Wayne.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Ann Sheridan]], qui naixió lo [[21 de febrero]] de 1915.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[5 d'octubre]] - [[Juan Moneva y Puyol]] funda l'[[Estudio de Filología de Aragón]] baixo lo nombre de ''Instituto de Filología de Aragón'', anque os suyos estatutos no s'aprebarían dica 1916, cuan se fa definitivo o nombre.<ref name=DAA>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200813174901/https://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=1022905 ''Juan Moneva y Puyol, el Estudio de Filología de Aragón, en 1916''], en ''[[Diario del Alto Aragón]]'' de 23 d'octubre de 2016. Consultau lo 5 de mayo de 2019.</ref>
=== Atros países ===
* [[18 de chinero]] - mientres a [[Primera Guerra Mundial]], as tropas de l'[[Imperio Alemán]] mandadas por [[Paul Emil von Lettow-Vorbeck]] redotan a l'[[exercito britanico]] en a [[batalla de Jassin]], en l'actual [[Tanzania]].
* [[19 de febrero]] - mientres a [[Primera Guerra Mundial]], escomienza la [[batalla de Gallipoli]] con [[bombardeyo]]s navals d'os [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] sobre las fortificacions [[Imperio Otomán|otomanas]] en os [[Dardanelos]].
* [[20 de mayo]] - o [[Reino d'Italia]] dentra en a [[Primera Guerra Mundial]] chunto a los [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] en declarar a guerra a l'[[Imperio austrohongaro]] (encara que no la li declara a l'[[Imperio Alemán]]).<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.58. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[5 d'octubre]] - o [[Reino de Bulgaria]] dentra en a [[Primera Guerra Mundial]] chunto a las [[Potencias Centrals]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.59. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[20 d'octubre]] - naixencia en [[Andorra (Teruel)|Andorra]] ([[Andorra-Sierra d'Arcos]], [[provincia de Teruel|Teruel]]) d'o [[cantaire]] d'[[ixota aragonesa|ixota]] [[Aragón|aragonés]] [[José Iranzo Bielsa]].
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[18 de chinero]] - naixencia en [[Xixón]] ([[provincia d'Asturias]]) d'o [[politico]] [[Comunismo|comunista]] [[Santiago Carrillo Solares]] (†[[2012]]).
* [[31 de chinero]] - naixencia d'o etnomusicologo [[Alan Lomax]].
==== Febrero ====
* [[21 de febrero]] - naixencia en [[Denton (Texas)|Denton]] ([[Texas]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ann Sheridan]] (†[[1967]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0792130 Ann Sheridan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[3 d'abril]] - naixencia en [[Flå]] ([[Buskerud]]) d'o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Per Borten]].
* [[7 d'abril]] - naixencia en [[Philadelphia]] ([[Pennsilvania]]) d'a [[cantaire]] y [[compositora]] de [[jazz]] y [[swing]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Billie Holiday]] (†[[1959]]).
* [[21 d'abril]] - naixencia en [[Chihuahua (Chihuahua)|Chihuahua]] ([[Chihuahua]]) de l'[[actor]] [[Mexico|mexicano]] [[Anthony Quinn]] (†[[2006]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000063/ Anthony Quinn] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Mayo ====
* [[6 de mayo]] - naixencia en [[Kenosha]] ([[Wisconsin]]) de l'[[actor]], [[guionista]], [[director cinematografico]] y [[Director teatral|teatral]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Orson Welles]] (†[[1985]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000080/ Orson Welles] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de mayo]] - naixencia en [[Viareggio]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Toscana]], [[Italia]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Mario Monicelli]] (†[[2010]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0598102 ''Mario Monicelli''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chunio ====
* [[13 de chunio]] - naixencia en [[Oakland (California)|Oakland]] ([[California]]) d'o chugador de [[tenis]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Don Budge]] (†[[2000]]).
==== Chulio ====
* [[10 de chulio]] - naixencia en [[Lachine]] (hue [[Mont Reyal (Canadá)|Mont Reyal]], [[Québec]], [[Canadá]]) d'o [[escritor]] [[Canadá|canadiense]]-[[Estaus Unius|estausunidense]] [[Saul Bellow]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1976]] († [[2005]]).
* [[16 de chulio]] - naixencia en [[Bedford Hills (Nueva York)|Bedford Hills]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Barnard Hughes]].
==== Agosto ====
* [[29 d'agosto]] - naixencia en [[Estocolmo]] de l'[[actriz]] [[Suecia|sueca]] [[Ingrid Bergman]] (†[[1982]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000006 Ingrid Bergman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[10 de setiembre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]], [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Edmond O'Brien]] (†[[1985]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0639529/ Edmond O'Brien] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Octubre ====
* [[13 d'octubre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cornel Wilde]] (†[[1989]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0928425/ Cornel Wilde] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 d'octubre]] - naixencia en [[Ruzhany]] ([[Imperio Ruso]]) d'o [[politico]] [[israel]]ín [[Yitzhak Shamir]].
* [[17 d'octubre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[escritor]] y [[dramaturgo]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Arthur Miller]] (†[[2005]]).
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Kuopio]] ([[Savonia d'o Norte]], [[Finlandia de l'Ueste]]) d'o [[escritor]] [[Finlandia|finlandés]] [[Simo Puupponen]] (†[[1967]]).
* [[24 d'octubre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[escritor]] y [[debuixant]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bob Kane]], creyador d'o personache de ''[[Batman]]'' (†[[1998]]).
* [[25 d'octubre]]
** - naixencia en [[Buenos Aires]] de l'[[actor]] [[Archentina|archentino]] [[José Marrone]] (†[[1990]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0550240/ José Marrone] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia d'o [[matematico]] [[Canadá|canadiense]] [[Ivan Niven]] (†[[1999]]).
** - naixencia en [[Tudela]] ([[merindat de Tudela]]) d'o [[churista]] [[Espanya|espanyol]] [[Francisco Salinas Quijada]] (†[[2006]]).
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Llinars del Vallés]] ([[Vallés Oriental]], [[provincia de Barcelona]]) d'o [[debuixant]] [[Catalunya|catalán]] [[Ramón Sabatés i Massanell]] (†[[2003]]).
==== Aviento ====
* [[12 d'aviento]] - naixencia en [[Hoboken (Nueva Jersey)|Hoboken]] ([[Nueva Jersey]]) d'o [[cantaire]], [[actor]], [[productor cinematografico|productor]] y [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frank Sinatra]] (†[[1998]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000069/ Frank Sinatra] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[13 d'aviento]] - naixencia en [[Los Gatos]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] de [[novela negra]] [[Estaus Unius|estausunidense]]-[[Canadá|canadiense]] [[Ross Macdonald]] (†[[1983]]).
* [[14 d'aviento]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[ballarín]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dan Dailey]].
* [[19 d'aviento]] - naixencia en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) d'a [[cantaire]] [[Francia|francesa]] [[Édith Piaf]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[9 de mayo]] - muere en combate, mientres a [[Primera Guerra Mundial]], en [[Carency]] ([[Paso de Calais (departamento)|Paso de Calais]], [[Francia]]) o [[ciclista]] [[Luxemburgo|luxemburgués]] [[François Faber]] (n.[[1887]]).
* [[4 d'octubre]] - muere en [[Engelbreckt]] ([[condau d'Estocolmo]]) o [[politico]] [[Suecia|sueco]] [[Karl Staaff]], [[Primer ministro de Suecia|primer ministro]] de [[Suecia]] en [[1905]]-[[1906]] y [[1911]]-[[1914]] (n.[[1860]]).
* [[11 d'octubre]] - muere en [[Sérignan-du-Comtat]] ([[Vauclusa]], [[Provenza-Alpes-Costa Azul]]) o [[entomologo]], [[poeta]] y [[escritor]] [[Francia|francés]] [[Jean-Henri Fabre]] (n.[[1823]]).
* [[12 d'octubre]] - muere en [[Schaerbeek]] ([[Rechión de Bruselas-Capital]], [[Belchica]]) a [[enfermera]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Edith Cavell]], afusilada mientres a [[Primera Guerra Mundial]] por as tropas de l'[[exercito alemán]] acusada d'[[espionache]] a favor d'os [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] (n.[[1865]]).
* [[24 d'octubre]] - muere l'[[explorador]] y [[arqueologo]] [[Francia|francés]] [[Désiré Charnay]] (n.[[1828]]).
* [[19 d'aviento]] - muere en [[Wrocław|Breslau]] ([[Imperio Alemán]], hue [[Wrocław]] en [[Polonia]]) o [[medico]] [[psiquiatra]], [[neurologo]] y [[neuropatologo]] [[Alemanya|alemán]] [[Alois Alzheimer]] (n.[[1864]]).
* [[30 d'aviento]] - muere en [[Múnich]] ([[Bavera]]) o [[psicologo]] [[Alemanya|alemán]] [[Oswald Külpe]].
* [[31 d'aviento]] - muere en [[Florencia]] ([[Toscana]]) l'[[actor]] [[Teatro|teatral]] [[italia]]no [[Tommaso Salvini]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1915 (muertes)|Muertes en 1915]].
* [[:Categoría:1915 (naixencias)|Naixius en 1915]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1915}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
tfrzlrq2hs2wzlqel1cf6uyxj7h1g9j
1916
0
5815
2423250
2422133
2026-06-10T19:09:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423250
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1913]] [[1914]] [[1915]] - '''1916''' - [[1917]] [[1918]] [[1919]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1900]] - '''[[Anyos 1910]]''' - [[Anyos 1920]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Dorothy McGuire in Gentleman's Agreement trailer.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Dorothy McGuire]], naixita o [[14 de chunio]] de 1916.]]
[[Imachen:Betty Grable 20th Century Fox.jpg|right|thumb|250px|L'actriz, cantaire y bailarina estausunidense [[Betty Grable]], naixita o [[18 d'aviento]] de 1916, en una imachen de [[1943]] que la fació muit conoixida entre los soldaus de l'[[exercito estausunidense]] mientres d'a [[Segunda Guerra Mundial]].]]
[[Imachen:Evelyn Keyes by A. L. Whitey Schafer.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Evelyn Keyes]], qui naixió lo 20 de noviembre de 1916.]]
[[Imachen:Glenn Ford - 1955.jpg|right|thumb|250px|L'actor canadiense [[Glenn Ford]], naixiu l'1 de mayo de 1916.]]
[[Imachen:Van Johnson by Eric Carpenter, 1947.jpg|right|thumb|250px|actor y bailarín estausunidense [[Van Johnson]], naixiu lo 25 d'agosto de 1916.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[22 d'octubre]] - s'apreban os estatutos d'o ''Instituto de Filología de Aragón'' que heba fundau [[Juan Moneva y Puyol]] en 1915, quedando a la fin con o nombre d'[[Estudio de Filología de Aragón]].<ref name=DAA>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200813174901/https://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=1022905 Articlo «''Juan Moneva y Puyol, el Estudio de Filología de Aragón, en 1916''»] en o ''[[Diario del Alto Aragón]]'' de 23 d'octubre de 2016. Consultau o 5 de mayo de 2019.</ref>
=== Atros países ===
* - suspendius os [[Chuegos Olimpicos d'a VI Olimpiada d'a era moderna]] por a Primera Guerra Mundial.
* [[15 de febrero]] - en a [[Primera Guerra Mundial]], as tropas de l'[[Exercito alemán]] d'a [[Colonias d'Alemanya|colonia]] [[Alemanya|alemana]] de [[Camerún]] se refuchian en a [[Colonias d'Espanya|colonia]] [[Espanya|espanyola]] de [[Río Muni]].
* [[21 de febrero]] - prencipia en o [[Frent Occidental (Primera Guerra Mundial)|Frent Occidental]] d'a [[Primera Guerra Mundial]], a [[batalla de Verdun]].
* [[24 d'abril]] - en [[Dublín]] ([[Irlanda]]) s'escayece lo [[Devantamiento de Pascua]] contra lo dominio [[Reino Uniu de Gran Bretanya y Irlanda|britanico]] d'o psís.<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.67. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[15 de chulio]] - [[William Edward Boeing]] funda en a ciudat de [[Seattle]] ([[Condau de King (Washington)|condau de King]], [[Washington (estau)|Washington]]) a companyía d'avions ''[[Boeing]]''.
* [[28 d'agosto]] - [[Primera Guerra Mundial]]: tropas [[Rumanía|rumanas]] dentran en [[Hongría]], dimpués que Rumanía declarase la guerra a las [[Potencias Centrals]].<ref>{{es}} [[Fernando Cohnen]]: ''Un mundo en llamas. Una breve historia entre 1914 y 1945'', [[Editorial Crítica]], Barcelona, 2020, 1<sup>era</sup> edición, p.74. {{ISBN|078-84-9100-253-0}}.</ref>
* [[31 d'aviento]] - [[Carlos I d'Austria]] ye coronau nuevo emperador de l'[[Imperio Austrohongaro]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[7 de chinero]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]]) de l'[[actor]], [[actor de voz]] y de [[Radio (medio de comunicación)|radio]] [[Aragón|aragonés]] [[Fernando Sancho]] (†[[1990]]).
* [[6 d'abril]] - naixencia en [[Sarinyena]] ([[Monegros]], [[provincia de Uesca]]) de l'[[antropologo]], [[historiador]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio Beltrán Martínez]] (†[[2006]]).<ref>{{es}} [[Guillermo Fatás]]: [https://web.archive.org/web/20091004081446/http://www.antiquity.ac.uk/tributes/martinez.html ''Antonio Beltrán Martínez''] en ''Antiquity Journal''.</ref>
* [[18 de mayo]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca de Zaragoza]]) d'o [[pintor]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[Surrealismo]] y de l'[[arte abstracto]] [[Manuel Viola]] (†[[1987]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811161426/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=12981 ''Manuel Viola''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[4 de setiembre]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]) d'o [[director cinematografico]] [[Aragón|aragonés]] [[Fernando Palacios]] (†[[1965]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0657239/ ''Fernando Palacios''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
=== Atros países ===
==== Febrero ====
* [[17 de febrero]] - naixencia en [[Tropea]] ([[provincia de Vibo Valentia]], [[Calabria]], [[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]] [[italia]]no [[Raf Vallone]] (†[[2002]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0885203 Raf Vallone] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[4 de marzo]] - naixencia en [[Bolonya]] ([[Emilia-Romanya]], [[Reino d'Italia]]) d'o [[escritor]] y [[poeta]] [[italia]]no [[Giorgio Bassani]] (†[[2000]]).
* [[11 de marzo]] - naixencia en [[Huddersfield]] ([[Yorkshire]], [[Anglaterra]]) d'o [[politico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Harold Wilson]] (†[[1995]]).
* [[16 de marzo]] - naixencia en [[Joliet (Illinois)|Joliet]] ([[Illinois]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Mercedes McCambridge]] (†[[2004]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0564790 Mercedes McCambridge] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[5 d'abril]] - naixencia en [[Evanston (Illinois)|Evanston]] ([[Illinois]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Gregory Peck]] (†[[2003]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000060/ Gregory Peck] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 d'abril]] - naixencia en [[Saint Kilda (Victoria)|Saint Kilda]] ([[Victoria (Australia)|Victoria]]) d'o [[escritor]], [[novelista]] y [[guionista cinematografico]] [[australia]]no [[Morris West]] (†[[1999]]).
* [[29 d'abril]] - naixencia en [[Mjøndalen]] ([[Nedre Eiker]], [[Buskerud]]) d'o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Lars Korvald]].
==== Mayo ====
* [[1 de mayo]] - naixencia en [[Sainte-Christine-d'Auvergne]] ([[Quebec]], [[Canadá]]) de l'[[actor]] [[Canadá|canadiense]] [[Glenn Ford]] (†[[2006]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001229/ Glenn Ford] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[11 de mayo]] - naixencia en [[Iria Flavia]] ([[Pairón (A Coruña)|Pairón]], [[Galicia]]) d'o [[escritor]] y [[periodista]] [[Galicia|gallego]] [[Camilo José Cela]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1989]] (†[[2002]]).
==== Chunio ====
* [[8 de chunio]] - naixencia en [[Salò]] ([[provincia de Brescia]], [[Lombardía]], [[Reino d'Italia]]) d'o [[director cinematografico]] [[italia]]no [[Luigi Comencini]] (†[[2007]]).<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/cultura/Muere/cineasta/italiano/Luigi/Comencini/elpepucul/20070406elpepucul_2/Tes ''Muere el cineasta italiano Luigi Comencini''], en o diario ''[[El País]]''.</ref>
* [[14 de chunio]] - naixencia en [[Omaha (Nebraska)|Omaha]] ([[Nebraska]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dorothy McGuire]] (†[[2001]])<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0570192 Dorothy McGuire] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chulio ====
* [[1 de chulio]] - naixencia en [[Tokio]] ([[Chapón]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Olivia de Havilland]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000014 Olivia de Havilland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[14 de chulio]] - naixencia en [[Palermo]] ([[Sicilia]]) d'a [[escritora]] [[italia]]na [[Natalia Ginzburg]] (†[[1991]]).
==== Agosto ====
* [[6 d'agosto]] - naixencia en [[Bormla]] d'o [[politico]] [[malta|maltés]] [[Dom Mintoff]].
* [[25 d'agosto]] - naixencia en [[Newport (Rhode Island)|Newport]] ([[Rhode island]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[bailarín]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Van Johnson]] (†[[2008]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004496/ Van Johnson] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[23 de setiembre]] - naixencia en [[Maglie]] ([[Provincia de Lecce]], [[Pulla]]) d'o [[churista]] y [[politico]] [[italia]]no [[Aldo Moro]] (†[[1978]]).
* [[28 de setiembre]] - naixencia en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) de l'[[actor]] [[australia]]no [[Peter Finch]], [[Premio Oscar a o Millor Actor]] en [[1976]] (†[[1977]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002075/ Peter Finch] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 de setiembre]] - naixencia en [[Guadalachara]] ([[Castiella y Leyón]]) d'o [[escritor]] y [[dramaturgo]] [[Espanya|espanyol]] [[Antonio Buero Vallejo]] (†[[2000]]).
==== Octubre ====
* [[2 d'octubre]] - naixencia en [[Zaldibia]] ([[Guipuzcua]], [[País Basco]]) d'o [[cardenal]] [[Espanya|espanyol]] [[Ángel Suquía]] (†[[2006]]).<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/sociedad/Fallece/89/anos/Angel/Suquia/arzobispo/emerito/Madrid/elpporsoc/20060713elpepusoc_2/Tes ''Fallece a los 89 años Ángel Suquía, arzobispo emérito de Madrid''], en o diario ''[[El País]]''.</ref>
* [[4 d'octubre]] - naixencia en [[Moscú]] d'o [[fisico]] [[Rusia|ruso]] [[Vitaly Ginzburg]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[2003]].
* [[19 d'octubre]]
** - naixencia en [[Tolosa]] ([[Alta Garona]], [[Occitania (Francia)|Occitania]]) d'o [[inmunologo]] [[Francia|francés]] [[Jean Dausset]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1980]] (†[[2009]]).
** - naixencia en [[Odessa]] ([[Imperio Ruso]]) d'o [[pianista]] [[Rusia|ruso]] [[Emil Guilels]] (†[[1985]]).
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Jarnac]] ([[Charanta]], [[Nueva Aquitania]]) d'o [[politico]] [[Francia|francés]] [[François Mitterrand]], [[Lista de presidents de Francia|president de Francia]] (†[[1996]]).
* [[29 d'octubre]] - naixencia d'o [[escritor]] y [[poeta]] [[Polonia|polaco]] [[Jerzy Pietrkiewicz]] (†[[2007]]).
==== Noviembre ====
* [[8 de noviembre]] - naixencia d'o [[escritor]] y [[dramaturgo]] [[Alemanya|alemán]] [[Peter Weiss]].
* [[20 de noviembre]] - naixencia en [[Port Arthur (Texas)|Port Arthur]] ([[Texas]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Evelyn Keyes]] (†[[2008]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0450810/ Evelyn Keyes] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Aviento ====
* [[9 d'aviento]] - naixencia en [[Amsterdam (Nueva York)|Amsterdam]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kirk Douglas]].
* [[18 d'aviento]] - naixencia en [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]] ([[Missouri]]) de l'[[actriz]], [[cantaire]] y [[bailarina]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Betty Grable]] (†[[1973]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002107 Betty Grable] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[23 d'aviento]] - naixencia en [[Milán]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) d'o [[director cinematografico]] [[italia]]no [[Dino Risi]] (†[[2008]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0728271 Dino Risi] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[19 de febrero]] - muere en [[Múnich]] ([[Bavera]], [[Imperio Alemán]]) o [[fisico]] y [[filosofo]] [[austria]]co [[Ernst Mach]] (n.[[1838]]).
* [[16 de chulio]] - muere en [[París]] ([[Francia]]) o [[microbiologo]] [[Rusia|ruso]] [[Ilya Ilyich Mechnikov]], [[Premio Nobel de Medicina]] en [[1908]].
* [[14 de setiembre]] - muere en [[Madrit]] l'[[escritor]], [[poeta]], [[incheniero]], [[matematico]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[José de Echegaray]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1904]] (n.[[1832]]).
* [[25 d'octubre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[pintor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[William Merritt Chase]] (n.[[1849]]).
* [[28 d'octubre]] - muere amán de [[Bapaume]] ([[Paso de Calais (departamento)|Paso de Calais]], [[Norte-Paso de Calais]], [[Francia]]), mientres d'a [[Primera Guerra Mundial]], o [[piloto]] [[Alemanya|alemán]] [[Oswald Boelcke]] (n.[[1891]]).
* [[15 de noviembre]] - muere en [[Vevey]] ([[Suiza]]) o [[escritor]] [[Polonia|polaco]] [[Henryk Sienkiewicz]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1905]] (n.[[1846]]).
* [[29 d'aviento]] - muere asasinato en [[Sant Petersburgo]] [[Grigori Rasputin]], [[Mistica|mistico]] [[Rusia|ruso]] amanato a a familia d'os [[Lista de zares de Rusia|zares]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1916 (muertes)|Muertes en 1916]].
* [[:Categoría:1916 (naixencias)|Naixius en 1916]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1916}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
8wgmi7zrg1bx8zpyzecepy61urpyj3k
1922
0
5821
2423214
2422296
2026-06-10T16:47:02Z
RenatoGar
80073
/* Setiembre */
2423214
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1919]] [[1920]] [[1921]] - '''1922''' - [[1923]] [[1924]] [[1925]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1910]] - '''[[Anyos 1920]]''' - [[Anyos 1930]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Judy Garland in Till the Clouds Roll By 1.jpg|right|thumb|250px|L'actriz y cantaire estausunidense [[Judy Garland]], naixida lo [[10 de chunio]] de 1922.]]
[[Imachen:Veronica Lake still 2.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Veronica Lake]], naixida lo 14 de noviembre de 1922.]]
[[Imachen:ELEANORParker.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Eleanor Parker]], qui naixió lo 28 de chunio de 1922.]]
[[Imachen:Joanne Dru 1960.JPG|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Joanne Dru]], naixida lo 31 de chinero de 1922.]]
[[Imachen:Guy Madison 1957.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Guy Madison]], naixiu lo 19 de chinero de 1922.]]
[[Imachen:Rory Calhoun - 1961.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Rory Calhoun]], naixiu l'8 d'agosto de 1922.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[2 de chinero]] - dentra en vigor l'apéndiz aragonés d'o [[Codigo civil]].
=== Atros países ===
* [[6 de febrero]] - o [[cardenal]] [[Ambrogio Damiano Achille Ratti]] ye esleyiu nuevo [[papa]] con o nombre de [[Pío XI]].
* [[12 de febrero]] - o [[cardenal]] [[Ambrogio Damiano Achille Ratti]] ye consagrau nuevo [[papa]] con o nombre de [[Pío XI]].
* [[28 d'octubre]] - os ''[[Camisas negras]]'' [[Faixismo|faixistas]] de [[Benito Mussolini]] prencipian a dita ''[[Marcha sobre Roma]]''.
* [[4 de noviembre]] - l'[[arqueologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Howard Carter]] descubre la tumba d'o [[faraón]] [[Tutankamon]].
* [[30 d'octubre]] - [[Benito Mussolini]] forma o primer Gubierno d'o [[Faixismo]] en o [[Reino d'Italia]].
* [[6 d'aviento]] - O [[estau Libre d'Irlanda]] se secesiona d'o [[Reino Uniu]] con o ''status'' de dominio d'a [[Commonwealth]].
* [[7 d'aviento]] - O parlamento d'[[Irlanda d'o Norte]] demandar a [[Chorche V d'o Reino Uniu|Chorche V]] no ser incluyius en o [[estau Libre Irlandés]], que s'heba feito independient un día enantes.
* [[30 d'aviento]] - ye declarada la [[Constitución]] d'a [[Unión de Republicas Socialistas Sovieticas]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[9 de chinero]] - naixencia en [[Montevideo]] de l'[[actriz]] [[Uruguai|uruguaya]] [[Margot Cottens]] (†[[1999]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0182944 ''Margot Cottens''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[19 de chinero]] - naixencia en [[Pumpkin Center (California)|Pumpkin Center]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Guy Madison]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0534972/ Guy Madison] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[21 de chinero]]
** - naixencia en [[Hurstpierpoint]] ([[Sussex]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Paul Scofield]] (m. [[2008]]).
** - naixencia en [[Garden City (Nueva York)|Garden City]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) l'[[actor]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Telly Savalas]] (†[[1994]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001699 Telly Savalas] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 de chinero]] - naixencia en [[Logan (Virchinia Occidental)|Logan]] ([[Virchinia Occidental]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Joanne Dru]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0238445/ Joanne Dru] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Marzo ====
* [[5 de marzo]] - naixencia en [[Bolonya]] ([[Emilia-Romanya]], [[Reino d'Italia]]) d'o [[director cinematografico]], [[escritor]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Pier Paolo Pasolini]] (†[[1975]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001596 Pier Paolo Pasolini] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[11 de marzo]] - naixencia en [[Madrit]] de l'[[actor]] [[Espanya|espanyol]] [[José Luis López Vázquez]] (†[[2009]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0007023 José Luis López Vázquez] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[12 de marzo]] - naixencia en [[Lowell (Massachusetts)|Lowell]] ([[Massachusetts]]) d'o [[escritor]] y [[poeta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jack Kerouac]] (†[[1969]]).
* [[23 de marzo]] - naixencia en [[Cremona]] ([[Lombardía]], [[Reino d'Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Ugo Tognazzi]] (†[[1990]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0865575 Ugo Tognazzi] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[3 d'abril]] - naixencia en [[Cincinnati]] ([[Ohio]]) de l'[[actriz]], [[cantaire]] y [[Productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Doris Day]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000013 Doris Day] en [[Internet Movie Database|IMDb]] (†[[2019]]).</ref>
==== Mayo ====
* [[7 de mayo]] - naixencia en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) de l'[[actor]], [[humor]]ista y [[director cinematografico]] [[Espanya|espanyol]] [[Tony Leblanc]] (†[[2012]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0495764/ ''Tony Leblanc''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 de mayo]] - naixencia en [[Londres]] de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Denholm Elliott]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001186 Denholm Elliott] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chunio ====
* [[2 de chunio]] - naixencia en [[Madrit]] d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Juan Antonio Bardem]] (†[[2002]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0054219 Juan Antonio Bardem] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[3 de chunio]] - naixencia en [[Gwened]] ([[Mor-Bihan]], [[Bretanya]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Bretanya|bretón]] [[Alain Resnais]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0720297 Alain Resnais] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[10 de chunio]] - naixencia en [[Grand Rapids (Minnesota)|Grand Rapids]] ([[Minnesota]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Judy Garland]] (†[[1969]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000023 Judy Garland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[18 de chunio]] - naixencia en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) de l'[[actor]] [[Espanya|espanyol]] [[José Luis Ozores]] (†[[1968]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0654845/ José Luis Ozores] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[28 de chunio]] - naixencia en [[Cedarville (Ohio)|Cedarville]] ([[Ohio]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Eleanor Parker]] (†[[2013]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0662223/ Eleanor Parker] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Chulio ====
* [[14 de chulio]] - naixencia en [[Honolulu]] ([[Hawaii]]) d'o [[militar]] y [[piloto d'avions]] [[Robin Olds]].
* [[15 de chulio]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]] d'o [[fisico]] [[Leon Max Lederman]], [[Premio Nobel de Fisica]] en [[1988]].
* [[26 de chulio]]
** - naixencia en [[Tulsa (Oklahoma)|Tulsa]] ([[Oklahoma]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Blake Edwards]] (†[[2010]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001175 Blake Edwards] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jason Robards]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001673/ Jason Robards] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[8 d'agosto]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Rory Calhoun]] (†[[1999]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001983/ Rory Calhoun] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[26 d'agosto]] - naixencia en [[Roazhon]] ([[Bretanya (rechión historica)|Bretanya]]) de l'[[historiador]] y [[profesor universitario]] [[Francia|francés]] [[Lucien Musset]] (†[[2004]]).<ref>{{fr}} [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb119172934 Lucien Musset] en o sitio web d'a [[Bibliothèque Nationale de France]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[1 de setiembre]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
**- naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 de setiembre]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jackie Cooper]] (†[[2011]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0178114/ Jackie Cooper] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[19 de setiembre]] - naixencia en [[Kopřivnice]] ([[Checoslovaquia]]) de l'[[atleta]] [[Emil Zátopek]], campión olimpico en os [[Chuegos Olimpicos de Londres 1948]] y [[Chuegos Olimpicos de Londres 1948|Helsinki 1952]] (†[[2000]]).
* [[27 de setiembre]] - naixencia en [[Philadelphia]] ([[Pennsilvania]]) de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Arthur Penn]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0671957/ Arthur Penn] en [[Internet Movie Database]] (†[[2010]]).</ref>
==== Octubre ====
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Teherán]] de l'[[arquitecto]] [[Irán|iraní]] [[Heydar Ghiai]].
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Montes Claros]] ([[Minas Gerais]]) de l'[[antropologo]], [[escritor]] y [[sociologo]] [[brasil]]ero [[Darcy Ribeiro]] (†[[1997]]).
* [[27 d'octubre]]
** - naixencia en [[Safi (Marruecos)|Safi]] ([[Protectorau francés de Marruecos]], hue [[Marruecos]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Michel Galabru]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0301556 ''Michel Galabru''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Buenos Aires]] d'o [[futbolista]] y [[entrenador de fútbol]] [[Archentina|archentino]] [[Juan Carlos Lorenzo]] (†[[2001]]).
** - naixencia en [[Rubio (Venezuela)|Rubio]] ([[Táchira]]) o [[politico]] [[Venezuela|venezolano]] [[Carlos Andrés Pérez]], qui estió [[Lista de presidents de Venezuela|president]] d'o país.
* [[28 d'octubre]] - naixencia en [[Bochum]] ([[Renania d'o Norte-Westfalia]], [[Republica de Weimar]]) d'o [[compositor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[Alemanya|alemán]] [[Gershon Kingsley]].
==== Noviembre ====
* [[12 de noviembre]] - naixencia en [[Detroit]] ([[Michigan]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kim Hunter]] (†[[2002]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001375 ''Kim Hunter''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[13 de noviembre]] - naixencia en [[Viena]] de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[austria]]co [[Oskar Werner]] (†[[1984]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0921459/ Oskar Werner] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[14 de noviembre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius||estausunidense]] [[Veronica Lake]] (†[[1973]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000043/ Veronica Lake] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 de noviembre]] - naixencia en [[Nápols]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Francesco Rosi]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0742940 Francesco Rosi] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de noviembre]] - naixencia en [[Azinhaga]] ([[Portugal]]) d'o [[escritor]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Portugal|portugués]] [[José Saramago]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] (†[[2010]]).
* [[22 de noviembre]] - naixencia en [[Buenos Aires]] d'o [[futbolista]] y [[entrenador de fútbol]] [[Archentina|archentino]] [[Juan Carlos Lorenzo]] (†[[2001]]).
* [[23 de noviembre]] - naixencia en [[Villalva]] ([[Provincia de Lugo|Lugo]], [[Galicia]]) d'o [[politico]], [[diplomatico]], [[profesor universitario]] y [[escritor]] [[galicia|gallego]] [[Manuel Fraga Iribarne]] (†[[2012]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160309185255/http://www.elcorreogallego.es/fotos/ecg/manuel-fraga-raices-familia-y-aficiones/idGaleria-5147/ ''Manuel Fraga, raíces, familia y aficiones''], en ''[[El Correo Gallego]]''.</ref>
==== Aviento ====
* [[8 d'aviento]] - naixencia en [[Berlín]] ([[Republica de Weimar]]) d'o [[pintor]] [[Alemanya|chermano]]-[[Reino Uniu|britanico]] [[Lucian Freud]] (†[[2011]]).
* [[22 d'aviento]] - naixencia en [[Brogden (Carolina d'o Norte)|Brogden]] ([[Carolina d'o Norte]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ava Gardner]] (†[[1990]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001257 Ava Gardner] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[22 de chinero]] - muere en a [[Ciudat d'o Vaticano]] o [[papa]] [[Benedet XV]] (n.[[1854]]).
* [[27 de chinero]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) o [[compositor]] [[italia]]no d'o [[Romanticismo]] [[Luigi Denza]] (n.[[1846]]).
* [[1 de marzo]] - muere en [[Bilbau]] o [[futbolista]] [[País Basco|basco]] [[Rafael Moreno Aranzadi]], conoixito con a embotada de [[Pichichi]] (†[[1892]]).
* [[2 d'agosto]] - muere en [[Beinn Bhreagh]] ([[Nueva Escocia]], [[Canadá]]) o [[inventor]] y [[cientifico]] [[Escocia|escocés]] [[Alexander Graham Bell]] (n.[[1847]]).
* [[4 d'agosto]] - muere en combate contra l'[[Exercito Royo]] en a [[Republica Socialista Sovietica de Tachiquistán]] ([[Unión Sovietica]], hue [[Tachiquistán]]) o [[militar]] y [[politico]] [[Turquía|turco]] [[İsmail Enver]] (n.[[1881]]).
* [[21 d'agosto]] - muere en [[Oslo]] o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Jørgen Løvland]].
* [[18 de noviembre]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) o [[escritor]] y [[traductor]] [[Francia|francés]] [[Marcel Proust]] (n.[[1871]]).
* [[30 d'aviento]] - muere l'[[escritor]] y [[periodista]] [[Espanya|espanyol]] [[José Ortega Munilla]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1922 (muertes)|Muertes en 1922]].
* [[:Categoría:1922 (naixencias)|Naixius en 1922]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1922}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
3qvt8u8s87uutp45qrrau7p9za6xmql
2423224
2423214
2026-06-10T16:57:05Z
RenatoGar
80073
2423224
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1919]] [[1920]] [[1921]] - '''1922''' - [[1923]] [[1924]] [[1925]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1910]] - '''[[Anyos 1920]]''' - [[Anyos 1930]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Judy Garland in Till the Clouds Roll By 1.jpg|right|thumb|250px|L'actriz y cantaire estausunidense [[Judy Garland]], naixida lo [[10 de chunio]] de 1922.]]
[[Imachen:Veronica Lake still 2.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Veronica Lake]], naixida lo 14 de noviembre de 1922.]]
[[Imachen:ELEANORParker.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Eleanor Parker]], qui naixió lo 28 de chunio de 1922.]]
[[Imachen:Joanne Dru 1960.JPG|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Joanne Dru]], naixida lo 31 de chinero de 1922.]]
[[Imachen:Guy Madison 1957.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Guy Madison]], naixiu lo 19 de chinero de 1922.]]
[[Imachen:Rory Calhoun - 1961.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Rory Calhoun]], naixiu l'8 d'agosto de 1922.]]
[[Imachen:Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actriz canadiense Yvonne De Carlo, naixida l'1 de setiembre de 1922.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[2 de chinero]] - dentra en vigor l'apéndiz aragonés d'o [[Codigo civil]].
=== Atros países ===
* [[6 de febrero]] - o [[cardenal]] [[Ambrogio Damiano Achille Ratti]] ye esleyiu nuevo [[papa]] con o nombre de [[Pío XI]].
* [[12 de febrero]] - o [[cardenal]] [[Ambrogio Damiano Achille Ratti]] ye consagrau nuevo [[papa]] con o nombre de [[Pío XI]].
* [[28 d'octubre]] - os ''[[Camisas negras]]'' [[Faixismo|faixistas]] de [[Benito Mussolini]] prencipian a dita ''[[Marcha sobre Roma]]''.
* [[4 de noviembre]] - l'[[arqueologo]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Howard Carter]] descubre la tumba d'o [[faraón]] [[Tutankamon]].
* [[30 d'octubre]] - [[Benito Mussolini]] forma o primer Gubierno d'o [[Faixismo]] en o [[Reino d'Italia]].
* [[6 d'aviento]] - O [[estau Libre d'Irlanda]] se secesiona d'o [[Reino Uniu]] con o ''status'' de dominio d'a [[Commonwealth]].
* [[7 d'aviento]] - O parlamento d'[[Irlanda d'o Norte]] demandar a [[Chorche V d'o Reino Uniu|Chorche V]] no ser incluyius en o [[estau Libre Irlandés]], que s'heba feito independient un día enantes.
* [[30 d'aviento]] - ye declarada la [[Constitución]] d'a [[Unión de Republicas Socialistas Sovieticas]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[9 de chinero]] - naixencia en [[Montevideo]] de l'[[actriz]] [[Uruguai|uruguaya]] [[Margot Cottens]] (†[[1999]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0182944 ''Margot Cottens''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[19 de chinero]] - naixencia en [[Pumpkin Center (California)|Pumpkin Center]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Guy Madison]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0534972/ Guy Madison] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[21 de chinero]]
** - naixencia en [[Hurstpierpoint]] ([[Sussex]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Paul Scofield]] (m. [[2008]]).
** - naixencia en [[Garden City (Nueva York)|Garden City]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) l'[[actor]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Telly Savalas]] (†[[1994]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001699 Telly Savalas] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 de chinero]] - naixencia en [[Logan (Virchinia Occidental)|Logan]] ([[Virchinia Occidental]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Joanne Dru]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0238445/ Joanne Dru] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Marzo ====
* [[5 de marzo]] - naixencia en [[Bolonya]] ([[Emilia-Romanya]], [[Reino d'Italia]]) d'o [[director cinematografico]], [[escritor]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Pier Paolo Pasolini]] (†[[1975]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001596 Pier Paolo Pasolini] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[11 de marzo]] - naixencia en [[Madrit]] de l'[[actor]] [[Espanya|espanyol]] [[José Luis López Vázquez]] (†[[2009]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0007023 José Luis López Vázquez] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[12 de marzo]] - naixencia en [[Lowell (Massachusetts)|Lowell]] ([[Massachusetts]]) d'o [[escritor]] y [[poeta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jack Kerouac]] (†[[1969]]).
* [[23 de marzo]] - naixencia en [[Cremona]] ([[Lombardía]], [[Reino d'Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Ugo Tognazzi]] (†[[1990]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0865575 Ugo Tognazzi] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[3 d'abril]] - naixencia en [[Cincinnati]] ([[Ohio]]) de l'[[actriz]], [[cantaire]] y [[Productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Doris Day]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000013 Doris Day] en [[Internet Movie Database|IMDb]] (†[[2019]]).</ref>
==== Mayo ====
* [[7 de mayo]] - naixencia en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) de l'[[actor]], [[humor]]ista y [[director cinematografico]] [[Espanya|espanyol]] [[Tony Leblanc]] (†[[2012]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0495764/ ''Tony Leblanc''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 de mayo]] - naixencia en [[Londres]] de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Denholm Elliott]] (†[[1992]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001186 Denholm Elliott] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chunio ====
* [[2 de chunio]] - naixencia en [[Madrit]] d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Juan Antonio Bardem]] (†[[2002]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0054219 Juan Antonio Bardem] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[3 de chunio]] - naixencia en [[Gwened]] ([[Mor-Bihan]], [[Bretanya]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Bretanya|bretón]] [[Alain Resnais]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0720297 Alain Resnais] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[10 de chunio]] - naixencia en [[Grand Rapids (Minnesota)|Grand Rapids]] ([[Minnesota]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Judy Garland]] (†[[1969]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000023 Judy Garland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[18 de chunio]] - naixencia en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) de l'[[actor]] [[Espanya|espanyol]] [[José Luis Ozores]] (†[[1968]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0654845/ José Luis Ozores] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[28 de chunio]] - naixencia en [[Cedarville (Ohio)|Cedarville]] ([[Ohio]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Eleanor Parker]] (†[[2013]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0662223/ Eleanor Parker] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Chulio ====
* [[14 de chulio]] - naixencia en [[Honolulu]] ([[Hawaii]]) d'o [[militar]] y [[piloto d'avions]] [[Robin Olds]].
* [[15 de chulio]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]] d'o [[fisico]] [[Leon Max Lederman]], [[Premio Nobel de Fisica]] en [[1988]].
* [[26 de chulio]]
** - naixencia en [[Tulsa (Oklahoma)|Tulsa]] ([[Oklahoma]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Blake Edwards]] (†[[2010]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001175 Blake Edwards] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jason Robards]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001673/ Jason Robards] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[8 d'agosto]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Rory Calhoun]] (†[[1999]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001983/ Rory Calhoun] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[26 d'agosto]] - naixencia en [[Roazhon]] ([[Bretanya (rechión historica)|Bretanya]]) de l'[[historiador]] y [[profesor universitario]] [[Francia|francés]] [[Lucien Musset]] (†[[2004]]).<ref>{{fr}} [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb119172934 Lucien Musset] en o sitio web d'a [[Bibliothèque Nationale de France]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[1 de setiembre]]
** - naixencia en [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (†[[2007]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
**- naixencia en [[Chenova]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Vittorio Gassman]] (†[[2000]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002094 Vittorio Gassman] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 de setiembre]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jackie Cooper]] (†[[2011]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0178114/ Jackie Cooper] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[19 de setiembre]] - naixencia en [[Kopřivnice]] ([[Checoslovaquia]]) de l'[[atleta]] [[Emil Zátopek]], campión olimpico en os [[Chuegos Olimpicos de Londres 1948]] y [[Chuegos Olimpicos de Londres 1948|Helsinki 1952]] (†[[2000]]).
* [[27 de setiembre]] - naixencia en [[Philadelphia]] ([[Pennsilvania]]) de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Arthur Penn]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0671957/ Arthur Penn] en [[Internet Movie Database]] (†[[2010]]).</ref>
==== Octubre ====
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Teherán]] de l'[[arquitecto]] [[Irán|iraní]] [[Heydar Ghiai]].
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Montes Claros]] ([[Minas Gerais]]) de l'[[antropologo]], [[escritor]] y [[sociologo]] [[brasil]]ero [[Darcy Ribeiro]] (†[[1997]]).
* [[27 d'octubre]]
** - naixencia en [[Safi (Marruecos)|Safi]] ([[Protectorau francés de Marruecos]], hue [[Marruecos]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Michel Galabru]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0301556 ''Michel Galabru''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Buenos Aires]] d'o [[futbolista]] y [[entrenador de fútbol]] [[Archentina|archentino]] [[Juan Carlos Lorenzo]] (†[[2001]]).
** - naixencia en [[Rubio (Venezuela)|Rubio]] ([[Táchira]]) o [[politico]] [[Venezuela|venezolano]] [[Carlos Andrés Pérez]], qui estió [[Lista de presidents de Venezuela|president]] d'o país.
* [[28 d'octubre]] - naixencia en [[Bochum]] ([[Renania d'o Norte-Westfalia]], [[Republica de Weimar]]) d'o [[compositor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[Alemanya|alemán]] [[Gershon Kingsley]].
==== Noviembre ====
* [[12 de noviembre]] - naixencia en [[Detroit]] ([[Michigan]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kim Hunter]] (†[[2002]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001375 ''Kim Hunter''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[13 de noviembre]] - naixencia en [[Viena]] de l'[[actor]] y [[director cinematografico]] [[austria]]co [[Oskar Werner]] (†[[1984]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0921459/ Oskar Werner] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[14 de noviembre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius||estausunidense]] [[Veronica Lake]] (†[[1973]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000043/ Veronica Lake] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 de noviembre]] - naixencia en [[Nápols]] ([[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Francesco Rosi]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0742940 Francesco Rosi] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de noviembre]] - naixencia en [[Azinhaga]] ([[Portugal]]) d'o [[escritor]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Portugal|portugués]] [[José Saramago]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] (†[[2010]]).
* [[22 de noviembre]] - naixencia en [[Buenos Aires]] d'o [[futbolista]] y [[entrenador de fútbol]] [[Archentina|archentino]] [[Juan Carlos Lorenzo]] (†[[2001]]).
* [[23 de noviembre]] - naixencia en [[Villalva]] ([[Provincia de Lugo|Lugo]], [[Galicia]]) d'o [[politico]], [[diplomatico]], [[profesor universitario]] y [[escritor]] [[galicia|gallego]] [[Manuel Fraga Iribarne]] (†[[2012]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160309185255/http://www.elcorreogallego.es/fotos/ecg/manuel-fraga-raices-familia-y-aficiones/idGaleria-5147/ ''Manuel Fraga, raíces, familia y aficiones''], en ''[[El Correo Gallego]]''.</ref>
==== Aviento ====
* [[8 d'aviento]] - naixencia en [[Berlín]] ([[Republica de Weimar]]) d'o [[pintor]] [[Alemanya|chermano]]-[[Reino Uniu|britanico]] [[Lucian Freud]] (†[[2011]]).
* [[22 d'aviento]] - naixencia en [[Brogden (Carolina d'o Norte)|Brogden]] ([[Carolina d'o Norte]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ava Gardner]] (†[[1990]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001257 Ava Gardner] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
== Defuncions ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
* [[22 de chinero]] - muere en a [[Ciudat d'o Vaticano]] o [[papa]] [[Benedet XV]] (n.[[1854]]).
* [[27 de chinero]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) o [[compositor]] [[italia]]no d'o [[Romanticismo]] [[Luigi Denza]] (n.[[1846]]).
* [[1 de marzo]] - muere en [[Bilbau]] o [[futbolista]] [[País Basco|basco]] [[Rafael Moreno Aranzadi]], conoixito con a embotada de [[Pichichi]] (†[[1892]]).
* [[2 d'agosto]] - muere en [[Beinn Bhreagh]] ([[Nueva Escocia]], [[Canadá]]) o [[inventor]] y [[cientifico]] [[Escocia|escocés]] [[Alexander Graham Bell]] (n.[[1847]]).
* [[4 d'agosto]] - muere en combate contra l'[[Exercito Royo]] en a [[Republica Socialista Sovietica de Tachiquistán]] ([[Unión Sovietica]], hue [[Tachiquistán]]) o [[militar]] y [[politico]] [[Turquía|turco]] [[İsmail Enver]] (n.[[1881]]).
* [[21 d'agosto]] - muere en [[Oslo]] o [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Jørgen Løvland]].
* [[18 de noviembre]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]]) o [[escritor]] y [[traductor]] [[Francia|francés]] [[Marcel Proust]] (n.[[1871]]).
* [[30 d'aviento]] - muere l'[[escritor]] y [[periodista]] [[Espanya|espanyol]] [[José Ortega Munilla]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1922 (muertes)|Muertes en 1922]].
* [[:Categoría:1922 (naixencias)|Naixius en 1922]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1922}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
sqdmwtuqsjpbv71td13d03zirxzesul
1940
0
5839
2423610
2385761
2026-06-10T21:02:42Z
RenatoGar
80073
/* Marzo */
2423610
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1937]] [[1938]] [[1939]] - '''1940''' - [[1941]] [[1942]] [[1943]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1930]] - '''[[Anyos 1940]]''' - [[Anyos 1950]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:13June 25June1940 FallRot.svg|right|thumb|250px|Mapa d'as operacions militars mientres a [[batalla de Francia]], en mayo-chunio de 1940.]]
[[Imachen:Flickr - Josh Jensen - George A. Romero.jpg|right|thumb|250px|O director, guionista, montador y actor estausunidense [[George A. Romero]], qui naixió lo [[4 de febrero]] de 1940.]]
[[Imachen:Patrick Stewart Head Shot.jpg|right|thumb|250px|L'actor britanico [[Patrick Stewart]], naixiu lo [[13 de chulio]] de 1940.]]
[[Imachen:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|right|thumb|250px|O escritor y poeta sueco [[Verner von Heidenstam]], muerto lo [[20 de mayo]] de 1940.]]
[[Imachen:James Cromwell 2010.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[James Cromwell]], qui naixió lo 27 de chinero de 1940.]]
[[Imachen:Martin Sheen (54429290460).jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Martin Sheen]], naixiu lo 3 d'agosto de 1940.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Mayo ====
* [[10 de mayo]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], aplicando lo ''[[Fall Gelb]]'' u ''[[Plan Amariello]]'' de [[Gerd von Rundstedt]] y [[Erich von Manstein]], as tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' dentran en [[Luxemburgo]], [[Países Baixos]], [[Belchica]] y [[Francia]], prencipiando a dita [[batalla de Francia]].
* [[14 de mayo]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], a ''[[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]]'' d'o [[Tercer Reich]] [[Bombardeyos aerios|bombardeya]]l a ciudat [[Países Baixos|neerlandesa]] de [[Rotterdam]], en o dito ''[[bombardeyo de Rotterdam]]''.
* [[26 de mayo]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], l'[[exercito britanico]] inicia la suya retirada d'o puerto [[Francia|francés]] de [[Dunkerque]], en a dita ''[[Operación Dynamo]]''.
==== Chunio ====
* [[11 de chunio]] - nomás que un día dimpués d'a declaración de guerra d'o [[Reino d'Italia]] a lo [[Reino Uniu]] mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], la ''[[2nda Squadra Aerea|2<sup>nda</sup> Squadra Aerea]]'' d'a [[Regia Aeronautica]] atacó lo [[puerto]] de [[Valletta]] ([[Malta]]) con 33 [[bombardero]]s ''[[Savoia-Marchetti SM.79 Sparviero]]'', escoltaus por 18 [[Avión de caza|cazas]] ''[[Fiat CR.32]]'', prencipiando asinas lo [[Seche de Malta (1940)|seche de Malta]].<ref>{{es}} Giovanni Massimello y Giorgio Apostolo: ''Ases italianos de la II Guerra Mundial'', [[Ediciones del Prado]], [[Madrid]], 2000, p.18 {{#isbn:84-8372-562-2}}.</ref>
* [[18 de chunio]] - en a ''[[crida d'o 18 de chunio de 1940]]'', o cheneral [[Charles de Gaulle]] fa una crida dende o suyo exilio en [[Londres]] a continar a guerra chunto con os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] contra lo [[Tercer Reich]].
* [[22 de chunio]] - con a redota d'os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] y la signatura de l'[[armisticio d'o 22 de chunio de 1940]] por o Gubierno d'o mariscal [[Philippe Pétain]] remata la [[batalla de Francia]], mientres a [[Segunda Guerra Mundial]].
==== Chulio ====
* [[11 de chulio]] - luego d'a redota de [[Francia]] por o [[Tercer Reich]], o mariscal [[Philippe Pétain]] establix a dita ''[[Francia de Vichèi]]'', rechimen politico [[Colaboracionismo|colaboracionista]] con os alemans.
* [[19 de chulio]] - l'allora ''[[General der Infanterie]]'' [[Erich von Manstein]] recibe la [[Cruz de Caballero d'a Cruz de Fierro]] por os suyos feitos d'armas mientres a [[batalla de Francia]].
==== Agosto ====
* [[28 d'agosto]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], [[Félix Éboué]], gubernador colonial francés, s'adhibe a la [[Francia Libre]] de [[Charles de Gaulle]] con os territorios d'os actuals estaus de [[Chad]], [[Republica d'o Congo]] y [[Camerún]].
* [[30 d'agosto]] - presionada por o [[Tercer Reich]], [[Rumanía]] signa os [[Alcuerdos de Craiova]] con [[Hongría]], por os cuals cede a ixe país a parte norte de [[Transilvania]].
==== Setiembre ====
* - suspendius os [[Chuegos Olimpicos d'a XII Olimpiada d'a era moderna]] por causa d'a [[Segunda Guerra Mundial]].
* [[13 de setiembre]] - o ''[[Regio Esercito]]'' d'a [[Italia]] [[Faixismo|faixista]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] ataca [[Echipto]], protectorau [[Reino Uniu|britanico]]; sindembargo, os echipcianos refusan declarar a guerra a Italia.
* [[25 de setiembre]] - redota d'os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] en a [[batalla de Dakar]] ([[Segunda Guerra Mundial]]), cuan miroron de conquerir [[Senegal]] ta la [[Francia Libre]].
* [[27 de setiembre]] - o [[Tercer Reich]], [[Italia]] y [[Chapón]] signan o dito [[Pacto Tripartito]].
==== Octubre ====
* [[1 d'octubre]] - o [[medico]] y [[politico]] [[Panamá|panamenyo]] [[Arnulfo Arias Madrid]] se converte en o nuevo [[President de Panamá]].
* [[23 d'octubre]] - os [[dictador]]s d'[[Espanya]], [[Francisco Franco]], y d'o [[Tercer Reich]], [[Adolf Hitler]], fan una entrevista en [[Hendaia]] ([[Iparralde]], en a [[Francia]] ocupada por os alemans) ta charrar d'a participación espanyola en a [[Segunda Guerra Mundial]] chunto a l'[[Eixe Roma-Berlín-Tokio]]. Ye la dita ''[[entrevista d'Hendaia]]''.
* [[28 d'octubre]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], a [[Reino d'Italia|Italia]] [[Faixismo|faixista]] de [[Benito Mussolini]] demanda la rendición de [[Grecia]]; en oposar-se lo dictador griego [[Ioannis Metaxas]], prencipia la [[Guerra Greco-Italiana]].
* [[30 d'octubre]] - en a [[Francia de Vichèi]], o mariscal [[Philippe Pétain]] anuncia la ''[[Colaboracionismo|colaboración]]'' con o [[Tercer Reich]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[1 de chinero]] - naixencia en [[Bayonne (Nueva Jersey)|Bayonne]] ([[Nueva Jersey]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frank Langella]].
* [[10 de chinero]] - naixencia en [[Long Beach (California)|Long Beach]] ([[California]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Walter Hill]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001353 Walter Hill] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[22 de chinero]] - naixencia en [[Chesterfield]] ([[Derbyshire]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[John Hurt]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000457 John Hurt] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 de chinero]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] (y ocasionalment [[actor de voz]]) [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Cromwell]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000342/ James Cromwell] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[4 de febrero]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[montador cinematografico]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[George A. Romero]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001681 George A. Romero] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[9 de febrero]] - naixencia d'o [[escritor]] [[sudafrica]]no [[J. M. Coetzee]], [[Premio Nobel de Literatura]] en [[2003]].
* [[23 de febrero]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Peter Fonda]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001228 Peter Fonda] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[10 de marzo]] - naixencia en [[Ryan (Oklahoma)|Ryan]] ([[Oklahoma]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Chuck Norris]] (†[[2026]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001569 Chuck Norris] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[22 de marzo]] - naixencia en [[Samrong Yong]] ([[Indochina Francesa]], hue [[Cambocha]]) d'o [[medico]] y [[actor]] [[Cambocha|cambochán]] [[Haing S. Ngor]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0628955 Haing S. Ngor] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 de marzo]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Caan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001001 James Caan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 de marzo]] - naixencia en [[Salvador (Bahia)|Salvador]] ([[Bahia]]) d'a [[cantaire]] [[brasil]]era [[Astrud Gilberto]].
==== Abril ====
* [[6 d'abril]] - naixencia en [[Madrit]] de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] de [[cine]], [[teatro]] y [[televisión]] [[Andrés Pajares]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0657004 Andrés Pajares] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 d'abril]] - naixencia en [[Copenaguen]] d'a [[Lista de reis de Dinamarca|reina]] [[Margalida II de Dinamarca|Margalida II]] de [[Dinamarca]].
* [[12 d'abril]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]], [[Estaus Unius]]) d'o [[musico]] y [[compositor]] de ''[[jazz]]'' [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Herbie Hancock]].
==== Mayo ====
* [[5 de mayo]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] (y [[actor de voz]]) [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Lance Henriksen]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000448 Lance Henriksen] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 de mayo]] - naixencia en [[Becerril de Campos]] ([[Provincia de Palencia|Palencia]], [[Castiella y Leyón]]) de l'[[atleta]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Mariano Haro]] (†[[2024]]).
==== Chunio ====
* [[7 de chunio]] - naixencia en [[Pontypridd]] ([[Galas]]) d'o [[cantaire]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Tom Jones]].
==== Chulio ====
* [[13 de chulio]] - naixencia en [[Mirfield]] ([[Yorkshire de l'Ueste]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Patrick Stewart]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001772 ''Patrick Stewart''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[18 de chulio]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Brolin]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000981 ''James Brolin''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[3 d'agosto]] - naixencia en [[Dayton (Ohio)|Dayton]] ([[Ohio]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Martin Sheen]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000640/ Martin Sheen] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[12 d'agosto]] - naixencia en [[Bari]] ([[Provincia de Bari]], [[Pulla]], [[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actriz]] y [[actriz de voz]] [[italia]]na [[Giuliana Lojodice]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0518057 ''Giuliana Lojodice''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 d'agosto]] - naixencia en [[Sydney]] ([[Nueva Galas d'o Sud]]) d'o [[director cinematografico]] [[australia]]no [[Bruce Beresford]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000915 ''Bruce Beresford''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[25 d'agosto]] - naixencia en [[Yangzhou]] ([[Republica de China]], hue [[Republica Popular China]]) d'o chugador [[China|chino]] de [[tenis de mesa]] [[Zhuang Zedong]] (†[[2013]]).<ref>{{en}} [http://www.guardian.co.uk/sport/2013/feb/13/zhuang-zedong ''Zhuang Zedong obituary''], en o diario ''[[The Guardian]]''.</ref>
==== Setiembre ====
* [[3 de setiembre]] - naixencia en [[Montevideo]] d'o [[periodista]] y [[escritor]] [[Uruguai|uruguayo]] [[Eduardo Galeano]].
* [[18 de setiembre]] - naixencia en [[Philadelphia]] ([[Pennsilvania]]) d'o [[cantaire]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frankie Avalon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000811 Frankie Avalon] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 de setiembre]] - naixencia en [[Zapponeta]] ([[Pulla]]) d'o [[cantautor]] [[italia]]no [[Nicola di Bari]].
==== Octubre ====
* [[3 d'octubre]] - naixencia en [[Mar del Plata]] ([[provincia de Buenos Aires]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[archentina]] [[Nacha Guevara]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0346485 Nacha Guevara] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[9 d'octubre]] - naixencia en [[Liverpool]] ([[Merseyside]], [[Anglaterra]]) d'o [[musico]], [[compositor]] y [[cantaire]] [[Reino Uniu|britanico]] [[John Lennon]], que estió miembro de ''[[The Beatles]]'' (†[[1980]]).
* [[13 d'octubre]] - naixencia en [[Little Rock]] ([[Arkansas]]) d'o [[saxofonista]] de [[jazz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Pharoah Sanders]].
* [[14 d'octubre]] - naixencia en [[Lucknow]] ([[Raj Britanico]], hue [[Uttar Pradesh]], [[India]]) d'o [[cantaire]] y [[compositor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Cliff Richard]].
* [[15 d'octubre]] - naixencia en [[Brisbane]] ([[Queensland]]) d'o [[medico]] [[australia]]no [[Peter C. Doherty]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Medizina|Medizina]] en [[1996]].
* [[19 d'octubre]] - naixencia en [[Dublín]] de l'[[actor]] [[Reino Uniu|anglo]]-[[Irlanda|irlandés]] [[Michael Gambon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002091/ Michael Gambon] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Três Corações]] ([[Minas Gerais]]) d'o [[futbolista]] [[brasil]]ero [[Pelé]].
* [[25 d'octubre]] - naixencia en [[Massillon (Ohio)|Massillon]] ([[Ohio]]) d'o [[entrenador de basketbol]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bob Knight]].
* [[28 d'octubre]]
** - naixencia en [[Mount Vernon (Nueva York)|Mount Vernon]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'a [[guionista]] y [[productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Susan Harris]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0365358/ Susan Harris] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Mytichtchi]] ([[oblast de Moscú]]) de l'[[astronauta]] [[Rusia|ruso]] [[Guennadi Strekalov]] (†[[2004]]).
* [[29 d'octubre]] - naixencia en [[Casablanca (Marruecos)|Casablanca]] ([[Protectorau francés de Marruecos]], hue [[Marruecos]]) d'a [[cantaire]] [[Francia|francesa]] [[Frida Boccara]] (†[[1996]]).
==== Noviembre ====
* [[15 de noviembre]] - naixencia en de [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] ([[Massachusetts]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Sam Waterston]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001832/ Sam Waterston] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 de noviembre]] - naixencia en [[San Francisco (California)|San Francisco]] ([[California]]) d'o [[filosofo]], [[director de cine]], [[guionista]], y [[actor]] d'[[artes marcials]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[China|chinés]] [[Bruce Lee]] (†[[1973]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000045 Bruce Lee] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[30 d'aviento]] - naixencia d'o [[politico]] [[chile]]no [[Sergio Bitar]].
* [[31 d'aviento]] - naixencia en [[Munich]] ([[Bavera]]) d'o [[musico]] [[Alemanya|alemán]] [[Mani Neumeier]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[17 de febrero]] - muere en [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]]) lo [[periodista]] y [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio Mompeón Motos]] (n.[[1881]]).
=== Atros países ===
==== Marzo ====
* [[16 de marzo]] - muere en [[Mårbacka]] (una aldeya de [[Sunne]], en o [[Condaus de Suecia|condau]] de [[Värmland]]) d'a [[escritora]] y [[dramaturga]] [[Suecia|sueca]] [[Selma Lagerlöf]] (n.[[1858]]).
* [[26 de marzo]] - muere en [[Marousi]] l'[[atleta]] [[Grecia|griego]] [[Spiridon Louis]] (n.[[1873]]).
==== Abril ====
* [[30 d'abril]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (†[[2023]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Mayo ====
* [[20 de mayo]] - muere en [[Motala]] ([[Östergötlands]], [[Suecia]]) o [[escritor]] y [[poeta]] [[Suecia|sueco]] [[Verner von Heidenstam]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1916]] (n.[[1859]]).
* [[28 de mayo]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Walter Connolly]] (n.[[1887]]).<ref>{{fr}} [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb14166073s Walter Connolly] en o catalogo d'a ''[[Bibliothèque Nationale de France]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[29 de chunio]] - muere en [[Muralto]] ([[cantón d'o Tesino]], [[Suiza]]) o [[pintor]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[surrealismo]], o [[expresionismo]] y l'[[arte abstracto]] [[Paul Klee]] (n.[[1879]]).
==== Chulio ====
* [[16 de chulio]] - muere en [[Berlín]] o [[zoologo]], [[naturalista]] y [[ornitologo]] [[Alemanya|alemán]] [[Alexander Koenig]].
==== Agosto ====
* [[21 d'agosto]] - muere asasinau en o suyo exilio en [[Coyoacán]] ([[Ciudat de Mexico]], [[Mexico]]) o [[politico]] [[Revolución rusa|revolucionario]] [[Rusia|ruso]] [[Leon Trotsky]] (n.[[1879]]).
* [[30 d'agosto]] - muere en [[Cambridge]] ([[Cambridgeshire]], [[Anglaterra]]) o [[fisico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Joseph John Thomson]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1906]] (n.[[1856]]).
==== Setiembre ====
* [[26 de setiembre]] - suicidio en [[Portbou]] ([[Alto Empordán]], [[Catalunya]]) d'o [[filosofo]] y [[escritor]] [[chudieus|chudeo]][[Alemanya|alemán]] [[Walter Benjamin]], cuan as autoridaz [[Espanya|espanyolas]] [[Franquismo|franquistas]] miraban d'entregar-lo a o [[Tercer Reich]], aliau de [[Francisco Franco|Franco]].
* [[27 de setiembre]] - muere engarcholau por o [[franquismo]] en [[Carmona]] ([[Provincia de Sevilla|Sevilla]], [[Andalucía]]) o [[catedratico]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Julián Besteiro]] (n.[[1870]]).
==== Octubre ====
* [[6 d'octubre]] - muere [[Suicidio|suicidau]] o [[militar]] [[Chapón|chaponés]] [[Michitarō Komatsubara]], luego d'estar redotau por l'[[Exercito Royo]] [[Unión Sovietica|sovietico]] en a [[batalla de Khalkhin Gol]] en [[1939]] (n.[[1885]]).<ref>{{en}} Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia, 1939'', Stanford University Press, 1990, {{#isbn:0-8047-1835-0}}.</ref>
* [[11 d'octubre]] - muere en [[Roma]] o [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Vito Volterra]] (n.[[1860]]).
* [[15 d'octubre]] - muere en [[Barcelona]], fusilau por os [[Franquismo|franquistas]] luego d'estar entregau a las autoridaz [[Espanya|espanyolas]] por a ''[[Gestapo]]'' d'o [[Tercer Reich]], o [[politico]] [[Catalunya|catalán]] [[Lluís Companys]], [[Lista de presidents d'a Cheneralidat de Catalunya|president]] d'a [[Cheneralidat de Catalunya]] dende [[1934]] dica a suya muerte (n.[[1882]]).
* [[18 d'octubre]] - muere en [[Brest (Bretanya)|Brest]] ([[Finisterre]], [[Bretanya]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Saint-Pol-Roux]] (n.[[1861]]).
* [[20 d'octubre]] - muere en [[Estocolmo]] l'[[arquitecto]] [[Suecia|sueco]] [[Gunnar Asplund]] (n.[[1885]]).
==== Noviembre ====
* [[3 de noviembre]] - muere en o suyo exilio en [[Montalban]] ([[Francia]]) o [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Manuel Azaña]], President d'a [[Segunda Republica Espanyola]] (n.[[1880]]).
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1940 (muertes)|Muertes en 1940]].
* [[:Categoría:1940 (naixencias)|Naixius en 1940]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1940}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
g25emdxiqdsjqptpjy2dwb4aldfiz95
2423616
2423610
2026-06-10T21:08:49Z
RenatoGar
80073
2423616
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1937]] [[1938]] [[1939]] - '''1940''' - [[1941]] [[1942]] [[1943]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1930]] - '''[[Anyos 1940]]''' - [[Anyos 1950]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:13June 25June1940 FallRot.svg|right|thumb|250px|Mapa d'as operacions militars mientres a [[batalla de Francia]], en mayo-chunio de 1940.]]
[[Imachen:Flickr - Josh Jensen - George A. Romero.jpg|right|thumb|250px|O director, guionista, montador y actor estausunidense [[George A. Romero]], qui naixió lo [[4 de febrero]] de 1940.]]
[[Imachen:Patrick Stewart Head Shot.jpg|right|thumb|250px|L'actor britanico [[Patrick Stewart]], naixiu lo [[13 de chulio]] de 1940.]]
[[Imachen:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|right|thumb|250px|O escritor y poeta sueco [[Verner von Heidenstam]], muerto lo [[20 de mayo]] de 1940.]]
[[Imachen:James Cromwell 2010.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[James Cromwell]], qui naixió lo 27 de chinero de 1940.]]
[[Imachen:Martin Sheen (54429290460).jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Martin Sheen]], naixiu lo 3 d'agosto de 1940.]]
[[Imachen:Burt-Young.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Burt Young]], qui naixió lo 30 d'abril de 1940.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Mayo ====
* [[10 de mayo]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], aplicando lo ''[[Fall Gelb]]'' u ''[[Plan Amariello]]'' de [[Gerd von Rundstedt]] y [[Erich von Manstein]], as tropas d'a ''[[Wehrmacht]]'' dentran en [[Luxemburgo]], [[Países Baixos]], [[Belchica]] y [[Francia]], prencipiando a dita [[batalla de Francia]].
* [[14 de mayo]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], a ''[[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]]'' d'o [[Tercer Reich]] [[Bombardeyos aerios|bombardeya]]l a ciudat [[Países Baixos|neerlandesa]] de [[Rotterdam]], en o dito ''[[bombardeyo de Rotterdam]]''.
* [[26 de mayo]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], l'[[exercito britanico]] inicia la suya retirada d'o puerto [[Francia|francés]] de [[Dunkerque]], en a dita ''[[Operación Dynamo]]''.
==== Chunio ====
* [[11 de chunio]] - nomás que un día dimpués d'a declaración de guerra d'o [[Reino d'Italia]] a lo [[Reino Uniu]] mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], la ''[[2nda Squadra Aerea|2<sup>nda</sup> Squadra Aerea]]'' d'a [[Regia Aeronautica]] atacó lo [[puerto]] de [[Valletta]] ([[Malta]]) con 33 [[bombardero]]s ''[[Savoia-Marchetti SM.79 Sparviero]]'', escoltaus por 18 [[Avión de caza|cazas]] ''[[Fiat CR.32]]'', prencipiando asinas lo [[Seche de Malta (1940)|seche de Malta]].<ref>{{es}} Giovanni Massimello y Giorgio Apostolo: ''Ases italianos de la II Guerra Mundial'', [[Ediciones del Prado]], [[Madrid]], 2000, p.18 {{#isbn:84-8372-562-2}}.</ref>
* [[18 de chunio]] - en a ''[[crida d'o 18 de chunio de 1940]]'', o cheneral [[Charles de Gaulle]] fa una crida dende o suyo exilio en [[Londres]] a continar a guerra chunto con os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] contra lo [[Tercer Reich]].
* [[22 de chunio]] - con a redota d'os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] y la signatura de l'[[armisticio d'o 22 de chunio de 1940]] por o Gubierno d'o mariscal [[Philippe Pétain]] remata la [[batalla de Francia]], mientres a [[Segunda Guerra Mundial]].
==== Chulio ====
* [[11 de chulio]] - luego d'a redota de [[Francia]] por o [[Tercer Reich]], o mariscal [[Philippe Pétain]] establix a dita ''[[Francia de Vichèi]]'', rechimen politico [[Colaboracionismo|colaboracionista]] con os alemans.
* [[19 de chulio]] - l'allora ''[[General der Infanterie]]'' [[Erich von Manstein]] recibe la [[Cruz de Caballero d'a Cruz de Fierro]] por os suyos feitos d'armas mientres a [[batalla de Francia]].
==== Agosto ====
* [[28 d'agosto]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], [[Félix Éboué]], gubernador colonial francés, s'adhibe a la [[Francia Libre]] de [[Charles de Gaulle]] con os territorios d'os actuals estaus de [[Chad]], [[Republica d'o Congo]] y [[Camerún]].
* [[30 d'agosto]] - presionada por o [[Tercer Reich]], [[Rumanía]] signa os [[Alcuerdos de Craiova]] con [[Hongría]], por os cuals cede a ixe país a parte norte de [[Transilvania]].
==== Setiembre ====
* - suspendius os [[Chuegos Olimpicos d'a XII Olimpiada d'a era moderna]] por causa d'a [[Segunda Guerra Mundial]].
* [[13 de setiembre]] - o ''[[Regio Esercito]]'' d'a [[Italia]] [[Faixismo|faixista]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] ataca [[Echipto]], protectorau [[Reino Uniu|britanico]]; sindembargo, os echipcianos refusan declarar a guerra a Italia.
* [[25 de setiembre]] - redota d'os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] en a [[batalla de Dakar]] ([[Segunda Guerra Mundial]]), cuan miroron de conquerir [[Senegal]] ta la [[Francia Libre]].
* [[27 de setiembre]] - o [[Tercer Reich]], [[Italia]] y [[Chapón]] signan o dito [[Pacto Tripartito]].
==== Octubre ====
* [[1 d'octubre]] - o [[medico]] y [[politico]] [[Panamá|panamenyo]] [[Arnulfo Arias Madrid]] se converte en o nuevo [[President de Panamá]].
* [[23 d'octubre]] - os [[dictador]]s d'[[Espanya]], [[Francisco Franco]], y d'o [[Tercer Reich]], [[Adolf Hitler]], fan una entrevista en [[Hendaia]] ([[Iparralde]], en a [[Francia]] ocupada por os alemans) ta charrar d'a participación espanyola en a [[Segunda Guerra Mundial]] chunto a l'[[Eixe Roma-Berlín-Tokio]]. Ye la dita ''[[entrevista d'Hendaia]]''.
* [[28 d'octubre]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], a [[Reino d'Italia|Italia]] [[Faixismo|faixista]] de [[Benito Mussolini]] demanda la rendición de [[Grecia]]; en oposar-se lo dictador griego [[Ioannis Metaxas]], prencipia la [[Guerra Greco-Italiana]].
* [[30 d'octubre]] - en a [[Francia de Vichèi]], o mariscal [[Philippe Pétain]] anuncia la ''[[Colaboracionismo|colaboración]]'' con o [[Tercer Reich]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[1 de chinero]] - naixencia en [[Bayonne (Nueva Jersey)|Bayonne]] ([[Nueva Jersey]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frank Langella]].
* [[10 de chinero]] - naixencia en [[Long Beach (California)|Long Beach]] ([[California]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Walter Hill]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001353 Walter Hill] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[22 de chinero]] - naixencia en [[Chesterfield]] ([[Derbyshire]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[John Hurt]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000457 John Hurt] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 de chinero]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] (y ocasionalment [[actor de voz]]) [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Cromwell]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000342/ James Cromwell] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[4 de febrero]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]], [[montador cinematografico]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[George A. Romero]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001681 George A. Romero] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[9 de febrero]] - naixencia d'o [[escritor]] [[sudafrica]]no [[J. M. Coetzee]], [[Premio Nobel de Literatura]] en [[2003]].
* [[23 de febrero]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Peter Fonda]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001228 Peter Fonda] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[10 de marzo]] - naixencia en [[Ryan (Oklahoma)|Ryan]] ([[Oklahoma]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Chuck Norris]] (†[[2026]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001569 Chuck Norris] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[22 de marzo]] - naixencia en [[Samrong Yong]] ([[Indochina Francesa]], hue [[Cambocha]]) d'o [[medico]] y [[actor]] [[Cambocha|cambochán]] [[Haing S. Ngor]] (†[[1996]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0628955 Haing S. Ngor] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 de marzo]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Caan]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001001 James Caan] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 de marzo]] - naixencia en [[Salvador (Bahia)|Salvador]] ([[Bahia]]) d'a [[cantaire]] [[brasil]]era [[Astrud Gilberto]].
==== Abril ====
* [[6 d'abril]] - naixencia en [[Madrit]] de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] de [[cine]], [[teatro]] y [[televisión]] [[Andrés Pajares]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0657004 Andrés Pajares] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 d'abril]] - naixencia en [[Copenaguen]] d'a [[Lista de reis de Dinamarca|reina]] [[Margalida II de Dinamarca|Margalida II]] de [[Dinamarca]].
* [[12 d'abril]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]], [[Estaus Unius]]) d'o [[musico]] y [[compositor]] de ''[[jazz]]'' [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Herbie Hancock]].
==== Mayo ====
* [[5 de mayo]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] (y [[actor de voz]]) [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Lance Henriksen]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000448 Lance Henriksen] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 de mayo]] - naixencia en [[Becerril de Campos]] ([[Provincia de Palencia|Palencia]], [[Castiella y Leyón]]) de l'[[atleta]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Mariano Haro]] (†[[2024]]).
==== Chunio ====
* [[7 de chunio]] - naixencia en [[Pontypridd]] ([[Galas]]) d'o [[cantaire]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Tom Jones]].
==== Chulio ====
* [[13 de chulio]] - naixencia en [[Mirfield]] ([[Yorkshire de l'Ueste]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Patrick Stewart]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001772 ''Patrick Stewart''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[18 de chulio]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[James Brolin]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000981 ''James Brolin''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[3 d'agosto]] - naixencia en [[Dayton (Ohio)|Dayton]] ([[Ohio]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Martin Sheen]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000640/ Martin Sheen] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[12 d'agosto]] - naixencia en [[Bari]] ([[Provincia de Bari]], [[Pulla]], [[Reino d'Italia]], hue [[Italia]]) de l'[[actriz]] y [[actriz de voz]] [[italia]]na [[Giuliana Lojodice]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0518057 ''Giuliana Lojodice''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 d'agosto]] - naixencia en [[Sydney]] ([[Nueva Galas d'o Sud]]) d'o [[director cinematografico]] [[australia]]no [[Bruce Beresford]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000915 ''Bruce Beresford''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[25 d'agosto]] - naixencia en [[Yangzhou]] ([[Republica de China]], hue [[Republica Popular China]]) d'o chugador [[China|chino]] de [[tenis de mesa]] [[Zhuang Zedong]] (†[[2013]]).<ref>{{en}} [http://www.guardian.co.uk/sport/2013/feb/13/zhuang-zedong ''Zhuang Zedong obituary''], en o diario ''[[The Guardian]]''.</ref>
==== Setiembre ====
* [[3 de setiembre]] - naixencia en [[Montevideo]] d'o [[periodista]] y [[escritor]] [[Uruguai|uruguayo]] [[Eduardo Galeano]].
* [[18 de setiembre]] - naixencia en [[Philadelphia]] ([[Pennsilvania]]) d'o [[cantaire]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frankie Avalon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000811 Frankie Avalon] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 de setiembre]] - naixencia en [[Zapponeta]] ([[Pulla]]) d'o [[cantautor]] [[italia]]no [[Nicola di Bari]].
==== Octubre ====
* [[3 d'octubre]] - naixencia en [[Mar del Plata]] ([[provincia de Buenos Aires]]) de l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[archentina]] [[Nacha Guevara]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0346485 Nacha Guevara] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[9 d'octubre]] - naixencia en [[Liverpool]] ([[Merseyside]], [[Anglaterra]]) d'o [[musico]], [[compositor]] y [[cantaire]] [[Reino Uniu|britanico]] [[John Lennon]], que estió miembro de ''[[The Beatles]]'' (†[[1980]]).
* [[13 d'octubre]] - naixencia en [[Little Rock]] ([[Arkansas]]) d'o [[saxofonista]] de [[jazz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Pharoah Sanders]].
* [[14 d'octubre]] - naixencia en [[Lucknow]] ([[Raj Britanico]], hue [[Uttar Pradesh]], [[India]]) d'o [[cantaire]] y [[compositor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Cliff Richard]].
* [[15 d'octubre]] - naixencia en [[Brisbane]] ([[Queensland]]) d'o [[medico]] [[australia]]no [[Peter C. Doherty]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Medizina|Medizina]] en [[1996]].
* [[19 d'octubre]] - naixencia en [[Dublín]] de l'[[actor]] [[Reino Uniu|anglo]]-[[Irlanda|irlandés]] [[Michael Gambon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002091/ Michael Gambon] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Três Corações]] ([[Minas Gerais]]) d'o [[futbolista]] [[brasil]]ero [[Pelé]].
* [[25 d'octubre]] - naixencia en [[Massillon (Ohio)|Massillon]] ([[Ohio]]) d'o [[entrenador de basketbol]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bob Knight]].
* [[28 d'octubre]]
** - naixencia en [[Mount Vernon (Nueva York)|Mount Vernon]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'a [[guionista]] y [[productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Susan Harris]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0365358/ Susan Harris] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - naixencia en [[Mytichtchi]] ([[oblast de Moscú]]) de l'[[astronauta]] [[Rusia|ruso]] [[Guennadi Strekalov]] (†[[2004]]).
* [[29 d'octubre]] - naixencia en [[Casablanca (Marruecos)|Casablanca]] ([[Protectorau francés de Marruecos]], hue [[Marruecos]]) d'a [[cantaire]] [[Francia|francesa]] [[Frida Boccara]] (†[[1996]]).
==== Noviembre ====
* [[15 de noviembre]] - naixencia en de [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] ([[Massachusetts]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Sam Waterston]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001832/ Sam Waterston] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 de noviembre]] - naixencia en [[San Francisco (California)|San Francisco]] ([[California]]) d'o [[filosofo]], [[director de cine]], [[guionista]], y [[actor]] d'[[artes marcials]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[China|chinés]] [[Bruce Lee]] (†[[1973]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000045 Bruce Lee] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[30 d'aviento]] - naixencia d'o [[politico]] [[chile]]no [[Sergio Bitar]].
* [[31 d'aviento]] - naixencia en [[Munich]] ([[Bavera]]) d'o [[musico]] [[Alemanya|alemán]] [[Mani Neumeier]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[17 de febrero]] - muere en [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]]) lo [[periodista]] y [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio Mompeón Motos]] (n.[[1881]]).
=== Atros países ===
==== Marzo ====
* [[16 de marzo]] - muere en [[Mårbacka]] (una aldeya de [[Sunne]], en o [[Condaus de Suecia|condau]] de [[Värmland]]) d'a [[escritora]] y [[dramaturga]] [[Suecia|sueca]] [[Selma Lagerlöf]] (n.[[1858]]).
* [[26 de marzo]] - muere en [[Marousi]] l'[[atleta]] [[Grecia|griego]] [[Spiridon Louis]] (n.[[1873]]).
==== Abril ====
* [[30 d'abril]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (†[[2023]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Mayo ====
* [[20 de mayo]] - muere en [[Motala]] ([[Östergötlands]], [[Suecia]]) o [[escritor]] y [[poeta]] [[Suecia|sueco]] [[Verner von Heidenstam]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1916]] (n.[[1859]]).
* [[28 de mayo]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Walter Connolly]] (n.[[1887]]).<ref>{{fr}} [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb14166073s Walter Connolly] en o catalogo d'a ''[[Bibliothèque Nationale de France]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[29 de chunio]] - muere en [[Muralto]] ([[cantón d'o Tesino]], [[Suiza]]) o [[pintor]] [[Alemanya|alemán]] d'o [[surrealismo]], o [[expresionismo]] y l'[[arte abstracto]] [[Paul Klee]] (n.[[1879]]).
==== Chulio ====
* [[16 de chulio]] - muere en [[Berlín]] o [[zoologo]], [[naturalista]] y [[ornitologo]] [[Alemanya|alemán]] [[Alexander Koenig]].
==== Agosto ====
* [[21 d'agosto]] - muere asasinau en o suyo exilio en [[Coyoacán]] ([[Ciudat de Mexico]], [[Mexico]]) o [[politico]] [[Revolución rusa|revolucionario]] [[Rusia|ruso]] [[Leon Trotsky]] (n.[[1879]]).
* [[30 d'agosto]] - muere en [[Cambridge]] ([[Cambridgeshire]], [[Anglaterra]]) o [[fisico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Joseph John Thomson]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1906]] (n.[[1856]]).
==== Setiembre ====
* [[26 de setiembre]] - suicidio en [[Portbou]] ([[Alto Empordán]], [[Catalunya]]) d'o [[filosofo]] y [[escritor]] [[chudieus|chudeo]][[Alemanya|alemán]] [[Walter Benjamin]], cuan as autoridaz [[Espanya|espanyolas]] [[Franquismo|franquistas]] miraban d'entregar-lo a o [[Tercer Reich]], aliau de [[Francisco Franco|Franco]].
* [[27 de setiembre]] - muere engarcholau por o [[franquismo]] en [[Carmona]] ([[Provincia de Sevilla|Sevilla]], [[Andalucía]]) o [[catedratico]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Julián Besteiro]] (n.[[1870]]).
==== Octubre ====
* [[6 d'octubre]] - muere [[Suicidio|suicidau]] o [[militar]] [[Chapón|chaponés]] [[Michitarō Komatsubara]], luego d'estar redotau por l'[[Exercito Royo]] [[Unión Sovietica|sovietico]] en a [[batalla de Khalkhin Gol]] en [[1939]] (n.[[1885]]).<ref>{{en}} Alvin D. Coox: ''Nomonhan: Japan Against Russia, 1939'', Stanford University Press, 1990, {{#isbn:0-8047-1835-0}}.</ref>
* [[11 d'octubre]] - muere en [[Roma]] o [[matematico]] y [[fisico]] [[italia]]no [[Vito Volterra]] (n.[[1860]]).
* [[15 d'octubre]] - muere en [[Barcelona]], fusilau por os [[Franquismo|franquistas]] luego d'estar entregau a las autoridaz [[Espanya|espanyolas]] por a ''[[Gestapo]]'' d'o [[Tercer Reich]], o [[politico]] [[Catalunya|catalán]] [[Lluís Companys]], [[Lista de presidents d'a Cheneralidat de Catalunya|president]] d'a [[Cheneralidat de Catalunya]] dende [[1934]] dica a suya muerte (n.[[1882]]).
* [[18 d'octubre]] - muere en [[Brest (Bretanya)|Brest]] ([[Finisterre]], [[Bretanya]]) o [[poeta]] [[Francia|francés]] [[Saint-Pol-Roux]] (n.[[1861]]).
* [[20 d'octubre]] - muere en [[Estocolmo]] l'[[arquitecto]] [[Suecia|sueco]] [[Gunnar Asplund]] (n.[[1885]]).
==== Noviembre ====
* [[3 de noviembre]] - muere en o suyo exilio en [[Montalban]] ([[Francia]]) o [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Manuel Azaña]], President d'a [[Segunda Republica Espanyola]] (n.[[1880]]).
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1940 (muertes)|Muertes en 1940]].
* [[:Categoría:1940 (naixencias)|Naixius en 1940]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1940}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
71kiitop2vckq0ygdbbrxk7phno0ms9
1942
0
5841
2423654
2361046
2026-06-10T23:28:41Z
RenatoGar
80073
/* Chinero */
2423654
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1939]] [[1940]] [[1941]] - '''1942''' - [[1943]] [[1944]] [[1945]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1930]] - '''[[Anyos 1940]]''' - [[Anyos 1950]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Ronnie-James-Dio Heaven-N-Hell 2009-06-11 Chicago Photoby Adam-Bielawski.jpg|right|thumb|250px|O cantaire estausunidense [[Ronnie James Dio]], naixiu lo [[10 de chulio]] de 1942.]]
[[Imachen:Britt Ekland Allan Warren.jpg|right|thumb|250px|L'actriz sueca [[Britt Ekland]], naixida lo [[6 d'octubre]] de 1942.]]
[[Imachen:Joe Biden.jpg|right|thumb|250px|O 46<sup>eno</sup> president estausunidense [[Joe Biden]], naixiu lo [[20 de noviembre]] de 1942.]]
[[Imachen:Judy Pace, 1970.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense Judy Pace, qui naixió lo 15 de chunio de 1942.]]
[[Imachen:Juan Diego recoge el premio Puerta de Toledo en la 36ª Semana de Cine Español de Carabanchel.jpg|right|thumb|250px|L'actor andaluz [[Juan Diego]], qui naixió lo 14 d'aviento de 1942.]]
[[Imachen:Yves Rénier 3 (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actor, director cinematografico, guionista, actor de voz y presentador de televisión franco-suizo [[Yves Rénier]], naixiu lo 29 de setiembre de 1842.]]
[[Imachen:Marsha Mason (25323356757).jpg|right|thumb|250px|L'actriz y directora teatral estausunidense [[Marsha Mason]], qui naixió lo 3 d'abril de 1942.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[2 de chinero]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], tropas de l'[[Exercito Imperial Chaponés]] dentran en [[Manila]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Filipinas]].
* [[20 de chinero]] - en a dita [[Conferencia de Wannsee]], 15 altos cargos d'o [[Tercer Reich]], presidius por [[Reinhard Heydrich]], deciden a dita ''[[Solución Final]]'' ta os [[chudieus]].
==== Febrero ====
* [[1 de febrero]] - mientres a ocupación de [[Noruega]] por a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]], os ocupants nombran a lo [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Vidkun Quisling]], líder d'o [[partiu politico]] d'[[ideolochía]] [[Faixismo|faixista]] ''[[Nasjonal Samling]]'', como nuevo [[Primer ministro de Noruega|ministro-president de Noruega]].
* [[19 de febrero]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], escomienza en [[Riam]] ([[Puèi Domat]], [[Auvernia]]) o [[chudicio de Riam]], organizau por a [[Francia de Vichèi]] contra los politicos d'a [[III Republica Francesa]].
==== Abril ====
* [[15 d'abril]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], remata en [[Riam]] ([[Puèi Domat]], [[Auvernia]]) o [[chudicio de Riam]], organizau por a [[Francia de Vichèi]] contral os politicos d'a [[III Republica Francesa]].
==== Mayo ====
* [[26 de mayo]] - prencipia a [[batalla de Bir Hakeim]] en [[Libia]] entre o ''[[Deutsches Afrika Korps]]'' d'o [[cheneral]] [[Alemanya|alemán]] [[Erwin Rommel]] y a [[1era Brigada (Francia Libre)|1<sup>era</sup> Brigada]] d'a [[Francia Libre]] d'o [[Francia|francés]] [[Marie-Pierre Kœnig]].
==== Chunio ====
* [[7 de chunio]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], o cheneral d'a ''[[Wehrmacht]]'' [[Erich von Manstein]] prencipia un ataque contra la ciudat [[Unión Sovietica|sovietica]] de [[Sebastopol]], en a dita [[batalla de Sebastopol]].
==== Chulio ====
* [[1 de chulio]] - o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] [[Erich von Manstein]] plega a lo ran de ''[[Generalfeldmarschall]]''.
* [[9 de chulio]] - en a [[Primera batalla d'El Alamein]], as tropas de l'[[exercito britanico]] mandatas por [[Bernard Montgomery]] frenan a penetración en [[Echipto]] d'o ''[[Deutsches Afrika Korps]]'' d'[[Erwin Rommel]].
* [[16 de chulio]] - [[redada d'o velodromo d'Hibierno]] en [[París]]: as autoridaz d'a [[Francia de Vichèi]] detienen a 13.152 [[chudieus]] y los entregan a la ''[[Gestapo]]'' d'o [[Tercer Reich]].
==== Agosto ====
* [[21 d'agosto]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], con o seche de [[Stalingrado]] por a ''[[Wehrmacht]]'' prencipia la [[batalla de Stalingrado]] contra l'[[Exercito Royo]] [[Unión Sovietica|sovietico]].
==== Octubre ====
* [[23 d'octubre]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], o [[8eno Exercito (Reino Uniu)|8<sup>eno</sup> Exercito]] [[Reino Uniu|britanico]] mandau por [[Bernard Montgomery]] ataca a lo ''[[Deutsches Afrika Korps]]'' d'o [[Tercer Reich]], mandau por [[Erwin Rommel]], prencipiando asinas a [[Segunda Batalla d'o Alamein]], en [[Echipto]].
==== Noviembre ====
* [[8 de noviembre]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], , con a dita ''[[Operación Torch]]'', tropas de l'[[exercito estausunidense]] y de l'[[exercito britanico]] desembarcan en [[Africa d'o Norte]] ta conquerir as colonias francesas de [[Marruecos]], [[Alcheria]] y [[Tunicia]], en mans d'a [[Francia de Vichèi]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[18 d'abril]] - naixencia en [[Marracos]] ([[Cinco Villas]]) d'o [[boxiador]] [[Aragón|aragonés]] [[Luis Aísa Marín]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811151819/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=373 ''Luis Aísa''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[17 de setiembre]] - naixencia en [[Chistén]] ([[Sobrarbe]]) d'o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[José María Mur Bernad]].
* [[5 d'octubre]] - naixencia en [[Miralsot]] ([[Fraga (Uesca)|Fraga]], [[Cinca Baixa]]) d'o [[Aragón|aragonés]] [[Joaquín Tejera Miró]].<ref>{{es}} [https://www.congreso.es/es/busqueda-de-diputados?p_p_id=diputadomodule&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_diputadomodule_mostrarFicha=true&codParlamentario=21&idLegislatura=0&mostrarAgenda=false Ficha de Joaquín Tejera Miró] en o [[Congreso d'os Deputaus]].</ref>
* [[15 d'octubre]] - naixencia en [[Alcoleya de Cinca]] ([[Provincia de Uesca|Uesca]], [[Aragón]]) d'o [[escritor]], [[historiador]] y [[etnografo]] [[Aragón|aragonés]] [[Ánchel Conte Cazcarro]] (†[[2023]]).<ref>{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/cultura/2023/11/23/fallece-gran-escritor-aragones-anchel-94982426.html ''Fallece el gran escritor en aragonés Ánchel Conte''], en ''[[El Periódico de Aragón]]'', 23 de noviembre de 2023.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[2 de chinero]] - naixencia en [[Torrelavega]] ([[Cantabria]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Manuel Gutiérrez Aragón]].
* [[5 de chinero]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[provincia de Barcelona]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Catalunya|catalán]] [[Terenci Moix]] (†[[2003]]).
* [[8 de chinero]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (†[[2022]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[1 de febrero]] - naixencia en [[Bae Colwyn]] ([[Clwyd]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[escritor]] [[Galas|galés]] [[Terry Jones]], que estió miembro d'os ''[[Monty Python]]''.<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001402 Terry Jones] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[9 de febrero]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'a [[cantaire]], [[compositora]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Carole King]].
* [[12 de febrero]] - naixencia en [[Owensboro]] ([[Kentucky]], [[Estaus Unius]]) d'o [[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Terry Bisson]] (†[[2024]]).
* [[16 de febrero]] (u de [[1941]]) - naixencia en [[Vyatskoye]] ([[Unión Sovietica]], seguntes informes sovieticos) u en [[Mont Baekdu]] ([[Corea baixo a ocupación de Chapón|Corea]], seguntes informes nordcoreanos) d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nordcoreano]] [[Kim Jong-Il]] (†[[2011]]).
==== Marzo ====
* [[2 de marzo]]
** - naixencia en [[Exeter (Nueva Hampshire)|Exeter]] ([[Nueva Hampshire]]) d'o [[escritor]], [[novelista]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Irving]].
** - naixencia en [[Freeport (Nueva York)|Freeport]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[cantaire]] y [[guitarrista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Lou Reed]].
* [[23 de marzo]] - naixencia en [[Múnich]] ([[Bavera]], [[Tercer Reich]], hue [[Alemanya]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[austria]]co [[Michael Haneke]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0359734 Michael Haneke] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[25 de marzo]] - naixencia en [[Memphis (Tennessee)|Memphis]] ([[Tennessee]]) d'a [[cantaire]] y [[musico]] ([[piano]]) [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Aretha Franklin]].
* [[27 de marzo]] - naixencia en [[Fulmer]] ([[Buckinghamshire]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Michael York]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001868 Michael York] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[28 de marzo]] - naixencia en [[Saint Albans]] ([[Hertfordshire]], [[Anglaterra]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Mike Newell]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001565 Mike Newell] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[3 d'abril]] - naixencia en [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[Director teatral|directora teatral]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Marsha Mason]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0556850/ Marsha Mason] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[5 d'abril]] - naixencia en [[Casnewydd]] d'o [[director cinematografico]] [[Galas|galés]] [[Peter Greenaway]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000425 Peter Greenaway] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[6 d'abril]] - naixencia en [[Baltimore (Maryland)|Baltimore]] ([[Maryland]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Barry Levinson]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001469 Barry Levinson] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[24 d'abril]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actriz]], [[cantaire]], [[Director cinematografico|directora]] y [[productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Barbra Streisand]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000659 Barbra Streisand] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chunio ====
* [[7 de chunio]] - naixencia en [[Sirte]] ([[Libia italiana]], hue [[Libia]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Libia|libio]] [[Muammar Gaddafi]] (†[[2011]]).
* [[15 de chunio]]
** - naixencia en [[Coburgo]] ([[Victoria (Australia)|Victoria]], [[Australia]]) de l'[[atleta]] [[australia]]no [[Peter Norman]] (†[[2006]]).
** - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Judy Pace]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0655142/ Judy Pace] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[18 de chunio]] - naixencia en ([[Transkei]], hue [[provincia d'o Cabo Oriental]], [[Sudafrica]]) d'o [[politico]] [[sudafrica]]no [[Thabo Mbeki]], [[Lista de presidents de Sudafrica|President]] de [[Sudafrica]] en [[1999]]-[[2008]].
==== Chulio ====
* [[1 de chulio]] - naixencia en [[Mont-reyal (Canadá)|Mont-reyal]] ([[Canadá]]) de l'[[actriz]] [[Canadá|canadiense]] [[Geneviève Bujold]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000991/ Geneviève Bujold] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[2 de chulio]] - naixencia en [[Ciudat de Mexico]] d'o [[politico]] [[Mexico|mexicano]] [[Vicente Fox]], [[president de Mexico]] en [[2000]]-[[2006]].
* [[6 de chulio]] - naixencia en [[Bensberg]], [[Tercer Reich]] (hue [[Bergisch Gladbach]], [[Renania d'o Norte-Westfalia]]) de l'[[astronomo]] [[Alemania|alemán]] [[Wolf Bickel]].
* [[10 de chulio]] - naixencia en [[Portsmouth (Nueva Hampshire)|Portsmouth]], ([[Nueva Hampshire]], [[Estaus Unius]]), d'o [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ronnie James Dio]] (†[[2010]]).
* [[13 de chulio]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Harrison Ford]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm000148/ Harrison Ford] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[14 de chulio]] - naixencia en [[Madrit]] d'o [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Javier Solana]].
* [[16 de chulio]] - naixencia en [[Albury (Nueva Galas d'o Sud)|Albury]] ([[Nueva Galas d'o Sud]]) d'a [[tenista]] [[australia]]na [[Margaret Smith Court]].
==== Agosto ====
* [[1 d'agosto]] - naixencia en [[La Spezia]] ([[provincia de La Spezia]], [[Liguria]], [[Reino d'Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[italia]]no [[Giancarlo Giannini]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0316284/ Giancarlo Giannini] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[2 d'agosto]] - naixencia en [[Lima]] ([[Perú]]) d'a [[escritora]] [[chile]]na [[Isabel Allende]].
==== Setiembre ====
* [[21 de setiembre]] - naixencia en [[Pamplona]] d'o [[politico]] [[Navarra|navarro]] [[Juan Cruz Alli]].
* [[29 de setiembre]]
** - naixencia en [[Sedrina]] ([[Lombardía]]) d'o [[ciclista]] [[italia]]no [[Felice Gimondi]].
** - naixencia en [[Berna]] ([[cantón de Berna]], [[Suiza]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]], [[actor de voz]] y [[presentador de televisión]] [[Francia|franco]]-[[Suiza|suizo]] [[Yves Rénier]] (†[[2021]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0716699/ Yves Rénier] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Octubre ====
* [[6 d'octubre]] - naixencia en [[Estocolmo]] de l'[[actriz]] [[Suecia|sueca]] [[Britt Ekland]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001180 Britt Ekland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[10 d'octubre]] - naixencia en [[Drăgăşani]] ([[Judeţ de Vâlcea]]) d'o [[poeta]], [[historiador]] y [[politico]] [[Rumanía|rumano]] [[Radu Vasile]].
* [[19 d'octubre]] - naixencia en [[Sant Sabastián]] ([[Guipuzcua]]) d'o [[periodista]] [[País Basco|basco]] [[Iñaki Gabilondo]].
* [[20 d'octubre]] - naixencia en [[Magdeburg]] ([[Saxonia-Anhalt]]) d'a [[chenetista]] [[Alemanya|alemana]] [[Christiane Nüsslein-Volhard]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1995]].
* [[24 d'octubre]] - naixencia en [[Medellín (Colombia)|Medellín]] ([[departamento d'Antioquia]]) d'o [[escritor]] y [[director cinematografico]] [[Mexico|mexicano]] d'orichen [[colombia]]no [[Fernando Vallejo]].
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Bury Saint Edmunds]] ([[Suffolk]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Bob Hoskins]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001364/ Bob Hoskins] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 d'octubre]] - naixencia en [[Romilly-sur-Seine]] ([[Aube]], [[Campanya-Ardenas]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Gérard Klein (actor)|Gérard Klein]].
==== Noviembre ====
* [[17 de noviembre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Martin Scorsese]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000217 ''Martin Scorsese''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[18 de noviembre]] - naixencia en [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ([[Connecticut]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Linda Evans]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002067 Linda Evans] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[20 de noviembre]] – naixencia en [[Scranton (Pensilvania)|Scranton]] ([[Pensilvania]]) d'o 46<sup>eno</sup> [[president d'os Estaus Unius]] [[Joe Biden]].
* [[27 de noviembre]] - naixencia en [[Seattle]] ([[Washington (estau)|Washington]]) d'o [[musico]], [[cantaire]] y [[compositor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jimi Hendrix]].
==== Aviento ====
* [[14 d'aviento]] - naixencia en [[Bormujos]] ([[Provincia de Sevilla|Sevilla]], [[Andalucía]], [[Espanya]]) de l'[[actor]] [[Andalucía|andaluz]] [[Juan Diego]] (†[[2022]]).<ref>{{es}} [https://www.diezminutos.es/famosos-corazon/famosos-espanoles/a39846294/juan-diego-muerte-actor/ ''El actor Juan Diego fallece a los 79 años tras una larga enfermedad''], en ''[[Diez minutos]]'', 28 d'abril de 2022.</ref>
* [[30 d'aviento]]
** - naixencia en [[Belevei]] ([[Baixkiria]]) d'o [[escritor]] [[Rusia|ruso]] [[Vladimir Bukovski]].
** – naixencia en [[Melbourne]] ([[Victoria (Australia)|Victoria]]) de l'[[actriz]] [[australia]]na [[Anne Charleston]].
** - naixencia en [[Macclesfield]] ([[Cheshire]]) d'o [[piloto automovilistico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Guy Edwards]].
** - naixencia en [[Houston]] ([[Texas]]) d'o [[musico]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Michael Nesmith]].
** - naixencia d'o [[historiador]] [[Eslovenia|esloveno]] [[Janko Prunk]].
** - naixencia en [[Akron]] ([[Ohio]]) d'o [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Robert Quine]].
** - naixencia en [[San Diego (California)|San Diego]] ([[California]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Fred Ward]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0911542 Fred Ward] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 d'aviento]]
** - naixencia en [[Blackpool]] ([[Lancashire]], [[Anglaterra]]) d'o [[musico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Andy Summers]], miembro de ''[[The Police]].
** - naixencia en [[Ingatextone]] ([[Essex]]) de l'[[actriz]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Sarah Miles]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[16 d'abril]] - muere en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]]) o [[filologo]], [[pedagogo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Domingo Miral y López]] (n.[[1872]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811151829/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=8845 ''Domingo Simón Miral y López''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[16 de chinero]] - muere en un accident d'avión en o [[Mont Potosi]] ([[Las Vegas]], [[Nevada (Estau)|Nevada]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Carole Lombard]] (n.[[1908]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001479/ Carole Lombard] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Febrero ====
* [[23 de febrero]] - muere en [[Petrópolis]] ([[Brasil]]) o [[escritor]] [[austria]]co [[Stefan Zweig]].
==== Marzo ====
* [[10 de marzo]] - muere en [[Londres]] o [[fisico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[William Henry Bragg]].
==== Mayo ====
* [[29 de mayo]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'actor [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Barrymore]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000858/ John Barrymore] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chulio ====
* [[15 de chulio]] - muere en [[Buenos Aires]] o [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Roberto Marcelino Ortiz]].
* [[24 de chulio]] - muere en fusilau por as autoridaz [[Franquismo|franquistas]] en [[Paterna]] ([[Provincia de Valencia|Valencia]], [[País Valenciano]]) o [[sindicalista]] y [[politico]] [[Anarquismo|anarquista]] [[Catalunya|catalán]] [[Joan Peiró]] (n.[[1887]]).
==== Octubre ====
* [[18 d'octubre]] - muere en [[Moscú]] ([[Unión Sovietica]]) o [[pintor]] [[Rusia|ruso]] [[Mikhail Nesterov]] (n.[[1862]]).
* [[24 d'octubre]] - muere mientres a [[Segunda batalla d'El Alamein]] ([[Segunda Guerra Mundial]]), en [[Echipto]], o [[militar]] [[Francia|francés]] d'orichen [[cheorchia]]no [[Dimitri Amilakvari]] (n.[[1906]]).<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20090617033701/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_compagnon/16.html Biografía de Dimitri Amilakvari en a pachina web d'a Orden d'a Liberación].</ref>
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1942 (muertes)|Muertes en 1942]].
* [[:Categoría:1942 (naixencias)|Naixius en 1942]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1942}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
bugbntllo2rj9uyjb2aldtw8kahdveh
2423658
2423654
2026-06-10T23:31:31Z
RenatoGar
80073
2423658
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1939]] [[1940]] [[1941]] - '''1942''' - [[1943]] [[1944]] [[1945]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1930]] - '''[[Anyos 1940]]''' - [[Anyos 1950]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Ronnie-James-Dio Heaven-N-Hell 2009-06-11 Chicago Photoby Adam-Bielawski.jpg|right|thumb|250px|O cantaire estausunidense [[Ronnie James Dio]], naixiu lo [[10 de chulio]] de 1942.]]
[[Imachen:Britt Ekland Allan Warren.jpg|right|thumb|250px|L'actriz sueca [[Britt Ekland]], naixida lo [[6 d'octubre]] de 1942.]]
[[Imachen:Joe Biden.jpg|right|thumb|250px|O 46<sup>eno</sup> president estausunidense [[Joe Biden]], naixiu lo [[20 de noviembre]] de 1942.]]
[[Imachen:Judy Pace, 1970.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense Judy Pace, qui naixió lo 15 de chunio de 1942.]]
[[Imachen:Juan Diego recoge el premio Puerta de Toledo en la 36ª Semana de Cine Español de Carabanchel.jpg|right|thumb|250px|L'actor andaluz [[Juan Diego]], qui naixió lo 14 d'aviento de 1942.]]
[[Imachen:Yves Rénier 3 (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actor, director cinematografico, guionista, actor de voz y presentador de televisión franco-suizo [[Yves Rénier]], naixiu lo 29 de setiembre de 1842.]]
[[Imachen:Marsha Mason (25323356757).jpg|right|thumb|250px|L'actriz y directora teatral estausunidense [[Marsha Mason]], qui naixió lo 3 d'abril de 1942.]]
[[Imachen:Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png|right|thumb|250px|L'actriz y escritora estausunidense [[Yvette Mimieux]], qui naixió l'8 de chinero de 1942.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[2 de chinero]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], tropas de l'[[Exercito Imperial Chaponés]] dentran en [[Manila]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Filipinas]].
* [[20 de chinero]] - en a dita [[Conferencia de Wannsee]], 15 altos cargos d'o [[Tercer Reich]], presidius por [[Reinhard Heydrich]], deciden a dita ''[[Solución Final]]'' ta os [[chudieus]].
==== Febrero ====
* [[1 de febrero]] - mientres a ocupación de [[Noruega]] por a ''[[Wehrmacht]]'' d'o [[Tercer Reich]], os ocupants nombran a lo [[politico]] [[Noruega|noruego]] [[Vidkun Quisling]], líder d'o [[partiu politico]] d'[[ideolochía]] [[Faixismo|faixista]] ''[[Nasjonal Samling]]'', como nuevo [[Primer ministro de Noruega|ministro-president de Noruega]].
* [[19 de febrero]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], escomienza en [[Riam]] ([[Puèi Domat]], [[Auvernia]]) o [[chudicio de Riam]], organizau por a [[Francia de Vichèi]] contra los politicos d'a [[III Republica Francesa]].
==== Abril ====
* [[15 d'abril]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], remata en [[Riam]] ([[Puèi Domat]], [[Auvernia]]) o [[chudicio de Riam]], organizau por a [[Francia de Vichèi]] contral os politicos d'a [[III Republica Francesa]].
==== Mayo ====
* [[26 de mayo]] - prencipia a [[batalla de Bir Hakeim]] en [[Libia]] entre o ''[[Deutsches Afrika Korps]]'' d'o [[cheneral]] [[Alemanya|alemán]] [[Erwin Rommel]] y a [[1era Brigada (Francia Libre)|1<sup>era</sup> Brigada]] d'a [[Francia Libre]] d'o [[Francia|francés]] [[Marie-Pierre Kœnig]].
==== Chunio ====
* [[7 de chunio]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], o cheneral d'a ''[[Wehrmacht]]'' [[Erich von Manstein]] prencipia un ataque contra la ciudat [[Unión Sovietica|sovietica]] de [[Sebastopol]], en a dita [[batalla de Sebastopol]].
==== Chulio ====
* [[1 de chulio]] - o [[militar]] [[Alemanya|alemán]] [[Erich von Manstein]] plega a lo ran de ''[[Generalfeldmarschall]]''.
* [[9 de chulio]] - en a [[Primera batalla d'El Alamein]], as tropas de l'[[exercito britanico]] mandatas por [[Bernard Montgomery]] frenan a penetración en [[Echipto]] d'o ''[[Deutsches Afrika Korps]]'' d'[[Erwin Rommel]].
* [[16 de chulio]] - [[redada d'o velodromo d'Hibierno]] en [[París]]: as autoridaz d'a [[Francia de Vichèi]] detienen a 13.152 [[chudieus]] y los entregan a la ''[[Gestapo]]'' d'o [[Tercer Reich]].
==== Agosto ====
* [[21 d'agosto]] - en a [[Segunda Guerra Mundial]], con o seche de [[Stalingrado]] por a ''[[Wehrmacht]]'' prencipia la [[batalla de Stalingrado]] contra l'[[Exercito Royo]] [[Unión Sovietica|sovietico]].
==== Octubre ====
* [[23 d'octubre]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], o [[8eno Exercito (Reino Uniu)|8<sup>eno</sup> Exercito]] [[Reino Uniu|britanico]] mandau por [[Bernard Montgomery]] ataca a lo ''[[Deutsches Afrika Korps]]'' d'o [[Tercer Reich]], mandau por [[Erwin Rommel]], prencipiando asinas a [[Segunda Batalla d'o Alamein]], en [[Echipto]].
==== Noviembre ====
* [[8 de noviembre]] - mientres a [[Segunda Guerra Mundial]], , con a dita ''[[Operación Torch]]'', tropas de l'[[exercito estausunidense]] y de l'[[exercito britanico]] desembarcan en [[Africa d'o Norte]] ta conquerir as colonias francesas de [[Marruecos]], [[Alcheria]] y [[Tunicia]], en mans d'a [[Francia de Vichèi]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[18 d'abril]] - naixencia en [[Marracos]] ([[Cinco Villas]]) d'o [[boxiador]] [[Aragón|aragonés]] [[Luis Aísa Marín]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811151819/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=373 ''Luis Aísa''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[17 de setiembre]] - naixencia en [[Chistén]] ([[Sobrarbe]]) d'o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[José María Mur Bernad]].
* [[5 d'octubre]] - naixencia en [[Miralsot]] ([[Fraga (Uesca)|Fraga]], [[Cinca Baixa]]) d'o [[Aragón|aragonés]] [[Joaquín Tejera Miró]].<ref>{{es}} [https://www.congreso.es/es/busqueda-de-diputados?p_p_id=diputadomodule&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_diputadomodule_mostrarFicha=true&codParlamentario=21&idLegislatura=0&mostrarAgenda=false Ficha de Joaquín Tejera Miró] en o [[Congreso d'os Deputaus]].</ref>
* [[15 d'octubre]] - naixencia en [[Alcoleya de Cinca]] ([[Provincia de Uesca|Uesca]], [[Aragón]]) d'o [[escritor]], [[historiador]] y [[etnografo]] [[Aragón|aragonés]] [[Ánchel Conte Cazcarro]] (†[[2023]]).<ref>{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/cultura/2023/11/23/fallece-gran-escritor-aragones-anchel-94982426.html ''Fallece el gran escritor en aragonés Ánchel Conte''], en ''[[El Periódico de Aragón]]'', 23 de noviembre de 2023.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[2 de chinero]] - naixencia en [[Torrelavega]] ([[Cantabria]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Manuel Gutiérrez Aragón]].
* [[5 de chinero]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[provincia de Barcelona]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Catalunya|catalán]] [[Terenci Moix]] (†[[2003]]).
* [[8 de chinero]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (†[[2022]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[1 de febrero]] - naixencia en [[Bae Colwyn]] ([[Clwyd]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[escritor]] [[Galas|galés]] [[Terry Jones]], que estió miembro d'os ''[[Monty Python]]''.<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001402 Terry Jones] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[9 de febrero]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'a [[cantaire]], [[compositora]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Carole King]].
* [[12 de febrero]] - naixencia en [[Owensboro]] ([[Kentucky]], [[Estaus Unius]]) d'o [[escritor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Terry Bisson]] (†[[2024]]).
* [[16 de febrero]] (u de [[1941]]) - naixencia en [[Vyatskoye]] ([[Unión Sovietica]], seguntes informes sovieticos) u en [[Mont Baekdu]] ([[Corea baixo a ocupación de Chapón|Corea]], seguntes informes nordcoreanos) d'o [[politico]] [[Corea d'o Norte|nordcoreano]] [[Kim Jong-Il]] (†[[2011]]).
==== Marzo ====
* [[2 de marzo]]
** - naixencia en [[Exeter (Nueva Hampshire)|Exeter]] ([[Nueva Hampshire]]) d'o [[escritor]], [[novelista]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Irving]].
** - naixencia en [[Freeport (Nueva York)|Freeport]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[cantaire]] y [[guitarrista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Lou Reed]].
* [[23 de marzo]] - naixencia en [[Múnich]] ([[Bavera]], [[Tercer Reich]], hue [[Alemanya]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[austria]]co [[Michael Haneke]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0359734 Michael Haneke] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[25 de marzo]] - naixencia en [[Memphis (Tennessee)|Memphis]] ([[Tennessee]]) d'a [[cantaire]] y [[musico]] ([[piano]]) [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Aretha Franklin]].
* [[27 de marzo]] - naixencia en [[Fulmer]] ([[Buckinghamshire]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Michael York]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001868 Michael York] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[28 de marzo]] - naixencia en [[Saint Albans]] ([[Hertfordshire]], [[Anglaterra]]) d'o [[Director cinematografico|director]] y [[productor cinematografico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Mike Newell]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001565 Mike Newell] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[3 d'abril]] - naixencia en [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] y [[Director teatral|directora teatral]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Marsha Mason]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0556850/ Marsha Mason] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[5 d'abril]] - naixencia en [[Casnewydd]] d'o [[director cinematografico]] [[Galas|galés]] [[Peter Greenaway]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000425 Peter Greenaway] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[6 d'abril]] - naixencia en [[Baltimore (Maryland)|Baltimore]] ([[Maryland]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Barry Levinson]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001469 Barry Levinson] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[24 d'abril]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actriz]], [[cantaire]], [[Director cinematografico|directora]] y [[productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Barbra Streisand]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000659 Barbra Streisand] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chunio ====
* [[7 de chunio]] - naixencia en [[Sirte]] ([[Libia italiana]], hue [[Libia]]) d'o [[militar]] y [[politico]] [[Libia|libio]] [[Muammar Gaddafi]] (†[[2011]]).
* [[15 de chunio]]
** - naixencia en [[Coburgo]] ([[Victoria (Australia)|Victoria]], [[Australia]]) de l'[[atleta]] [[australia]]no [[Peter Norman]] (†[[2006]]).
** - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Judy Pace]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0655142/ Judy Pace] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[18 de chunio]] - naixencia en ([[Transkei]], hue [[provincia d'o Cabo Oriental]], [[Sudafrica]]) d'o [[politico]] [[sudafrica]]no [[Thabo Mbeki]], [[Lista de presidents de Sudafrica|President]] de [[Sudafrica]] en [[1999]]-[[2008]].
==== Chulio ====
* [[1 de chulio]] - naixencia en [[Mont-reyal (Canadá)|Mont-reyal]] ([[Canadá]]) de l'[[actriz]] [[Canadá|canadiense]] [[Geneviève Bujold]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000991/ Geneviève Bujold] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[2 de chulio]] - naixencia en [[Ciudat de Mexico]] d'o [[politico]] [[Mexico|mexicano]] [[Vicente Fox]], [[president de Mexico]] en [[2000]]-[[2006]].
* [[6 de chulio]] - naixencia en [[Bensberg]], [[Tercer Reich]] (hue [[Bergisch Gladbach]], [[Renania d'o Norte-Westfalia]]) de l'[[astronomo]] [[Alemania|alemán]] [[Wolf Bickel]].
* [[10 de chulio]] - naixencia en [[Portsmouth (Nueva Hampshire)|Portsmouth]], ([[Nueva Hampshire]], [[Estaus Unius]]), d'o [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ronnie James Dio]] (†[[2010]]).
* [[13 de chulio]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Harrison Ford]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm000148/ Harrison Ford] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[14 de chulio]] - naixencia en [[Madrit]] d'o [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Javier Solana]].
* [[16 de chulio]] - naixencia en [[Albury (Nueva Galas d'o Sud)|Albury]] ([[Nueva Galas d'o Sud]]) d'a [[tenista]] [[australia]]na [[Margaret Smith Court]].
==== Agosto ====
* [[1 d'agosto]] - naixencia en [[La Spezia]] ([[provincia de La Spezia]], [[Liguria]], [[Reino d'Italia]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[italia]]no [[Giancarlo Giannini]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0316284/ Giancarlo Giannini] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[2 d'agosto]] - naixencia en [[Lima]] ([[Perú]]) d'a [[escritora]] [[chile]]na [[Isabel Allende]].
==== Setiembre ====
* [[21 de setiembre]] - naixencia en [[Pamplona]] d'o [[politico]] [[Navarra|navarro]] [[Juan Cruz Alli]].
* [[29 de setiembre]]
** - naixencia en [[Sedrina]] ([[Lombardía]]) d'o [[ciclista]] [[italia]]no [[Felice Gimondi]].
** - naixencia en [[Berna]] ([[cantón de Berna]], [[Suiza]]) de l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]], [[actor de voz]] y [[presentador de televisión]] [[Francia|franco]]-[[Suiza|suizo]] [[Yves Rénier]] (†[[2021]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0716699/ Yves Rénier] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Octubre ====
* [[6 d'octubre]] - naixencia en [[Estocolmo]] de l'[[actriz]] [[Suecia|sueca]] [[Britt Ekland]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001180 Britt Ekland] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[10 d'octubre]] - naixencia en [[Drăgăşani]] ([[Judeţ de Vâlcea]]) d'o [[poeta]], [[historiador]] y [[politico]] [[Rumanía|rumano]] [[Radu Vasile]].
* [[19 d'octubre]] - naixencia en [[Sant Sabastián]] ([[Guipuzcua]]) d'o [[periodista]] [[País Basco|basco]] [[Iñaki Gabilondo]].
* [[20 d'octubre]] - naixencia en [[Magdeburg]] ([[Saxonia-Anhalt]]) d'a [[chenetista]] [[Alemanya|alemana]] [[Christiane Nüsslein-Volhard]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Medicina]] en [[1995]].
* [[24 d'octubre]] - naixencia en [[Medellín (Colombia)|Medellín]] ([[departamento d'Antioquia]]) d'o [[escritor]] y [[director cinematografico]] [[Mexico|mexicano]] d'orichen [[colombia]]no [[Fernando Vallejo]].
* [[26 d'octubre]] - naixencia en [[Bury Saint Edmunds]] ([[Suffolk]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Bob Hoskins]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001364/ Bob Hoskins] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[29 d'octubre]] - naixencia en [[Romilly-sur-Seine]] ([[Aube]], [[Campanya-Ardenas]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Gérard Klein (actor)|Gérard Klein]].
==== Noviembre ====
* [[17 de noviembre]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) d'o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Martin Scorsese]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000217 ''Martin Scorsese''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[18 de noviembre]] - naixencia en [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ([[Connecticut]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Linda Evans]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0002067 Linda Evans] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[20 de noviembre]] – naixencia en [[Scranton (Pensilvania)|Scranton]] ([[Pensilvania]]) d'o 46<sup>eno</sup> [[president d'os Estaus Unius]] [[Joe Biden]].
* [[27 de noviembre]] - naixencia en [[Seattle]] ([[Washington (estau)|Washington]]) d'o [[musico]], [[cantaire]] y [[compositor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jimi Hendrix]].
==== Aviento ====
* [[14 d'aviento]] - naixencia en [[Bormujos]] ([[Provincia de Sevilla|Sevilla]], [[Andalucía]], [[Espanya]]) de l'[[actor]] [[Andalucía|andaluz]] [[Juan Diego]] (†[[2022]]).<ref>{{es}} [https://www.diezminutos.es/famosos-corazon/famosos-espanoles/a39846294/juan-diego-muerte-actor/ ''El actor Juan Diego fallece a los 79 años tras una larga enfermedad''], en ''[[Diez minutos]]'', 28 d'abril de 2022.</ref>
* [[30 d'aviento]]
** - naixencia en [[Belevei]] ([[Baixkiria]]) d'o [[escritor]] [[Rusia|ruso]] [[Vladimir Bukovski]].
** – naixencia en [[Melbourne]] ([[Victoria (Australia)|Victoria]]) de l'[[actriz]] [[australia]]na [[Anne Charleston]].
** - naixencia en [[Macclesfield]] ([[Cheshire]]) d'o [[piloto automovilistico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Guy Edwards]].
** - naixencia en [[Houston]] ([[Texas]]) d'o [[musico]] y [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Michael Nesmith]].
** - naixencia d'o [[historiador]] [[Eslovenia|esloveno]] [[Janko Prunk]].
** - naixencia en [[Akron]] ([[Ohio]]) d'o [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Robert Quine]].
** - naixencia en [[San Diego (California)|San Diego]] ([[California]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Fred Ward]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0911542 Fred Ward] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[31 d'aviento]]
** - naixencia en [[Blackpool]] ([[Lancashire]], [[Anglaterra]]) d'o [[musico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Andy Summers]], miembro de ''[[The Police]].
** - naixencia en [[Ingatextone]] ([[Essex]]) de l'[[actriz]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Sarah Miles]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[16 d'abril]] - muere en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]]) o [[filologo]], [[pedagogo]] y [[escritor]] [[Aragón|aragonés]] [[Domingo Miral y López]] (n.[[1872]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811151829/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=8845 ''Domingo Simón Miral y López''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[16 de chinero]] - muere en un accident d'avión en o [[Mont Potosi]] ([[Las Vegas]], [[Nevada (Estau)|Nevada]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Carole Lombard]] (n.[[1908]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001479/ Carole Lombard] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Febrero ====
* [[23 de febrero]] - muere en [[Petrópolis]] ([[Brasil]]) o [[escritor]] [[austria]]co [[Stefan Zweig]].
==== Marzo ====
* [[10 de marzo]] - muere en [[Londres]] o [[fisico]] [[Reino Uniu|britanico]] [[William Henry Bragg]].
==== Mayo ====
* [[29 de mayo]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'actor [[Estaus Unius|estausunidense]] [[John Barrymore]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000858/ John Barrymore] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Chulio ====
* [[15 de chulio]] - muere en [[Buenos Aires]] o [[politico]] [[Archentina|archentino]] [[Roberto Marcelino Ortiz]].
* [[24 de chulio]] - muere en fusilau por as autoridaz [[Franquismo|franquistas]] en [[Paterna]] ([[Provincia de Valencia|Valencia]], [[País Valenciano]]) o [[sindicalista]] y [[politico]] [[Anarquismo|anarquista]] [[Catalunya|catalán]] [[Joan Peiró]] (n.[[1887]]).
==== Octubre ====
* [[18 d'octubre]] - muere en [[Moscú]] ([[Unión Sovietica]]) o [[pintor]] [[Rusia|ruso]] [[Mikhail Nesterov]] (n.[[1862]]).
* [[24 d'octubre]] - muere mientres a [[Segunda batalla d'El Alamein]] ([[Segunda Guerra Mundial]]), en [[Echipto]], o [[militar]] [[Francia|francés]] d'orichen [[cheorchia]]no [[Dimitri Amilakvari]] (n.[[1906]]).<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20090617033701/http://www.ordredelaliberation.fr/fr_compagnon/16.html Biografía de Dimitri Amilakvari en a pachina web d'a Orden d'a Liberación].</ref>
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1942 (muertes)|Muertes en 1942]].
* [[:Categoría:1942 (naixencias)|Naixius en 1942]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1942}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
aybr86uga3a49hcso2xqe9urcmrn8el
1964
0
5863
2423677
2422595
2026-06-11T02:21:57Z
RenatoGar
80073
/* Chinero */
2423677
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1961]] [[1962]] [[1963]] - '''1964''' - [[1965]] [[1966]] [[1967]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1950]] - '''[[Anyos 1960]]''' - [[Anyos 1970]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Juliette Binoche 2000.jpg|right|thumb|250px|L'actriz francesa Juliette Binoche, naixida lo [[9 de marzo]] de 1964.]]
[[Imachen:Bonnie Hunt.jpg|right|thumb|250px|L'actriz, directora cinematografica y guionista estausunidense [[Bonnie Hunt]], naixida lo [[22 de setiembre]] de 1964.]]
[[Imachen:Kamala Harris.jpg|right|thumb|250px|A [[Vicepresident d'os Estaus Unius|vicepresidenta estausunidense]] [[Kamala Harris]], naixida lo [[20 d'octubre]] de 1964.]]
[[Imachen:Mary louise parker 2021 1.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Mary-Louise Parker]], qui naixió lo 2 d'agosto de 1964.]]
[[Imachen:Peter Lorre Portrait Still.jpg|right|thumb|250px|L'actor hongaro [[Peter Lorre]], qui morió lo 23 de marzo de 1964.]]
[[Imachen:Eduard Fernández, XIV Premis Gaudí (2022).jpg|right|thumb|250px|L'actor y actor de voz catalán [[Eduard Fernández]], qui naixió lo 25 d'agosto de 1964.]]
[[Imachen:DonCheadle-byPhilipRomano2.jpg|right|thumb|250px|L'actor y productor cinematografico estausunidense [[Don Cheadle]], qui naixió lo 29 de noviembre de 1964.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* O [[Real Zaragoza]] campión d'a [[Copa d'o Rei de Fútbol]] y a [[Copa d'a Ferias]].
=== Atros países ===
* [[6 de chulio]] - [[Malawi]] se converte en un [[estau]] independient d'o [[Reino Uniu]].
* [[18 de chulio]] - barallas racials en o barrio de [[Harlem]] ([[Nueva York]], [[Estaus Unius]]).
* [[21 de setiembre]] - [[Malta]], una antiga [[Colonias d'o Reino Uniu|colonia]] [[Reino Uniu|britanica]], se converte en un [[estau]] independient.
* [[10 d'octubre]] - inauguración en [[Tokio]] d'os [[Chuegos Olimpicos de Tokio 1964|Chuegos Olimpicos d'a XVIII Olimpiada d'a era moderna]].
* [[24 d'octubre]] - [[Zambia]], una antiga [[Colonias d'o Reio Unito|colonia]] [[Reino Uniu|britanica]] en [[Africa]] dita [[Rodesia d'o Norte]], se converte en un [[estau]] independient.
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[25 de chinero]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o [[poeta]] y [[musico]] [[Aragón|aragonés]] [[Maurizio Aznar]] (†[[2000]]).
* [[31 de mayo]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]]) d'o [[basketbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[José Ángel Arcega Aperte]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811170704/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=20042 ''José Ángel Arcega Aperte''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[9 de chunio]] - naixencia en [[Chaca]] ([[Chacetania]], [[provincia de Uesca|Uesca]]) de l'[[alpinismo|alpinista]] [[Aragón|aragonés]] [[Carlos Pauner]].
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[14 de chinero]] - naixencia en [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Mark Addy]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 de chinero]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bridget Fonda]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000403 ''Bridget Fonda''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[16 de febrero]] - naixencia en [[Cheboksary]] ([[Unión Sovietica]] hue [[Rusia]]) de l'[[atleta]] [[Rusia|rusa]] [[Valentina Yegorova]].
* [[18 de febrero]] - naixencia en [[New Rochelle]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Matt Dillon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000369 ''Matt Dillon''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[9 de marzo]] - naixencia en [[París]] ([[Isla de Francia]]) de l'[[actriz]] [[Francia|francesa]] [[Juliette Binoche]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000300 ''Juliette Binoche''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de marzo]] - naixencia en [[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]] ([[Tennessee]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Gore Verbinski]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0893659 ''Gore Verbinski''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[17 de marzo]] - naixencia en [[Charlottesville (Virchinia)|Charlottesville]] ([[Virchinia]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Rob Lowe]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000507 ''Rob Lowe''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[30 de marzo]] - naixencia en [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]] ([[Ohio]]) d'a [[cantaire]], [[musico]] y [[compositora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Tracy Chapman]].
==== Mayo ====
* [[26 de mayo]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[cantaire]], [[compositor]], [[musico]] ([[guitarra]], [[Batería (instrumento)|batería]], [[harmonica]], [[piano]]) y [[productor musical]] [[Estaus Unius|estausunidense]] de [[musica rock]] [[Lenny Kravitz]].
* [[30 de mayo]] - naixencia en [[Ashland (Kentucky)|Ashland]] ([[Kentucky]]) d'a [[cantaire]] y [[musico]] ([[guitarra]]) de [[musica country]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wynonna Judd]].
==== Chunio ====
* [[5 de chunio]] - naixencia en [[Leoben]] ([[Estiria]]) de l'[[actor]] [[austria]]co [[Martin Weinek]].
* [[15 de chunio]] - naixencia en [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]] ([[Alabama]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Courteney Cox]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001073 ''Courteney Cox''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[22 de chunio]] - naixencia en [[Exeter (Nueva Hampshire)|Exeter]] ([[Nueva Hampshire]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dan Brown]].
==== Chulio ====
* [[9 de chulio]] - naixencia en [[San Francisco (California)|San Francisco]] ([[California]]) d'a [[cantaire]] y [[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Courtney Love]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001482 ''Courtney Love''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de chulio]]
** - naixencia en [[Kutaisi]] d'a [[politica]] [[cheorchia]]na [[Nino Burjanadze]].
** - naixencia en [[Villava]] ([[Navarra]]) d'o [[ciclista]] navarro [[Miguel Indurain]].
* [[22 de chulio]] - naixencia en [[Bogotá]] de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[colombia]]no [[John Leguizamo]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000491 John Leguizamo] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 de chulio]] - naixencia en [[Arlington (Virchinia)|Arlington]] ([[Virchinia]]) de l'[[actriz]] y [[Productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Sandra Bullock]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000113 ''Sandra Bullock''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[1 d'agosto]] - naixencia en [[Roma]] ([[Lazio]]) de l'[[actor]] [[italia]]no [[Kaspar Capparoni]].
* [[2 d'agosto]] - naixencia en [[Columbia (Carolina d'o Sud)|Columbia]] ([[Carolina d'o Sud]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Mary-Louise Parker]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000571/ Mary-Louise Parker] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 d'agosto]] - naixencia en [[Carballo]] ([[Provincia d'a Coruña|A Coruña]], [[Galicia]]) de l'[[arcebispe]] [[Espanya|espanyol]] d'a [[Ilesia Catolica]] [[Carlos Manuel Escribano Subías]].<ref>{{it}} [https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2010/07/20/0467/01064.html ''Rinunce e nomine, 20.07.2010''], nota de prensa d'o [[Vaticano]].</ref>
* [[25 d'agosto]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Provincia de Barcelona|Barcelona]], [[Catalunya]]) de l'[[actor]] y [[actor de voz]] [[Catalunya|catalán]] [[Eduard Fernández]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/es-es/name/nm0273464/ Eduard Fernández] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[22 de setiembre]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) de l'[[actriz]], [[directora cinematografica]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bonnie Hunt]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001372 ''Bonnie Hunt''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[25 de setiembre]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Provincia de Barcelona|Barcelona]]) d'o [[escritor]] y [[guionista]] [[Catalunya|catalán]] [[Carlos Ruiz Zafón]].
* [[30 de setiembre]] - naixencia en [[Città di Castello]] ([[Umbría]]) de l'[[actriz]] [[italia]]na [[Monica Bellucci]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000899/ ''Monica Bellucci''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Octubre ====
* [[3 d'octubre]] - naixencia en [[Coventry]] ([[West Midlands]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Clive Owen]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0654110 ''Clive Owen''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[8 d'octubre]] - naixencia en [[Liverpool]] ([[Merseyside]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ian Hart]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001324/ ''Ian Hart''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[19 d'octubre]] - naixencia en [[Antony]] ([[Altos d'o Sena]], [[Isla de Francia]]) de l'[[actriz]], [[guionista]] y [[directora cinematografica]] [[Francia|francesa]] [[Agnès Jaoui]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0418450/ ''Agnès Jaoui''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[20 d'octubre]] – naixencia en [[Oakland (California)|Oakland]] ([[California]]) d'a [[Vicepresident d'os Estaus Unius|vicepresidenta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kamala Harris]].
* [[22 d'octubre]] - naixencia en [[Šibenik]] ([[Dalmacia]]) d'o [[basketbolista]] [[Croacia|croata]] [[Dražen Petrović]] (†[[1993]]).
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Kaduna]] ([[estau de Kaduna]]) d'o [[futbolista]] [[nicheria]]no [[Rashidi Yekini]].
* [[25 d'octubre]]
** - naixencia en [[Saarbrücken]] ([[Sarre]]) d'a [[cantaire]] [[Alemanya|alemana]] [[Nicole Hohloch]].
** - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kevin Michael Richardson]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0724656/ ''Kevin Michael Richardson''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 d'octubre]] - naixencia en [[Louisville (Kentucky)|Louisville]] ([[Kentucky]]) d'a [[nadadora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Mary T. Meagher]].
* [[28 d'octubre]] - naixencia en [[Dakar]] ([[Senegal]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] d'orichen [[senagal]]és [[Mouss Diouf]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0228088/ ''Mouss Diouf''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Noviembre ====
* [[1964]] - naixencia en [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Don Cheadle]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000332/ Don Cheadle] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Aviento ====
* [[30 d'aviento]] - naixencia en [[Mont-reyal (Canadá)|Mont-reyal]] ([[Quebec]]) de l'[[actriz]] [[Canadá|canadiense]] [[Sylvie Moreau]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[6 de noviembre]] - muere en [[Lo Borg de Valença]] ([[Droma]], [[Occitania]]) o [[sindicalista]], [[periodista]] y [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Buenacasa]] (n.[[1886]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110812004401/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=2605 ''Manuel Buenacasa''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[21 de chinero]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[austria]]co [[Joseph Schildkraut]] (n.[[1896]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0771584/ Joseph Schildkraut] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[23 de marzo]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Hongría|hongaro]] [[Peter Lorre]] (n.[[1904]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000048/ Peter Lorre] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Abril ====
* [[5 d'abril]] - muere en [[Washington, DC]] o [[militar]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Douglas MacArthur]] (n.[[1880]]).
* [[18 d'abril]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[Director cinematografico]], [[escritor]], [[guionista]], [[periodista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ben Hecht]] (n.[[1894]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0372942 ''Ben Hecht''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Mayo ====
* [[21 de mayo]] - muere en [[Göttingen]] ([[Baixa Saxonia]], [[Alemanya Occidental]], hue [[Alemanya]]) o [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] d'orichen [[Chudieus|chudieu]] [[James Franck]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1925]] (n.[[1882]]).
==== Chunio ====
* [[3 de chunio]] - muere en [[Helsinki]] ([[Finlandia]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Finlandia|finlandés]] [[Frans Eemil Sillanpää]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1939]] (n. [[1888]]).
==== Chulio ====
* [[15 de chulio]] - muere en [[Montevideo]] o [[politico]] [[Uruguai|uruguayo]] [[Luis Batlle Berres]] (n.[[1897]]).
==== Agosto ====
* [[6 d'agosto]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Cedric Hardwicke]] (n.[[1893]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0362567 Cedric Hardwicke] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[12 d'agosto]] - muere en [[Canterbury]] ([[Kent]], [[Anglaterra]]) o [[escritor]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ian Fleming]] (n.[[1908]]).
==== Setiembre ====
* [[28 de setiembre]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Harpo Marx]] (n.[[1888]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0555617/ Harpo Marx] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Octubre ====
* [[15 d'octubre]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) o [[compositor]] y [[letrista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cole Porter]] (n.[[1891]]).
* [[20 d'octubre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Herbert Hoover]], que estió o 31º [[President d'os Estaus Unius]] (n. [[1874]]).
* [[27 d'octubre]] - muere en [[Los Ángeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[director cinematografico]] [[Polonia|polaco]] [[Rudolph Maté]] (n.[[1898]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0005789/ Rudolph Maté] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[31 d'aviento]] - muere en [[Reykjavík]] o [[politico]] [[Islandia|islandés]] [[Ólafur Thors]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1964 (muertes)|Muertes en 1964]].
* [[:Categoría:1964 (naixencias)|Naixius en 1964]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1964}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
eiuhdl149rjho3n5knml3e3ym2cwywl
2423679
2423677
2026-06-11T02:23:41Z
RenatoGar
80073
2423679
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[1961]] [[1962]] [[1963]] - '''1964''' - [[1965]] [[1966]] [[1967]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1950]] - '''[[Anyos 1960]]''' - [[Anyos 1970]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XIX]] - '''[[Sieglo XX]]''' - [[Sieglo XXI]]
|}
[[Imachen:Juliette Binoche 2000.jpg|right|thumb|250px|L'actriz francesa Juliette Binoche, naixida lo [[9 de marzo]] de 1964.]]
[[Imachen:Bonnie Hunt.jpg|right|thumb|250px|L'actriz, directora cinematografica y guionista estausunidense [[Bonnie Hunt]], naixida lo [[22 de setiembre]] de 1964.]]
[[Imachen:Kamala Harris.jpg|right|thumb|250px|A [[Vicepresident d'os Estaus Unius|vicepresidenta estausunidense]] [[Kamala Harris]], naixida lo [[20 d'octubre]] de 1964.]]
[[Imachen:Mary louise parker 2021 1.jpg|right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Mary-Louise Parker]], qui naixió lo 2 d'agosto de 1964.]]
[[Imachen:Peter Lorre Portrait Still.jpg|right|thumb|250px|L'actor hongaro [[Peter Lorre]], qui morió lo 23 de marzo de 1964.]]
[[Imachen:Eduard Fernández, XIV Premis Gaudí (2022).jpg|right|thumb|250px|L'actor y actor de voz catalán [[Eduard Fernández]], qui naixió lo 25 d'agosto de 1964.]]
[[Imachen:DonCheadle-byPhilipRomano2.jpg|right|thumb|250px|L'actor y productor cinematografico estausunidense [[Don Cheadle]], qui naixió lo 29 de noviembre de 1964.]]
[[Imachen:Mark Addy.JPG|right|thumb|250px|L'actor bfritanico [[Mark Addy]], naixiu lo 14 de chinero de 1964.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* O [[Real Zaragoza]] campión d'a [[Copa d'o Rei de Fútbol]] y a [[Copa d'a Ferias]].
=== Atros países ===
* [[6 de chulio]] - [[Malawi]] se converte en un [[estau]] independient d'o [[Reino Uniu]].
* [[18 de chulio]] - barallas racials en o barrio de [[Harlem]] ([[Nueva York]], [[Estaus Unius]]).
* [[21 de setiembre]] - [[Malta]], una antiga [[Colonias d'o Reino Uniu|colonia]] [[Reino Uniu|britanica]], se converte en un [[estau]] independient.
* [[10 d'octubre]] - inauguración en [[Tokio]] d'os [[Chuegos Olimpicos de Tokio 1964|Chuegos Olimpicos d'a XVIII Olimpiada d'a era moderna]].
* [[24 d'octubre]] - [[Zambia]], una antiga [[Colonias d'o Reio Unito|colonia]] [[Reino Uniu|britanica]] en [[Africa]] dita [[Rodesia d'o Norte]], se converte en un [[estau]] independient.
== Naixencias ==
=== Aragón ===
* [[25 de chinero]] - naixencia en [[Zaragoza]] d'o [[poeta]] y [[musico]] [[Aragón|aragonés]] [[Maurizio Aznar]] (†[[2000]]).
* [[31 de mayo]] - naixencia en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]]) d'o [[basketbolista]] [[Aragón|aragonés]] [[José Ángel Arcega Aperte]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811170704/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=20042 ''José Ángel Arcega Aperte''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[9 de chunio]] - naixencia en [[Chaca]] ([[Chacetania]], [[provincia de Uesca|Uesca]]) de l'[[alpinismo|alpinista]] [[Aragón|aragonés]] [[Carlos Pauner]].
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[14 de chinero]] - naixencia en [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Mark Addy]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 de chinero]] - naixencia en [[Los Angeles]] ([[California]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bridget Fonda]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000403 ''Bridget Fonda''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[16 de febrero]] - naixencia en [[Cheboksary]] ([[Unión Sovietica]] hue [[Rusia]]) de l'[[atleta]] [[Rusia|rusa]] [[Valentina Yegorova]].
* [[18 de febrero]] - naixencia en [[New Rochelle]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Matt Dillon]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000369 ''Matt Dillon''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[9 de marzo]] - naixencia en [[París]] ([[Isla de Francia]]) de l'[[actriz]] [[Francia|francesa]] [[Juliette Binoche]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000300 ''Juliette Binoche''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de marzo]] - naixencia en [[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]] ([[Tennessee]]) d'o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Gore Verbinski]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0893659 ''Gore Verbinski''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[17 de marzo]] - naixencia en [[Charlottesville (Virchinia)|Charlottesville]] ([[Virchinia]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Rob Lowe]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000507 ''Rob Lowe''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[30 de marzo]] - naixencia en [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]] ([[Ohio]]) d'a [[cantaire]], [[musico]] y [[compositora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Tracy Chapman]].
==== Mayo ====
* [[26 de mayo]] - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) d'o [[cantaire]], [[compositor]], [[musico]] ([[guitarra]], [[Batería (instrumento)|batería]], [[harmonica]], [[piano]]) y [[productor musical]] [[Estaus Unius|estausunidense]] de [[musica rock]] [[Lenny Kravitz]].
* [[30 de mayo]] - naixencia en [[Ashland (Kentucky)|Ashland]] ([[Kentucky]]) d'a [[cantaire]] y [[musico]] ([[guitarra]]) de [[musica country]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Wynonna Judd]].
==== Chunio ====
* [[5 de chunio]] - naixencia en [[Leoben]] ([[Estiria]]) de l'[[actor]] [[austria]]co [[Martin Weinek]].
* [[15 de chunio]] - naixencia en [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]] ([[Alabama]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Courteney Cox]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001073 ''Courteney Cox''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[22 de chunio]] - naixencia en [[Exeter (Nueva Hampshire)|Exeter]] ([[Nueva Hampshire]]) d'o [[escritor]] y [[novelista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Dan Brown]].
==== Chulio ====
* [[9 de chulio]] - naixencia en [[San Francisco (California)|San Francisco]] ([[California]]) d'a [[cantaire]] y [[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Courtney Love]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001482 ''Courtney Love''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[16 de chulio]]
** - naixencia en [[Kutaisi]] d'a [[politica]] [[cheorchia]]na [[Nino Burjanadze]].
** - naixencia en [[Villava]] ([[Navarra]]) d'o [[ciclista]] navarro [[Miguel Indurain]].
* [[22 de chulio]] - naixencia en [[Bogotá]] de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[colombia]]no [[John Leguizamo]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000491 John Leguizamo] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 de chulio]] - naixencia en [[Arlington (Virchinia)|Arlington]] ([[Virchinia]]) de l'[[actriz]] y [[Productor cinematografico|productora cinematografica]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Sandra Bullock]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000113 ''Sandra Bullock''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[1 d'agosto]] - naixencia en [[Roma]] ([[Lazio]]) de l'[[actor]] [[italia]]no [[Kaspar Capparoni]].
* [[2 d'agosto]] - naixencia en [[Columbia (Carolina d'o Sud)|Columbia]] ([[Carolina d'o Sud]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Mary-Louise Parker]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000571/ Mary-Louise Parker] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[15 d'agosto]] - naixencia en [[Carballo]] ([[Provincia d'a Coruña|A Coruña]], [[Galicia]]) de l'[[arcebispe]] [[Espanya|espanyol]] d'a [[Ilesia Catolica]] [[Carlos Manuel Escribano Subías]].<ref>{{it}} [https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2010/07/20/0467/01064.html ''Rinunce e nomine, 20.07.2010''], nota de prensa d'o [[Vaticano]].</ref>
* [[25 d'agosto]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Provincia de Barcelona|Barcelona]], [[Catalunya]]) de l'[[actor]] y [[actor de voz]] [[Catalunya|catalán]] [[Eduard Fernández]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/es-es/name/nm0273464/ Eduard Fernández] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[22 de setiembre]] - naixencia en [[Chicago]] ([[Illinois]]) de l'[[actriz]], [[directora cinematografica]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Bonnie Hunt]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001372 ''Bonnie Hunt''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[25 de setiembre]] - naixencia en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]], [[Provincia de Barcelona|Barcelona]]) d'o [[escritor]] y [[guionista]] [[Catalunya|catalán]] [[Carlos Ruiz Zafón]].
* [[30 de setiembre]] - naixencia en [[Città di Castello]] ([[Umbría]]) de l'[[actriz]] [[italia]]na [[Monica Bellucci]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000899/ ''Monica Bellucci''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Octubre ====
* [[3 d'octubre]] - naixencia en [[Coventry]] ([[West Midlands]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Clive Owen]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0654110 ''Clive Owen''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[8 d'octubre]] - naixencia en [[Liverpool]] ([[Merseyside]], [[Anglaterra]]) de l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ian Hart]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0001324/ ''Ian Hart''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[19 d'octubre]] - naixencia en [[Antony]] ([[Altos d'o Sena]], [[Isla de Francia]]) de l'[[actriz]], [[guionista]] y [[directora cinematografica]] [[Francia|francesa]] [[Agnès Jaoui]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0418450/ ''Agnès Jaoui''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[20 d'octubre]] – naixencia en [[Oakland (California)|Oakland]] ([[California]]) d'a [[Vicepresident d'os Estaus Unius|vicepresidenta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kamala Harris]].
* [[22 d'octubre]] - naixencia en [[Šibenik]] ([[Dalmacia]]) d'o [[basketbolista]] [[Croacia|croata]] [[Dražen Petrović]] (†[[1993]]).
* [[23 d'octubre]] - naixencia en [[Kaduna]] ([[estau de Kaduna]]) d'o [[futbolista]] [[nicheria]]no [[Rashidi Yekini]].
* [[25 d'octubre]]
** - naixencia en [[Saarbrücken]] ([[Sarre]]) d'a [[cantaire]] [[Alemanya|alemana]] [[Nicole Hohloch]].
** - naixencia en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) de l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Kevin Michael Richardson]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0724656/ ''Kevin Michael Richardson''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[27 d'octubre]] - naixencia en [[Louisville (Kentucky)|Louisville]] ([[Kentucky]]) d'a [[nadadora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Mary T. Meagher]].
* [[28 d'octubre]] - naixencia en [[Dakar]] ([[Senegal]]) de l'[[actor]] [[Francia|francés]] d'orichen [[senagal]]és [[Mouss Diouf]].<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0228088/ ''Mouss Diouf''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Noviembre ====
* [[1964]] - naixencia en [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] ([[Missouri]], [[Estaus Unius]]) de l'[[actor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Don Cheadle]].<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000332/ Don Cheadle] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Aviento ====
* [[30 d'aviento]] - naixencia en [[Mont-reyal (Canadá)|Mont-reyal]] ([[Quebec]]) de l'[[actriz]] [[Canadá|canadiense]] [[Sylvie Moreau]].
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[6 de noviembre]] - muere en [[Lo Borg de Valença]] ([[Droma]], [[Occitania]]) o [[sindicalista]], [[periodista]] y [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Manuel Buenacasa]] (n.[[1886]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110812004401/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=2605 ''Manuel Buenacasa''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[21 de chinero]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] d'orichen [[austria]]co [[Joseph Schildkraut]] (n.[[1896]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0771584/ Joseph Schildkraut] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Marzo ====
* [[23 de marzo]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Hongría|hongaro]] [[Peter Lorre]] (n.[[1904]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000048/ Peter Lorre] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Abril ====
* [[5 d'abril]] - muere en [[Washington, DC]] o [[militar]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Douglas MacArthur]] (n.[[1880]]).
* [[18 d'abril]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[Director cinematografico]], [[escritor]], [[guionista]], [[periodista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ben Hecht]] (n.[[1894]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0372942 ''Ben Hecht''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Mayo ====
* [[21 de mayo]] - muere en [[Göttingen]] ([[Baixa Saxonia]], [[Alemanya Occidental]], hue [[Alemanya]]) o [[fisico]] [[Alemanya|alemán]] d'orichen [[Chudieus|chudieu]] [[James Franck]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1925]] (n.[[1882]]).
==== Chunio ====
* [[3 de chunio]] - muere en [[Helsinki]] ([[Finlandia]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Finlandia|finlandés]] [[Frans Eemil Sillanpää]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]] en [[1939]] (n. [[1888]]).
==== Chulio ====
* [[15 de chulio]] - muere en [[Montevideo]] o [[politico]] [[Uruguai|uruguayo]] [[Luis Batlle Berres]] (n.[[1897]]).
==== Agosto ====
* [[6 d'agosto]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Cedric Hardwicke]] (n.[[1893]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0362567 Cedric Hardwicke] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[12 d'agosto]] - muere en [[Canterbury]] ([[Kent]], [[Anglaterra]]) o [[escritor]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Reino Uniu|britanico]] [[Ian Fleming]] (n.[[1908]]).
==== Setiembre ====
* [[28 de setiembre]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Harpo Marx]] (n.[[1888]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0555617/ Harpo Marx] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Octubre ====
* [[15 d'octubre]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) o [[compositor]] y [[letrista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Cole Porter]] (n.[[1891]]).
* [[20 d'octubre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Herbert Hoover]], que estió o 31º [[President d'os Estaus Unius]] (n. [[1874]]).
* [[27 d'octubre]] - muere en [[Los Ángeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[director cinematografico]] [[Polonia|polaco]] [[Rudolph Maté]] (n.[[1898]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0005789/ Rudolph Maté] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[31 d'aviento]] - muere en [[Reykjavík]] o [[politico]] [[Islandia|islandés]] [[Ólafur Thors]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:1964 (muertes)|Muertes en 1964]].
* [[:Categoría:1964 (naixencias)|Naixius en 1964]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1964}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
gxhxizjr7ynwfeg497ka6i7hnkkoe7l
A Buerda
0
6538
2423258
2360700
2026-06-10T19:11:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423258
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = A Buerda
|nombre_oficial = Labuerda
|imachen = [[Imachen:Labuerda.JPG|249px]]<br>Envista d'a Buerda con nieu.
|escudo = Escudo_de_Labuerda.svg
|bandera = Bandera de Labuerda.svg
|provincia = Uesca
|comarca = Sobrarbe
|partiuchudicial= Boltanya
|superficie = 18,05
|altaria = 569
|distancia = 118
|población = {{#property:P1082}}
|densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 18.05) round 2 }}}}.
|latitut = 42.46
|lonchitut = 0.14
|cp = 22360
|ríos = [[río Cinca|Cinca]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Sabastián d'a Buerda|Sant Sabastián]]
|}}
'''A Buerda''' (''Labuerda'' en [[idioma castellano|castellano]], oficialment ''Labuerda-A Buerda''<ref name="Ley">{{es}} [https://web.archive.org/web/20110308121205/http://www.comarcas.es/index.php/mod.normativas/mem.detalle/idnormativa.38/relcategoria.201/chk.5e5fa2d0456f34deb8a6b0cf2e231d02.html «''Ley 5/2003 de creación de la Comarca de Sobrarbe''» en a pachina d'o programa de comarcalización d'o ''Gobierno de Aragón''], expublicada en o ''BOE'' de [[26 de frebero]] de [[2003]]. Consultau o [[6 de marzo]] de [[2010]].</ref> en castellano y [[Idioma aragonés|aragonés]]) ye un [[municipio]] y un [[lugar]] d'a [[provincia de Uesca]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y [[partiu chudicial]] de [[Boltanya]].
A suya población ye de {{#property:P1082}} habitants <ref name=INE1>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200613021119/https://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaAvanzada&entidad_amb=no&codProv=22&codMuni=133&codEC=0&codES=0&codNUC=0&denominacion_op=like&denominacion_txt=&L=0 «Labuerda» en o nomenclátor d'unidatz poblacionals de l'INE], consultau o 12 de chunio de 2020.</ref> en una superficie de 18,05 km² y una [[densidat de población|densidat]] de [[población humana|población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 18.05) round 2 }}}} hab/km². A mayoría d'a población se concentra en o lugar d'a Buerda, cabecera d'o municipio.
O termino municipal se troba tot entre a ribera d'o [[río Cinca]] y arredol d'a cuenca d'o barranco de Sant Visorio, que baixa dende a [[sierra de Sant Visorio|sierra d'ixe nombre]] y fa la boca en o río a poco trozo de lugar. A Buerda ye en a plana aluvial entre a carretera [[A-138]] y o río, y [[Sant Vicient d'a Buerda|Sant Vicient]] y [[Fontanal]] (os atros dos nuclios d'o municipio) son mas t'alto en a cuenca d'o dito barranco.
O malnombre d'os de a Buerda en a redolada ye «[[Gurrión|gurrions]] de canalera», embotada que s'ha asegurau que dimana d'o caráuter ubierto y alegre d'os suyos naturals.<ref name=Gurrión1>{{es}}[http://www.elgurrion.com/ ''El Gurrión''], consultau o 12 de chunio de 2020.</ref> En Sobrarbe, «gurrión de canalera» ye una exprisión que viene d'o comportamiento [[Parada nupcial|nupcial]] d'os gurrions (''Passer domesticus''), que gosan fer [[niedo]] en as canaleras d'os [[tellau]]s a principios de primavera y entre que se fan as parellas, os masclos no paran de cantar y d'encorrer a la fembra contino.
{{cita|Cada primavera, o gurrión en a canalera.|Popular}}
S'ha de fer notar o posible doble sentiu en a exprisión, pos o gurrión a la vez que puede personificar l'alegría y o treballo, tamién puede estar tabolero y fer-se pesau.
En A Buerda, dende 1980 se publica a revista trimestral [[El Gurrión]], que en o mes de febrero de 2021 esvolarció o numero 162: cuasi 5700 pachinas d'hemeroteca.
== Cheografía ==
O termino municipal de a Buerda ye o segundo mas chicote de tot Sobrarbe, por extensión, solo por dezaga de [[Palo (a Fueva)|Palo]] en [[A Fueva (val)|a Fueva]]. Limita a l'este con o [[río Cinca]], por o norte con [[Puertolas]], por o sud con [[l'Aínsa-Sobrarbe]] y por l'ueste con o troz de [[Boltanya]] que dentra ta [[Val de Vio|valle' Vio]] ([[Moriello de Sant Pietro|Murillo de Sant Pietro]]).
As [[buega]]s d'o municipio son en o tozal de Guardia en norte con o termino d'[[Escalona]] (Puertolas), o tozal d'o Pozo y o tozal d'as Cruces en l'alto d'a [[sierra de Sant Visorio]] con o de Boltanya, y o tozal de Regaderas y o barranco de río-Forcaz con l'Aínsa.
O termino concabe en esencia a [[cuenca hidrografica]] d'o barranco de Sant Visorio, que tamién en dicen de ''San Vicente'' u de ''a Sierra'', dende o cabecero en a [[sierra de Sant Visorio]] dica la boca en a Cinca. As casas mas baixas d'o lugar de a Buerda, y en especial o barrio ''Mingué'', sufren de cabo a cuan as creixidas d'o barranco dada la forma d'embudo d'o termino municipal y porque o cauce s'encaixona entre a Plana y as laderas de Cosinyor uns metros antes d'arribar ta lugar. O municipio ha feito a-saber-las inversions en acondicionar o cauce d'este barranco a lo largo d'os anyos.
O municipio ye formau de tres nuclios: a Buerda ye a capital municipal, seu de l'achuntamiento, a [[ilesia parroquial]] y bella infraestructura como a pista polideportiva, a piscina municipal y o parque. ''San Vicente''-[[Sant Vicient d'a Buerda]]- ye a 3 km por pista asfaltada y tiene una quincena d'habitants, y [[Fontanal]] que ye un [[mas]] en o monte d'o municipio.
O lugar d'a Buerda ye dividiu en tres barrios: o barrio d'''a Ilesia'' (bella vez tamién en dicen ''a Plaza''), o barrio ''San Juan'' y o barrio ''Mingué''. O primero y os dos zagueros son separaus por o barranco. O segundo y o tercero entre si lo i son por a carretera.
=== Un poquet de toponimia ===
[[Imachen:13.Labuerda. Fuente de la Plaza.JPG|thumb|right|200px|A fuent d'a Plaza, de 1888. Dezaga casa Sesé y casa Carrera, y de fondo a torre d'a ilesia.]]
En o termino municipal d'a Buerda esiste una toponimia aragonesa abundante. Por alto d'o barrio d'a ilesia s'alza un monte que ye plano por alto y ye aon se troba buena cosa d'os campos de [[secano]] d'o lugar. Recibe o nombre de ''a Plana'', dividida en ''Plana Abajo'', ''Plana Enmedio'' y ''Plana Ermita''. Cruz-Calvario, [[Tozal]]s: Os ''Castillons'', o ''sarrato Cocullón'', o tozal de ''Regaderas'', o tozal ''Corona'' y mas t'allá, pasando de río Forcaz, o sarrato a ''Coda Sartén'' que pertenece a l'Aínsa, y os campos de ''Troteras'' que parten entre l'Aínsa y Boltanya.
En a cuentra d'o barranco, por alto d'o barrio San Juan, ye o tozal de ''Guardia'' u ''A Guardia''. An rematan as zagueras casas de barrio San Juan pasa o barranco ''a Vinyeta'', y dimpués os campos d'ixe nombre tamién. Luego vendrá ''Vinyacequia'' y dimpués ''Cosinyor'' y os suyos campos y [[terrero]]s.
Barranco Sant Visorio, barranco Fontanal, barranco ''a Vinyeta'', barranco ''Royo'', barranco río Forcaz, barranco ''a Rabosa'', barranco ''Melonera'', barranco ''os Castillons'', barranco Fondo, tamién o barranco ''Os Guaz'', toponimo curioso que ye una forma arcaica de o plural de [[uerto]] (''o guarto'' > ''os guarz'' > ''Os guaz'').
Bel uerto y campos de regano: ''A Ribera'', ''A Espuenda'', ''Estanyuelos'', ''os Cuairons'', uerta ''o Río'', uerta ''o Molino'', o ''Reguero'', o ''[[Filador]]'', o ''Flaire'', etc.
As fuents: a ''Fuente-Penya'', a ''Fuent Melonera'', a ''Fuent d'a Tosca'', a ''Fuent Vieja'', a ''Rabosa'', etc. y a fuent d'a Plaza son eixemplos.
== Historia ==
Son pocas as referencias que i hai sobre a Buerda antes d'o [[sieglo XVI]], y en cheneral fan referencia a o lugar de [[Sant Vicient d'a Buerda]] u a suya ilesia. A mas antiga d'estas ye de 1055.<ref name="MIGUELTopoMay">[[Pascual Miguel Ballestín|MIGUEL BALLESTÍN, Pascual]], ''Toponimia Mayor de Aragón''; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2014. {{ISBN|978-84-8094-059-7}}</ref>
O [[25 d'octubre]] de [[1559]], Don [[Pedro Vitales]] visitó a ilesia de Sant Vicient en nombre d'o bispe de [[Diocesi de Uesca|Uesca]]. Manda fer o zarramiento d'o cimenterio y que se construiga l'[[abadía]].<ref name="Conte">{{es}} CONTE OLIVEROS, Jesús. ''Viaje por pueblos oscenses. Tomo I. Año 1559''. Editorial LIbrería General. Zaragoza, 1980. {{ISBN|84-7078-098-0}}.</ref>
O [[21 d'aviento]] de [[1610]] visitó [[l'Aínsa]] o cartografo portugués [[João Baptista Labanha]]. Dende ixa villa replega información sobre os [[lugar]]s que i son cerca. Asinas ye como amanece a Buerda:
{{Cita|''La villa tiene 4 aldeas de su jurisdicción: San Vicente y '''Blabuerda''', que tendrán sesenta vecinos y pretenden segregarse de este señorío, y también tiene [[Guaso|Guasso]] con 30 vecinos y [[A Torriciella|La Torrezilla]] con 10 vecinos, que dista 1 legua de Aynsa.''<ref name=Labaña>{{es}} LABAÑA, Juan Bautista. ''Itinerario del Reino de Aragón''. PRAMES. Zaragoza, 2006. {{ISBN|84-8321-201-3}}.</ref>}}
=== Casas ===
As casas d'a Buerda en a segunda metat d'o [[sieglo XX]] yeran:
*Por o barrio San Juan: Casa ''Chorche'', casa ''Emeterio'', casa ''Pueyo'', casa ''Puyoleta'', casa ''Buil'', casa ''Manco'', casa ''García'', casa ''Terrero'', casa ''Coronas'' y casa ''Pía'', casa ''Agustín'', casa ''Juana'' y casa ''Pardineta''.
*Por o barrio Mingué: casa ''Navarro'', casa ''o Portugués'', casa ''Cerezo'' (viella) y casa ''Murillo''.
*Por o barrio a Ilesia: casa ''Manolico'', casa ''Navalés'', casa ''Vicién'' y casa ''Turmo'' (a d'o barranco), casa ''Rosa'', casa ''For'' y casa ''Castro'', casa ''Benita'', casa ''Bellosta'', casa ''Amalia Vicién'', casa ''Orosia'', casa ''Susana'', casa ''Turmo'' (viella), casa ''Casilda'' y casa ''Ferrero'', casa ''Ferraz'', casa ''Roque'', casa ''Borens'', casa ''Cosculluela'', casa ''Lafalla'' y casa ''Arcas'', casa ''Botiguero'', casa ''Pardina'', casa ''Sagún'', casa ''Barrabés'' y casa ''Pardina'', Casa ''Migalico'', casa ''l'Arriero'', casa ''Timio'', casa ''Broto'' y a Ferrería, casa ''Mur'' u casa ''Fanlo'', casa ''Soro'' y casa ''Manolé'', casa ''Maístro'', casa ''Juan Lascorz'', a ilesia y casa ''Chirón'', casa ''Turmo'' (l'hotel y a tienda), casa ''Cerezo a nueva'', casa ''Antigüedades'' (porque teneban ixe comercio), a Casa-escuela y casa ''Miranda'', casa ''Carrera'', casa ''Escalona'', casa ''Salinas'', casa ''Medica'', casa ''Notario'', casa ''Felipe'', casa ''Lanau'', casa ''Torrén'', casa ''Falceto'' y casa ''Sesé'', l'Abadía, casa ''Lanzón'', casa ''Escartín'', casa ''Felipe d'abajo'', casa ''Buetas'' y casa ''Nao''.
== Demografía ==
=== Demografía d'o termino municipal d'a Buerda ===
Se incluyen as entidaz menors, que son Sant Vicient d'a Buerda y Fontanal.
{| class="toccolours" margin-left: 2em; width: 300px; font-size: 90%;" cellspacing="3" align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demografica en o [[Sieglo XIX|s. XIX]].<ref name="INE">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Labuerda&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n «Labuerda» en a subpachina «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultau o [[6 de marzo]] de [[2010]]</ref>
! [[1842]] || [[1857]] || [[1860]] || [[1877]] || [[1887]] || [[1897]] || [[1900]]
|-
| align=center| 356* || align=center| 652 || align=center| 667 || align=center| 420 || align=center| 418 || align=center| 450 || align=center| 418
|}
<small>* Población de dreito, no pas de feito</small>
{| class="toccolours" margin-left: 2em; width: 300px; font-size: 90%;" cellspacing="3" align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demografica en o [[Sieglo XX|s. XX]].<ref name="INE"/>
! [[1900]] !! [[1910]] !! [[1920]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1978]] !! [[1981]] !! [[1991]] !! [[1996]] !! [[1998]] !! [[2000]]
|-
| align=center| 418 || align=center| 427 || align=center| 441 || align=center| 389 || align=center| 387 || align=center| 327 || align=center| 297 || align=center| 245 || align=center| 191 || align=center| 159 || align=center| 155 || align=center| 180 || align=center| 179 || align=center| 172
|}
{| class="toccolours" margin-left: 2em; width: 300px; font-size: 90%;" cellspacing="3" align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| E. demografica en o [[Sieglo XXI|s. XXI]].<ref name="INE2">{{es}} [https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2875#!tabs-tabla ''Labuerda'' - ''Cifras de población resultantes...'' (INE)]; consultau o 13 de chunio de 2020.</ref>
![[2001]] !! [[2002]] !! [[2003]] !! [[2004]] !! [[2005]] !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]] !! [[2010]] !! [[2011]] !! [[2012]] !! [[2013]] !! [[2014]] !! [[2015]] !! [[2016]] !! [[2017]] !! [[2018]] !! [[2019]]
|-
| align=center| 167 || align=center| 168 || align=center| 167 || align=center| 166 || align=center| 171 || align=center| 169 || align=center| 177 || align=center| 180 || align=center| 172 || align=center| 167 || align=center| 169 || align=center| 156 || align=center| 156 || align=center| 156 || align=center| 155 || align=center| 167 || align=center| 158 || align=center| 157 || align=center| 162
|}
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=146}}
=== Demografía d'o lugar d'a Buerda ===
No tracta si que d'o nuclio d'a Buerda (se saca Sant Vicient y Fontanal)
{| class="toccolours" margin-left: 2em; width: 300px; font-size: 90%;" cellspacing="3" align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| E. demografica en o [[Sieglo XXI|s. XXI]].
![[2001]] !! [[2002]] !! [[2003]] !! [[2004]] !! [[2005]] !! [[2006]] !! [[2007]] !! [[2008]] !! [[2009]]
|-
| align=center| 148 || align=center| 149 || align=center| 147 || align=center| 147 || align=center| 151 || align=center| 151 || align=center| 152 || align=center| 155 || align=center| 151
|}
==Administración==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
|-
| bgcolor="#696969" | '''Independients'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 5
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
===Alcaldes===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico|Partido politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Francisco Lanau Orús<ref>{{es}} [http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html ''Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia''.]</ref>
| Independient
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Enrique Campo Sanz
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Enrique Campo Sanz<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20170210124436/http://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html Alcaldes de todos los municipios de la provincia de Huesca]</ref>
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Ricardo Torrente Alcampel]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Galería ==
<gallery>
Imachen:18.Labuerda. Portalada iglesia.JPG
Imachen:19.Labuerda. Detalle portalada.JPG
Imachen:21.Labuerda. Campanario.JPG
Imachen:26.Labuerda. Campanario.JPG
Imachen:30.Labuerda..JPG
Imachen:A Buerda01.JPG
Imachen:27.Labuerda. Casa escuela.JPG|A ''Casa Escuela''.
Imachen:10.Labuerda. Bordas.JPG
Imachen:12.Labuerda. Casa For.JPG
Imachen:134.Labuerda. Barrio San Juan.JPG| O barrio San Juan.
Imachen:133.Labuerda. Barrio Mingué.JPG|O barrio Mingué.
Imachen:14.Labuerda. Fuente.JPG
Imachen:15.Labuerda. Fuente.JPG
Imachen:16.Labuerda. Fuente.JPG
Imachen:17.Labuerda. Fuente.JPG
</gallery>
== Fiestas ==
* [[20 de chinero]], '''fiesta d'hibierno''' pa [[Sant Sabastián mártir]].
* [[15 de mayo]], romería de [[Sant Visorio]] chunto con Sant Vicient, [[Banastón]] y [[Cadeilhan-Trachère]].
* [[16 d'agosto]], '''Fiesta Mayor''' en honor [[Sant Roque]].
==Municipios achirmanaus==
#[[Imachen:Flag of France.svg|25px]]-[[Imachen:Flag of Occitania.svg|25px]] [[Cadelha e Trashèrra]] ([[Altos Pireneus|dpto. d'Altos Pireneus]], [[Occitania (Francia)|Occitania]], [[Francia]])
==Se veiga tamién==
*[[Sant Vicient d'a Buerda]]
*[[Fontanal (A Buerda)|Fontanal]]
*[[Ilesia de Sant Vicient d'a Buerda]]
*[[Sant Visorio]]
==Referencias==
<references />
==Vinclos externos==
{{Commonscat|Labuerda|a Buerda}}
{{Municipios Sobrarbe}}
{{Lugars d'a Buerda|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:A Buerda|*]]
1393xxafep5kz1efj0m2mjjo0emh2w5
Alcalá d'o Bispe
0
6672
2423410
2244476
2026-06-10T19:36:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423410
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alcalá d'o Bispe
|nombre_oficial = Alcalá del Obispo
|imachen = [[Imachen:Alcalá del Obispo - Iglesia de San Miguel (05).jpg|250px]]
|provincia = Uesca
|comarca = Plana de Uesca
|partiuchudicial= Uesca
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sesa-Berbegal|Sesa-Berbegal]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'Alcalá d'o Bispe|Sant Miguel Arcánchel]]
|superficie = 47,5
|altaria = 517
|distancia = 13
| ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/47.5) round 2 }}}}
|cp = 22135
|latitut = 42.077
|lonchitut = -0.292
}}
'''Alcalá d'o Bispe''' ([[idioma castellano|castellano]] ''Alcalá del Obispo'') ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Plana de Uesca]] y [[partiu chudicial]] de [[Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 47,5 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/47.5) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Alcalá d'o Bispe ye situata a 517 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 13 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
Comprende os lugars de [[Fanyanars]], [[Ola (Uesca)|Ola]] y [[Pueyo de Fanyanars]].
=== Mugas ===
O [[termin municipal]] d'Alcalá d'o Bispe muga a o norte con o termin municipal de [[Sietemo]]; a o nord-este con [[Angüés]]; a l'este con o termin de [[Blecua-Torres]]; a o sud con [[Argavieso]]; a o sud-ueste con [[Albero d'Alto]]; a l'ueste con [[Monflorite-As Casas]]; y a o nord-ueste muga con [[Loporzano]].
{| width ="45%" style="border: 1px #aaaaaa solid;" align="center"
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Loporzano]]
| width ="33%" align="center" | [[Sietemo]]
| width ="33%" align="left" | [[Angüés]]
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Monflorite-As Casas]]
| width ="33%" align="center" | [[Imachen:Rosa de los vientos.svg|75px|Alcalá d'o Bispe]]
| width ="33%" align="left" | [[Blecua-Torres]]
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Albero d'Alto]]
| width ="33%" align="center" | [[Argavieso]]
| width ="33%" align="left" |
|}
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=322 |1857=358 |1860=360 |1877=320 |1887=377 |1897=420 |1900=432 |1910=410 |1920=377 |1930=369 |1940=343 |1950=318 |1960=270 |1970=213 |1981=424 |1991=337 |1992=359 |1994= |1996=353 |1998=355 |1999=348 |2000=356 |2001=351 |2002=362 |2003=355 |2004=363 |2005=364 |2006=348 |2007=367 |2008=425 |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=374}}
En o censo de 1981 encorpora [[Fanyanars]] y [[Pueyo de Fanyanars]].
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 7
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 6
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 4
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico|Partito politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Mariano Ayerbe Berches <ref>[http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html ''Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia'']</ref>
| [[Unión de Centro Democrático|UCD]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Angel J. Grasa Satué
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Carlos Claver Puértolas
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Carlos Claver Puértolas
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Juan Antonio José Lardiés
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Fernando Viñuales García
| [[Partido Popular|PP]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Romualdo Enrique Lafragüeta Valdovinos]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Molimentos ==
*Ilesia parroquial de San Miguel, una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'os sieglos [[Sieglo XVII|XVII]]-[[Sieglo XVIII|XVIII]] adedicata a [[Sant Miguel Arcánchel]].
*[[Castiello d'Alcalá d'o Bispe]].
== Fiestas ==
*[[29 de mayo]]
*[[29 de setiembre]]: [[sant Miguel Arcánchel]].
== Veyer tamién ==
*[[Lista de municipios de Uesca]].
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
*{{es}} [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=105&tipo=0 Alcalá d'o Bispe en ''CAI Aragón''].
{{Municipios Plana de Uesca}}
{{Lugars d'Alcalá d'o Bispe|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcalá d'o Bispe|*]]
fxex6cw93wvhye4h08vpb5j528sb50l
Almogávars
0
6865
2423470
2361808
2026-06-10T19:45:20Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423470
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre a '''unidat paramilitar''' d'a Corona d'Aragón. Ta atros emplegos se veiga [[almogávars (desambigación)]]''.
{{Ficha d'unidat militar
|nombre= Almogávars
|imachen= [[Imachen:Almogavers-catalans.jpg|250px]]
|títol= Almogávars en Mallorca
|calendatas= [[sieglo XII]] - [[sieglo XIII]]
|país=
|fidelidat= [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|22px|border]] [[Corona d'Aragón]]<br>[[Imachen:Bandera de la Corona de Castilla.svg|20px]] [[Corona de Castiella]]
|branca=
|tipo= [[Infantería lichera]]
|función=
|especialización=
|grandaria=
|estructura=
|acuartelamiento=
|equipe=
|comandant_actual=
|comandant_actual_etiqueta=
|chefe_ceremonial=
|coronel_d'o_rechimiento=
|comandants_notables= [[Rocher de Flor]]<br>[[Rocher de Lauria]]<br>[[Berenguer d'Entenza]]<br>[[Bernat de Rocafort]]
|simbolo=
|simbolo2=
|simbolo3=
|embotada=
|patrón= [[Sant Chorche]]
|lema= ''[[Aragón, Aragón!]]'' <br /> ''[[Dispierta Fierro!]]'' <br /> ''Sant Chorche!''
|colors=
|marcha=
|mascota=
|batallas= <small>[[Cruzata contra Al-Mayûrqa]] (1229-1232)<br />[[Conquiesta de Cordoba]] (1236)<br />[[Conquiesta de Valencia]] (1233-1245)<br />[[Cruzata contra a Corona d'Aragón|Cruzata contra a Corona]] (1283-1285) <br />[[Guerra de Sicilia]] (1282-1302)<br />Guerra contra Castiella (1296-1304) <br />[[Companyía Catalana d'Orient]] (1303-1311) <br /> Cruzata contra Almería (1309) <br /> Campanya de Granada (1330-1334) <br /> Guerra d'o Rei de Mallorca (1343-1344) <br /> Expedicions de Sicilia (1353-1354-1367) <br /> [[Guerra d'os Dos Peros]] ([[1356]]-[[1375]])</small>
|cabos_d'anyo=
|medallas=
|honors=
}}
Os '''almogávars''' u '''almugávars''' (de l'[[idioma arabe|arabe]] ''mugâwir'', "depredador", "encorredor"<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.71</ref>) yeran mercenarios orichinarios a lo principio d'a [[Corona d'Aragón]] y dimpués d'atras nacionalidaz como [[alanos]], [[albaneses]], [[turcos anatolicos|turcos]] y [[turcople]]s.
Luitaban a lo servicio d'o rei d'Aragón (y en bellas ocasions tamién d'o rei de [[Reino de Castiella|Castiella]])
Seguntes un [[historiador]] contemporanio a mayor parte yeran [[catalans]], [[aragoneses]] y serrans (talment referindo-se a la [[Sierra d'Albarracín]] pero no necesariament porque en a [[Baixa Edat Meya]] se clamaba ''serrans'' a la chent d'o [[Sistema Iberico]]).
Os suyos capitostes mas importants estioron [[Rocher de Flor]], [[Bernat de Rocafort]] y [[Berenguer d'Entenza]].
== Os almogávars en Sicilia ==
[[Pero III d'Aragón|Pero III]] heredó a [[Frederico II de Hohenstaufen]] y con ixo a dirección d'o bando [[chibelín]]. Con a conquiesta de Sicilia en 1282 s'encaró con a [[Casa d'Anchú]], defensora d'os intreses d'o Papato en [[Italia]] y por tanto d'o bando [[güelfo]]. A guerra se desembolicó en o sud d'Italia, en o norte de Catalunya y en a muga con [[Navarra]]. Tien exito en os dos frents pero a costa de dar [[privilechio]]s a los nobles como o [[Privilechio Cheneral d'Aragón|Privilechio Cheneral]], de gran importancia en a futura organización politica d'o reino.
Os anchevins preban de renovar l'[[Imperio Latín d'Orient]] desembarcando en o [[Epiro]] y esto conduce a una alianza entre os emperadors [[Paleologos]] y a [[Corona d'Aragón]], o que permite que os [[vaxiello]]s catalans tiengan vía libre dende Barcelona ta [[Costantinoble]] y entren por primera vegata en rutas que yeran dominatas por [[Republica de Venecia|venecianos]], [[Republica de Chenova|chenoveses]] y atros italianos d'o norte.
A [[paz d'Anagni]] en 1296 entre Aragón, Francia y o Papato quita a pena d'[[excumunión]] a los reis aragoneses pero deixa abandonato a lo rei de Sicilia [[Fadric d'Aragón]], que habrá de luitar solo contra os Franceses y lo Papato pero contará con l'aduya d'os almogavars y de nobles aragoneses d'importants linaches, entre os que yeran [[Blasco d'Alagón]], [[Berenguer d'Entenza]], [[Ferrando d'Aons]], [[Ferrán Ximénez d'Arenós]] y [[Lop Ximénez d'Albero]], tamién nobles catalans como [[Bernat de Rocafort]], [[Ramón Muntaner]], (o cronista oficial), y un [[templero]] alemán convertito dimpués en pirata, [[Rocher de Flor]], que fue nombrato visalmirant de [[Sicilia]] por a suya traza en a guerra de corso.
Por as vistas de Caltabellota en 1302 estos y atros caballers y os mils d'almogávars que defendeban Sicilia se quedan sin fayena, y a suya presencia en a isla podeba convertir-se en un periglo. Rocher de Flor temeba que n'este inte que ya no yera necesario pa la guerra o [[Reino de Sicilia|rei de Sicilia]] Fadric d'Aragón podeba entregar-lo a o Gran Mayestre d'o Temple. Con autorización d'o rei s'ofreixió a lo ''Baliseus'' bizantín [[Andronico II]] Paleologo, que acceptó a escape, porque Rocher de Flor teneba una gran reputación como corsario y marín en auguas d'a [[Mar Echea|Echea]].
== Os almogávars arriban en l'Imperio Bizantín ==
[[Rocher de Flor]] clamó a los almogávars pa luitar a servicio d'os griegos bizantins. 1500 chinetes, 1000 peyons y 4000 almogávars acudioron con o reclamo d'una buena paga. Entre os aragoneses d'a Gran Companya yeran [[Ferrando d'Aons]], [[Ferrándo Ximénez d'Arenós]], [[Lop Ximénez d'Albero]], [[Gonzalo González de Palacín]], que yeran de linaches celebres y simples caballers como [[Pero d'Arós]] y [[Ferrán Gori]], amés de muitos mes que feban parte d'os almogávars.
En agüerro de 1302 36 naus partioron dende o puerto de [[Mecina]] y arriboron en uno d'os puertos de [[Costantinoble]]. Fuoron recibitos oficialment por o ''[[Basileus]]'' [[Andronico II Paleologo|Andronico II]] y lo suyo fillo cogobernant o principe [[Miguel IX Paleologo|Miguel IX]]. O [[bistreito]] de cuatre meses de paga ye s'heba recibito en o puerto de [[Malbasía (Grecia)|Malbasía]], ([[Morea]]). Rocher fue nombrato "[[Megaduque]]" de l'Imperio y contrayó matrimonio con María, filla d'[[Iván Asán]] (princesa [[vlacos|vlaca]] d'o [[segundo Imperio Bulgaro]] que perteneixeba por parte de madre a la Casa imperial d'os [[Paleologos]]. A lo poco tiempo ya i habió barallas entre almogávars y italianos en Costantinoble. Una colla de [[republica de Chenova|chenoveses]] escuarteroron a un almogávar y los almogávars atacoron a los chenoveses por a redolata d'o palacio de [[Palacio de Blaquernas|Blaquernas]]. O megaduque habió d'intervenir pa que os almogávars no arrasasen o barrio chenovés de Pera.
== Primeras campanyas militars ==
O ''Basileus'' veyió a ferocidat d'os almogávars y decidió de nombrar almirant a [[Ferrando d'Aons]] pa que participase en una campanya a l'atro costato d'o [[Hellesponto]], on yeran presents os [[turcos anatolicos|turcos]]. O ''Basileus''' teneba a intención d'asegurar as suyas vías de comunicación a l'atro costato d'o Hellesponto y que no i fuesen presents os marins italianos. En a [[peninsula de Artaki]], a lo sud d'a [[mar de Marmara]] yera a ciudat de [[Cyzico]] asitiata por os turcos de [[karasi]] y o principe [[Miguel IX Paleologo|Miguel IX]] no s'heba atrebito a atacar-los. Manimenos, os almogávars reforzatos por os griegos de Marulis y os [[alanos]] de Gircón y Georghios asaltoron o campamento turco y lo arrasoron con fuerzas muito inferiors en numero. [[Muntaner]] y atros historiadors consideran que dende ixe inte Miguel IX odiaba a Rocher por haber conseguito él a victoria.
Os almogávars pasoron l'hibierno en Cyzico, en casas de familias griegas baixo un rechimen de pagarés controlato, pero manimenos i habió incidents. [[Ferrán Ximén d'Arenós]] albandonó Artaki y se'n fue a servir a lo duque d'Atenas [[Guy de la Roche]]. Cuan remataba ya o periodo d'acampar Rocher crebó os albarans y asumió as deudas de l'hospedache d'os suyos hombres. Os almogávars y alanos se baralloron, morindo o fillo d'o capitoste d'os alanos. Dimpués d'ixo os alanos se'n fuoron, no quedando con os almogávars que bels centenars.
Dimpués d'hibierno Rocher recibió a orden de liberar [[Filadelfia (Grecia)|Filadelfia]], asitiata por o Emir de [[Caramán]]. Os almogávars trescurzoron de norte a sud Anatolia y estricalloron os exercitos Caramanís y dimpués d'o emir d'Aiddin. Os turcos ya no podeban fustigar as ciudaz bizantinas d'o curso baixo d'o meandre y Hermón como Germe y Thyria
Ixa mesma anyata a Companyía hibernó en [[Ania]], on plegó con 1200 hombres [[Bernat de Rocafort]], que s'heba quedato mes tiempo en [[Calabria]] retenendo dos castiellos anchevins como garantía d'o pago d'os suyos servicios. Bernat de Rocafort substituyó a lo ya defunto [[Corberán d'Alet]] como [[senescal]] de l'exercito.
L'anyata vinient a Companyía entró en l'este d'Anatolia plegando dica as [[Puertas de Fierro]] en [[Cilicia]]. D'esta traza os bizantins heban asegurato as suyas posicions en Anatolia occidental. Agora que heba desapareixito o periglo turco os almogávars y Rocher de Flor yeran incomodos a los poders establitos en l'Imperio Bizantín:
*Os [[republica de Chenova|chenoveses]] dominaban a vida comercial y finanziera de Costantinoble veyeban a los catalans como competidors, y pensaban que podeban perder a hechemonía si un representant d'os intreses catalans yera chunto a la familia imperial.
*Os alanos podeban perder a suya posición como mercenarios d'elite por desapareixer o periglo turco y por estar eclipsatos por os almogávars dimpués d'a [[batalla de Cizico]].
*Muitos griegos como [[Miguel IX Paleologo|Miguel IX]] temeban que a presencia d'aragoneses y catalans catolicos podeban fer que se repetise o que esdevenió en a [[cuatrena cruzata]] que dió poder a los “francos” catolicos.
*Os almogávars heban de ser pagatos con as arcas imperials.
Encara en ixa anyata os almogávars fuoron clamatos pa esclafar una revuelta bulgara, pero no calió intervenir. Ixe hibierno os almogávars lo pasoron en o castiello de [[Gallipoli]], en a peninsula de Dardanelos, y dimpués vino [[Berenguer d'Entenza]], mayordombre d'orichen ribagorzano seguntes [[Cheronimo Zurita|Zurita]], con 1500 ombres. Rocher de Flor consiguió que Berenguer d'Entenza fuese nombrato "[[megaduque]]". Tan y mientres Andronico prebó de posar a los almogávars contra Rocher de Flor, nombrando-lo César y la sinyoría d'Anatolia y islas d'a Mar Echea pero mandando labrar moneda de baixa lei pa pagar a la Companyía.
== A traición bizantina ==
Cuan remató l'hibierno y encomenzó l'anyata militar [[Miguel IX Paleologo]] convidó a [[Rocher de Flor]] a que venise a [[Adrianopolis]]. Rocher acudió con 1.000 almogávars. A principios d'abril de 1305 Rocher y a suya guardia fuoron asesinatos en un banquet por os [[alanos]] de Gircon y os griegos de Miguel. Pocos en podioron fuyir y arribar en [[Gallipoli]]. En pocos días toz os aragoneses y catalans que trobaban fuera d'os cuartels yeran amortatos, como se desvinió con [[Ferrando d'Aons]] en Costantinoble a penar que yera casato con una noble bizantina.
== A resistencia almogávar en Gallipoli ==
L'exercito quedó reducito a 3000 hombres y [[Berenguer d'Entenza]] en prenió a dirección. Dividitos en collas os almogávars fustigoron a los [[griegos]] d'a costa de [[Tracia]] y [[Chonia]] por bels meses, dica que [[Berenguer d'Entenza]] fue apresato a traición por galeras [[Republica de Chenova|chenovesas]], dimpués d'haber arrasato [[Heraclia]] y vencer a una expedición bizantina.
[[Ferrán Ximénez d'Arenós]] tornó ta Gallipoli enterato d'a situación y chunto con [[Ramón Muntaner]] y [[Bernat de Rocafort]] estioron qui dirichioron a los almogávars, que s'iban organizando en una republica militar con un consello d'oficials. En a torre mes alta de Gallipoli fue alzata a bandera de [[Sant Per de Roma]] como insulto pa os [[Ilesia Ortodoxa|ortodoxos]] griegos, encara que a Companyía siguió fendo servir os simbolos d'Aragón, Sicilia y [[Sant Chorche]].
A configuración estreita d'a [[peninsula de Gallipoli]] fació que a caballería d'un numeroso exercito griego no podese maniobrar y fuese vencita, podendo salir os almogávars de Gallipoli a sobén, derrotar a Miguel en a [[batalla d'Apros]] y a los [[alanos]] en a muga norte. Os almogávars consiguioron dominar [[Tracia]] y deixar-la sin soldatos bizantins, y prener represalias en a ciudat de Rodosto, on os embaixadors aragoneses y catalans heban estato descuartizatos.
Dimpués i habió distensions entre Arenós, a qui seguiban os [[aragoneses]] y Rocafort, a qui seguiban os suyos vasallos [[turcople]]s. As dos faccions iban por libre y a dirección teorica correspondeba a [[Muntaner]], que habió de refusar un asalto [[Republica de Chenova|chenovés]] en [[Gallipoli]].
O rei d'Aragón libero a [[Berenguer d'Entenza]] d'o presidio y se posó a la cabeza d'a Companyía, y tornó a haber-ie dos faccions:
*Rocafort, a qui seguiban toz os mercenarios turcoples y turcos y part d'os almogávars
*Entenza, a qui seguiba Arenós y lo resto d'os almogávars.
Muntaner s'esforzó pa poder mantener-los unitos.
O infant [[Per de Mallorca]] vinió pa dirichir l'exercito en nombre d'o propio rei de Sicilia. Rocafort temendo que o infant s'apoyaría en hombres de linache como Arenós u Entenza, manipuló o consello d'oficials pa que fuesen reticents en acceptar a propuesta. Dimpués de dos anyatas de permanencia en [[Tracia]] y a redolata d'[[Hellesponto]], que quedoron empobritas, l'exercito se trasladó ta [[Macedonya (rechión)|Macedonya]].
== Os almogávars en Macedonya ==
De camín ta [[Tesalonica]], l'exercito se deseparó en dos, y heban pactato los desepararía una chornata de distancia. Se desvinió por razons poco conoixitas que a vanguardia de Rocafort alcanzó a retraguarda d'Entenza y o infant i encomenzó una luita. Entenza prebó de deseparar a los combatients, pero [[Gisbert de Rocafort]] y [[Dalmau de Sent Martí]] lo alanceyoron. Muntaner senyala que a responsabilidat d'o esdevenito fue de [[Bernat de Rocafort]], y abandonó a los almogávars pa tornar ta Sicilia chunto con o infant. Arenós podió salvar-se chunto con os suyos caballers y fue amparato por l'emperador griego en un castiello bizantín.
En o "[[Libro de los fechos et conquistas del principado de la Morea]]" parlan de Bernat de Rocafort adrezando a los almogávars en a suya migración.
{{Cita|Et fecho aquesto, [[Bernat de Rocafort|Rocafort]] con los [[catalans|catalanes]] & con los [[turcople|turquos]] tomó el camino de la '''[[Vlaquia la Gran|Blaquia]]''''}}
Rocafort, que alavez ya teneba tot o control de l'exercito prenió a ciudat de [[Casandria]], chunto a la [[Calcidica]] y saqueyó [[Macedonya (rechión)|Macedonya]] y [[Tesalia]]. Se fue tornando mes autoritario, labró un siello con [[Sant Demetrio]] y una corona, por o que talment tenió intención de creyar un reino propio en [[Tesalonica]]. Remató ofreixendo os suyos servicios a [[Carlos de Valois]], pretendient a lo [[trono]] bizantína y enemigo natural d'a casa d'Aragón. O comisionato de [[Carlos de Vallois]], [[Thibaut de Cepoy]], conspiró chunto a oficials descontentos por as zagueras derrotas debant d'os romeus de Chandrinos y consiguió que uno d'os Consellos Chenerals lo deposasen. Rocafort fue trasladato de Italia y [[Roberto de Nápols]] lo engarcholó en o castiello d'Aversa, on morió de fambre.
A dirección de Thibaut lebó a Companyía enta as costeras d'o [[Mont Olimpo]], on la feban combatir contra os [[vlacos]] y [[macedonyos|eslaus]] y yera esposata a l'acoso de Chandrinos, que prebaba d'impedir l'acceso d'os almogávars ta l'interior de [[Tesalia]]. En 1309 Thibaut fue contractato por o ''[[Sebastocrator]]'' de [[Neopatria]], [[Chuan II Ángelos]], qui yera en pleito de contino con o [[Despotato d'Epiro]]. Problemas sobre a paga y problemas politicos entre a casa de [[casa de Vallois|Vallois]] y d'[[casa d'Anchú|Anchú]] facioron que Cepoy abandonase a los almogávars en 1310. Dos caballers, un adalit y un almocadén lo substituyoron.
O Duque d'Atenas [[Galter de Brena]] los contrató por seis meses y prenioron mes de 30 castiellos, pero dimpués los obligoron a ir-se-ne sin pagar-lis a soldata atrasata d'os zaguers cuatre meses. Os almogávars reaccionoron encarando-sen con os franceses en a plana d'o río Céfiso, chunto a lo [[laco Copais]], en l'antiga [[Beocia]]. O duque d'Atenas heba reunito con franceses de tota Grecia y Italia una caballería que podeba cargar contra os almogávars, pero os almogávars embadinoron a [[plana]], que se tornó paulenca y a caballería no podeba mover-se bien, con o que fue exterminata. En primavera de l'anyo 1311 o [[ducau d'Atenas]] quedó en mans d'os almogávars, que deixoron de dondeyar.
== Os almogávars en o Ducau d'Atenas y Neopatria ==
Os almogávars disposaban d'un territorio propio con organización estatal pero no teneban una dirección y li ofreixioron a lo rosellonés [[Rocher Deslau]], caballero d'o duque vencito que los dirichise. A situación cheopolitica d'os almogávars yera dificil porque yeran rodiatos d'enemigos: o principato franco d'[[Acaya]], o [[Despotato d'Epiro]], os griegos de [[Tesalia]], o ducau [[Republica de Venecia|veneciano]] de [[Negroponte]] en [[Eubea]], y os vaixiellos chenoveses. Os almogávars miroron a protección d'un sinyor mes poderoso y adhibioron o ducau en a casa reyal siciliana, rechindo-sen ''secundum foros Aragonie vel consuetudines Barchinonie''. Os fillos de [[Fadric II de Sicilia]] Manfredo, Guillén y [[Chuan de Randazzo]] ostentoron o títol de duque d'Atenas entre 1312 y 1348. [[Alfonso Fadric d'Aragón]], tamién fillo natural d'o rei siciliano, gobernó como [[vicario (gobernador)|vicario]] entre 1317 y 1338, y baixo a suya rechencia s'anexionó o ducau de Neopatria a la muerte d'o ''[[Sebastocrator]]'' [[Juan Ángelos]] en 1319. Se firmoron treguas con os venecianos de Negroponte. I habió una prebatina d'o conte de Lecce d'invadir os ducaus almogávars y encara que prenioron o castiello de Sany Omer en [[Tebas]] fracasó.
Dimpués i habió gobiernos nominals d'a casa de Sicilia: [[Chuan II de Randazzo]] (1338-1348), Frederico I d'Atenas (1348-55) y Frederico II d'Atenas (y dimpués III de Sicilia), pero o poder reyal yera en os vicarios como [[Rocher de Lauria (vicario)|Rocher de Lauria]], parient d'o gran almirant con o mesmo nombre, qui sublevó a la población d'Atenas contra Pere de Pou. [[Gonzalvo Ximénez d'Arenós]] fació de vicario cheneral en 1359 y 1362-1363. En 1380 por petición d'o rei o ducau s'adhibió en os dominios d'a branca principal d'a [[casa d'Aragón]], pasando a mans de [[Pero IV o Cerimonioso]]. Ueito anyatas mes tarde Pere de Pau rindió l'Acropolis d'Atenas dimpués d'un sitio de quinze meses a lo gobernador [[Florencia|florentín]] de [[Corinto]] y [[Megra]] sin que [[Chuan I lo Cazataire]] plegase a ninviar-li refuerzos.
== Bibliografía ==
* {{es}} Carlos Polite Cavero: ''Almogávares en las riberas del Egeo''. Rolde, Nº 71-72 Chinero-Chunio de 1995.
* {{es}} Chusé Luis Bolea Robles: ''Almugavares, Via Sus!''. Zaragoza, Ara Cultural, 2010. {{ISBN|978-84-613-8317-7}}.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Historia d'Aragón]]
[[Categoría:Almogávars|*]]
1fiqyv179av17gkebkfe29bugqx2cd9
Abiego
0
6899
2423281
2212136
2026-06-10T19:15:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423281
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Abiego
|de = d'
|escudo = Escudo de Abiego.svg
|escudo_grandaria = 70px
|imachen =
[[Imachen:Puente de la Famiñosa.JPG|250px]]
|provincia = Uesca
|comarca = Semontano de Balbastro
|partiuchudicial= Balbastro
|superficie = 38,19
|altaria = 539
|distancia = 35
|ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 38.19) round 2 }}}}
|latitut = 42.121
|lonchitut = -0.070
|cp = 22143
|ríos =
|web =
|patrón=[[Sant Chuaquín]]
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = [[Colechiata de Santa María la Mayor d'Abiego|Santa María]]
|}}
'''Abiego''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Semontano de Balbastro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.4</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 38,19 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 38.19) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Abiego ye situata a 539 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 35 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
En o suyo [[termin municipal]] ye situato o casal despoblato de [[Piniello (Semontano)|Piniello]].
== Toponimia ==
Bi ha una [[torre]] clamata ''Torreta'' en o parache clamato ''Torraza'' chunto a lo [[río Isuela (Uesca)|río Isuela]] que ye fácil que siga un resto de l'antigo [[castiello d'Abiego]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:313
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:63 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:290
bar:2000 from:0 till:292
bar:2002 from:0 till:291
bar:2004 from:0 till:288
bar:2006 from:0 till:288
bar:2008 from:0 till:288
bar:2010 from:0 till:281
bar:2012 from:0 till:277
bar:2014 from:0 till:267
bar:2016 from:0 till:247
bar:2018 from:0 till:237
bar:2020 from:0 till:258
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=668 |1857=921 |1860=950 |1877=903 |1887=931 |1897=950 |1900=990 |1910=930 |1920=794 |1930=770 |1940=578 |1950=495 |1960=388 |1970=453 |1981=352 |1991=299 |1992= |1994= |1996=305 |1998=290 |1999=290 |2000=292 |2001=298 |2002=291 |2003=284 |2004=288 |2005=277 |2006=288 |2007=292 |2008=288 |2009=286 |2010=281 |2011=280 |2012=277 |2013=279 |2014=267 |2015=253 |2016=247 |2017=246 |2018=237 |2019=248 |2020=258 |2021=271 |2022=278}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico|Partito politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| José Porta Conte
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| José Porta Conte
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| José Porta Conte
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Felipe Monclús Puente
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Felipe Monclús Puente
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Felipe Monclús Puente
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Felipe Monclús Puente
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Felipe Monclús Puente
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Francisco Javier Jordan Mairal]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PP]]
|}
== Molimentos ==
* [[Colechiata de Santa María la Mayor d'Abiego]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] en estilo [[Arte gotico|gotico]] d'o [[sieglo XVI]].
== Fiestas ==
* [[20 de chinero]].
* [[12 de mayo]].
* [[16 d'agosto]]: Fiestas mayors en honor de [[sant Chuaquín]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Veyer tamién ==
* [[Lista de municipios de Uesca]].
{{Municipios Semontano de Balbastro}}
{{Lugars d'Abiego|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Abiego|*]]
frldpmx3db33hzjoy3206i11oh257pr
Anyo
0
6941
2423542
2303838
2026-06-10T19:57:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423542
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
Un '''anyo'''{{DACC}} u '''an'''{{DACC}} (d'o [[latín]] ''annus'')<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.75</ref> ye un periodo temporal de 365 [[día]]s de durada y representa alto u baixo lo [[tiempo]] que tarda a [[Tierra]] en fer una vuelta arredol d'o [[Sol]]. Con as [[hora]]s que sobran s'estableix cada cuatre anyos que o mes de [[febrero]] tienga un día de mas, y alavez se diz que l'anyo ye un [[anyo bisiesto]].
Un anyo se divide en doce [[mes]]es, encara que tamién se puet considerar que se divide en cuatre [[Estación|estacions]]. Os meses por un regular son formatos por 30 u 31 [[día]]s (menos o mes de [[febrero]], que nomás que en tiene 28 u 29 os anyos bisiestos) y as estacions son formatas alto u baixo por cuatre meses, encara que bellos meses tienen os primers días en una estación y os zagueros en a siguient. Os meses de l'anyo son [[chinero]], [[febrero]], [[marzo]], [[abril]], [[mayo]], [[chunio]], [[chulio]], [[agosto]], [[setiembre]], [[octubre]], [[noviembre]] y [[aviento]]; as cuatre estacions son [[primavera]], [[verano]], [[agüerro]] y [[hibierno]].
En [[astronomía]], lo [[anyo juliano (astronomía)|anyo juliano]] ye una [[unidat de tiempo]]; se define como 365.25 [[día]]s d'exactament 86 400 [[segundo]]s ([[Unidaz basicas d'o Sistema Internacional|unidat base d'o SI]]), que suman exactament 31 557 600 segundos en l'anyo astronomico juliano.<ref>{{cita web |editor=Unión Astronomica Internacional |url=http://www.iau.org/science/publications/proceedings_rules/units/ |títol=Unidades de la SI |acceso-date=18 de febrero de 2010}} (se Veiga la tabla 5 y la sección 5.15.)</ref>
La parola ''anyo'' tamién s'utiliza pa periodos vagament asociaus con o calandario u l'anyo astronomico, pero no identicos a éls, como lo [[anyo estacional]], lo [[anyo fiscal]], lo [[anyo escolar]], entre d'atros. D'o mesmo modo, tamién se fa servir a palabra ''anyo'' ta referir-se a o periodo orbital de cualsiquier atro [[planeta]], y mesmo s'aplica tamién a d'atros ciclos orbitals d'atros cuerpos celestes como un [[Medida d'o tiempo en Marte|anyo marciano]] y un [[Venus (planeta)|anyo venusiano]] son eixemplos d'o tiempo que tarda una planeta en transitar una orbita completa.
== Ditos y mazadas ==
*''Anyo de pilas secas, as bolsas vacías, as tripas lasas y t’o fuego as ruecas''.<ref>{{es}} [https://stel.ub.edu/paremio-rom/es/refranes ParemioRom (Paremiología romance: refranes meteorológicos y territorio)] d'a [[Universidat de Barcelona]]</ref>
*''«Vale mas plegar a tiempo que madrugar un anyo»''<ref>{{an}} [[Chusé Antón Santamaría Loriente]]: ''Chiqueta comparanza de paremias oczitanas, franzesas e aragonesas'', [[Fuellas]] 228-229, [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], [[2015]], ISSN 1132-8453, pp. 17-19.</ref>
== Veyer tamién ==
* [[Anyada]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|year|os anyos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anyos|*]]
dyxiowy1u634tcnvae4behudgkgnpyq
Alcampell
0
6952
2423413
2240185
2026-06-10T19:36:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423413
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alcampell
|nombre orichinal = El Campell
|de = d'
|bandera = Bandera del Campell.svg
|escudo = Escut_del_Campell.svg
|escudo_grandaria = 70px
|imachen = [[Imachen:Alcampell, Huesca, Aragón.jpg|250px]]
|provincia = Uesca
|pos_etiqueta_loc = left
|comarca = Litera
|partiuchudicial= Monzón
|superficie = 58
|altaria = 449
|distancia = 98
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/58) round 2 }}}}
|latitut = 41.906
|lonchitut = 0.432
|cp = 22560
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Meya-Litera|Cinca Meya-Litera]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa Margalida d'Alcampell|Santa Margalida]]
|}}
'''Alcampell''' (''El Campell'' en [[idioma catalán|catalán]]) ye un [[municipio]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]], situato en [[Litera]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.16</ref> A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 58 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/58) round 2 }}}} hab/km².
== Toponimia ==
S'escribe ''Campel'' por lo menos dende 1495 dica 1646, y encara que empecipie por ''al'' talment no siga l'articlo [[idioma arabe|arabe]], sino una interpretación a partir de l'[[articlo definito|articlo]] romanz ''el''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:950
bar:2000 from:0 till:911
bar:2002 from:0 till:890
bar:2004 from:0 till:849
bar:2006 from:0 till:827
bar:2008 from:0 till:796
bar:2010 from:0 till:782
bar:2012 from:0 till:746
bar:2014 from:0 till:707
bar:2016 from:0 till:678
bar:2018 from:0 till:652
bar:2020 from:0 till:623
</timeline>
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998=950 |1999=947 |2000=911 |2001=901 |2002=890 |2003=868 |2004=849 |2005=846 |2006=827 |2007=821 |2008=796 |2009=793 |2010=782 |2011=762 |2012=746 |2013=724 |2014=707 |2015=697 |2016=678 |2017=671 |2018=652 |2019=631 |2020=623 |2021=627 |2022=623}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico|Partito politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Blanco Brualla, Angela
| [[PCE]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Lopez Gracia, Jose Antonio
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Cortillas Allue, Martin
| [[AP]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Grasa Satue, Angel J.
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Grasa Satue, Angel Juan
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Ruiz Orus, Gregorio Manuel
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Cipiriano Gil Gil
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Josep Anton Chauvell Larregola
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Juan Antonio Aurin Sallan]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Esporte ==
* O [[fútbol]] ye representato por a [[Unión Deportiva Alcampell]].
== Personalidaz naixitas d'Alcampell ==
* [[Josep Antoni Duran i Lleida]], avogau y politico.
== Fiestas ==
*[[31 d'agosto]]
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Veyer tamién ==
*[[Lista de municipios de Uesca]]
{{Municipios Litera}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcampell|*]]
qowozr1kqj60etmtbhx3tzq8vw1qgap
Adauesca
0
7009
2423309
2264132
2026-06-10T19:19:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423309
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Adauesca
|nombre_oficial = Adahuesca
|de = d'
|escudo = Escudo de Adahuesca.svg
|imachen =
[[Imachen:Adahuesca20120418103234P1140933blanco.jpg|250px]]
|provincia = Uesca
|comarca = Semontano de Balbastro
|partiuchudicial= Balbastro
|superficie = 52,30
|altaria = 616
|distancia = 41
|ta = Uesca
|distancia2 = 122
|ta2 = Zaragoza
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 52.30) round 2 }}}}
|latitut = 42.146
|lonchitut = -0.008
|cp = 22147
|ríos = [[Río Vero|Vero]] y [[Río Alcanadre|Alcanadre]]
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Pero Apóstol d'Adauesca|Sant Pero Apóstol]]
|web =
|}}
'''Adauesca''' (''Adahuesca'' en [[Idioma castellano|castellano]]) ye una [[Lista de villas d'Aragón|villa]] y [[municipio]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Semontano de Balbastro]] y [[partiu chudicial]] de [[Balbastro]].
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants, en una [[superficie]] de 52,30 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 52.30) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
O suyo [[termin municipal]] ye en as vals d'os ríos [[Río Vero|Vero]] y [[Río Alcanadre|Alcanadre]]. Se troba situato a 616 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 41 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia, y de 122 km d'a ciudat de [[Zaragoza]], a capital d'Aragón.
== Historia ==
En iste lugar naixioron [[Santa Nunilo]] y [[Santa Alodia]], y las fiestas d'Adauesca son en a suya commemoración.<ref name="Berges"/>
== Toponimia ==
O suyo nombre provién d'a expresión [[Idioma latín|latina]] ''ad Osca''.<ref name="Berges">[[Rosa Berges Barón|Berges Barón, Rosa]]: ''Municipios y localidades'', Comarca d'o Semontano de Balbastro. Disponible en o [[Fichero Bibliografico Aragonés]] en [https://web.archive.org/web/20110811231233/http://plan.aragob.es/FBA.nsf/0/9A4C702ED5B41E47C1257206003E89BC/$FILE/Municipios%20y%20localidades.pdf .pdf].</ref>
L'uso d'a preposición latina ''ad'' duró en Aragón dica a [[Baixa Edat Meya]] (por eixemplo en a [[literatura alchamiata]] escribiban "loamiento ad al·lah"), sieglos dimpués que en atras luengas vicinas hese evolucionato ta l'actual ''a''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:40 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:158
bar:2000 from:0 till:154
bar:2002 from:0 till:160
bar:2004 from:0 till:163
bar:2006 from:0 till:169
bar:2008 from:0 till:163
bar:2010 from:0 till:166
bar:2012 from:0 till:182
bar:2014 from:0 till:172
bar:2016 from:0 till:166
bar:2018 from:0 till:172
bar:2020 from:0 till:180
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=688 |1910=575 |1920= |1930=512 |1940=456 |1950=394 |1960=330 |1970=251 |1981=179 |1991= |1992=179 |1994= |1996= |1998=158 |1999=157 |2000=154 |2001=164 |2002=160 |2003=155 |2004=163 |2005=162 |2006=169 |2007=169 |2008=163 |2009=168 |2010=166 |2011=176 |2012=182 |2013=176 |2014=172 |2015=173 |2016=166 |2017=172 |2018=172 |2019=177 |2020=180 |2021=190 |2022=204}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico|Partito politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Lorenzo Pardina Escartín
| Independient
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| María Pilar Vidal Cortés
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| María Pilar Vidal Cortés
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
|Francisco Franco Gistau
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Francisco Franco Gistau
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Francisco Franco Gistau]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PP]]
|}
== Molimentos ==
[[Imachen:ErmitaDeNuestraSeñoraDeTreviñoAdahuesca20120420181142SAM 0145.jpg|250px|thumb|[[Ermita de Nuestra Sinyora de Trebinyo|Ermita romanica de Nuestra Sinyora de Trebinyo]].]]
* Casa d'a familia Loscertales (de seguro que ''Lacertals'' orichinalment), d'o [[sieglo XVI]].
* [[Ilesia de Sant Per d'Adauesca]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'estilo [[barroco]], d'o sieglos [[sieglo XVII|XVII]] y [[sieglo XVIII|XVIII]].
* Ermita [[Romanico aragonés|romanica]] de Nuestra Sinyora de Trevinyo (sieglos [[sieglo XII|XII]] y [[sieglo XIII|XIII]]), con portalada [[Arte gotico|gotica]].
* Pinturas d'[[arte rupestre]] de Labarta.
* Neveros u [[Pozo de chelo|pozos de chelo]].
* Despoblato [[Edat Meya|medieval]] de ''Las Casas''.
* Castiello d'os Santos, con restos de dos ilesias romanicas (sieglos [[sieglo XI|XI]] y [[sieglo XII|XII]]) y una [[torraza]].
== Personalidaz naixitas d'Adauesca ==
* [[:Categoría:Naixius d'Adauesca|Categoría:Naixitos d'Adauesca]]
== Fiestas ==
* [[24 de chunio]], os habitants se santchuanaban tradicionalment en o Pozayón.<ref>{{es}} Carlos Franco de Espés Mantecón, "La noche de San Juan en Ribagorza, Sobrarbe y Somontano", pp. 163-171 en ''[https://ifc.dpz.es/publicaciones/ebooks/id/1056%7C I Congreso de Aragón de Etnología y Antropología (PDF)]'', [[Institución Fernando el Católico]], 1981, {{ISBN|84-00-04802-4}}</ref>
* [[25 d'agosto]]
* [[22 d'octubre]]
== Veyer tamién ==
* [[Lista de municipios de Uesca]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Adahuesca|Adauesca}}
{{Municipios Semontano de Balbastro}}
{{Lugars d'Adauesca|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adauesca|*]]
n7rvekzaxbg9nomqvl6bow98kl2jdky
Aflor
0
7020
2423339
2227917
2026-06-10T19:24:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423339
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Aflor
|nombre_oficial = Azlor
|escudo = Escudo de Azlor-Huesca.svg
|bandera = Bandera de Azlor-Huesca.svg
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Azlor.jpg|250px|Aflor]]Aflor.
|provincia = Uesca
|comarca = Semontano de Balbastro
|partiuchudicial= Balbastro
|superficie = 15,89
|altaria = 533
|distancia = 34
|ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|densidat ={{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/15.89) round 2 }}}}
|latitut = 42.096
|lonchitut = -0.045
|cp = 22311
|ríos =
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'as Victorias d'Aflor|Ntra. Sra. d'as Victorias]]
|}}
'''Aflor''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Azlor'') ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situau en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Semontano de Balbastro]] y [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Balbastro|Balbastro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.46</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 15,89 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/15.89) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Aflor se troba situada a 533 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 34 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:180
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:35 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:166
bar:2000 from:0 till:158
bar:2002 from:0 till:169
bar:2004 from:0 till:154
bar:2006 from:0 till:144
bar:2008 from:0 till:143
bar:2010 from:0 till:135
bar:2012 from:0 till:133
bar:2014 from:0 till:137
bar:2016 from:0 till:137
bar:2018 from:0 till:153
bar:2020 from:0 till:138
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=494 |1910=470 |1920= |1930=447 |1940=400 |1950=323 |1960=331 |1970=270 |1981=229 |1991= |1992=187 |1994= |1996= |1998=166 |1999=160 |2000=158 |2001=159 |2002=169 |2003=157 |2004=154 |2005=150 |2006=144 |2007=142 |2008=143 |2009=136 |2010=135 |2011=133 |2012=133 |2013=133 |2014=137 |2015=141 |2016=137 |2017=143 |2018=153 |2019=143 |2020=138 |2021=148 |2022=148}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Monclus Cebollero, Jose Luis
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Mata Anies, Francisco
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Monclus Cebollero, Jose Luis
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Monclus Cebollero, Jose L.
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Calvo Vidal, Julian
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| [[María Isabel de Pablo Melero]]<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20100622181534/http://buscar.cortesaragon.es/VII_Legislatura.271.0.html?&L=0&tx_parlament_pi5[showUid]=18 ''María Isabel de Pablo Melero''] en a pachina web d'as [[Corz d'Aragón]].</ref>
| [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| [[María Isabel de Pablo Melero]]
| [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| [[María Isabel de Pablo Melero]]
| [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Montserrat Galindo Altemir]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[CIUDADANOS-TÚ ARAGÓN]]
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'as Victorias d'Aflor]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] en estilo [[Arte gotico|gotico]].
== Fiestas ==
* [[5 de febrero]].
* [[15 de mayo]].
== Veyer tamién ==
* [[Lista de municipios de Uesca]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios Semontano de Balbastro}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aflor|*]]
2o53xfhzv9vffkkgvxdupapp8jckp0d
Alcoleya de Cinca
0
7044
2423417
2302376
2026-06-10T19:37:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423417
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo tracta sobre '''Alcoleya de Cinca'''. Ta atros emplegos d'o toponimo '''Alcoleya''' se veiga '''[[Alcoleya (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alcoleya de Cinca
|nombre oficial = Alcolea de Cinca
|imachen = [[Imachen:Alcolea de Cinca - Iglesia de San Juan Bautista 01.jpg|250px]]<br>Ilesia de Sant Chuan Baptista
|escudo = Escudo de Alcolea del Cinca.svg
|bandera = Bandera de Alcolea del Cinca.svg
|escudo_grandaria = 55px
|provincia = Uesca
|comarca = Cinca Meya
|partiuchudicial= Fraga
|superficie = 83
|altaria = 186
|distancia = 83
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/83) round 2 }}}}
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|latitut = 41.721
|lonchitut = 0.112
|cp = 22534
|ríos = [[río Cinca|Cinca]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Baixa|Cinca Baixa]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Alcoleya de Cinca|Sant Chuan Baptista]]
}}
'''Alcoleya de Cinca''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Alcolea de Cinca'') ye una [[Lista de villas d'Aragón|villa]] y [[municipio]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[Cinca Meya]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.16</ref> A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una superficie de 83 [[km²]] y una densidat de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/83) round 2 }}}} hab/km².
== Clima ==
A suya temperatura anyal ye 15.55 °C, con una temperatura meya en [[chinero]] de 5.41 °C y en [[chulio]] de 26.56 °C.<ref> {{es}} ''"Valores normales de precipitación y temperatura de la red climatológica (1961-1990). Serie monografías. Año 2000" (Instituto Nacional de Meteorología)'' en a pachina web de l'[[Instituto Aragonés de Estadística]] (IAEST).</ref>
== Toponimia ==
S'escribe ''Alcolegia'' en la primera mención, de [[1089]]. Dimpués ''Alcoleya'', ''Alcalegia'', ''Alcaliya''. En o ''[[Cartulario de Chestalgar]]'' s'escribe ''Alcolea de Cinqua'' en textos en [[latín medieval|latín]], u simplament ''Alcolea'' en textos escritos en latín u en [[aragonés medieval|aragonés]].<ref>{{ca}} [[Manuel Pastor i Madalena]]: ''[http://books.google.es/books?id=5ry-x0IWg40C&pg=PA154&lpg=PA154&dq=%22cartulari+de+xestalgar%22+%22dominum+de+alcolea+de+cinqua%22&source=bl&ots=9IWhYtbXqx&sig=Ro5485lVW2j3oNY9RQYf3dJCWw0&hl=es&sa=X&ei=_zPdUZ6yMcSh7Ab0mYGQDQ&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=%22cartulari%20de%20xestalgar%22%20%22dominum%20de%20alcolea%20de%20cinqua%22&f=false El cartulari de Xestalgar: memòria escrita d'un senyoriu valencià]''. Manuel Pastor i Madalena, 2004. ISBN 9788497792509.</ref> En o [[fogache de 1495]] s'escribe ''Alcolea de Cinqua''.
Encara en as [[Corz de Monzón (1510)|Corz de Monzón de 1510]] se puet veyer una vegada escrito o suyo nombre en aragonés con [[epentesi antihiatica en l'aragonés|epentesi antihiatica]] ''Alcoleya de Çinqua'', en un texto escrito en [[castellano d'o sieglo XVI en Aragón|castellano]].
Como microtoponimos intresants tenemos ''Las [[ripa (topografía)|Ripa]]s'', un caso de conservación d'a xorda intervocalica latina P.
== Historia ==
Fue [[Reconquiesta|reconquerida]] a los [[Islam|musulmans]] per as tropas d'o [[reino d'Aragón]] comandadas per [[Remón Berenguer IV de Barcelona]] en [[1147]].<ref>{{es}} [[Agustín Ubieto Arteta]] ''La Reconquista aragonesa'' en ''Historia de Aragón, Vol. 1, 1989 (Generalidades)'', {{ISBN|84-7820-046-0}}, pp. 159-170</ref>
En primerías d'o [[sieglo XII]] y zaguerías d'o [[sieglo XIII]] una branca d'os [[Linache d'os Entenza|Entenza]] teneban a [[sinyoría d'Alcoleya de Cinca]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1350
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:260 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:1237
bar:2000 from:0 till:1214
bar:2002 from:0 till:1251
bar:2004 from:0 till:1245
bar:2006 from:0 till:1183
bar:2008 from:0 till:1204
bar:2010 from:0 till:1164
bar:2012 from:0 till:1141
bar:2014 from:0 till:1136
bar:2016 from:0 till:1158
bar:2018 from:0 till:1160
bar:2020 from:0 till:1177
</timeline>
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998=1.237 |1999=1.235 |2000=1.214 |2001=1.223 |2002=1.251 |2003=1.230 |2004=1.245 |2005=1.252 |2006=1.183 |2007=1.168 |2008=1.204 |2009=1.186 |2010=1.164 |2011=1.137 |2012=1.141 |2013=1.125 |2014=1.136 |2015=1.125 |2016=1.158 |2017=1.104 |2018=1.160 |2019=1.155 |2020=1.177 |2021=1.200 |2022=1.160}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 6
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Víctor Ramos Garcés
| PCE
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|Víctor Ramos Garcés
| [[PCE]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Cascarosa Periz, Ramon
| [[UC-CDS]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Cascarosa Periz, Ramon
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Cascarosa Periz Ramon
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Lanaspa Olles, Monica
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Mónica Lanaspa Ollés
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Mónica Lanaspa Ollés
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Mónica Lanaspa Ollés
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Mónica Lanaspa Ollés
|[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|Begoña Nasarre Oliva
|PSOE
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Begoña Nasarre Oliva]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Esporte ==
L'[[Alcolea Club de Fútbol|Alcolea CF]] ye una equipo de [[fútbol]] que chuga cheneralment en categorias rechionals aragonesas.
== Personalidaz naixitas d'Alcoleya de Cinca ==
''Categoría principal:'' ''[[:Categoría:Naixius d'Alcoleya de Cinca|Naixitos d'Alcoleya de Cinca]].
== Puestos d'intrés ==
*Ilesia de Sant Chuan Baptista.
*Casa d'o lugar.
*Casa Pitarque.
== Fiestas ==
*Sant Antón,[[16 de chinero|16]] y [[17 de chinero]]
*Santa Agueda,[[5 de febrero]]
*[[15 de mayo]]
*Santo Cristo d'os Milagros,[[14 de setiembre]]
==Se veiga tamién==
* [[Ripas d'Alcoleya]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alcolea de Cinca|Alcoleya de Cinca}}
{{Municipios Cinca Meya}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcoleya de Cinca|*]]
hvlthlypg4fcn1nos9fcgdtn75u980n
Albero Baixo
0
7187
2423398
2227419
2026-06-10T19:34:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423398
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Albero Baixo
|nombre orichinal = Albero Bajo
|de = d'
|bandera =
|escudo =
|escudo_grandaria =
|imachen = [[Imachen:Pintoresca edificación en Albero Bajo. - panoramio.jpg|250px]]
|provincia = Uesca
|comarca = Monegros
|partiuchudicial= Uesca
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Monegros|Monegros]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Mercé d'Albero Baixo|Ntra. Sra. d'a Mercé]]
|superficie = 22,08
|altaria = 411
|distancia = 14
|ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/9.1) round 2 }}}}
|latitut = 42.024
|lonchitut = -0.380
|cp = 22255
}}
'''Albero Baixo''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Albero Bajo'') ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'os [[Monegros]] y [[partiu chudicial]] de [[Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants, en una [[superficie]] de 22,08 [[km²]] y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/9.1) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Albero Baixo ye situata a 411 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 14 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
== Toponimia ==
En o ''[[Libro del Reparo del General]]'' de 1489-1491 s'escribe ''Albero de Iuso''. Apareixe como ''Albero de Yuso'' en o [[Fogache de 1495]].
Bi ha bel microtoponimo con [[fonetica aragonesa]] como ''[[Cascallar]]'', ''Saso [[Cascallo]]'', ''El Plano'', ''[[Puyalones (Albero Baixo)|Puyalón]]'', ''El Torrullón'', ''Penya [[Figuera]]'', ''El [[Forato]]'' y ''Las [[Lacuna]]s''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:149
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:30 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:119
bar:2000 from:0 till:109
bar:2002 from:0 till:109
bar:2004 from:0 till:93
bar:2006 from:0 till:111
bar:2008 from:0 till:112
bar:2010 from:0 till:96
bar:2012 from:0 till:114
bar:2014 from:0 till:122
bar:2016 from:0 till:137
bar:2018 from:0 till:141
bar:2020 from:0 till:132
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=130 |1857=218 |1860=211 |1877=238 |1887=204 |1897=195 |1900=211 |1910=213 |1920=209 |1930=209 |1940=225 |1950=228 |1960=214 |1970=179 |1981=157 |1991=113 |1992= |1994= |1996=117 |1998=119 |1999=111 |2000=109 |2001=109 |2002=109 |2003=97 |2004=93 |2005=96 |2006=111 |2007=107 |2008=112 |2009= 103 |2010=96 |2011=109 |2012=114 |2013=121 |2014=122 |2015=138 |2016=137 |2017=138 |2018=141 |2019=135 |2020=132 |2021=137 |2022=134}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''3'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]<br />1983-[[1983]]
| Antonio Monesma Giménez<br />José María Sanagustín Lalana<ref>{{es}} [http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia]. Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas (Gobierno de España)</ref>
| [[Independientes (politica)|Independients]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Víctor Manuel Jiménez Val
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Javier Miguel López Ciria
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Rebeca Maria Rodriguez Gimenez]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
==Referencias==
{{listaref}}
== Veyer tamién ==
*[[Lista de municipios de Uesca]].
{{Municipios Monegros}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Albero Baixo|*]]
ajgcy5y3ksbvs4b5dcn1zcfdxz6qoin
Alifonso I d'Aragón
0
7326
2423450
2286400
2026-06-10T19:42:10Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423450
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo destacau}}
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]] y [[Lista de reis de Navarra|Navarra]]
| nombre=Alifonso I d'Aragón
| imachen=Papiroflexia Commons 021.jpg
| títol0= [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|22px]]<br />[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| reinau0= [[28 de setiembre]] de [[1104]] - [[7 de setiembre]] de [[1134]]
| títol1= [[Imachen:Navarre Arms.svg|22px]]<br />[[Lista de reis de Navarra|Rei de Navarra]]
| reinau1=
| predecesor0=[[Pero I d'Aragón|Pero I]]
| succesor0=[[Remiro II d'Aragón|Remiro II]]
| predecesor1=[[Pero I d'Aragón|Pero I]]
| succesor1=[[García Remíriz de Navarra|García Remíriz]]
| atros títols = [[Lista de monarcas de Leyón|Rey de Leyón]], [[Lista de monarcas de Castiella|Castiella]] y [[Lista de monarcas de Galicia|Galicia]]<br /> (Chunto a [[Urraca I de Leyón y Castiella|Urraca I]] dica 1114)
| calendata de naixencia = c. [[1073]]
| calendata de muerte = [[8 de setiembre]] de [[1134]]
| puesto de muerte = [[Polinyino]] ([[Provincia de Uesca|Uesca]], [[Reino d'Aragón|Aragón]])
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Sant Pero lo Viello|Sant Pero lo Viello]]
| conchuche = [[Urraca de Leyón y Castiella|Urraca de Castiella]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Dinastía Ximena|Ximena]]
| pai = [[Sancho Remíriz]]
| mai = [[Felicia de Roucy]]
| sinyal = [[Imachen:Signun regis Pietro I d'Aragón.svg|90px]]<br /><small>''Signum Regis'' de Alifonso I</small>
|}}
'''Alifonso I d'Aragón''' dito '''''lo Batallero''''' ([[1073]] u [[1074]] - † [[Polinyino]], [[7 de setiembre]] de [[1134]]) estió o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] y de [[reino de Navarra|Navarra]] d'entre [[1104]] y [[1134]].
Se feba decir «''Emperador de Espanya''» , «''Rei y Emperador de Castiella, Toledo, Aragón, Pamplona, Sobrarbe y Ribagorza''». Emperador, emparato en la teoria politica que le atorga l'imperio a qui domine tres u mes reinos. Os cronistas musulmans le deciban ''Ibn Rudmir'' («fillo de Remiro») per una error, pos en realidat yera lo fillo naixito de lo segundo matrimonio de [[Sancho Remíriz]] (o rei d'[[Aragón]] y [[Reino de Navarra|Pamplona]] d'entre [[1063]] y [[1094]]) y de [[Felicia de Roucy]]. Ixo ye, que en realidat yera o [[nieto]] de [[Remiro I d'Aragón]], no pas lo fillo.
Estió lo chirmán chicot d'o rei anterior, [[Pero I d'Aragón|Pero I]], per a man de su [[pai]], anque fuesen fillos de diferents mais. As muertes casuals y prematuras de lo chirmán Pero, y de los fillos d'iste (lo prencipe Pero, muerto en [[1104]], y la infanta Ainés, muerta en [[1103]]), y una miqueta d'antes que Pero, lo infant Ferrando tamién (primer fillo de Sancho y Felicia de Roucy) lo fayoron estar lo primer en a linia de sucesión, cosa que no heba estato dica ixe inte.
O caracter personal suyo, que diz que yera tan [[furo]] y capezuto (alimentatos talment tamién per o mito), y la formación que heba puesto tener como infant no hereu (ta estar militar lo educoron) debuixan la fegura que la historia mos ha quiesto mostrar, d'un rei encapuzato con las guerras y las conquiestas, extremadament relichioso, que no s'estaba de pretensions anque pareixesen masiato grans ta lo modesto reino que heba herebato. personache controvertito ta los historiadors, beluns l'han tractau como un [[heroi]], ta altros no yera si que un pretencioso, que destaca per las victorias militars que obtenió contra los musulmans de la [[marca septentrional de l'Al-Andalus|marca septentrional]], resaltando-se-ne lo seche y conquiesta de la que dimpués habría d'estar la capital de lo suyo reino, la ciudat de [[Saraqusta]] (enguán, Zaragoza).
Las voces de las suyas victorias trescruzoron las mugas d'[[reino d'Aragón|Aragón]]. En la [[cronica de Sant Chuan d'a Penya]] ([[sieglo XIV|S. XIV]]) se i lei
{{cita|«''clamabanlo Don Alfonso Batallador porque en Espanya non ovo tan buen cavallero que veynte y nueve batallas venció''».}}
Prenió parte en la conquiesta de la ciudat de [[Uesca]] que esdevenió dempués de la [[batalla d'Alcoraz]] (l'anyo [[1096]]), en chunto con [[Pero I d'Aragón|o chirmán suyo]], cuan iste encara reinaba. Con [[Cit|Ruy Díaz, ''o Cit Campeyador'']], i colaboró en contra de los [[almurabit]]z, indo-se-ne enta lo [[Reino de Valencia]] con una expedición ta aduyar a lo famoso caballero castellano, prenendo parte d'as maniobras que permetioron consolidar-ie lo primer anque efimero domenio cristiano d'ixas tierras.
== Infancia y choventut ==
[[Imachen:Siresa 1.jpg|250px|thumbnail|dreita|O [[Monesterio de Sant Pero de Ciresa]] ([[val d'Echo]], [[provincia de Uesca|Uesca]]) on s'educó lo infant Alifonso Sánchiz.]]
Perque no heba naixito lo fillo hereu de lo rei [[Sancho Remíriz|Sancho]], los primers anyos de la suya vida los pasó en lo [[Monesterio de Sant Pero de Ciresa|monesterio de Ciresa]] ([[val d'Echo]], [[Pireneu]] de [[provincia de Uesca|Uesca]]) formando-se en «''letras''» y artes militars, ta no servir si que de sinyor baixo gubierno de lo suyo chirmán gran [[Pero I d'Aragón|Don Pero]] cuan iste reinase. Lo suyo mentor diz que estió Lope Garcés, a qui mes luego en plegar Alifonso a lo [[trono]], entregó lo sinyorato de [[Pedrola]] en agradeixemiento.
Las primeras mencions de la suya actividat como gubernant diz que son de diferents localidaz en la [[Chacetania]] y las [[Cinco Villas]], que ta par d'alavez, yeran en l'extremo meridional d'o [[Reino d'Aragón|Viello Aragón]], villas que estioron [[Biel]], [[Luna (Zaragoza)|Luna]], [[Ardenes]] y [[Bailo]]. En ixes tiempos sinyaba los documentos como «''Alifonso Sánchiz''», fillo de Sancho.
== Coronamiento y innovacions de lo reinau ==
Dimpués que lo rei [[Sancho Remíriz]], pai de Pero, Ferrando, Alifonso y [[Remiro II d'Aragón|Remiro]], morise d'un sayetazo en o seche de [[Uesca]], lo [[4 de chunio]] de l'anyo [[1094]], lo trono recayó en o suyo fillo mayor, que habría d'estar [[Pero I d'Aragón|Pero I d'Aragón y Navarra]] dillá d'ixa calendata. O reinau de Pero I estió curto (només duró 10 anyos) y en estió carateristica la continidat con la politica d'os suyo predecesor: Lo seche de Uesca, que s'heba visto periglar en morir-ie lo rei Sancho, se replantificó dica que la ciudat se conquerió en [[1096]], perduta la zaguera esperanza d'os soldatos moros que la guardaban per haber-ie redotato os aragoneses l'exercito que les veniba a auxiliar, en a dita [[batalla d'Alcoraz]]. En [[1100]] yera conquiesta la ciudat de [[Balbastro]], la villa de [[Sarinyena]] y lo bastión de [[Boleya]], que heba quedato de posesion mora adintro d'o territorio [[reino d'Aragón|aragonés]] cuan a muga meridional d'o Reino s'heba dentrato en a [[plana de Uesca]] con as zagueras conquiestas en vida de Sancho. Tamién se miró de conquerir per primera vegata la villa de [[Tamarit de Litera]] ([[1104]]) anque lo intento fracasó y habioron d'alzar-ne lo seche.
Toz los seches que fayó Pero se fayoron con a mesma tendencia que su pai; ixo ye, sin d'alianzas con altros países independients d'a Europa cristiana (u cuasi que garra alianza, pos lo [[condau d'Urchel]] heba estato aliato tradicional de los monarcas aragoneses, y [[Chenova]] aduyó en o primer y fracasato intento de conquerir [[Tortosa]], aportando-ie bellas [[galera]]s) y bien poquet a poquet, con gran esfuerzo ta lo reino, que yera chicot y montanyoso encara en ixes tiempos. Amés, en o reino d'Aragón pareix que per ixes tiempos encara no s'heba puesto posar a rodar garra equipo de [[maquina de seches|maquinaria de seches]] competitivo (pos istas yeran caras de fer, y s'heban de manullar con inchenieros que yeran bien caros de tener), como sí que los emplegaban en los altros territorios cristianos. En totas las concaratas que tenió Pero I, Alifonso, que yera destacato per as suyas aptituz en a guerra, bi estió present y diz que ya soleba conducir personalment as tropas aragonesas en combate.
A muerte de Pero I en a [[val d'Arán]] (alavez, parte d'o [[condau de Ribagorza]]), lo [[28 de setiembre]] de [[1104]], poquez meses dimpués que lo chirmán d'Alifonso y d'iste, lo infant Ferrando, y que los dos fillos d'o rei (lo prencipe Pero y la suya chirmana Agnés) deixó a Alifonso en o talle d'estar o primero en a linia de succesión, cuan nunca no l'heban preparato ta ixo, con as cuatre muertes escaítas en menos d'una anyata.
=== Matrimonio (1109 - 1114) ===
[[Imachen:AlfonsoVI of Castile.jpg|thumbnail|dreita|150px|Lo rei [[reino de Castiella|castellano]] [[Alifonso VI de Castiella|Alifonso VI ''lo Templato'']], suegro d'Alifonso I d'Aragón.]]
O coronamiento d'Alifonso en [[1104]] suposaba tamién un problema dinastico que heba de subsanar-se como mes rapedo se podese: Lo nuevo rei pasaba d'os 30 anyos y yera encara soltero. Ixa condición, que no se les feba banal a os altros reis cristianos d'a [[Peninsula Iberica|Peninsula]], bien rapedo le aganó os amigos d'entre las casas reyals con fillas casaderas. L'alavez rei de [[Reino de Castiella|Castiella]], [[Alifonso VI de Castiella|Alifonso VI]], teneba una filla vídua ([[Urraca I de Castiella|Donya Urraca]]) sabendo como buen yera lo monarca aragonés en a guerra, pensó que talment si se casasen bi habría buen aliato contra d'os moros y eventual líder ta os exercitos de Castiella.
Lo matrimonio entre Alifonso y Urraca se fayó en a villa [[Reino de Leyón|leyonesa]] de [[Safagún]], en l'anyo [[1109]] (l'anyata mesma d'a muerte d'o paire d'Urraca), anque en o futuro habría de tener consecuencias desastrosas.
As motivacions d'ixe fracaso son bien diversas: per un costato, la politica nobiliaria d'Alifonso en [[reino d'Aragón|Aragón]] y [[reino de Navarra|Navarra]] s'heba caraterizato dica ixe inte per premiar siempre os meritos, especialment os militars, fenomeno posiblement esplicable perque surtiba de territorios chicoz y demograficament pobres, sin de guaire nobleza pre-existent, y alavez heba basato la concesión de títols nobiliarios ta las nuevas tierras conquiestas en a caballería y os meritos militars, fendo-se con bien poquet costumbre de quitar-se con nobles de luengo linache, como en heba muitos en Castiella. O reino castellano, con una nobleza que i yera bien consolidata, dende os prencipios estió un puesto poco comodo ta lo rei aragonés, muito mes encapuzato con as valors morals de lo rito cristiano romano (s'ha de pensar qué relichioso yera) d'entre ellas destacando-ne la fidelidat. A de mes, lo rei aragonés se miraba d'introducir en os suyos territorios bels focos de [[burguesía]] (artesanos, comerciants, etc) que contrarrestás o poder d'a nobleza
[[Urraca de I Castiella|Urraca]], a la contra d'ixo, diz que yera una muller tan capezuta como él, pero que per a formación que heba tenito en a cort d'Alifonso VI, mes s'estimaba formar una cort de nobles coneixitos, y despreciando-los, no deixar que os burgueses tenesen cosa que decir en a politica d'os reinos. Cuan lo [[reino d'Aragón|monarca aragonés]] decidió (unilateralment) que sería buen que os burgueses s'establisen en diferents villas y ciudaz de lo [[camín de Sant Chaime]] en territorio de [[reino de Castiella|Castiella]] y de [[Reino de Leyón|Leyón]], alentando que se i comerciás, arrulló posiblement sin pensar-se-lo guaire lo mensache que yera él la un qui disposaba qué s'heba de fer en Castiella, y no pas a suya muller. Ixo causó gran maldato en a nobleza castellana, que no veyoron mica bien que un rei foranio fese ixas cosas, y a demés, ignorando la voluntat de la suya reina que yera, a lo cabo, la reina lechitima de Castiella y de Leyón.
==== Fracaso d'a politica d'Alifonso en Castiella y rebelions nobiliarias y clericals ====
[[Imachen:Signun regis Pietro I d'Aragón.svg|thumbnail|dreita|150px|O ''Signum Regis'' de Alifonso I, identico de la un que emplegaba [[Pero I d'Aragón|Pero I]].]]
Antes de casar-se, pareix que Urraca y Alifonso heban sinyato un convenio per lo cual os dos se designaban reciprocament en ''soberana potestas'' («Potestat soberana») en as posesions de l'altro. D'estar cierto ixo, alavez Alifonso no habría feto cosa que no le estás permesa como co-rechent d'os territorios d'a suya muller. Talment, a oposición nobiliaria contra d'Alifonso, que teneba lo foco mes important en o [[reino de Leyón|reino leyonés]], y mes que mes, en os condaus de [[Galicia]], se basaba de primeras mes en as nulas posibilidaz de convertir-se en rei que le quedaban a lo fillo d'o primer matrimonio d'Urraca, lo [[Alifonso VII de Castiella|prencipe Alifonso Reimúndiz]] (lo pai heba estato [[Reimundo de Borgonya]], † [[1107]]), mes amparato d'os intereses suyos que no lo rei aragonés.
Alifonso continó con a suya politica de designar tenenzas de castiellos y plazas fuertes ta os nobles d'a suya confianza, companyers de batallas y caballers fidels, y ixo el fayó ganar-se mes enemistaz en Castiella, pos nombró bels sinyors d'oríchen aragonés ta bels castiellos d'ixe altro reino y de [[reino de Leyón|Leyón]]. Veyendo os [[castellanos]] y [[leyoneses]] que perdeban poder en as corz, prencipioron a conspirar contra lo rei d'Aragón. Estió lo conte de Candespina [[Gomo González]] lo primer d'alzar a voz, anque no prenió garra acción contra Alifonso, pero ixo sí que lo fayoron cualques miembros d'a nobleza de Galicia, que se devantoron en armas contra lo matrimonio reyal y enristioron intereses reyals en a suya rechión.
A respuesta d'Alifonso, veterano guerrero y curto de pacentia, estió rapeda y violenta, y replegando-ie las suyas huestes navarro-aragonesas en Castiella, se'n fué dreito enta Galicia y les infrinchió una vergonyant redota en o [[Castiello de Monterroso]] (actual [[provincia de Lugo]]), en [[1110]]. Si s'analiza con a perspetiva historica, la batalla de Monterroso estió una forma planera de decir ''lo Batallero'' que yera bien resuelto a escannar cualsiquier intento de rebelión en contra suya fendo uso d'as armas; ixo significaba que de venidero, si os nobles castellanoleyoneses quereban librar-se d'él, habrían d'organizar-se millor, y ixo estió lo que pasó en os anyos siguients, afogando los reinos hispanicos en un contino estato de guerra civil.
L'altra facción contraria d'Alifonso en Castiella y Leyón estioron os numerosos eclesiasticos d'oríchen [[Francia|francés]] y especialment [[Borgonya|borgonyón]] que s'heban establito arredol d'o [[camín de Sant Chaime]] en o reinau d'[[Alifonso VI de Castiella|Alifonso VI]] -perque lo primer cherno d'éste yera borgonyón, recordemos, y teneba buenas relacions con a ilesia d'allá- y que ta par d'alavez ostentaban ya mutos sinyoratos en ixes territorios. Ixo significaba, que caso que se tirase ta debant a politica d'Alifonso d'Aragón d'establir-ie un poder burgués en ixas villas y ciudaz, éls teneban las de perder con a cuestión. Estes eclesiasticos estioron los qui argumentoron bien furo debant de lo [[papa Pascual II]] ta que éste declarase nulo lo matrimonio d'os dos reis, esgrimendo l'argumento que ixas vodas (que os cronistas castellanos gosoron dica decir-ne «''las malhadadas bodas''», "mal-habitas bodas") yeran incestuosas y contra d'a voluntat de Dios, perque tanto Urraca como Alifonso yera veznietos de [[Sancho III de Navarra|Sancho ''lo Mayor'' de Navarra]].
==== Nulidat matrimonial, o rei d'Aragón no quiere perder os dreitos sobre Castiella ====
[[Imachen:UrracaCastile.jpg|thumbnail|dreita|200px|[[Urraca I de Castiella]], en una representación d'o [[sieglo XII]].]]
D'entre l'anyo [[1110]] y lo [[1111]] lo conte de Candespina miró de convencer a la reina [[Urraca I de Castiella|Urraca]] que lo prencipe [[Alifonso VII de Castiella|Alifonso]] heba d'estar lo rei lechitimo de Castiella, como unico fillo biolochico d'a reina natural de Castiella y Leyón, ta que secundese l'alzamiento d'a nobleza contra d'Alifonso d'Aragón. Ixo ye, ta bels historiadors, lo que decidió que las tensions d'entre Urraca y Alifonso deixasen d'estar no mes que tensions maritals y politicas, y se combertesen en una guerra ubierta d'entre lo monarca aragonés y las faccions castellanistas.
Diz que Alifonso pensaba que la proximidat en a relación d'entre lo conte de Candespina y la suya muller se traduciba en infidelidat per partes d'ésta a os votos matrimonials, razón que hese puesto fer que la repudiase escapato, pero enveyendo que con mans que mediaban per a nulidat matrimonial en [[Roma]] (que feba poquet que heba sabuto que tamién l'arzobispe de [[Toledo]] yera demandando-la a lo Papa) y a demés con a reina conspirando con un d'os suyos confesatos detractors, yera inminent que perdese os dreitos conchugals en o reino de Castiella y Leyón, y alavez decidió de quitar-la forzosament, declarando-la unilateralment incapaz ta gubernar, y la fayó trancar en o castiello de [[Lo Castellar (Zaragoza)|lo Castellar]], en tierra aragonesa, declarando la guerra ubiertament a lo conte de Candespina y os suyos seguidors, y encetando una sorprendentment exitosa invasión de Castiella con as tropas de lo chicot [[reino d'Aragón]] y caballers [[reino de Navarra|navarros]], con a unica aduya en o costato castellanoleyonés que d'os contes de [[Condau de Portugal|Portugal]] (que encara no yera independient).
En pocas semanas chusmetió las ciudaz rebels de [[Palencia]], [[Burgos]], [[Osma]], [[Safagún]], [[Astorga]] y [[Orense]], con una velocidat sorprendentment rapeda que forzó que d'entre os enemigos castellanistas se comenzás a decir que lo monarca aragonés y los suyos veterans talment yeran «invencibles».
Aproveitando que lo [[reino d'Aragón|rei aragonés]] teneba fayena en l'occident peninsular, lo conte de Candespina [[Gomo González]] fayó una incursión rapeda enta Lo Castellar, liberando-ne la reina Urraca, qui en fuyó escapata enta lo [[monesterio de Safagún]]. As noticias que recibió d'ixa incursión prevocoron que Alifonso Sánchiz marchase con l'exercito enta lo sud d'as posesions castellanas, con a intención de castigar lo conte González. La ciudat de [[Toledo]] cayó en a primera metat de [[1111]], y Alifonso d'Aragón s'aprestó a fer cambiar-ie l'arzobispe conspirador.
A [[batalla de Candespina]] ocurrió lo [[26 d'octubre]] de [[1111]] en Candespina (contracción documentata de ''Campo del Espino''), en l'atual municipio [[provincia de Segovia|segoviano]] de [[Fresno de Cantespino]]. Bi prenioron parte las tropas [[Navarra|navarro]]-[[Aragón|aragonesas]] d'Alifonso y lo conte de Portugal, [[Enrique de Borgonya]], per a man aragonesista, y las tropas fidels d'Urraca y lo conte de Candespina per a castellanista. A redota d'os castellanos y la muerte d'o conte de Candespina en o combate deixó a la reina de Castiella en una situación prou mala, que resolvió fendo las paces con o suyo marito.
En [[1112]] lo [[Papa Pascual II]] fayó oficial una menaza ta que os dos reis fesen patent a nulidat d'o suyo matrimonio, baixo pena d'escomunión si encara s'estaban chuntos. Alavez, Alifonso, prefundament relichioso y con motivo d'una nueva disputa con Urraca, aproveitó ta repudiar-la definitivament. Lo repudio se consolidó y fayó oficial en un concilio celebrato en [[Palencia]] en l'anyo [[1114]].
En repudiando a la reina de Castiella perdeba oficialment os dreitos sobre iste reino per os que tanto heba luitato en as anyatas anteriors. Ixo significó ta Alifonso un cambio de dirección en o suyo prochecto, tonando-se-ne enta [[Aragón]] y reprenendo lo complexo prochecto de conquiesta de [[Saraqusta]] que en 5 anyos de matrimonio ([[1109]] - [[1114]]) heba deixato cuasi de tot albandonato.
=== Estratechia militar, reconquiesta d'Aragón ===
[[Imachen:Taifa de Zaragoza 1080.png|thumbnail|dreita|250px|A devisión d'os territorios cristianos y musulmans d'a [[Peninsula Iberica]] arredol de l'anyo [[1080]]. [[Saraqusta]] yera una d'as taifas mes importants d'[[Al-Andalus]], y ixo heba impedito que [[Reino d'Aragón|Aragón]] creixese.]]
A [[reconquiesta]] d'Alifonso en o [[reino d'Aragón]] se devidió en dos fases. A primera, rapeda y caracterizata per ganar puestos de gran importancia estratechica, escomenzó a prencipios de [[1105]] (poquez meses dempués que lo coronesen rei) y remató en [[1107]] con a conquiesta d'as [[villa]]s prencipals en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Litera]]. O matrimonio suyo con [[Urraca I de Castiella]] en [[1109]] significó una pausa de 5 anyos en l'aventura de reconquerir contra d'os moros de [[Saraqusta|Zaragoza]]. A segunda fase, a partir de [[1114]], anque de primeras estió mes lenta, encluyó tamién l'anexión de nuclios ta lo [[reino de Navarra]], y que se fese chugar un nuevo papel a la diplomacia exterior, que dica l'inte no en heba chugato garra: Una fuerte alianza con os [[gascons]] d'o [[vezcondau de Bearn|vezconte de Bearn]] [[Gastón IV de Bearn|Gastón IV]], y la promulgación d'una [[bula papal]] que atorgaba os mesmos beneficios de liberación espirital a os qui luitesen a lo costato d'Alifonso contra os moros que a os qui se'n isen enta las [[Cruzatas]], producto d'un exito diplomatico en o [[ciudat d'o Vaticano|Vaticano]].
==== Primera etapa (1104 - 1109) ====
Tan buen diya como lo coronoron [[reino d'Aragón|rei d'Aragón]] y [[reino de Navarra|Navarra]], Alifonso comenzó a sembrar a simient d'ixo que 14 anyos dimpués habría de culminar con a conquiesta de [[Saraqusta|la ''Madinat Albaida'']], cambiando de tot a estratechia que heban emplegata os suyos predecesors. Encetó y remató la presa d'[[Exeya d'os Caballers|Exeya]] en [[1105]] y per lo [[fuero d'Exeya|fuero]] tan prencipal que le dió toz os suyos habitants abutos y veniders estioron dende alavez caballers (per ixo tien ixe nombre). Completó en a mesma anyata la conquiesta d'a resta de [[Cinco Villas]], fendo-se con [[Taust]] y [[Sadaba]], y luego fendo un contino per a [[val d'Ebro]] dica encorralar-ie la capital de tot per l'ueste, en una operación que si se mira con a perspectiva d'ixa epoca (d'os tiempos que costaban as conquiestas), puet bien decir-se-ne "''[[guerra lampago|lampago]]''".
En a mesma anyata d'o [[1105]] gosó mandar que i construisen dos castiellos en a campa de l'Ebro debant de Saraqusta, a tiro d'escacilo, talment como si gosase menazar con a suya presencia lo rei [[Al-Mustain II de Saraqusta|Al-Mustain II]]; os castiellos de [[Chuslivol]] («''Deus lo vol''» en [[Idioma aragonés|aragonés]] d'ixa epoca) y [[Lo Castellar (Zaragoza)|lo Castellar]].
En ixes primers anyos, s'encorraló Zaragoza en completando la conquiesta d'a [[Plana de Uesca]], os [[Monegros]] (encara no s'heba puesto conquerir mica mes ta lo sud d'a [[sierra d'Alcubierre]]) y l'aria de [[Balbastro]] y [[Monzón]]. Conquerió [[Tamarit de Litera|Tamarit]] y [[Sant Istevan de Litera]] en l'anyo [[1107]], rematando asinas a fayena que lo suyo chirman mayor heba deixato per imposible, pero no podió estar-se mes tiempos reconquerindo per as actuals [[Francha d'Aragón]] y [[provincia de Leida|Leida]], que quedoron como reductos musulmans dica lo reinau de su sobrina [[Peyronela d'Aragón|Peyronela]]. Con ixas conquiestas, lo monarca heba establito una muga inferior ta lo suyo reino que concidiba en a mes gran parte d'a suya largura con o [[río Ebro]], treito de lo baixo corso d'éste y d'a [[río Cinca|Cinca]], on plazas como [[Fraga]] u [[Mequinenza]] yeran encara posesions moras.
==== Segunda etapa (1114 - 1134) ====
[[Imachen:1099jerusalem.jpg|thumbnail|dreita|200px|O seche cristiano de [[Cherusalem]] de l'anyo [[1099]], en a Primera Cruzata.]]
Habendo feito una sola intervención en termins militars en a guerra de reconquiesta [[reino de Navarra|navarro]]-[[reino d'Aragón|aragonesa]] en l'anyo [[1110]], lo diya que redotó [[Ámhad Al-Mustain II]] de Saraqusta (qui bi perdió la vida) en a [[batalla de Val Tierra]] ([[Navarra]]), lo rei aragonés habió d'organizar a nueva estapa en territorio propio con nuevas estratechias: S'entrevistó con [[Gastón IV de Bearn]] cuan éste tornó d'as Cruzatas en orient, establindo una alianza que habría d'estar prencipal ta lo prochecto de reconquiesta en o canto sud d'o Pireneu. Os primers movimientos los fayó en reconquirendo la [[comarca de Tudela]] en [[1117]], fendo-se con [[Fitero (Navarra)|Fitero]], [[Corella]], [[Murchant]], [[Cascant (Navarra)|Cascant]], [[Mont Agut (Navarra)|Mont Agut]] y [[Cintruénigo|Cintruenigo]] en a mesma anyata, que dende l'ataque de Al-Mustain II 7 anyos antes heban quedato en posesión musulmana.
En una calendata, que ta os historiadors encara ye confusa, d'entre las conquiestas en Tudela de [[1117]] y la primera metat de [[1118]], Alifonso marchó enta lo [[Bearn]] ta estreitir as relacions con [[Gastón IV de Bearn|Gastón IV]]. Gastón yera un veterano occitán d'a guerra de Tierra Santa, de costumbres guerrers y ferbor cristiano similars de lo rei aragonés, sinyor d'un vezcondau como yera lo [[Bearn]] de dimensions y poder economico pareixitos d'Aragón, lo qui heba feto construir y emplegato armas de seches en a presa de [[Cherusalem]] -l'anyo [[1099]]- cuan i luitaba baixo las órdens de [[Reimundo IV de Tolosa]] (ixa experiencia habría d'estar importantisma en a guerra de Saraqusta mes luego).
Se'n sabe poqueta cosa de cómo s'establió tan buena relación d'entre Alifonso y Gastón, talment perque teneban tantas experiencias en común, diz que se fayoron dica muit amigos. Lo prencipio d'ixas relacions no se sabe cuan pasó, y bi han indicios que Alifonso I y Gastón IV ya se coneixeban d'antes y heban encluso colaborato (d'ésto si que no bi ha garra prueba) d'antes de [[1117]]: Lo vezconte de Bearn apareixe de sinyor de [[Balbastro]] en [[1113]], pero lo motivo que ixo fuese asinas només s'ha puesto concheturar. Se sabe per seguro que d'entre 1117 y 1118 celebroron un concilio en Bearn en o cual sinyoron un compromiso de cooperación en [[Aragón]] que habría d'estar decisivo en os anyos siguients.
Tampoco no se sabe si Gastón de Bearn enfluyó guaire en a decisión d'os altros nobles [[occitans]] d'aduyar en a reconquiesta. En [[1117]] se fayó en [[Tolosa]] un concilio con participación de diferents bispes [[Francia|franceses]] y sobretot occitans, y tamién nobles d'ixes países, que con o respaldo d'o Papa de Roma decidioron conceder os beneficios d'un Cruzata a os qui convenisen en reconquerir a poderosa ciudat de [[Zaragoza]]. S'ha de pensar que en a man norte d'o Pireneu, lo nombre de Saraqusta encara i rebellaba emocions, pus que en l'anyo [[778]] dica lo [[Carlos Magno|emperador franco Carlos Magno]] i heba perduta una gran batalla en mirando de conquerir-la, y ye precisament a comienzos d'o [[sieglo XII]] cuan se considera que lo [[poema de Rolando]] (o cantar que parla d'aquelo) se i yera fendo popular; alavez, a caldereta yera bien parata ta que lo esprito d'ixa nueva cruzata atrayés un gran numero de caballers ta que i aduyasen lo rei aragonés. Una bula de lo [[papa Chelasio II]] a finals d'xa anyata gosó ratificar as conclusions d'o concilio de Tolosa, y alavez la tabla se fayó finalment cacinglata ta que un gran exercito se concentrás pensando de conquerir a ciudat blanca.
===== [[Saraqusta]] =====
[[Imachen:La Aljafería - vista frontal.JPG|thumbnail|dreita|250px|O palacio de [[Palacio de l'Alchafaría|l'Alchafaría]], que estió lo palacio de los reis taifas de Saraqusta.]]
A ciudat de Saraqusta, altrament dita ''Madînat Al-baida'' «la ciudat blanca» per os poetas arabes, yera una d'as ciudaz mes importants d'a [[Peninsula Iberica]], capezana sinyoral d'un reino (la dita [[taifa de Saraqusta]]) que heba puesto mantener a suya autonomía dintro d'[[Al-Andalus]] per estar tan a lo norte, y estar a prencipal ciudat que se trobaba en o norte tan amanata d'a muga primer con l'imperio franco, y sieglos dimpués con os territorios d'a ''[[Marca Hispanica]]'' que yera convertindo-se en enemigos cosirants. Estar un bastión defensivo exitoso le heba permeso fer-se con un grau d'autonomía singular d'entre las ciudaz andalusinas dillá de lo reinau d'os [[dinastía Omeya|omeyas]].
A prencipios d'o [[sieglo XII]] gobernaban Saraqusta la casa de [[Banu Hud]], tenendo lo mes gran esponent d'a dinastía en [[Ámhad Al-Mustaín II de Saraqusta|Al-Mustaín II]] (perdedor en [[batalla d'Alcoraz|l'Alcoraz]] y muerto en [[batalla de Val Tierra|Val Tierra]] en [[1110]]). Dempués que morise Al-Mustaín, su [[sobrino]] [[Abdelmalik]] heretó lo reino, pero la contumancia per la debilidat que se trobó per haber-se cacegato tota la tropa saraqustiana en Val Tierra le fayó de mirar-se protección fendo-se vasallo de [[Urraca I de Castiella|Donya Urraca de Castiella]] en ixe anyo mesmo (que yera fendo la guerra contra d'Alifonso). Os periglos prencipals que espantaban a Abdelmalik yeran a combinación de lo creixent poderío militar d'Aragón per o norte, y l'amenaza d'os [[almurabit|almorábez]] que ya s'heban feto chusmeter la resta de taifas d'Al-Andalus.
As [[wikt:peita|peitas]] que pagaban a [[reino de Castiella|Castiella]] a cambio d'ixa proteción no les fayoron mica goyo a las faccions pro-almurabiz que viviban en a ciudat, perque en 1110 encara feban poquez tiempos d'a conquiesta de Toledo -d'entre altros factors- y os sentimients d'os islamistas saraqustins encara se'n resentiban. Ta mutos musulmans saraqustins, a imposición d'un poder unificato en Al-Andalus baixo lo gubierno almurabit yera una posibilidat de recuperar la hechemonía islamica en a Peninsula que s'heba puesto adubir en o reinau d'os viellos califas cordobeses. Una rebelión urbana en a medina blanca remató lo reinau d'Abdelmalik en poquez meses, habendo-ne de fuyir con a cort y las riquezas enta la [[val de Xalón]], on que i fundó un nuevo reino en [[Rueda de Xalón|Rueda]]. A enemistat que le quedó a Abdelmalik con os almorábez dempués d'a suya expulsión de la ciudat lo convirtió en un eventual aliyato d'Alifonso I d'Aragón enta bels eventos posteriors.
Os almorábez gubernoron en Zaragoza dende [[1110]] dica la suya caíta en [[1118]], con [[Muhammad ibn al-Hach]] ([[1110]] - [[1115]]) y [[Ibn Tifilwit]] ([[1115]] - [[1117]]). Muhammad ibn al-Hayy heba estato lo conqueridor de [[Valencia]] en [[1102]] dempués que morise [[Cid|lo Cit Campiador]], y como gubernador de Saraqusta a partir de 1110, miró de reconquerir-le tierras a Alifonso d'Aragón, sin de guaire mes ésito que de prener-le la fortaleza de [[Chuslivol]]. Dempués que morise Ibn al-Hayy, Ibn Tifilwit ocupó lo suyo puesto, nombrando [[visir]] d'a ciudat a lo filosofo [[Avempace]], anque per desavinencias personals éste gosó deixar lo gubierno y marchar bel tiempo dempués. Dende [[1117]] dica la suya caíta, Saraqusta estió gubernata per lo rei de [[Murcia]].
Zaragoza yera en ixes tiempos la ciudat mes important en a [[val d'Ebro]], entorrecata con una dople muralla, teneba bels 20.000 habitants, estando superata en a suya meda només que per [[Toledo]], [[Sevilla]] y [[Cordoba]]. Ni [[Valencia]] ni la [[Palma de Mallorca|''Medina Mayûrqa'']] (Palma de Mallorca) no la superaban. O cheografo [[Al-Idrisí]] la describiba asinas:
{{Cita|A ciudat de Zaragoza ye una d'entre las prencipals ciudaz d'Al-Andalus. Tienei una gran extensión, populosa y ampla; tienei carreras bien amplas y vías, y bonicas casas y vivendas. Ye embironata de chardins y verchels, y tienei una gran muralla feta de pietra, inexpugnable. (...) A ciudat de Zaragoza prene tamién o nombre de ''medina albaida'' (la ciudat blanca) y ixo ye per l'abundancia de [[calso]] y enlucitos en as parez .|Al-Idrisi, ''Kitab nuzhat al-mustaq fi ihtiraq al-afaq'' (Cheografía d'Al-Andalus), [[Sieglo XII|S. XII]]}}
===== A conquiesta d'a capital =====
:''l'Articlo prencipal d'este alpartato ye [[Conquiesta de Zaragoza]].''
[[Imachen:Torreón de La Zuda.JPG|thumbnail|dreita|150px|O [[torretón de La Zuda|torrecón de La Zuda]] (modificato en o [[sieglo XVI|S. XVI]]), seu d'o gubierno de Saraqusta en a epoca musulmana.]]
En marzo de [[1118]], gran numer de caballers y sinyors franceses y [[gascons]] s'achuntoron en [[Ayerbe]] baixo lo mando d'Alifonso ''lo Batallero''. Marchoron enta lo sud y en pocos diyas bi heban completato un seche a la ciudat que habría de durar nueu meses, dica l'aviento d'ixa anyata.
Se sabe poquet de como se i desarrolló lo seche. Bels historiadors consideran que lo corto d'o soministro d'augua, que alavez entraba en a capital per a dita ''canal de la Romareda'', estió l'acción que gosó acelerar a caíta d'a esfensa. Os meses que heban pasato setiando la capital significoron una deficultat important ta la moral y la salut d'as tropas cristianas, por tanto l'apleganza de l'hibierno hese, segurament, forzato una retirata perque la mes gran parte d'os hombres dormiban a lo raso.
Saraqusta estió conquiesta lo [[18 d'aviento]] de l'anyo [[1118]], dempués de grans penuras ta la tropa cristiana en nueu meses de seche, considerando-se-ne lo colofón prencipal la presa de lo [[torretón de La Zuda|torrecón de La Zuda]], que a par d'alavez yera l'edificio d'o gubierno musulman d'a ciudat, con fortificación propia en un extremo d'o recinto amurelato.
O [[palacio de l'Alchafaría]], a residencia reyal d'os monarcas saraqustins, Alifonso les ne dió a os [[Orden de Sant Benedet|monches beneditins]] ta que en fesen un monesterio. l'Alchafaría de Zaragoza no estió emplegata como residencia reyal d'os monarcas d'Aragón dica lo reinau de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV ''lo Cerimonioso'']], dos sieglos dempués.
A caíta en mans cristianas d'a capital significó lo final d'o protectorau d'esta ciudat sobre muitas altras poblacions y villas en l'actual [[Aragón]], que remanioron poquez tiempos independients dica que miqueta a miqueta os cristianos las conquerioron.
Zaragoza obtenió lo [[fuero]] ''Totum per totum'', que confiaba la proteción d'os intereses particulars a os cuerpos armatos seculars que se i podesen formar, garanciando asinas l'autodefensa, y con l'establimento d'una rechimen d'[[alchamía]]s, se garanciaba tamién o respeto d'entre las comunidaz relichiosas (la musulmana establita, y os cristianos nuevos arribatos) y lo emplego d'as [[mezquita]]s d'a ciudat mientres un anyo dica que se i fese lo treslato d'os musulmans enta os rabals.
O tractau d'as capitulacions que sinyoron en l'[[Palacio de l'Alchafaría|Alchafaría]] con os musulmans d'antes que se rendisen incluyiba lo dreito d'éstes a praticar a suya relichión en a ciudat de Saraqusta, en pagando impuestos especials, y continar vivindo-ie dica l'anyata siguient, en que s'habrían de tresladar enta os [[rabal]]s (l'alchamía nueva) os que se i queresen quedar, mientres que os qui tenesen garra puesto altro ta on que marchar lo podeban fer librement. A intención d'Alifonso yera que la ciudat no s'espoblás de tot, y que conservás os artesans y comercidants musulmans que ya i viviban ta que no s'arruinás la economía. Este [[fenomeno social|fenomeno]] d'asimilación d'os [[moriscos]] habrían d'estar a radiz de tot l'[[arte Mudéchar|arte mudéchar]] que floriría en [[Aragón]] en os sieglos siguients.
As condicions d'o tractau de capitulación de Zaragoza, seguntes o historiador J.L. Corral, incluyiban:
* O dreito d'os musulmans qui lo queresen de quedar-se-ie a vivir, anque habrían de pagar de venidero bels tributos per profesar una relichión diferent.
* O dreito d'os musulmans que queresen marchar de fer-lo librement, lievando-se las cosas que queresen.
* O dreito d'os musulmans d'emplegar as mezquitas d'a medina blanca y las suyas casas dica que, pasato l'anyo, habrían de tresladar-se a extramuros.
Dempués d'ixas desposicions, en a medina (a ciudat viella) de Zaragoza s'establioron numbrosos cristianos de tot puesto que heban participato en a reconquiesta d'a ciudat, convertindo-la en una ciudat cosmopolita y rica, que anque no existen datos de cuanta población conservó d'entre os 20 000 [[moriscos]] orichinals que heba puesto tener, creixió con l'aporte cristiano y s'espandió con vicos nuevos a extramuros. [[Gastón IV de Bearn]] recibió lo sinyorato d'a nueva capital aragonesa per recompensa d'haber estato tan buen aliyato d'o monarca aragonés.
===== Expansión d'Aragón enta lo sud de l'[[río Ebro|Ebro]] =====
[[Imachen:Daroca - Vista general 01.JPG|thumbnail|dreita|250px|Embiesta de [[Daroca]] ([[Provincia de Zaragoza|Z]]) con as restas d'a suya muralla, y lo paisache en a dita ''[[Extremadura Aragonesa]]'' d'allá enta lo sud.]]
Con a caíta de Zaragoza en mans cristianas, lo rei d'Aragón adebantó los suyos plans de conquiesta contra d'as copiosas villas y lugars d'o [[Baixo Aragón]] y la [[val d'Ebro]] que heban quedato sin prener. En [[1119]] conquerió [[Fuents d'Ebro]], [[Alfacharín]], [[Tudela]] (la zaguera villa prencipal de [[reino de Navarra|Navarra]] que quedaba sin conquerir-se), tota la [[defesa de Moncayo]] incluyindo [[Tarazona]] y la redolada (estes puestos, dempués d'a muerte d'o rei, habrían de tener importancia cabal per estar la muga con [[Castiella]]), la val natural d'o [[río Alfama]] (en [[La Rioja]]) con [[Cervera del Río Alhama|Cervera d'Alfama]] en a capeza, [[Tudillén]] y [[Castellón (Navarra)|Castillón]] (fortalezas en Navarra, enguán arruinatas), [[Novallas]], [[Agreda]], [[Magallón]], [[Alberit de Sant Chuan|Alberit]], [[Borcha]], [[Alagón]], [[Noviellas]], [[Rueda de Xalón]] (chusmetió lo rei moro Abdelmalik a vasallache, anque respetó lo reino que i heba constituito) y [[Epila]].
Probablement, en ixa anyata mesma (1119), recostruyó y repobló l'arruinata ciudat de [[Soria]] y bels lugars d'a comarca suya, anque bels historiadors y cronistas castellanos han atrebuito tradicionalment ixa fayena a lo rei [[Alifonso VII de Castiella]], lo fillo d'[[Urraca de Castiella|Urraca]]. Modernament, pareix que os documentos atestigüan que l'actual ciudat castellana fayó parte d'o [[reino d'Aragón]] mientres cualques anyos, dica que con a muerte d'Alifonso lo Batallero (1134) la prenioron definitivament as tropas d'o rei castellano.
En [[1120]] yera setiando la ciudat de [[Calatayú]] cuan i recibió noticias d'un gran exercito almurabit que puyaba dende [[reino de Valencia|Valencia]] ta reconquerir [[Zaragoza]]. Bien escapato, quitó las tropas que teneba, y aduyato per lo gascón [[Guillen IX d'Aquitania|Guillen IX]], duque d'[[Aquitania]], marchó enta surtir-les a lo paso d'as tropas musulmanas d'antes que no plegasen enta Zaragoza. Os almorábez, que puyaban per una antiga calzata romana per a cuenca d'o río [[río Guadalaviar|Guadalaviar]], pasata la villa de [[Teruel|Tirwal]] (l'actual Teruel) yeran fendo camín enta la val d'Ebro cuan a fuerza aragonesa os encalzó, a par d'o lugar de [[Cutanda]] (val de [[río Xiloca|Xiloca]]) parando la que s'ha puesto recordar como la mes gran batalla d'o ''Batallero''; la dita [[batalla de Cutanda]], que remanió en o imachinario popular aragonés en os sieglos siguients, dica que en o [[sieglo XIV]] encara se deciba "''pior estió aquello de Cutanda''" ta referir-se a las contumancias que pareixen imposibles pero que dempués encara se solventan.
En a batalla de Cutanda, las fuerzas aragonesas que yeran inferiors en o numer d'efetivos, obtenioron una victoria lo [[17 de chunio]] de [[1120]] y forzoron lo retacul d'as tropas almorábez, que albandonoron garra intento posterior de reconquiesta. La fama de Cutanda s'estendilló tamién per [[Occitania]].
En os diyas siguients, l'exercito victorioso prenió [[Calamocha]] y [[Mont-reyal (Teruel)|Mont-reyal]], on que pareix que s'establioron temporalment (en fundando, se diz, que l'actual municipio), d'antes que no reprenesen y rematesen la conquiesta de [[Calatayú]] que significaría la consecución d'un domenio aragonés definitivo en as vals de [[río Xalón|Xalón]] y de [[río Xiloca|Xiloca]] en chunto. [[Bubierca]], [[Alfama d'Aragón]], [[Daroca]] y [[Fariza]] se fayoron conquiestas d'antes que s'acabás l'anyo 1120.
[[Imachen:Alfonso I el Batallador 01.jpg|thumbnail|dreita|150px|Recreyación escultorica d'Alifonso I d'Aragón (S. XVIII) en o [[Chardins d'o Buen Retiro|Parque d'o Retiro]] de [[Madrit]].]]
En l'anyo [[1122]] constituyó en [[Mont-reyal (Teruel)|Mont-reyal]] la primera orden militar d'a [[Peninsula Iberica]], la dita ''[[Militia Christi]]'' («Melicia de Cristo») seguindo l'eixemplo d'as que ya s'heban establitas en [[Reino de Cherusalem|Cherusalem]] en as Cruzatas, en atorgando-les o castiello de la dita localidat (que, en ixas envueltas, yera en a muga con l'Al-Andalus), y la [[influencia politica|influencia]] sobre d'as villas y localidaz d'o [[río Xiloca]] y [[Comunidat de Teruel|Teruel]] (lo rebanyo de lugarons que costituiban la suya comarca), plegando ixes domenios dica [[Segorb]]. A intención de lo Batallero yera que caso que no s'arreglasen as relacions con os [[condau de Barcelona|contes de Barcelona]] (tenioron muitas tensions en ixes anyos), dende l'orient de l'actual [[provincia de Teruel]] se'n podese ixar una espedición de reconquiesta contra [[Tortosa]] (deseyato obchectivo d'os monarcas aragoneses dende [[Sancho Remíriz]]) que permetese fer-se un paso enta la [[mar Mediterranio|Mediterrania]] ta lo reino d'Aragón.
A [[influencia]] de lo ideyal cruzato en Alifonso I estió grandisma, y anque nunca no marchó personalment enta Tierra Santa, prenió muitas inspiracions d'as accions d'os guerrers d'orient meyo. A ''Militia Christi'' estió uno d'os ''puntos fuertes'' d'os siguients 14 anyos d'o suyo reinau, y anque estió remodelata per [[Alifonso VII de Castiella]] en 1136, dempués que morise lo rei aragonés, reasentando-la con seu nueva en o castiello de [[Belchit]], [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Ramón Berenguer IV]] (''princeps'' d'[[Aragón]] [[1137]] - [[1162]]) la fusionó con a [[orden d'o Temple]] en a ''Concordia de [[Chirona]]'' de setiembre de [[1143]]. A ''Militia Christi'' tenió los beneficios d'una cruzata permanent en a contra d'o [[islam]], dillá d'os establimientos d'a suya fundación, per a espresa concesión d'o Papa de Roma. La mes gran parte d'os datos que s'han puesto recopilar d'ixes comienzos s'han extraito d'una carta de l'arzobispe occitán [[Guillermo d'Aux]], de 1122.
En [[1123]] s'enfrentó con o [[condau de Barcelona|conte de Barcelona]], [[Remón Berenguer III de Barcelona|Ramón Berenguer III]] (pair d'o futuro Ramón Berenguer IV), per o dreito de posesión sobre la recient reconquiesta ciudat de [[Leida]], lo redotó y prenió la dita ciudat que estió incorporata a lo reino d'Aragón.
===== Expedicions per dintro de l'Al-Andalus (1124 - 1126) =====
Con a cantidat de nuevas villas y territorios que heba incorporatos a lo reino d'Aragón, lo Batallero precisaba de gran cantidat de personas ta repoblar os campos, villas y ciudaz, ta formar una economía que permetese lo ritmo d'as conquiestas. Sabendo que existiban muitos [[mozarabe]]s (cristianos baixo gubierno musulmán) en as prencipals ciudaz d'Al-Andalus, y que heban esclatato bellas revueltas per lo fanatismo islamista d'os gubernants almorábez, Alifonso d'Aragón veyió que talment en podeba quitar buen proveito si conseguiba atrayer-los enta [[Aragón]].
En [[1124]], con 50 anyos d'edat, lo monarca aragonés emprenió un arriesgato prochecto de captación demografica en l'interior d'Al-Andalus, deixando lo reino baixo gubierno d'os suyos aliyatos, marchó personalment a la capeza d'un exercito y se dentró en o [[reino de Valencia|reino moro de Valencia]], plegando dica [[Benicadell]] (''Penya Cadiella'' en as cronicas). L'anyata de [[1225]] sería prencipal en ixa clamata de pobladors: Surtindo per [[Teruel]] y baixando mes luego per debant encara de [[Valencia]], en poquet mes d'una anyata arrulló una ofensiva contra lo reino de [[Granada]] con pretensión de formar-ie un prencipau cristiano en o sud de l'Al-Andalus, y recorrio importants localidaz d'a [[val d'o Guadalquivir]] ([[Córdoba]]) y plegó dica la costa de [[Motril]], tornando-se-ne con un gran botín militar (os debiditos reinos musulmans no heban puesto fer-le la contra) producto de saqueyar villas y ciudaz musulmanas, y replegando-ne una comitiva que s'ha calculato de bels 10.000 mozarabes andalusins que s'instalarían en territorio aragonés.
===== Alifonso VII de Castiella =====
[[Imachen:Alifonso I d'Aragón.jpg|thumbnail|dreita|250px|Retrato d'Alifonso ''lo Batallero'' de [[1885]] per [[Manuel Aguirre y Monsalbe]].]]
O [[8 de marzo]] de [[1126]] morió [[Urraca I de Castiella|Urraca I]] en librando una criatura con 44 anyos, la que heba estato la suya muller y reina de [[Castiella]], deixando la corona castellanoleyonesa en as mans d'o suyo fillo natural, Alifonso Reimúndiz, fillo de [[Reimundo de Borgonya]], que dende alavez gubernaría como [[Alifonso VII de Castiella]].
As tensions d'entre Alifonso d'Aragón y lo suyo antigo fillastre lievoron altra vegata las dos coronas enta una situación de guerra, pus que lo rei castellano no quereba deixar-se perder as villas que heban quedato en posesión aragonesa dempués d'a redota de [[batalla de Candespina|Candespina]]. O esclate d'una nueva guerra d'entre Castiella y Aragón fayó que éste perdese las posesions en [[La Rioja]] y [[provincia de Soria|Soria]] d'entre l'anyo [[1127]] y [[1128]], dica que la sinyatuera d'una paz, la dita [[Paz de Támara]] ([[1128]]), d'entre os dos Alifonsos afixó os lemites de muga d'entre os dos reinos.
En os dos anyos de guerra, Aragón només i heba ganato [[Molina d'Aragón]] y [[Longars (Campo de Carinyena)|Longars]].
En [[1129]] repobló [[Cella]], [[Ribota]] y [[Monzón]], concedindo-les fueros. Marchó enta [[Valencia]] y i redotó os almorábez en [[Cullera]] y asechó a ciudat de Valencia, anque dempués alzó lo seche y se'n habió de tornar ta lo norte per haber-ie d'esfensar os condaus vasallos de [[condau de Foix|Foix]] y [[condau de Cominches|Cominches]], penetrando con o suyo exercito per a [[val d'Arán]] y establindo-ie lo campamento y base d'operacions prencipal en [[1130]].
=== Testamento ===
En octubre de [[1131]], mientres setiaba la ciudat vascona de [[Bayona]], fayó lo problematico testamento que habría de separar os reinos d'[[reino d'Aragón|Aragón]] y [[reino de Navarra|Navarra]] dempués d'a suya muerte. O testamento deixaba os suyos reinos a os [[Templers en a Corona d'Aragón|Caballers d'a Orden d'o Temple]], os [[Castellanía d'Amposta|Caballers d'o Hespital de Cherusalem]] y la [[Orden d'o Santo Sepulcre en Aragón|ilesia d'o Santo Sepulcre]] de Cherusalem, tres institucions relichioso-militars cruzatas que teneban una gran independencia respective d'a [[Ilesia Catolica]] de Roma:
{{Cita|''En o nombre d'o bien mes gran y incomparable que ye Dios, Yo, Alifonso, rei d'Aragón, de Pamplona [...] pensando en a mía suert, y reflexionando que la naturaleza mos fa mortals a toz os hombres, me proponié que mientres encara tenese vida y salut, destribuiría lo reino que Dios me concedió y las mías posesions, y las rentas, en a maniera mes convenient ta dempués d'a mía existencia. Per consiguient, temendo lo chudicio divino, y enta la salvación d'a mía anima, y la de mi mai y la de mi pai y la de toz os míos familiars, foi lo testamento ta Dios, ta lo Nuestro Sinyor Chesucristo y ta toz os suyos santos. Y con buen animo y buena voluntat le'n ofreixco a Dios, a la Virchen María de Pamplona y a Sant Salvador de Leyre, lo castiello d'[[Estella]] con tota la suya villa [...], dono a Santa María de Nachera y Sant Millán [...], dono tamién a Sant Chaime de Galicia [...], dono tamién a [[monesterio de Sant Chuan d'a Penya|Sant Chuan d'a Penya]], [...] y tamién, ta dempués d'a mía muerte, deixo como hereu y succesor mío lo sepulcre d'o Sinyor que i ye en [[Cherusalem]], [...] Tot ixo yo lo foi ta la salvación de l'anima de mi pai y mi mai, y la remisión de toz os míos pecatos y ta mereixer un puesto en a vida etierna...''}}
Este testamento, que ta muitos historiadors s'ha feto a saber-lo de controvertito mientres muitos anyos, pos no le trobaban garra significato si que la obsesión d'o monarca aragonés con a relichión, tenió, manimenos, una esplicación en o libro de 1975 d'a historiadora Elena Lourie "''El testamento de Alfonso I el Batallador, rey de Aragón y Navarra''". Ta Lourie, la enemistat d'entre Alifonso d'Aragón y Alifonso VII de Castiella yera preeminent, por tanto este segundo teneba a demés d'os domenios en a Peninsula, altros condaus y posesions en [[Francia]] y [[Borgonya]] que heba herbato d'o suyo pai (ixo ye, que yera un monarca muit poderoso, y con buenas aliyanzas), y sobrebuenas relacions con o pontificato romano. Ta lo rei d'Aragón, que heba estato casato con a maire de Alifonso de Castiella, yera un periglo ta la independencia d'os suyos domenios dimpués que morise que talment lo rei de Castiella gosás demandar-los como hereu en no haber-ie garra altro que en estás de natural. Si las buenas relacions de Castiella con Roma s'hesen trasformato en cualque cosa d'apoyo pontifical enta ixa causa, talment lo papa ese puesto coronar rei d'Aragón y Navarra lo mortal enemigo de lo Batallero. Alavez, en consecuencia, fer-se herebar per as órdens militars de Tierra Santa yera la unica maniera que trobó lo rei aragonés ta pribar-ie d'ixa situación, pus que ni lo Hespital, ni lo Temple teneban prou relación con o tron de Sant Pero como ta que lo Papa decidiés que heban éstes de fer.
[[Imachen:Fraga - Vista general con iglesia de San Pedro.JPG|thumbnail|dreita|200px|A ciudat de [[Fraga]]. Alifonso estió redotato en mirando de conquerir-la.]]
Tamién que lo rei i nombrás hereus a bellas congregacions relichiosas con important presencia en [[reino de Castiella|Castiella]] y en [[reino de Leyón|Leyón]] s'ha d'entender, seguntes Lourie, como una maniera que os relichiosos d'ixes reinos fesen de freno ta os eventuals intereses d'Alifonso de Castiella. Estió asinas talment, tot pensato, que lo rei d'Aragón deixó bien paratas as cosas ta que lo suyo enemigo en vida no i podese fer cosa en os suyos domenios cuan fuese muerto.
===== Zagueras batallas =====
En [[1131]], mientres que lo rei yera esfensando [[Gascunya]] contra d'os franceses, os gascons [[Gastón IV de Bearn|Gastón IV]] y un caballero d'éste, per nombre Esteban, combatioron en o sud-este d'[[reino d'Aragón|Aragón]] contra d'una nueva menaza d'os almorábez. Prenioron lo [[Mayestrato]] y i consolidoron lo domenio aragonés que se i heba feblito en os zaguers ataques moros, y en una d'ixas concaratas (que se'n tienen pocos datos) lo vezconte de Bearn i cayó muerto, fendo-se apresato lo calabre en mans d'os musulmans.
Os musulmans decapitoron o calabre d'o vezconte gascón, y tenioron o tozuelo en [[Granada]], punchato en alto en una lanza, ta que os reis d'a ciudat se congratulesen per a muerte d'un d'os enemigos que heban quiesto atacar a ciudat bels anyos d'antes. O cuerpo estió finalment recuperato, en chos de pagar-les una important suma de diners, y s'enterró en a [[Seu basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar de Zaragoza|basilica d'o Pilar]] de [[Zaragoza]], anque ixes despulles se perdioron en una remodelación en [[1681]] u [[1717]].
A muerte en Aragón de Gastón lo Cruzato significó lo retorno d'o rei enta lo reino, deixando os intereses occitans ta os suyos caballers que bien luego i marchoron. En [[1133]] asechó y se fayó con [[Mequinenza]], un d'os zaguers bastions musulmans que quedaban en l'interior d'[[reino d'Aragón|Aragón]], anque con l'exercito menguato per a perdua de muitos gascons que en habendo muerto Gastón lo Cruzato marchoron ta la suya tierra.
En o estiu de [[1134]] yera lo rei d'Aragón asitiando la fortaleza de [[Fraga]] con un exercito chicot (només que 500 caballers, cuasi toz només que aragoneses y navarros) cuan un ataque d'a fuerza mora les i sorprenió sin de guaire esfensa. A redota d'os aragoneses se produció lo [[17 de chulio]] d'ixe anyo, recibindo-ie lo veterano monarca graus feritas que, anque podió salvar a bida de primeras, rematoron per matar-lo lo [[7 de setiembre]] en a localidat [[monegros|monegrina]] de [[Polinyino]]. Seguntes a [[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]] teneba 61 anyos y en heba reinaus a metat.
As 30 anyatas d'o reinau d'Alifonso ''lo Batallero'' s'han quiesto recordar como las mes intensas en a reconquiesta en o [[reino d'Aragón]], cuasi triplicando-ne la estensión, y convertindo un chicot reino pirenenco en a primera potencia militar cristiana en a [[Peninsula Iberica]], capaz d'haber mantenito guerras en diferents frents tanto contra cristianos como musulmans, reformando la economía y los fueros, establindo villas y ciudaz, nuclios burgueses, y relacions diplomaticas que enantes no se bi heban feito.
=== Succesión ===
[[Imachen:Poble01.jpg|thumbnail|dreita|250px|O casar viello en [[Mequinenza]] (antes d'a construcción d'o pantano) con o castiello en alto. Mequinenza estió la zaguera conquiesta d'Alifonso ''lo Batallero''.]]
Muerto Alifonso sin de garra descendencia, lo testamento que heba deixato no fayó mica contentos ni a los nobles ni a los eclesiasticos. En o [[sieglo XII]] no heba pasato nunca que un reino quedase sin de succesor dinastico, y menos encara que se querese posar de gubernant una orden militar.
L'[[asemblea]] de nobles y notables d'os reinos alcordoron que la solución habrías d'estar posar-ie rei lo chirmán chico d'Alifonso, [[Remiro II d'Aragón|Remiro]], que a par d'alavez yera lo bispe de [[roda d'Isabana|Roda]]-[[Balbastro]] y con os suyos 59 anyos d'edat lo zaguer miembro vivo d'a [[casa d'Aragón]]. A nobleza de [[reino de Navarra|Navarra]] no aceptoron un rei eclesiastico y proclamoron lo suyo nuevo rei un d'os nobles navarros, emparentato con éls per estar fillo d'un borde de [[Sancho Remíriz]], lo infant García Remíriz alavez [[García Remíriz de Pamplona|García Remíriz ''lo Restaurador'']]. Con a proclamación d'o nuevo monarca ta [[reino de Navarra|Navarra]], Aragón y lo dito reino se deseparoron dempués de 50 anyatas d'''unión personal'' en a fegura d'o monarca común, ta no tornar-se a chuntar nunca.
En [[reino d'Aragón|Aragón]], a coronación de remiro tampoco no i estió facil. Atrimatas de diferents facions nobles que no refiaban d'un eclesiastico sin d'experiencia militar fuoron esclatando per tot lo país, dica lo punto que lo recient coronato [[Remiro II d'Aragón]] en habió de fuyir enta lo [[condau d'Urchel]] dica que las cosas se calmesen. Os nobles aragoneses habioron d'esfensar a integridat d'o reino contra d'un borde de leixos relacionato con a familia reyal, Pero d'Atarés, que con l'aduya d'os navarros ocupó [[Taust]], y tamién contra d'[[Alifonso VII de Castiella]] que como s'heba esperato querió reclamar lo tron tamién. A concesión de vasallache per a ciudat de [[Zaragoza]] a lo monarca castellano permetió firmar a paz con él, y que intervenise en espulsando os navarros d'Aragón.
Remiro ''lo Monche'' reinó d'entre [[1134]] y [[1137]], se casó eventualment con [[Agnés d'Aquitania]] de qui en naixió la futura [[Peironela d'Aragón|Peironela]], y sinyó con [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Ramón Berenguer IV]] de [[condau de Barcelona|Barcelona]] las ditas ''capitulacions de Balbastro'' per as cualas prometeba la man d'a suya filla a lo conte y establiba las condicions en que este heba de gubernar lo reino anque sin de dignidat reyal, dica que un eventual fillo d'os dos (como finalment en estió [[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]]) podese heretar lo reino y lo dito condau en calidat de ''chunión personal'' (como d'antigos tamién s'heba feto con Navarra) parando asinas lo que dempués habría d'estar a [[Corona d'Aragón]].
== Se veiga tamién ==
* [[Conquiesta de Zaragoza]].
** [[Saraqusta]].
* [[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]].
* ''[[Militia Christi]]''.
* [[Gastón IV de Bearn|Gastón IV de Bearn, ''lo Cruzato'']].
* [[Guillermo IX d'Aquitania]].
* [[Urraca I de Castiella]].
* [[Alifonso VII de Castiella]].
* [[Almorábez]].
* [[Batalla d'Alcoraz]].
* [[Batalla de Cutanda]].
* [[Batalla de Val Tierra]].
== Fuents ==
* Corral Lafuente, José Luis. ''Historia contada de Aragón''. Leyere Ediciones. Zaragoza, 2007. {{ISBN|84-932395-7-7}}
* Doña Urraca de Castiella [https://web.archive.org/web/20110615193130/http://www.vegavaldavia.com/paginas.asp?num=65 en ''Vegavaldavia.com'']
* Alfonso I el Batallador [https://web.archive.org/web/20091204110758/http://www.galeon.com/medieval0/alfonsoI_bat.htm en ''Galeon.com'']
* La Edad Media en la Corona de Aragón [http://aragonesasi.com/historia/coronadearagon/alfonso1.php en ''AragonEsAsi.com'']
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alphonse I of Aragon|Alifonso I d'Aragón}}
* {{en}} [http://www.jstor.org/pss/2855471 Lourie, Elena; ''The Will of Alfonso I "el Batallador", King of Aragon and Navarre: A Reassesment''.]
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20091204110758/http://www.galeon.com/medieval0/alfonsoI_bat.htm ''Alfonso I "el Batallador"'']
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20080804084855/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=630 ''Alfonso I de Aragón'', en a ''Gran Enciclopedia Aragonesa Online'']
* {{es}} [http://plan.aragob.es/FBA.nsf/0/82AE048406888039C125726C00478828/$FILE/Arag%C3%B3n%20en%20las%20ideas%20estrat%C3%A9gicas%20del%20Cid%20Campeador%20y%20del%20rey%20Batallador.pdf ''Aragón en las ideas estratégicas del Cid Campeador y del rey Batallador'']
<center>
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| predecesor = [[Pero I d'Aragón|Pero I]]
| periodo = [[1104]] - [[1134]]
| succesor = [[Remiro II d'Aragón|Remiro II]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de reis de Navarra|Rei de Pamplona]]
| predecesor = [[Pero I d'Aragón|Pero I]]
| periodo = [[1104]] - [[1134]]
| succesor = [[García Remíriz de Navarra|García Remíriz]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:Reis de Navarra]]
[[Categoría:1073 (naixencias)]]
[[Categoría:1134 (muertes)]]
[[Categoría:Dinastía Ximena]]
708nnj856958foii06gb1rhshhugwm3
Alfantega
0
7683
2423431
2221058
2026-06-10T19:39:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423431
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alfantega
|nombre oficial = Alfántega
|de = d'
|provincia = Uesca
|comarca = Cinca Meya
|partiuchudicial= Monzón
|bandera = Bandera de Alfántega.svg
|escudo_grandaria = 55px
|escudo = Escudo de Alfántega.svg
|imachen =
|superficie = 8,83
|altaria = 240
|distancia = 79
|ta = Uesca
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/8.83) round 2 }}}}
|latitut = 41.829
|lonchitut = 0.148
|cp = 22416
|ríos = [[Río Cinca]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Meya-Litera|Cinca Meya-Litera]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa María Malena d'Alfantega|Santa María Malena]]
|pos_etiqueta_loc = left
|}}
'''Alfantega''' (''Alfántega'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Cinca Meya]] y [[partiu chudicial]] de [[Monzón]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 8,83 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 14,16 hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Alfantega se troba situata a 240 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 79 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:150
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:30 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:128
bar:2000 from:0 till:117
bar:2002 from:0 till:113
bar:2004 from:0 till:113
bar:2006 from:0 till:112
bar:2008 from:0 till:125
bar:2010 from:0 till:125
bar:2012 from:0 till:135
bar:2014 from:0 till:136
bar:2016 from:0 till:131
bar:2018 from:0 till:127
bar:2020 from:0 till:130
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=128 |1999=119 |2000=117 |2001=121 |2002=113 |2003=107 |2004=113 |2005=120 |2006=112 |2007=120 |2008=125 |2009=135 |2010=125 |2011=130 |2012=135 |2013=140 |2014=136 |2015=128 |2016=131 |2017=135 |2018=127 |2019=130 |2020=130 |2021=133 |2022=124}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
|-
| bgcolor="#FFFF00" | '''[[Chunta Aragonesista]]'''
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" | 0
| bgcolor="#FFFF99" align="right" | 0
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Luis Fumanal Espier
| UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Luis Fumanal Espier
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Luis Fumanal Espier
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|José María Civiac Moreno
|[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|José María Civiac Moreno
|[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[José María Civiac Moreno]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PP]]
|}
== Molimentos ==
* Ilesia parroquial de Santa Malena, una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'os sieglos [[Sieglo XVII|XVII]]-[[Sieglo XVIII|XVIII]] en estilo [[Arte barroco|barroco]].<ref name="ZincaMeya">{{es}}[https://web.archive.org/web/20070928080755/http://www.cincamedio.es/cincamedio/es/index.php?fil_id_category=38&id=272&mod=content_detail Información d'Alfantega] en a pachina web d'o [[Consello Comarcal d'a Cinca Meya]].</ref>
== Fiestas ==
*[[22 de chunio]]: Fiestas patronals de [[Santa Malena]].<ref name="ZincaMeya"/>
*[[22 de mayo]]: Fiestas de [[Santa Quiteria]].<ref name="ZincaMeya"/>
== Veyer tamién ==
*[[Lista de municipios de Uesca]].
== Vinclos externos ==
* {{es}}[https://web.archive.org/web/20070928080755/http://www.cincamedio.es/cincamedio/es/index.php?fil_id_category=38&id=272&mod=content_detail Información d'Alfantega] en a pachina web d'o [[Consello Comarcal d'a Cinca Meya]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios Cinca Meya}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alfantega|*]]
fh6h4xlbeulfjy2tqc33vjz1q96c5g9
Alifonso II d'Aragón
0
7789
2423448
2349063
2026-06-10T19:41:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423448
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]] y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| nombre=Alifonso II d'Aragón
| imachen=Alifonso II d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 225px
| descripción = Alifonso II d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|22px]]<br />[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| reinau0= [[1164]]-[[1196]]
| predecesor0=[[Peironela d'Aragón|Peironela]]
| succesor0=[[Pero II d'Aragón|Pero II]]
| títol1= [[Marqués de Provenza]]
| reinau1= [[1166]]-[[1196]]
| predecesor1= [[Remón Berenguer III de Provenza]]
| succesor1= [[Alifonso II de Provenza]]
| atros títols = [[Lista de contes de Barcelona|Conte de Barcelona]], [[Condato de Rosellón|Rosellón]] y [[Condato de Pallars Chusán|Pallars Chusán]]
| calendata de naixencia = [[25 de marzo]] de [[1157]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|22px|border]] [[Uesca]] ([[Reino d'Aragón]])
| calendata de muerte = [[25 d'abril]] de [[1196]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|22px|border]] [[Perpinyán]] ([[Corona d'Aragón]])
| puesto d'enterreco = [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]]
| conchuche = [[Sancha de Castiella y Polonia]] ([[1174]]-[[1196]])
|casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
|dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Remón Berenguer IV de Barcelona]]
| mai = [[Peironela d'Aragón]]
| sinyal = [[Imachen:Signun regis Pietro I d'Aragón.svg|80px]]<br /><small>''Signum Regis'' d'Alifonso II</small>
|}}
'''Alifonso II''' d'Aragón dito ''o Casto'' ([[Uesca]], [[25 de marzo]] de [[1157]]<ref>[https://web.archive.org/web/20181005161056/http://genealogy.euweb.cz/barcelona/barcelona2.html Miroslav Marek, <genealogy.euweb.cz>]</ref><ref>[[Antonio Ubieto Arteta]], [http://www.derechoaragones.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=209&path=1457&forma=&presentacion=pagina «El nacimiento y nombre de Alfonso II de Aragón»], ''Creación y desarrollo de la Corona de Aragón'', Zaragoza, Anubar (Historia de Aragón), 1987, págs. 177-184. {{ISBN|84-7013-227-X}}.</ref><ref>«Alfonso II el Casto, hijo de Petronila y Ramón Berenguer IV, nació en Huesca en 1157;», ''cfr.'' Josefina Mateu Ibars, María Dolores Mateu Ibars (Universidat de Barcelona), [http://books.google.es/books?id=aEx8TJoXiAEC&pg=PA538&lpg=PA538&dq=Petronila+Arag%C3%B3n&source=web&ots=8TjZZ3YLRY&sig=qjQ6bMjonuTUEVzTFqQ7i9lBsIU&hl=es&sa=X&oi=book_result&resnum=10&ct=result#PPA546,M1 ''Colectánea paleográfica de la Corona de Aragon: Siglo IX-XVIII''], Universidat de Barcelona, 1980, p. 546. {{ISBN|84-7528-694-1}}, {{ISBN|978-84-7528-694-5}}.</ref> - [[Perpinyán]], [[25 d'abril]] de [[1196]]), estió rei d'a [[Corona d'Aragón]] entre [[1164]] y [[1196]].
[[Imachen:Signun regis Pietro I d'Aragón.svg|thumb|left|90px|''Signum Regis'' de Alifonso II, o mesmo de [[Pero I d'Aragón|Pero I]] y [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I]].]]
Primer rei d'a [[Corona d'Aragón]]. Estió rei d'Aragón y [[Condato de Barcelona|conte de Barcelona]] dende 1164, marqués d'a [[Provenza]] dende 1166 y conte d'o [[Rosillón]] dende 1172. Fació en [[1164]] en [[Zaragoza]] as primeras [[Corz d'Aragón|Corz aragonesas]] documentatas en as que estión as [[burguesía]]s dos lugars. Os territorios de l'atra banda d'os Pirineus li facioron malas querencias con [[Francia]] y [[Reino de Navarra|Navarra]]. S'acomodó con Sancha en a [[Seu d'o Salvador de Zaragoza]], filla de [[Alifonso VIII de Castiella]], en l'anyada de [[1174]], d'ista naixioron [[Pero II d'Aragón|Pero II]] y Gostanza que dimpués estió reina d'[[Reino d'Hongría|Hongría]]. Con o rei castellano sinyó o [[Tractau de Cazorla]] (Soria), an Aragón s'afirmaba o dreito a conquerir o Levant moro enta [[Biar]], fendo reconoiximiento a Castiella d'os dreitos sobre [[Taifa de Murcia|Murcia]]. Aproveitando que os [[Almuades]] atacaban a o [[rei Lop]] y perdeba aliaus conquirió [[Teruel]], [[Val de Robres]], [[Gandesa]], [[Horta de Sant Joan]] y [[Ulldecona]], comarca a la que dió fuero d'Aragón y por a corrió o [[dinero (moneda)|dinero]] [[Chaca|chaqués]]. En [[1177]] aduyó a lo rei Alifonso VIII de Castiella a prener Cuenca, obtenendo-ne a renuncia d'os suyos a lo ''[[Regnum Caesasaugustanum]]''. Cedió [[Alcanyiz]] a la [[Orden de Calatrava]] en [[1179]]. Morió en [[Perpinyán]] en 1196.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{suzesión
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| predecesor = [[Peyronela d'Aragón|Peyronela]] y <br /> [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Remón Berenguer IV]]
| periodo = [[1164]] - [[1196]]
| succesor = [[Pero II d'Aragón|Pero II]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Perpinyán]]
[[Categoría:Naixius de Uesca]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1157 (naixencias)]]
[[Categoría:1196 (muertes)]]
3pxfs9uehark3y6nbijhf37ynju5kzi
Aceite
0
8239
2423293
2331493
2026-06-10T19:17:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423293
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Pouring Oil.jpg|thumb|300px|Aceite]]
La palabra '''aceite'''{{DACC}}<ref group="nota">En femenín y tamién en masculín. Pronunciau en [[aragonés|benasqués]] /a·'sei·te/. Con a variant '''azaite'''.</ref>{{DACC}}<ref>{{an}} [[Silbia Garcés Lardiés]], [[Francho Rodés Orquín]]:''Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2006]], {{ISBN|84-689-7358-0}}, p.14</ref> (de l'[[Idioma arabe|arabe]] ''az-zait'', "[[suco]] d'a oliva", y iste de l'[[Idioma arameu|arameu]] ''zayta'') u '''olio'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''oli'''</ref> (d'o [[latín]] ''oleum'') ye un termin chenerico ta designar cuantos [[liquido]]s d'orichens diversos y [[hidrofobo]]s (que no se disolven en [[augua]]).
Por un regular as aceites tienen [[acidos grasos insaturaus]], como ye o caso de l'aceite d'oliva u l'aceite de chirasol. Eixemplos d'aceites con [[acidos grasos saturaus]] son l'aceite de coco y l'aceite de palma.
As aceites que se pueden minchar son [[lipido]]s cheneralment d'orichen [[vechetal]] u [[animal]], anque un calentamiento puede esnaturalizar-las, fendo-las no aptas ta o consumo humán.
L'aceite mas comuna historicament en a [[dieta mediterrania]] ye l'[[aceite d'oliva]]. En [[latín]] se deciba ''oleum'' y d'astí a denominación en [[aragonés medieval]] ''olio''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]:''Lesico do mundo natural en o sieglo XV'', Luenga & Fablas 12-13, [[2008]]-[[2009]], [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], ISSN 1137-8328, pp. 227-236</ref> que fue substituyida por l'[[arabismos en l'aragonés|arabismo]] ''az-zait''. L'aceite d'oliva virchen s'obtién dreitament molendo y exprimindo as olivas, l'aceite d'oliva refinau s'obtién calentando os repuis d'o proceso anterior y tractando-los con disolvents quimicos.
Atras aceites vechetals, usadas en [[Alimento|alimentación]] son; l'[[aceite de chirasol]], l'[[aceite de soya]] y l'[[aceite de palma]]
== Aceite en Aragón ==
En Aragón existen tres denominacions d'orichen d'[[aceite d'oliva]]:
* [[Denominación d'Orichen Protechida Aceite d'o Baixo Aragón|DOP Aceite d'o Baixo Aragón]]: incluye municipios d'as comarcas d'[[Andorra-Sierra d'Arcos]], [[Baixo Aragón (comarca)|Baixo Aragón]], [[Baixo Aragón-Casp]], [[Campo de Belchit]], [[Cuencas Meneras]], [[Matarranya]], [[Martín Baixo]], [[Mayestrato]] y [[Ribera Baixa d'Ebro]].
* [[Denominación d'Orichen Protechida Aceite d'o Semontano|DOP Aceite d'o Semontano]]: incluye municipios d'as comarcas de [[Cinca Meya]], [[Monegros]], [[Plana de Uesca]], [[Ribagorza]], [[Semontano de Balbastro]] y [[Sobrarbe]].
* [[Denominación d'Orichen Protechida Aceite Sierra de Moncayo|DOP Aceite Sierra de Moncayo]]: incluye municipios d'as comarcas de [[Campo de Borcha]] y [[Tarazona y Moncayo]].
== Tipos d'aceite ==
* [[Aceite vechetal]].
* [[Aceite animal]].
* [[Aceite mineral]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aceites|*]]
at7lheebjjfyu9980hnap5fdiahifx4
Anatomía
0
8616
2423508
2355716
2026-06-10T19:51:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423508
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
[[Imachen:Anatomia del corpo humano.jpg|thumb|''Anatomía d'o cuerpo humán'' por Juan Valverde de Amusco.]]
L''''anatomía'''{{DACC}} ye a branca d'a [[biolochía]] que estudia a estructura y organización d'o [[ser vivo|sers vivos]]<ref>{{en}} ''BMA Illustrated Medical Dictionary. Essential A-Z quick reference to over 5,000 medical terms'', Dorling Kindersley, 2007, {{ISBN|0-7513-3383-2}}, p.33</ref>, a sobén basando-se en a [[disección]].
Encara que l'anatomía siga una ciencia descriptiva, a comprensión adecuada d'as estructuras anatomicas implica una conoixencia d'a suya función en os organismos vivos, ye dicir, d'a [[fisiolochía]]. Ye por esta razón que o desarrollo de l'anatomía y d'a fisiolochía s'han produciu a la vegada.
Os [[estudio]]s d'a [[Medicina]] moderna prencipioron con l'[[anatomía humana]], o cientifico experto en ista ciencia ye dito "anatomista".
Se puede dividir l'anatomia entre:
* [[Anatomía animal]].
* [[Anatomía vechetal]].
As prencipals brancas de l'anatomia incluyen;
* [[Anatomía contimparativa]].
* [[Histolochía]].
* [[Anatomía humana]].
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anatomy|l'Anatomía}}
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anatomía]]
[[Categoría:Biquipedia:Articlos con partes que amenistan referencias]]
rf8lzznfpxmxudzvo2cby2nyzb6cc8a
Alpes
0
8637
2423482
2252303
2026-06-10T19:47:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423482
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de sierra
| nombre= Alpes
| nombre_orichinal = Alpen - Alpi - Alpe - Alps
| imachen= Satellitenaufnahme der Alpen.jpg
| descripción= Foto de satelite d'os Alpes
| altaria= 4.810 m, [[Mont Blanc]]
| tucas=
| largaria= 1.200 km
| amplaria= 400 km
| superficie= 190.000 km²
| estato=[[Imachen:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Alemanya]]<br />[[Imachen:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Austria]]<br />[[Imachen:Flag of Slovenia.svg|border|20px]] [[Eslovenia]]<br />[[Imachen:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francia]]<br />[[Imachen:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italia]]<br />[[Imachen:Flag of Liechtenstein.svg|border|20px]] [[Liechtenstein]]<br />[[Imachen:Flag of Switzerland.svg|border|18px]] [[Suiza]]
| país=
| tpdivisión=
| división=
| subsistemas=
| edat= [[Cenozoico|Terciario]]
| tipo= [[Orochenesis alpina]]
| materials= [[Rocas metamorficas]] y [[rocas sedimentarias|sedimentarias]]
| mapa = [[Imachen:Alpenrelief 01.jpg|250px]]
}}
Os '''Alpes''' son una important cadena de [[montanya]]s situata en [[Europa]] central. O suyo punto mas alto ye o [[Mont Blanc]], con 4.810 metros de [[Altaria (magnitut fisica)|altaria]].<ref>{{en}} Jean-Claude Corbell, Ariane Archambault: ''The Visual Dictionary of Universe & Earth'', QA International, [[2009]], {{ISBN|978-2-7644-0884-1}}, p.58</ref>
== Descripción fisica ==
Ye una [[cordelera]] en forma d'arco que tien 1.000 [[kilometro]]s de largaria por 400 de amplaria maxima. Son numerosas as montanyas de mas de cuatre mil metros, a Unión Internacional d'Asociacions d'Alpinismo establió una lista oficial de tucas con mas de 4.000 metros que son a referencia ta os alpinistas, aunque puet ampliarse dica 126 seguntes atros criterios d'atras asociacions.
[[Imachen:Alps aerial 1.jpg|left|thumb|250px|Vista d'o [[Mont Blanc]]]]
Cheograficament y cheolochica se pueden dividir en tres sectors diferenciatos:
* Os Alpes Occidentals, que van dende as primeras altarias amán d'a [[mar Mediterrania]] dica o [[Valais]]. Os Alpes Maritimos y o macizo d'o Mont Blanc son os bloques mas importants.
* Os Alpes Centrals, dende o Valais dica os [[Grisons]]. Tot o Valais con o macizo mas important d'os Alpes, o [[Mont Rosa]] y l'[[Oberland]].
* Os Alpes Orientals, que abracan a resta d'a cordelera dica l'este y o sud. O [[Tirol]] y os [[Dolomitas]] son as formacions mas importants. As zagueras altarias en ista dirección plegan dica as primeras d'atro gran macizo: os [[Carpatos]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alps|Alpes}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alpes|*]]
e234e75zar25tlicp3tqx2tciyyccht
Andes
0
8640
2423511
2333372
2026-06-10T19:52:00Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423511
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|+10}}
{{Ficha de sierra
| nombre= Andes
| imachen= Andes 70.30345W 42.99203S.jpg
| descripción= Imachen por satelite d'os Andes.
| altaria= 6.962 m, [[Aconcagua]]
| tucas=
| largaria= 7.000 km
| amplaria= 640 km
| superficie=
| estato=
| país=[[Imachen:Flag of Venezuela.svg|20px|border]] [[Venezuela]]<br />[[Imachen:Flag of Colombia.svg|20px|border]] [[Colombia]]<br />[[Imachen:Flag of Ecuador.svg|20px|border]] [[Ecuador]]<br />[[Imachen:Flag of Peru.svg|20px|border]] [[Perú]]<br />[[Imachen:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] [[Bolivia]]<br />[[Imachen:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Chile]]<br />[[Imachen:Flag of Argentina.svg|20px|border]] [[Archentina]]
| tpdivisión=
| división=
| edat=
| materials= [[roca metamorfica|Rocas metamorficas]], [[roca sedimentaria|sedimentarias]] y [[roca ignia|magmaticas]]
|mapa = [[Imachen:Andes.png|230px|A cordelera d'os Andes.]]
}}
[[Imachen:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|thumb|250px|Cono de Arita.]]
A [[cordelera]] d'os '''Andes''' s'estendilla por una [[longaria]] d'arredol de 7.000 [[km]] dende [[Venezuela]] a o norte dica la [[Patagonia]] a o sud y travesa toda [[America d'o Sud]] ([[Archentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Bolivia]], [[Ecuador]], [[Colombia]] y [[Venezuela]]). En istos dos zaguers países se divide y arriba cuasi dica la [[mar Caribe]], deixando a l'ueste l'[[oceano Pacifico]].
A suya parti meridional sirve de muga natural entre Chile y Archentina. En la zona central, os Andes s'enamplan y forman una rechión de tierras altas conoixita como l'''Altiplano'' u Altiplano Andín. L'[[Altiplano Andín|Altiplano]] ye trestallato entre Perú, Bolivia y Chile. A cordelera s'estretixe atra vegada a lo norte de Perú y se torna a enamplar en Colombia.
A suya maxima [[altaria]] ye a tuca de l'[[Aconcagua]], a montanya mas alta d'[[America]], con 6.962 [[metro]]s. Os Andes son asinas a cordelera mas alta del mundo dimpués d'a cordelera d'o [[Himalaya]].
Os Andes representan l'eixemplo clasico d'[[orochén de marguin continental]] y s'han formato por o movimiento d'a [[placa americana]] enta l'ueste con [[subducción]] baixo ella d'a [[placa de Nazca]], una placa formata por litosfera oceanica. A subducción produce [[magma]]tismo [[calcoalcalín]], [[metamorfismo]] y plegamiento d'os sedimentos d'a marguin occidental d'o continent. O magmatismo calcoalcalín se reflecta en numerosos [[volcán|volcans]] y una actividat [[hidrotermalismo|hidrotermal]] que formó importants [[chacimientos minerals]] metalicos. Encara bi ha prou actividat cheolochica, que se manifiesta en una [[sismicidat]] con tierratremos d'alta [[magnitut sismica|magnitut]].
== Etimolochía ==
A palabra ''Andes'' tien o suyo orichen en una palabra [[Idioma quichua|quichua]], ''anti'', ta referir-se a os habitants d'una zona montanyosa, encara que con [[vechetación]] tropical, como a parte d'os Andes situata a o norte de [[Cuzco]], en [[Perú]]. Sindembargo dimpués a palabra s'extendió ta fer referencia a tota a cordelera.
== Cheolochía ==
Ye un orocheno activo dende la [[Paleozoico|Era Paleozoica]]; actualment s'observa una velocidat de subducción d'a [[placa de Nazca]] baixo os Andes de 6 cm por anyada. Os [[plego (cheolochía)|plegos]] son suaus y ubiertos, bi ha muitas [[falla (cheolochía)|falla]]s normals y inversas pero no bi ha [[napa tectonica|napas tectonicas]] de garra tipo, l'acurzamiento produciu s'ha estimau en un 500 km, con una [[amplaria]] real de 700 km. Os procesos metamorficos son dreitament relacionaus con os episodios magmaticos.<ref name=PROCESOSEXTERNOS>{{es}} [[Francisco Anguita Virella]] y [[Fernando Moreno Serrano]]: ''Geología. Procesos Internos''. [[Edelvives]]. Madrit 1978. pp 142-143.</ref>
Encara que os Andes representan l'eixemplo clasico d'[[orocheno de marguin continental]], bi ha particularidaz con respecto a esta clase d'orochenos. Como feito particular d'os Andes se puet sinyalar que bi ha porcions de marguin continental que se funden en a [[fuesa oceanica]] y plegan a subducir chunto con a placa de litosfera oceanica baixo o continent. En fer-se a fusión d'estos bloques de [[crosta continental]] en o manto resulta un [[magma]] que puya y produce [[plutonismo]] y [[vulcanismo]], con formación d'[[andesita]]s,<ref name=PROCESOSEXTERNOS/> rocas que fuoron descritas en os mesmos Andes.
Os bloques de [[crosta continental]] s'esgallan periodicament y pareixen corresponder a intes cuan a placa de Nazca roza y empenta con mes enerchía o continent, con o resultau que preta l'interior de l'orocheno y se fan [[plego (cheolochía)|plegos]] de sedimentos y materials volcanicos. Cuan a subducción d'estos bloques de crosta continental ye prou abanzada en o manto baixo o continent se produce un episodio magmatico con vulcanismo. D'esta traza as fases tectonicas preceden a los episodios volcanicos.<ref name=PROCESOSEXTERNOS/>
== Prencipals tucas ==
[[Imachen:Aconcagua.jpg|thumb|right|250px|L'[[Aconcagua]], en Archentina.]]
* [[Aconcagua]], 6.959 m.
* [[Sajama]] u [[Nevado Sajama]], 6.542 m.
* [[Illimani]], 6.438 m.
* [[Huascarán]], 6.768 m.
=== Archentina ===
* [[Aconcagua]], 6.959 m.
* [[Cerro Bonete]], 6.759 m
* [[Cerro Galán]], 5.912 m
* [[Nevado Incahuasi]] u [[Incahuasi]], 6.620 m.
* [[Mont Mercedario|Mercedario]], 6.720 m.
* [[Monte Pissis]] u [[Pissis]], 6.795 m.
=== Muga entre Archentina y Chile ===
[[Imachen:Llullaillaco.jpg|right|thumb|250px|[[Llullaillaco]], muga entre Chile y Archentina.]]
* [[Cerro Bayo (Andes)|Cerro Bayo]], 5.401 m.
* [[Fiz Roy]] u [[Cerro Chaltén]], 3.375 m u 3.405 m, [[Patagonia]], tamién conoixito como ''Cerro Fitzroy''.
* [[Cerro Escorial]], 5.447 m.
* [[Cordón del Azufre]], 5.463 m.
* [[Falso Azufre]], 5.890 m.
* [[Lastarria]], 5.697 m.
* [[Volcán Llullaillaco]] u ''Llullay-Yacu'', 6.739 m.
* [[Volcán Maipo]], 5.264 m.
* [[Volcán Marmolejo]], 6.110 m.
* [[Ojos del Salado]], 6.893 m.
* [[Olca]], 5.407 m.
* [[Sierra Nevada de Lagunas Bravas]], 6.127 m.
* [[Socompa]], 6.051 m.
* [[Nevado Tres Cruces]], 6.749 m.
* [[Tupungato]], 6 570 m.
=== Bolivia ===
[[Imachen:Sajama National Park.jpg|250px|thumb|dreita|O volcán Nevado Sajama dende o [[Parque Nacional Sajama|Parque Nacional de Sajama]].]]
* [[Ancohuma]], 6.427 m.
* [[Cabaray]], 5.860 m.
* [[Chacaltaya]], 5.421 m.
* [[Huayna Potosí]], 6.088 m.
* [[Illampu]], 6.368 m.
* [[Nevado Illimani]] u [[Illimani]], 6.438 m.
* [[Macizo de Larancagua]], 5.520 m.
* [[Macizo de Pacuni]], 5.400 m.
* [[Nevado Anallajsi]], 5.750 m.
* [[Nevado Sajama]], 6.542 m.
* [[Patilla Pata]], 5.300 m.
* [[Tata Sabaya]], 5.430 m.
=== Muga entre Bolivia y Chile ===
[[Imachen:Licancabur.jpg|right|thumb|250px|[[Licancabur]], Bolivia/Chile.]]
* [[Acotango]], 6.052 m.
* [[Cerro Minchincha]], 5.305 m.
* [[Irruputuncu]], 5.163 m.
* [[Licancabur]], 5.920 m.
* [[Olca]], 5.407 m.
* [[Parinacota]], 6.349 m.
* [[Paruma]], 5.420 m.
* [[Pomerape]], 6.282 m.
=== Chile ===
* [[Monte San Valentin]], 4.058 m ([[Patagonia]]).
* [[Torres del Paine]] u [[Cerro Paine Grande]], arredol de 2.750 m (Patagonia).
* [[Cerro Macá]], arredol de 2.300 m (Patagonia).
* [[Monte Darwin (Andes)|Monte Darwin]], arredol de 2.500 m (Patagonia).
* [[Volcán Hudson]], arredol de 1.900 m (Patagonia).
[[Imachen:Chimborazo from southwest.jpg|right|thumb|250px|[[Chimborazo]], Ecuador.]]
=== Colombia ===
* [[Pico Cristóbal Colón]], 5.775 m.
* [[Galeras (bolcán)|Galeras]], 4.276 m.
* [[Nevado del Huila]], 5.365 m.
* [[Nevado de Quindio]], 5.215 m.
* [[Nevado del Ruiz]], 5.321 m.
* [[Ritacuba Blanco]], 5.410 m.
* [[Pico Simón Bolívar]], 5.775 m.
* [[Nevado del Tolima]], 5.200 m.
=== Ecuador ===
[[File:A black and white photo of a lake in the Andes Mountains.jpeg|right|thumb|277px|Un ibón en Antisana, (Andes d'Ecuador).]]
[[File:A black and white panoramic photograph of a lake in the Andes Mountains.jpeg|right|thumb|277px|Anvista d'un ibón en Antisana.]]
* [[Antisana]], 5.753 m.
* [[Cayambe]], 5.790 m.
* [[Chimborazo]], 6.267 m.
* [[Corazón (montaña)|Corazón]], 4.790 m.
* [[Cotopaxi]], 5.897 m.
* [[Altar]], 5.320 m.
* [[Illiniza]], 5.248 m.
* [[Guagua Pichincha]] u [[Pichincha]], 4.784 m.
* [[Reventador]], 3.562 m.
* [[Sangay]], 5.230 m.
* [[Tungurahua]], 5.023 m.
=== Perú ===
[[Imachen:El misti.jpg|right|thumb|250px|[[El Misti]], Perú.]]
[[Imachen:Alpamayo.jpg|right|thumb|250px|[[Alpamayo]], Perú.]]
* [[Alpamayo]], 5.947 m.
* [[Carnicero (Cordelera Huayhuash)|Carnicero]], 5.960 m.
* [[El Misti]], 5.822 m.
* [[El Toro (Andes)|El Toro]], 5.830 m.
* [[Huascarán]], 6.768 m.
* [[Jirishanca]], 6.094 m.
* [[Rasac]], 6.040 m.
* [[Rondoy]], 5.870 m.
* [[Sarapo]], 6 127 m.
* [[Seria Norte]], 5.860 m.
* [[Siula Grande]], 6.344 m.
* [[Yerupajá]], 6.635 m.
* [[Yerupaja Chico]], 6.089 m.
[[Imachen:Bolívar usgs.jpg|right|thumb|250px|[[Pico Bolívar]], Venezuela]]
=== Venezuela ===
* [[Pico Bolívar]], 4.981 m.
* [[Pico Humboldt]], 4.940 m.
* [[Pico La Concha]], 4.870 m.
* [[Pico Piedras Blancas]], 4.740 m.
== Esporte ==
Os Andes ye un buen puesto a on practicar [[esportes d'hibierno]], [[montanyismo]], [[escalada]] y bel atras actividaz y esportes relacionatos con as montanyas.
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Francisco Anguita Virella]] y [[Fernando Moreno Serrano]]: ''Geología. Procesos Internos''. Edelvives. Madrit 1978.
* {{en}} Oncken, Onno; y VVAA. ''The Andes. Frontiers in Earth Sciences'', 2006. {{ISBN|978-3-540-24329-8}}.
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Andes}}
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20130531054431/http://www.geo.arizona.edu/geo5xx/geo527/Andes/home.html Información d'os Andes].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Cordeleras d'America d'o Sud]]
[[Categoría:Cordeleras d'Archentina]]
[[Categoría:Cordeleras de Bolivia]]
[[Categoría:Cordeleras de Chile]]
[[Categoría:Cordeleras de Colombia]]
[[Categoría:Cordeleras d'Ecuador]]
[[Categoría:Cordeleras de Perú]]
[[Categoría:Cordeleras de Venezuela]]
tpxu1a1tapw0vlfqn75p8avzr9snpct
Alteracions de 1591
0
8791
2423485
2264515
2026-06-10T19:47:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423485
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Tropas castellanas se apoderan de Zaragoza en 1591.jpg|250px|thumb|As tropas castellanas dentrando en Zaragoza.]]
[[Imachen:Zaragoza - Plaza de Aragón - Estatua al Justicia.JPG|thumb|right|250px|[[Chuan V de Lanuza]].]]
As '''alteracions de 1591''' (u '''Rebelión d'Aragón de 1591''') estioron una serie de feitos que escaicioron en Aragón entre as anyadas [[1590]] y [[1591]] y que rematoron con a muerte de qui allora yera [[Chusticia d'Aragón]], [[Chuan V de Lanuza|Don Chuan de Lanuza]], dimpués d'un devantamiento d'o pueblo contra o rei d'[[Espanya]].
O secretario de estato d'o rei [[Felipe I d'Aragón]], [[Antonio Pérez del Hierro|Antonio Pérez]], que yera encorrito por a chusticia de [[Castiella]], ta protecher-se vino ta [[Zaragoza]] y se refuchió a o emparo d'as leis d'[[Aragón]], o rei fació que intervenise a [[Inquisición]], tribunal debant d'o cual garra atro podeba fer cosa, a lo que o chusticia [[Chuan V de Lanuza|Chuan de Lanuza]] y o pueblo de Zaragoza salió a las carreras y impidió que lo prenesen.
Cuan o rei en tenió conoixencia, mandó a o suyo exercito a Zaragoza ta pillar a Antonio Perez, y iste fuyió, pero lo rei mató a o [[chusticia d'Aragón|Chusticia]] en consecuencia por oposar-se a o que heba dito él.
== Denominación ==
Os sucesos ocurrius en Aragón en 1591 estioron denominaus contemporaniament como ''alteracions'', ''sucesos'' u ''tumultos'' encara que ''alteracions'' se fació predominant dende que meyaus d'o sieglo XIX o [[marqués de Pidal]] publicase a suya obra "Historia de las alteraciones de Aragón". Cualques autors suchieren que habría de denominar-se ''rebelión d'Aragón''. Atros suchieren ''revuelta aragonesa''.
==O motivo d'o conflicto==
:''Ta mas detalles, veyer os articlos '''[[Pleito d'o virrei forano]]''' y '''[[Privilechio de manifestación]]'''''.
O detonant d'o conflicto estió que [[Antonio Pérez del Hierro|Antonio Pérez]], secretaire d'o rei [[Felipe I d'Aragón]] dica [[1579]], heba estau preso en [[Madrit]] acusau de l'asasinato de [[Juan de Escobedo]] (hombre de confitanza de [[Chuan d'Habsburgo y Blomberg|Chuan d'Austria]]), y s'adhibioron os cargos d'abusar d'a confitanza reyal y de conspiración. En abril de [[1590]] s'eslampó d'a garchola de [[Madrit]] con l'aduya d'a suya muller y fuyió ta [[Zaragoza]]. Astí l'ambient politico d'o [[reino d'Aragón]] ya yera alterau dende [[1588]] debiu a o poco respecto reyal por as [[Constitución (lei)|constitucions]] aragonesas<ref name="Diccionari">{{ca}} ''Diccionari d'Història de Catalunya''; ed. 62; Barcelona; 1998; {{ISBN|84-297-3521-6}}; p. 52</ref> contrimostrau en os episodios d'o [[pleito d'o virrei forano]] y en os problemas en o [[condau de Ribagorza]]. Antonio Pérez demandó a protección d'os [[fueros d'Aragón]], acullindo-se a o [[privilechio de manifestación]] y demandando a protección d'o [[Chusticia d'Aragón]]. Amás fue refirmau por [[Francisco I de Ribagorza]], [[duque de Villafermosa]], a qui l'heban expropiau os dominios que teneba en Ribagorza, y por [[Luis Ximénez de Urréa y Enríquez]], [[condau d'Aranda|conte d'Aranda]] y [[Diego de Heredia]], miembro d'a baixa nobleza.
== Cronolochía ==
=== 13 d'abril de 1571 ===
Tropas castellanas a o mando d'o Duque de Segorbe, Francisco d'Aragón, ocupan [[Teruel]]<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200612131138/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=467 Alteraciones de Albarracín en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]]]</ref> pa acabar con os suyos fueros.
=== 1581-1591 ===
Guerra de Ribagorza (tamién conoixida como que [[alteracions de Ribagorza]]) que acaboron con l'anexión d'o [[Condau de Ribagorza]] en os dominios d'o rei.
=== Febrero de 1585 ===
Tropas castellanas conquieren [[Albarracín]] dimpués de cuantos días de bombardeyo d'a ciudat con artillería. Os suyos fueros son eliminaus en o que ye conoixiu como que [[alteracions d'Albarracín]].
=== 19 d'abril de 1590 ===
[[Antonio Pérez del Hierro|Antonio Pérez]] fuye d'a garchola de Madrit y se refuchia en Aragón.
=== 24 de mayo de 1591 ===
Se produz o treslau d'[[Antonio Pérez del Hierro|Antonio Pérez]] enta l'[[Alchafaría]]. Una revoltina popular en Zaragoza lo impide.
=== 24 de setiembre de 1591 ===
I hai un nuevo intento de treslau d'[[Antonio Pérez del Hierro|Antonio Pérez]] enta l'[[Alchafaría]] baixo a vichilancia d'abundants tropas. Un choven chila "entalto a libertat" a o que ye respondiu con un disparo d'arcabuz que lo mata. Estalla alavez una revoltina popular que provocó a muerte de mas de 30 personas y impide lo treslau.
=== 6 de noviembre de 1591 ===
Un grandizo exercito castellano a o mando d'[[Alonso de Vargas]] encieta a invasión d'Aragón partiu en dos partis que penetran a la vegada en o [[Reino d'Aragón|Reino]]. Una marcha dende [[Alfaro]] y l'atra dende [[Agreda]].
A [[Deputación Cheneral d'Aragón]] pidió aduya a Catalunya y a Valencia sin garra exito. Se tractó de reclutar un exercito pero estió imposible de fer en tan curto espacio de tiempo. Se calculaba que se podrían reclutar dica 24.000 hombres, manimenos tasament se podioron chuntar 2.000 hombres, a mayoría d'éls labradors sin experiencia en combate.
=== 12 de noviembre de 1591 ===
L'exercito castellano ocupa [[Zaragoza]].
=== 19 d'aviento de 1591 ===
O [[Chusticia d'Aragón]] ye apresau.
=== 20 d'aviento de 1591 ===
O [[Chusticia d'Aragón]] [[Chuan V de Lanuza]] ye executau sin chudicio previo.
=== Febrero de 1592 ===
[[Antonio Pérez del Hierro|Antonio Pérez]], fuyiu a [[Pau]], preparó de conchunta con a princesa de [[Biarn]], [[Caterina de Borbón]], un continchent formau por 600 biarneses y bels 900 exiliaus aragoneses con [[Martín de Lanuza]] a lo suyo mando. L'obchectivo yera prener [[Chaca]] y escalivar a resistencia aragonesa contra a ocupación castellana.<ref>{{es}} [[Jesús Gascón Pérez]] ''La "jornada de los bearneses", epílogo de la resistencia aragonesa contra Felipe II'', Bulletin Hispanique, n° 2, [[2004]], Université Michel de Montaigne Bordeaux, p.482</ref>
O chicorrón exercito conquirió [[Sallent de Galligo]] y posteriorment [[Biescas]] o 9 de febrero. Manimenos, o 19 de febrero [[Biescas]] cayió de nuevo en mans d'as tropas reals abortando a invasión.
=== Chulio de 1592 ===
As [[Corz d'Aragón|Corz]] achuntadas en [[Tarazona]] con o rei [[Felipe I d'Aragón|Felipe II d'Espanya]] an iste retalla parti d'os [[fueros|Fueros d'Aragón]].
== Consecuencias ==
=== Execucions ===
[[Imachen:La_ejecución_de_Juan_de_Lanuza,_boceto_(Museo_de_Zaragoza).JPG|250px|thumb|Execución de [[Chuan V de Lanuza]].]]
Os liders d'a rebelión, que s'autoproclamaban "os fillos d'a libertat" estioron detenius y executaus.
O Chusticia d'Aragón estió aturau o 19 d'aviento de 1591 y executau o día sigüient sin chudicio previo.
Seis labradors estioron executaus por a muerte d'o [[marqués d'Almenara]].
En octubre de 1592 estioron executadas 44 personas mas. Atras 65 estioron condenadas a zurras, galeras y distierro.
=== Represión politica ===
En as [[Corz de Tarazona (1592)|Corz de Tarazona de 1592]] se retalloron parti d'os [[fueros|Fueros d'Aragón]].
A [[Guarda d'o Reino]] pasó a depender dreitament d'o rei.
En istas Corz se creyó un fuero que prohibiba apellidar-se ''libertat'' baixo la menaza de pena de muerte.
{{cita|...que qualquier persona, de qualquiera dignidad, estado ó condición sea, que apellidare libertad ó induciere á otros que la apelliden, aunque de haberlo hecho no se siga otro efecto, puedan ser castigados y condenados hasta en pena de muerte natural.<ref>{{es}} [[Lupercio Leonardo de Argensola]]: ''Información de los sucesos del Reino de Aragón en los años 1590 y 1591, en que se advierte los yerros de algunos autores'', [[1808]], p.209</ref>}}
O Reino estió condenau a pagar una pinyora de 700.000 libras chaquesas.
Se suprimioron os fueros d'as [[Comunidat d'Albarracín|Comunidaz d'Albarracín]] y de [[Comunidat de Teruel (medieval)|Teruel]].
=== Represión contra o cabal d'os sublevaus ===
S'espaldoron numerosos palacios y [[Felipe I d'Aragón|Felipe II d'Espanya]] se plantió mesmo espaldar a Ilesia de Santa María d'o Pilar en Zaragoza.
=== Militarización ===
Se reformó fundament l'[[Alchafaría]].
Se construyió a Ciudadela de Chaca pa controlar a la ciudat. Pa ixo se arranó con un barrio de Chaca clamau "Burgo novo" u "Burnao".<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20210128052817/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7255 Chaca en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]]]</ref>
=== Censura ===
En as anyadas posteriors a os sucesos de 1591 s'escribioron cuantas cronicas dende a perspectiva castellana. A [[Deputación Cheneral d'Aragón]] tractó d'ofrir una vista aragonesa y encargó cuantos treballos que manimenos fuoron censuraus.<ref>{{es}} [[Jesús Gascón Pérez]]:''1591-1991: cuatro siglos de historiografía sobre las "alteraciones" de Aragón'', Stud.his. n°20, [[2013]], ISSN 0213-2079, p.248</ref> Asinas, por eixemplo, as obras de [[Chuan Costa y Beltrán]] y [[Cheronimo Martel]] fuoron destruyídas.<ref>{{es}} [[Gregorio Colás Latorre]]:''Felipe II y el Constitucionalismo aragonés'', Manuscrits n°16, [[1998]], p.139</ref> A obra de [[Lupercio Leonardo de Argensola]] "Información de los sucesos del Reino de Aragón en los años 1590 y 1591, en que se advierte los yerros de algunos autores" escrita en [[1604]] remanió inedita dica [[1808]].<ref>{{es}} [[Lía Schwart]]:''Las "alteraciones aragonesas" y los Argensola'', p.819</ref> Atras obras como que la de [[Francisco d'Aragón y Gurrea]] y la de [[Francisco de Gilabert]] remanioron ineditas dica [[1888]].
== Se veiga tamién ==
* [[Corz de Tarazona]] de [[1592]].
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Historia d'Aragón]]
qgskcnwvfn9ahygzxleuputyx0v7119
Aluchán
0
9478
2423492
2360735
2026-06-10T19:48:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423492
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aluchán
|nombre_oficial = Aluján
|de= d'
|imachen = [[Imachen:090.Aluján Casa Mur.JPG|250px]]<br />Casa Mur
|municipio = A Fueva (municipio)
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 638
|distancia = 130
|ta = Uesca
|distancia2 = 19,5
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 = 2
|ta3 = Tierrantona
|población = 23
|calendata = 2011
|cp = 22337
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|pos_etiqueta_loc = left
|latd=42|latm=22|lats=38.66|latNS=N|longd=0|longm=15|longs=06.75|longEW=E
}}
'''Aluchán''' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''Aluján'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]] y [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.26</ref> A suya [[población humana|población]] ye de 23 habitants ([[2011]]<ref name="INE1">{{es}} [https://web.archive.org/web/20160304203450/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Aluj%E1n&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «Aluján» en a subpachina «''Relación de unidades poblacionales''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada o 21 de marzo de 2012.</ref>).
Aluchán ye una [[aldeya]] historica de [[Tierrantona]], que en o [[sieglo XIX]] se deseparó de a dita villa ta pasar a fer parte d'o municipio de [[Muro de Roda (municipio)|Muro de Roda]] (en o que ya se trobaba bellas d'as aldeyas que l'arrodeyan, como [[Fumanal]] y [[o Pamporciello]]). En l'actualidat, Aluchán y [[o Lumo de Muro]] son os dos solos nuclios de l'antigo municipio de Muro de Roda que han guardau población a lo largo d'os tiempos y encara son habitaus.<ref name="Fueva">{{es}} [https://web.archive.org/web/20101112064215/http://www.lafueva.com/alujan-2.htm «''Aluján''» en a pachina oficial de l'achuntamiendo d'a Fueva]; consultada o [[30 d'octubre]] de [[2010]].</ref> O forman cuatro casas, que son ''Casa Marinyosa'', ''Casa Teixidor'', ''Casa Carrera'' y ''Casa Mur'', en estando ista zaguera la mas visible d'a localidat, pus se tracta d'un gran [[casal (edificio)|casal]] fuerte que perteneixió a o camal local d'os [[linache de Mur|Mur]], y disposa de dos [[torre]]s defensivas de planta cuadrada que se devantan 2 y 3 plantas per d'encima d'a resta de l'edificio, y una tercera torreta, inferior, de base retonda, que defiende o recolón sud-ueste d'a construcción.
O lugar d'Aluchán se troba a baixa altitut a dintro d'[[a Fueva]], en o calcil meridional d'o [[tozal de Charo]], a bels 2 [[kilometro|km]]s en nord-este de Tierrantona, con a que se comunica con una pista [[gudrón|asfaltada]] que conecta en a [[carretera local]] HU-V-6442 ([[Moriello de Monclús]]-[[Fuent de Campo]]), que atraviesa Tierrantona, en a sortida norte de a villa cara ta [[l'Aínsa]].
== Toponimia ==
Anque no se sabe cuan ye que se va fundar o nuclio d'Aluchán, sí que se sabe (por Tierrantona) que en a comarca ya i vivión ciudadans [[Imperio Romano|romanos]] en a epoca imperial, por o que s'ha conchecturau si no puede dimanar o nombre «Aluchán» de bel antroponimo [[idioma latín|latino]] como «''Lucius''», a o que s'habría puesto adhivir a [[terminación -án (toponimia)|terminación «-án»]] que indicase pertinenza a o dito personache.
Se tiene constancia d'a suya existencia en a [[Edat Meya]]: S'ha puesto trobar como «''Aluxán''» en un documento de [[1231]]. O toponimo actual ha gosau perder de tot a pronunciación con «x» ([ʃ]) y con «ch» ([tʃ]) y en a comarca d'[[a Fueva]] a mayoría o prenuncian «Aluján» (/a.lu'xan/) como en castellano, y nomás cuan se les ne pregunta a os mas viellos saben dar treslau d'una forma con pronunciación conforme con a [[fonetica de l'aragonés]], que afirman que ye amás antiga, con «Ch» y no pas con «X», como Aluchán.
O toponimo, atamas d'a suya pronunciación con as modas castellanas, encara conoix formas con [[determinant]], como «''l'Aluján''» u «''la Luján''», que puede estar que se relacionen con o nombre oficial «''Luján''» que tamién s'ha gosau alternar en bellos momentos d'a historia con a forma «''Aluján''».
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=24 |1910=27 |1920=33 |1930=39 |1940=38 |1950=33 |1960=32 |1970=20 |1981=18 |1991=8 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= 5 |2001= 5 |2002= 5 |2003= 5 |2004= 6 |2005= 6 |2006= 6 |2007= 16 |2008= 19 |2009= 19 |2010= 23 | 2011= 23 |2012= }}
==Imáchens==
<gallery>
Imachen:092.Aluján casa Mur.jpg|''Casa Mur''
Imachen:098.Aluján guardia casa Mur.jpg|Torreta de ''Casa Mur''
Imachen:097.Aluján aspillera casa Mur.jpg|Aspilleras en a [[frontera]] de ''Casa Mur''.
Imachen:099.Aluján torre casa Mur.jpg|Torre de ''Casa Mur''
</gallery>
==Fiestas==
*[[24 d'agosto]], '''Fiesta Mayor''', fendo-le honras a [[Sant Bartolomeu]].<ref name="Fueva"/>
*[[29 d'abril]], '''fiesta menor''', fendo-le honras a [[Sant Pero de Verona]].<ref name="Fueva"/>
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
{{Commonscat|Aluján|Aluchán}}
{{Lugars d'a Fueva (municipio)}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Aluchán}}
[[Categoría:Lugars d'a Fueva]]
[[Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Bertolomeu]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
620isr1d6hlkhvviiap6mx9pqp61mf6
Almazore
0
9538
2423466
2235966
2026-06-10T19:44:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423466
wikitext
text/x-wiki
{{Baixo sobrarbés}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Almazore
|nombre_oficial = Almazorre
|imachen = [[Imachen:Almazorre.JPG|249px]]<br>A ilesia d'Almazore
|municipio = Barcabo
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 823
|distancia = 70
|ta = Uesca
|distancia2 = 23
|ta2 = l'Aínsa
|distancia3 = 4
|ta3 = Barcabo
|chentilicio =
|población = 25
|calendata = 2005
|cp = 22348
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Istevan Protomártir d'Almazore|Sant Istevan Protomártir]]
|latitut = 42.2612054
|lonchitut = 0.0589614
|pos_etiqueta_loc = left
|}}
'''Almazore''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Almazorre'') ye un lugar de [[Barcabo]], en [[Sobrarbe]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref> A suya población ye de 25 habitants.
Se troba a traviés d'os altos de l'[[Eripol]], fendo la baixada enta [[Barcabo]], con bellas faixas de [[olivera]]s y [[almendrera]]s arredoladas, constituye lo zaguero puesto d'o [[Viello Sobrarbe]] ande que encara son conservaus istes austeros cautivos tradicionals.
A suya ilesia ye [[romanico|romanica]], consagrada ta [[San Esteban]], d'o [[sieglo XIII]], y s'alza en o meyo de la localidat, con enamplacions d'o [[sieglo XVI]] y un [[esconchurador]] a bellos metros.
Mas luent existe un castiello en ruinas, se'n dice que podría estar d'orichen musulmán, y un [[dolmen]] ya desfecho relacionau con o conchunto de dolmens de [[Paúls de Sasa|Paúls]].
== Nombre ==
Se l'ha queriu relacionar con o famoso cheneral musulmán [[Almanzor]].
== Fiestas ==
*[[17 de chinero]]; encendida de las [[foguera de Sant Antón|foguera]]s de [[Sant Antón Abat|Sant Antón]].
*Día lunes de [[Pentecostés]] ([[chunio]]); como en altros lugars d'a redolada, romería ta lo santuario de [[Santa María dera Noguera]].
*[[26 d'agosto]]; ''Fiesta Mayor'' de la localidat.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Lugars de Barcabo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Almazore|*]]
sd0jvtrhgu022q1j0boatg8qv4zwv0e
A Torre (Castillón de Sobrarbe)
0
9562
2423271
2360710
2026-06-10T19:13:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423271
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''A Torre''', que ye un lugar d'o [[municipio]] de [[l'Aínsa-Sobrarbe]]. Ta altros usos d'o toponimo «A Torre» se veiga '''[[A Torre (desambigación)]]''', y ta l'apellido se veiga '''[[Apellito Latorre]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Torre
|nombre_oficial = Latorre
|imachen = [[Imachen:166.Latorre.jpg|250px]]
|municipio = l'Aínsa-Sobrarbe
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 560
|distancia = 99
|ta = Uesca
|distancia2 = 19,5
|ta2 = l'Aínsa
|chentilicio = torrero/-a
|población = 4
|calendata = 2018
|cp = 22330
|patrón = [[Sant Chusé]]
|río = [[Río Susía|Susía]]
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chusé d'a Torre|Sant Chusé]]
|latd=42|latm=16|lats=84.15|latNS=N|longd=0|longm=10|longs=20.29|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = right
|}}
'''A Torre'''<ref name="TOMAS">{{es}} [[Chabier Tomás Arias|TOMÁS ARIAS, Chabier]]. ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}</ref> (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], «''Latorre''»<ref name="INELatorre">{{es}} [https://web.archive.org/web/20120210133136/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Latorre&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «''Latorre''» en a subpachina «''Relación de unidades poblacionales''» d'o ''Insituto Nacional de Estadística'']; consultada o 27 de chulio de 2011.</ref>) ye una [[aldeya]] d'o [[municipio]] de [[l'Aínsa-Sobrarbe]], en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]] y en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 4 habitants (2018).<ref name="INELatorre"/>
A Torre ye una aldeya tradicional de [[Castillón de Sobrarbe]],<ref name="TOMAS"/> d'a on que dista bel [[kilometro]] y meyo. En chunto con [[a Pardina]] y con Castillón formaban l'achuntamiento de [[Castillón de Sobrarbe (municipio)|Castillón de Sobrarbe]], que desapareixió absorvido por o [[L'Ainsa (municipio)|municipio de l'Aínsa]] en a [[anyos 1960|decada de 1960]].<ref name="INEinterCastejón">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=castej%F3n+de+Sobrarbe&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n «''Castejón de Sobrarbe''» en a subpachina «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada o 27 de chulio de 2011</ref>
==Cheografía==
A Torre de troba a 560 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o nivel d'a mar,<ref name="VilladeAinsa">{{es}} [https://web.archive.org/web/20110901120442/http://www.villadeainsa.com/municipios-ainsa-sobrarbe/la-torre «''La Torre''» en a web oficial de l'acuntamiento de l'Aínsa-Sobrarbe]; consultada o 27 de chulio de 2011.</ref> en un [[sarrato (orografía)|sarrato]], plano por alto, que s'adintra en a [[val d'o río Susía|valle d'o Susía]], tot forzando a'l [[río Susía|río]] a fer un recolón por debaixo de lugar.
Se troba en o sud de o gran [[termin municipal|termino municipal]] de l'Aínsa-Sobrarbe, cuasi en a muga con o termino de [[l'Abizanda]], y confronta en a valle d'o Susía con [[Lamata]] (sud-sud-este) y [[Chabierre d'o Elsón]] (sud), en a [[cuentra]] d'o río.
Por debaixo d'as casas de a Torre i esnaviesa un barranco que se diz [[Barranco de Talavera (Castillón de Sobrarbe)|de Talavera]],<ref name="VilladeAinsa"/> afluent d'o río Susía, que confluye con ixe chusto a ran de a Torre. Por a suya posición, en a valle d'o río Susía, a Torre fa parte efectiva d'a subcomarca tradicional que se conoix como o [[Viello Sobrarbe]].
L'aldeya ye en o camín (actual pista [[gudrón|asfaltada]]) que comunica [[Castillón de Sobrarbe]] con [[Mediano]]. Por tanto, tiene comunicación directa con a [[carretera autonomica]] [[A-138]] (Balbastro-l'Aínsa-Bielsa), d'a on que a pista local ranca sinyalizada en o lateral. Ye a 1.000 metros escasos dimpuesas de [[a Pardina]], en puyando por a dita carretereta, y a bel kilometro y meyo d'antes d'arribar ta Castillón.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999=12 |2000= 7|2001= 8|2002= 8|2003= 12|2004= 12|2005= 12|2006= 12|2007= 13|2008= 12|2009= 12|2010= 9|2011= 7|2012= }}
==Monimentos==
[[Imachen:167.Latorre.jpg|thumb|right|250px|A [[ilesia de Sant Chusé d'a Torre|ilesia de Sant Chusé]], d'o sieglo XVI, y de fundo a valle d'o Susía y a [[sierra de l'Entremont]].]]
O monimento principal en a Torre ye a suya [[ilesia (edificio)|ilesia]], consagrada a l'advocación de [[Sant Chusé]], patrón de lugar. Ye un edificio d'o [[sieglo XVI]],<ref name="VilladeAinsa"/> que guarda [[paret meyanil|parez meyanils]] con un [[casal (edificio)|casal]] fuerte que actualment ye espaldau. A torre que a dita casa teneba ta defensa fizo a función de [[campanal]] ta la ilesia.
Adebant d'a ilesia i ha o [[crucero d'a Torre]], declarau [[Bien d'Intrés Cultural]] (codigo [[SIPCA]] 1-INM-HUE-003-907-214). O crucero, a ilesia y as enrunas d'aquel [[casal (edificio)|casal]] fuerte son en un [[barrio]] deseparau bels 100 m d'a on que en l'actualidat son a mayoría d'as casas de l'aldeya, que forman unatro barrio en a cuentra d'a carretera de Castillón.
En ixe segundo barrio ye a on ye a [[plaza]] d'a localidat, y a [[cruz de suelo d'a Torre]], a [[cruz de suelo]] d'a localidat, que tamién ye declarada Bien d'Intrés Cultural (SIPCA 1-INM-HUE-003-907-360).
==Fiestas==
*[[19 de marzo]], '''Fiesta Mayor''', fendo-le honras a [[Sant Chusé]].<ref name="VilladeAinsa"/>
*[[28 de mayo]], [[romería]] ta la [[ermita de Santa Waldesca de Camporretuno|ermita de Santa Waldesca]].<ref name="Sobrarbe">{{es}} [http://www.sobrarbe.com/sobrarbe.php?niv=3&cla=_1TD0P2EYT&cla2=&tip=1 «''Calendario festivo''» en a pachina oficial d'a Comarca de Sobrarbe]; consultada o 27 de chulio de 2011.</ref>
*[[13 d'agosto]], [[romería]] ta la [[ermita de Sant Póliz de Castillón de Sobrarbe|ermita de Sant Póliz, en Castillón]].<ref name="Sobrarbe"/>
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
{{Commonscat|Latorre|a Torre}}
{{Lugars l'Aínsa-Sobrarbe}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Torre, a}}
[[Categoría:Lugars de l'Aínsa-Sobrarbe]]
[[Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Chusé]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en Sobrarbe]]
m98dsu3b1hw6n87i5klhgztueodamdx
A Pardina
0
9565
2423268
2360707
2026-06-10T19:12:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423268
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''a Pardina'''. Ta altros usos de «pardina» se veiga '''[[Pardina (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Pardina
|nombre_oficial = La Pardina
|imachen = [[Imachen:162.La Pardina.JPG|250px]]
|municipio = l'Aínsa-Sobrarbe
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 675
|distancia = 98
|ta = Uesca
|distancia2 = 18,4
|ta2 = l'Aínsa
|chentilicio = pardinero/-a
|patrón = [[Santa Barbara]]
|población = 12
|calendata = 2018
|cp = 22330
|río = [[Río Susía|Susía]]
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = Pendient titular
|latd=42|latm=16|lats=85.13|latNS=N|longd=0|longm=10|longs=21.14|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = right
|}}
'''A Pardina'''<ref name="TOMAS">{{es}} [[Chabier Tomás Arias|TOMÁS ARIAS, Chabier]]. ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}</ref><ref>{{es}} [http://www.lenguasdearagon.org/wp-content/uploads/2019/02/Toponimos-Sobrarbe.pdf Toponimos oficials de Sobrarbe en www.lenguasdearagon.org]</ref> (oficialment, en [[idioma castellano|castellano]], «''La Pardina''»<ref name="VilladeAinsa">{{es}} [https://web.archive.org/web/20110613195648/http://www.villadeainsa.com/municipios-ainsa-sobrarbe/la-pardina «''La Pardina''» en a web oficial de l'acuntamiento de l'Aínsa-Sobrarbe]; consultada o 24 de chulio de 2011.</ref><ref name="INEPardina">{{es}} [https://web.archive.org/web/20120210124042/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Pardina&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n «''Pardina (La)''» en a subpachina «''Relación de unidades poblacionales''» d'o ''Insituto Nacional de Estadística'']; consultada o 24 de chulio de 2011.</ref>) ye una [[aldeya]] [[Aragón|aragonesa]] d'o [[municipio]] de [[l'Aínsa-Sobrarbe]], en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]] y en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 12 habitants ([[2018]]<ref name="INEPardina"/>).
A Pardina ye una aldeya tradicional de [[Castillón de Sobrarbe]],<ref name="TOMAS"/> d'a on que dista bel par de [[kilometro]]s. En chunto con [[A Torre (Castillón de Sobrarbe)|a Torre]] y con Castillón formaban l'achuntamiento de [[Castillón de Sobrarbe (municipio)|Castillón de Sobrarbe]], que desapareixió absorvido por o [[L'Ainsa (municipio)|municipio de l'Aínsa]] en a [[anyos 1960|decada de 1960]].<ref name="INEinterCastejón">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=castej%F3n+de+Sobrarbe&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n «''Castejón de Sobrarbe''» en a subpachina «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada o 24 de chulio de 2011</ref>
== Cheografía ==
A Pardina ye a 675 metros obre o nivel d'a mar,<ref name="VilladeAinsa"/> en a [[val d'o río Susía|valle d'o Susía]], sobre o barranco que se diz barranco de a Pardina, que ye [[afluent]] d'o [[río Susía]] por a man ezquierda. Por a suya posición, en a valle d'o río Susía, a Pardina fa parte efectiva d'a subcomarca tradicional que se conoix como o [[Viello Sobrarbe]].
Adebant de a Pardina, a bels 3,5 km en sud en a [[cuentra]] d'o río, ye [[Lamata]], y a bels 3 km en sud-sud-ueste [[Chabierre d'o Elsón]].
Esnaviesa por abant de [[lugar]] a [[carretera local]] [[Carretera local HU-V-3611|HU-V-3611]], que puya ta Castillón de Sobrarbe. A dita [[carretera]], que no ye sique una pista [[gudrón|asfaltada]], ranca de [[Mediano]] en a [[carretera autonomica]] [[A-138]] (Balbastro-l'Aínsa-Bielsa), por o que arribar-ie ye fácil.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999=12 |2000= 12|2001= 10|2002= 10|2003= 8|2004= 8|2005=8 |2006= 6|2007= 11|2008= 9|2009= 12|2010= 13|2011= }}
==Fiestas==
*[[28 de mayo]], [[romería]] ta la [[ermita de Santa Waldesca de Camporretuno|ermita de Santa Waldesca]].<ref name="Sobrarbe">{{es}} [http://www.sobrarbe.com/sobrarbe.php?niv=3&cla=_1TD0P2EYT&cla2=&tip=1 «''Calendario festivo''» en a pachina oficial d'a Comarca de Sobrarbe]; consultada o 4 de mayo de 2011.</ref>
*[[13 d'agosto]], [[romería]] ta la [[ermita de Sant Póliz de Castillón de Sobrarbe|ermita de Sant Póliz, en Castillón]].<ref name="Sobrarbe"/>
*[[4 d'aviento]], '''Fiesta Mayor''',<ref name="VilladeAinsa"/><ref name="Sobrarbe"/> fendo-le honras a [[Santa Barbara]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos Externos==
{{Commonscat|La Pardina|A Pardina}}
{{Lugars l'Aínsa-Sobrarbe}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Pardina, a}}
[[Categoría:Lugars de l'Aínsa-Sobrarbe]]
[[Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta santa Barbara]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en Sobrarbe]]
g0wwa3xjxsttm7dr29ywjpq4xc4ys8m
Ainielle
0
9580
2423373
2385594
2026-06-10T19:30:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423373
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre o lugar d'Ainielle. Ta atros emplegos d'o toponimo «Ainielle» se veiga '''[[Ainielle (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Ainielle
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen =
|municipio = Biescas
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|altaria = 1.355
|distancia = 86
|población = 0
|latitut =42.5833479
|lonchitut = -0.2420878
|cp = 22630
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Biescas|Biescas]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chuan Evanchelista d'Ainielle|Sant Chuan Evanchelista]]
|ríos = [[Barranco d'Ainielle]]
|}}
'''Ainielle''' ye un chicot lugar situato en o [[Sobrepuerto]] a mán ya de Sobrarbe. Anque perteneixe a lo municipio de [[Biescas]] d'antis mas yera ligato a lo concello de [[Barbenuta]] chunto a [[Espierre]], y [[Bergusa]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref> Con una altaria de 1.355 ye uno d'os lugars mas altos d'o [[Pireneu]].
Hue ye albandonato y bi ha solo que as ruinas de siet casas y una ilesia. Tamién destacan as restas d'un molín de farina d'o [[sieglo XVIII]]. Yera dividito en dos vicos. Tradicionalment as ''casas'' d'Ainielle yeran ''Casa O Rufo'', ''Casa Ambrosio'', ''Casa Usieto'', ''Casa Escartino'', ''Casa Juan'', ''Casa Botero'', ''Casa Franco'', ''Casa Pardo'', ''Casa Bergua'' y ''Casa Juan Antonio''.
Ainielle estió albandonato en l'anyo [[1960]], anque ''José d'o Rufo'', un hombre mayor y viudo estió encara o zaguer habitant d'o lugar dica l'anyo [[1971]] cuan tamién o deixó.
O lugar s'ha feito muit conoixito gracias a la novela de [[Julio Llamazares]] ''[[A plebia amariella]]'' an recenta a historia d'o zaguer habitador d'Ainielle.
Ainielle se troba en as garras occidentals d'o [[sarrato]] que en atros lugars de Sobrepuerto en dicen [[sarrato d'Ainielle]]. Iste sarrato fa de divisoria d'auguas entre a cuenca hidrolochica d'o [[río Galligo]] y a de l'[[río Ara|Ara]], por a part de Sobrepuerto, y o barranco que naixe aman d'o lugar, o [[barranco d'Ainielle]], ye afluent directo d'o [[barranco d'Oliván]]. O sarrato d'Ainielle ye una extensión d'a [[sierra d'Erata]], un d'os macizos que delimitan o Sobrepuerto, y yera a [[muga]] historica que despartiba o [[condau d'Aragón]] y o [[condau de Sobrarbe|Sobrarbe]]<ref name="Memo">{{es}} [[Enrique Satué Oliván|SATUÉ OLIVÁN, Enrique]]. ''[[Ainielle, la memoria amarilla]]''. Ed. [[PRAMES]]. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-8321-154-8}}</ref>, coincidindo con as mugas actuals d'as [[comarcas d'Aragón|comarcas]] de l'[[Alto Galligo]] y [[Sobrarbe]].
== Toponimia ==
En o ''Libro del Reparo del General'' de 1489-1491 s'escribe ''Ainiello''.
Se creye que lo nombre d'Ainielle podría estar relacionau con l'antroponimo latino Agenius.<ref> {{es}} [[Jesús Vázquez Obrador]] ''Nombres de lugar de Sobrepuerto: análisis lingüístico'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[2002]], {{ISBN|84-8127-131-4}}, p.30</ref>
== Historia ==
I hai constancia d'a suya primera mención en [[1062]].<ref>{{es}} [[Antonio Ubieto Arteta|UBIETO ARTETA, Antonio]]: ''Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I'', Ed. Anubar, Zaragoza, [[1984]], ISBN 978-8470132087, p.39</ref>
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495=7 |1842= |1857=58 |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019=}}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Sant Chuan Evanchelista d'Ainielle]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] adedicada a [[Sant Chuan Evanchelista]], que ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105134244/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/49-parroquiasarciprestazgodebiescas ''Parroquias del Arciprestazgo de Biescas''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Lugars de Biescas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Biescas]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars de Sobrepuerto]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
5me6aa9hi6xlw1u08u3335z0yse4wz7
Agüerro
0
9632
2423369
2382072
2026-06-10T19:29:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423369
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Fagus sylvatica Purpurea JPG4a.jpg|thumb|320px|right|Las fuellas d'os árbols d'agüerro.]]
L''''agüerro'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Silbia Garcés Lardiés]], [[Francho Rodés Orquín]]:''Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2006]], {{ISBN|84-689-7358-0}}, p.10</ref> (d'o [[idioma basco|basco]] ''agor'') u '''otonyo'''{{DACC}} (d'o [[latín]] ''autumnus'') ye una d'as cuatre [[estacions]] d'as zonas temperatas, an marca la transición d'o [[verano]] ta l'[[hibierno]] y lo periodo d'as [[cullita]]s. En ixas zonas, l'agüerro ye tamién o tiempo en o que los árbols [[caducifolio]]s pierden las suyas fuellas, os días s'alcuerzan y as nueits s'alargan, la [[fredor]] aumenta y, en bels cabos d'o mundo, tamién creix gradualment o numero de precipitacions. As primeras semanas d'ista estación se conoixen tamién como "[[santmigalada]]"{{DACC}} u "[[santmigalada|santmiguelada]]"{{DACC}}. O tiempo d'agüerro se conoixe en cheneral como "[[agorrada]]"{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants ''agorrata'', ''agüerrada'' u ''agüerrata''</ref> u "[[agorrada|otonyada]]"{{DACC}}.
Astronomicament, emprencipia con o [[equinoccio]] d'agüerro (entre lo [[20 de marzo|20]] y lo [[21 de marzo]] en o [[hemisferio]] sud y entre lo [[22 de setiembre|22]] y lo [[23 de setiembre]] en o hemisferio norte), y remata con o [[solsticio]] d'hibierno (a lo redol d'o [[21 de chunio]] en o hemisferio sud y lo [[21 d'aviento]] en o hemisferio norte). Manimenos, a vegatas se considera que abraca los meses enters de [[marzo]], [[abril]] y [[mayo]] en o hemisferio sud, y los de [[setiembre]], [[octubre]] y [[noviembre]] en o hemisferio norte.
== Denominación ==
La denominación d'"agüerro" (con a variant "agorrada" ta referir-se a la temporada d'agüerro) ye un [[Basquismos en l'aragonés|basquismo]] relacionato con l'actual vocable [[idioma basco|basco]] ''agor''. L'[[ALEANR]] documenta a parola ''agüerro'' en [[aragonés belsetán|Hu 200]] (Bielsa), [[aragonés benasqués|Hu 201]] (Benás), [[Aragonés chistabín|Hu 202]] (Chistén), [[Aragonés de Sierra Ferrera|Hu 204]] (en [[a Espunya]] pero en coexistencia con "sammigalada"), y en [[aragonés campés|Hu 207]] (Campo)<ref name=ALEANRXI>{{es}} [[Manuel Alvar]]: ''Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja''. [[Institución Fernando el Católico]]. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo XI, Lamina 1287, Mapa nº 1287.</ref>.
A "santmigalada" u "santmiguelada" ye una forma derivata de sant Miguel, y se refiere propiament a la fiesta [[cristianismo|cristiana]] de [[Sant Miguel Arcánchel|Sant Miguel]], o día [[29 de setiembre]], que marca popularment a rancanza d'a estación. Per extensión, s'aplica ta tot lo periodo d'agüerro. En os textos medievals escritos en aragonés bi ha muitas referencias a la [[fiesta de Sant Miguel]] y l'ALEANR documenta a parola ''santmiguelada'' u ''santmigalada'' en buena part d'as localidaz actualment castellanoparlants de [[provincia de Teruel|Teruel]], [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]] y [[Navarra]] coexistindo con ''otoño'', lo mesmo que en localidaz dica fa poco aragonesoparlants de l'Alto Aragón<ref name=ALEANRXI/>.
Bi ha d'agüerro un periodo d'una semana en o que la [[temperatura]] puya dica ta pareixer un día de verano. Ixe curto periodo gosa de conoixer-se como «veranet de Sant Martín».
== L'agüerro en a cultura popular ==
En o hemisferio norte, l'agüerro ye la estación d'as cullitas, sobretot d'os coltivos de verano: [[panizo]], [[chirasol]], etc.; de fruita de tota mena: [[mazana]]s, [[pera]]s, [[codonyo]]s, etc.; de [[fruito seco|fruitos secos]]: [[castanya]]s, [[nuez|nueces]], [[abellana]]s, etc.; y d'[[uga]].
En a literatura y en sentito figurato, l'agüerro representa la [[viellera]] u decliu d'a vida de belún u de bella cosa. Un eixemplo en ye a obra ''[[El otoño del patriarca]] (L'agüerro d'o patriarca)'' d'o escritor [[colombia]]no [[Gabriel García Márquez]].
En poesía, tamién ye asociata a ormino con a [[malinconía]], como puet veyer-se en iste fragmento d'un conoixito poema d'o [[poeta]] alemán [[Rainer Maria Rilke]], ''Herbsttag (Día d'agüerro)'':
''Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr.'' <br />
''Wer jetzt allein ist, wird es lange bleiben,'' <br />
''wird wachen, lesen, lange Briefe schreiben'' <br />
''und wird in den Alleen hin und her'' <br />
''unruhig wandern, wenn die Blätter treiben.''
En aragonés:
''Qui agora casa no tien, altra no en ferá ya.'' <br />
''Qui agora solenco ye, asinas ha de seguir;'' <br />
''ha a despertar, leyer, luengas cartas escribir,'' <br />
''y per los paseyos, sin calma, t'allá y t'acá'' <br />
''dondeyar mientres veye las fuellas batir.''
Un poemario en aragonés de [[Francho Nagore]], publicato en [[1976]], ye titulau ''Cutiano Agüerro''.
L'agüerro ye tamién asociato con as celebracions de [[Toz Santos]] u, mas que mas en os [[Estaus Unius]], d'o ''[[Halloween]]''.
== Se veiga tamién ==
* [[Estacions]].
* [[Primavera]].
* [[Verano]].
* [[Hibierno]].
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Autumn|l'agüerro}}
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agüerro|*]]
1s56t8202kdwx0gp2x226j3bgs332t6
Arasanz
0
10142
2423594
2211369
2026-06-10T20:04:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423594
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Arasanz
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen = [[Imachen:Casa Morillo. Desde E 2.jpg|250px]]<br>Arasanz
|municipio = A Fueva (municipio)
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 560
|distancia = 130
|ta = Uesca
|distancia2 = 20
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 = 12
|ta3 = Tierrantona
|población = 0
|calendata = 2011
|cp = 22394
|patrón = [[Sant Martín de Tours]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|latd=42|latm=21|lats=33.17|latNS=N|longd=0|longm=11|longs=33.85|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = right
}}
'''Arasanz''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] en o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment se troba despoblau.<ref name="ACINFANLO">{{es}} [[José Luis Acín Fanlo|ACÍN FANLO, José Luis]]. ''Paisajes con memoria; Viaje a los pueblos deshabitados del Alto Aragón'' (7ª Ed.). Ed. PRAMES; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-8321-202-1}}</ref><ref name="FuevaAband">{{es}} [http://www.lafueva.com/pueblos-abandonados.htm «''Pueblos abandonados''» en a pachina oficial de l'achuntamiento d'A Fueva], consultada o [[2 de noviembre]] de [[2010]].</ref>
Arasanz se troba a 560 [[metro]]s d'altaria<ref name="AragonEsAsi">{{an}} [http://www.aragonesasi.com/aragones/huesca/fueva/arasanz.php Estatisticas d'Arasanz en o portal ''AragonesAsi.com'']; consultau o [[5 de noviembre]] de [[2010]].</ref> en a [[val d'a Cinca]] anque a dintro d'o termin municipal d'a Fueva, en a ribera de l'[[entibo de Mediano]] por debaixo d'a [[sierra de Muro de Roda]]. Se i puede arribar por un camal d'a pista que une [[Arro]] con [[Tierrantona]], que naixe de [[A Corona (Muro de Roda)|a Corona]] y pasa por a [[pardina]] de [[Montero]]. Se despobló en a [[anyos 1970|decada de 1970]] como consecuencia colateral de l'entibo de Mediano, que inaugurau en 1969, tot y no haber-lo gosau submerchir, le cacegó as tierras.<ref name="ACINFANLO"/>
En o nuclio urbano i hai [[casal (edificio)|casal]]s nobles, d'entre os que se'n destaca a ''[[Casa Moriello]]'' (s. XVI), con una gran [[torre]] con almenas en a part d'alto en un cabo de l'edificio y unaltra, mas chicorrona, de base circular en l'estremo oposau. Tamién ye destacable ''Casa Oliván'', un atro [[casal (edificio)|casal]] fuerte con o [[patio]] estructurau en una doble [[vuelta (arquitectura)|vuelta]]. A ilesia d'Arasanz se troba parcialment espaldada, y data d'o [[sieglo XVII]].<ref name="ACINFANLO"/>
==Fiestas==
*[[29 d'abril]], '''fiesta menor''', fendo-le honras a [[Sant Pero]].<ref name="FuevaFiestas"/>
*[[11 de noviembre]], '''Fiesta Mayor''', fendo-le honras a [[Sant Martín]].<ref name="FuevaFiestas">{{es}} [https://web.archive.org/web/20091023051148/http://www.lafueva.com/fiestas.htm «''Fiestas''» en a pachina oficial de l'achuntamiento d'a Fueva], consultada o [[2 de noviembre]] de [[2010]].</ref>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Lugars d'a Fueva (municipio)}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars afectaus por l'entibo de Mediano]]
[[Categoría:Lugars d'a Fueva]]
[[Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Martín de Tours]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
ho6kpl7sgt1xi7hx4lv2mxgsispmhgf
A Fueva
0
10151
2423262
2345267
2026-06-10T19:11:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423262
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo tracta sobre '''a Fueva''' como subcomarca que fa parte d'a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]]. Ta altros emplegos d'o termín, se veiga '''[[fueva (desambigación)]]'''.
{{Ficha de val
|nombre= A Fueva
|nombre_orichinal=
|imachen= [[Imachen:01.La Fueva.JPG|250px]]
|títol= A Fueva dende o nuclio de [[Palo (Uesca)|Palo]], en o sud-ueste.
|estau=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|tpdivision= [[Comarcas d'Aragón|Comarca]]
|division= [[Sobrarbe]]
|tpdivision2=
|division2=
|tpdivision3=
|division3=
|capital= [[Tierrantona]]
|localidaz=
|tipo=
|chentilicio = Fovano/a{{DACC}}
|macizo= [[Pireneus]]
|ríos= [[río d'a Nata]], [[río Usía]]
|orientación =
|largaria=
|acceso=
|mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Pyrenees topographic map-ca.svg|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:110px; top:70px;">[[Image:City locator 10.svg|15x15px]]</div></div>
}}
'''A Fueva''' (d'o [[idioma latín|latín]] ''fovĕa'', "depresión en o terreno"), ocasionalment nombrada '''val d'a Fueva''' (anque a suya condición de [[val]] ''senso stricto'' ye descutible), u tamién '''Fueva de Tierrantona'''<ref name="LABAÑA">{{es}} [[João Batista Labanha|LABAÑA, Juan Bautista]]. ''Itinerario del Reino de Aragón; Por donde anduvo los últimos meses de 1610 y los primeros de 1611''. Ed. PRAMES; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-8321-201-3}}</ref> (sobre tot, en textos historicos), ye una subcomarca u rechión cheografica natural que fa parte d'a [[comarcas d'Aragón|comarca aragonesa]] de [[Sobrarbe]], en a [[provincia de Uesca]]. Corresponde con o sector sud-oriental d'a comarca, con mugas con a [[Ribagorza]] a l'este, sud y sud-este, y con a resta de Sobrarbe en norte y en ueste.
Se tracta d'una plana de dimensions considerables si se'n considera la posición tan a man d'o [[Pireneu]] mas abrupto; con grans extensions [[agricultura|agricolas]], constituida por una cuenca [[sedimentación|sedimentaria]] delimitada en norte y con una disposición muit transversal por o macizo d'as [[sierras interiors pirenencas]], representadas astí por a [[sierra Ferrera]], y en sud por as [[sierras exteriors pirenencas]] que se representan con a [[Sierra de Paniello|sierra de Panillo]]. Por lo sud-este y l'este a [[sierra de Santa Liestra]] y as suyas estribacions septentrionals que gosan unir-se con a sierra Ferrera y reciben o nombre popular de [[monts de Foradada]] (en alusión a [[Foradada d'o Toscar]]) la cierran y deseparan d'a [[val de l'Esera|val d'o río Esera]], y con él, d'a comarca de [[Ribagorza]], mientres que por l'ueste, una serie de monts menos extensos y de paso de millor transitar, conoixius como [[sierra de l'Entremont]] (en sud-ueste), a [[sierra de Muro de Roda]] (este) y [[sierra d'Arro]] (nord-ueste) la deseparan, anque con menor hermetismo, d'a [[val d'a Cinca|val d'o río Cinca y de l'Aínsa]].
==Cheografía==
[[Imachen:As Cortz - Val d'A Fueva dende o lugar.jpg|thumb|350px|right|Envista d'a fondonada que fa a Fueva, dende [[as Corz]], en l'extremo nord-este, cara ta'l sud-sud-ueste.]]
A Fueva se comunica con a val de l'Esera por tres pasos transmontans. En o tercio norte, o [[collau d'a Foradada]] fa de paso natural y tradicional d'entre o sector mas nortenco d'a Fueva (dito [[Baixo Penyas]]) y a val de l'Esera, comunicando as [[aldeya]]s y lugarichons que enantes s'heba conoixius como [[Toledo d'a Nata]] con a ribagorzana [[Tierra de Campo]] a traviés d'os monts de Foradada. Por a baixant sud d'o tozal de Fuent de Campo tamién enfila un caminet, anque de pior transitar, que esnaviesa o sarrato cara ta Foradada tamién, dimpués de pasar por [[Ranyín]] y por [[o Lumo de Ranyín]], en dindo-se-ne no guaire luent d'a on que remata lo paso d'o collau de Foradada, a tamas d'a diferencia en kilometros d'os puestos a on que se pillan os camins en a versant fovana. O tercer paso y lo solo que existe en a metat meridional que pase directament ta la Ribagorza sin pasar por a val d'a Cinca ye lo camín de [[Formigals]] y de [[Troncedo]], posiblement o motivo ta existir-ie lo formidable castiello (en Troncedo), pus a localidat el domina dende un promontorio. Iste zaguer camín conduce ta la [[villa]] de [[Graus]] que, mal que a orografía fese a traviesa bien dura dica que i existioron carreteras, se troba a menos de 10 km d'iste extremo meridional d'a Fueva.
====Hidrografía====
Hidrograficament parlando, a Fueva dista de poder-se considerar una [[val]] propriament dita; aproximadament un tercio d'a suya superficie en o norte la drena o [[río d'a Nata]], afluent directo d'a [[río Cinca|Cinca]] que marcha rapedo por l'ueste a traviés d'o [[congosto d'as Natas]] ta morir en [[Cherbe]], y que por recullir l'augua d'os [[barranco]]s y [[fuent]]s d'a [[sierra Ferrera]] ye de toz os ríos fovanos el que [[cabal]]s mas cuantiosos rechistra. Os dos tercios meridionals, manimenos, es drena la [[río Usía|Usía]], con una cuenca de tot independient, que, anque de total recorre mas kilometros y tiene un numer mas gran d'afluents que a Nata, por no contar con as filtracions [[augua freatica|freaticas]] y con as precipitacions [[nieu|nivosas]] que percolan d'as alturas en a sierra Ferrera, no adube lo mesmo nivel de cabals cuan muere en a Cinca en [[Mediano]]. O [[río Formigals]] ye lo prencipal afluent d'a Usía a man de [[Moriello de Monclús]], aportando-le-ie toda l'augua replegada dende [[Caneto]], [[Trillo (Clamosa)|Trillo]] y [[Salinas de Trillo|Salinas]] dica [[Troncedo]], ''grosso modo'' a metat d'a suya compleguera dica lo punto de l'aportación.
As dos cuencas hidrograficas se troban en o [[cuello (topografía)|cuello]] a on que a depresión d'a Fueva s'estreteix con o tozal de Fuent de Campo por l'este y o tozal de Muro (el de [[Muro de Roda]]) por l'ueste, fendo-le una cintura, en o centro d'a cual se troba [[Tierrantona]], o nuclio mas poblau d'a subcomarca. En pus, en norte de Tierrantona s'extiende a cuenca d'[[río d'a Nata|a Nata]], con poblacions como [[Fuent de Campo]], [[Fosau]], [[Sant Chuan (Toledo d'a Nata)|Sant Chuan]] y [[a Cabezonada]]; y en sud, a cuenca d'a Usía, con Tierrantona en cabeza y tamién lo mas ta o norte (o barranco que trescruza Tierrantona afluye dimpués en a Usía) con poblacions como [[Ranyín]], [[Moriello de Monclús|Monclús]], [[Formigals]], [[Troncedo]] y [[Palo (Uesca)|Palo]].
==Imáchens==
<gallery>
Imachen:136.A Fueva.jpg|Paisache en o centro d'a Fueva, a man de Tierrantona
Imachen:012.Río d'A Nata.jpg|[[Río d'a Nata]]
Imachen:026.A Fueva Bruis.jpg
Imachen:017.Sta. María de Bruís.jpg|O [[santuario de Santa María de Bruís]], en o termín municipal de [[Palo (Uesca)|Palo]]
Imachen:112.Palo iglesia.jpg|[[Ilesia de Sant Martín de Palo|Ilesia parroquial de Sant Martín]], en Palo.
Imachen:117.Palo ermita.jpg|Indicador d'un [[sender]] que respecta os toponimos en [[idioma aragonés|aragonés]].
Imachen:122.Formigales.jpg|Una [[carrera]] en [[Formigals]]
Imachen:133.A Fueva desde Troncedo.jpg|Paisache dende [[Troncedo]]
</gallery>
==Vinclos externos==
{{Commonscat|Valle de La Fueva|a Fueva}}
==Referencias==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[Hombre cerrudo]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Vals pirinencas|Fueva]]
[[Categoría:Vals d'a provincia de Uesca|Fueva]]
[[Categoría:Comarcas tradicionals de Uesca]]
4m3zgubukbf7crdaohkizblxrxzz11t
2007
0
10163
2423216
2315339
2026-06-10T16:49:11Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423216
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2004]] [[2005]] [[2006]] - '''2007''' - [[2008]] [[2009]] [[2010]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1990]] - '''[[Anyos 2000]]''' - [[Anyos 2010]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Mstislav Rostropovich 1978.jpg|right|thumb|250px|O violoncellista ruso [[Mstislav Rostropovich]], qui morió o [[27 d'abril]] de 2007, mientres un concierto en [[1978]].]]
[[Imachen:Benazir bhutto 1988.jpg|right|thumb|250px|A politica pakistanesa [[Benazir Bhutto]], asasinada lo [[27 d'aviento]] de 2007.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[30 de chinero]] - se declara o [[Paisache Protechiu de Sant Chuan d'a Penya y Mont Uruel]].
* [[4 d'agosto]] - record de [[temperatura]] rechistrau en [[Teruel]] ([[Observatorio de Teruel]]) con 39,3 °C.
* [[13 de setiembre]] - devantadera en [[Zaragoza]] d'o [[Pabillón Siglo XXI]].
* [[29 de setiembre]] - a [[Biquipedia]] en [[Idioma aragonés|aragonés]] plega en os 7.000 articlos, con l'articlo ''[[Taifa de Saraqusta]]''.
=== Atros países ===
* [[16 de mayo]] - o [[politico]] [[Francia|francés]] [[Nicolas Sarkozy]] ye nombrau nuevo [[president d'a Republica Francesa]].
* [[25 d'agosto]] - embotada d'os [[XI Campionatos d'o Mundo d'Atletismo]] celebraus en [[Osaka]].
* [[10 d'aviento]] - l'[[avogada]] y [[politico|politica]] [[archentina]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] ye nombrada nueva [[President d'Archentina|presidenta d'Archentina]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[31 de chinero]] - muere en [[Zaragoza]] o escultor [[Francisco Rallo]].
* [[1 de febrero]] - muere en [[Roma]] ([[Italia]]) o [[bispe]], [[arcebispe]] y [[cardenal]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio María Javierre Ortás]] (n.[[1921]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811163937/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7333&voz_id_origen= ''A. Javierre Ortás''] en a pachina web d'a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[13 de mayo]] - muere por un [[lurte]] en o [[mont Dhaulagiri]] ([[Nepal]]) o [[montanyero]] [[Aragón|aragonés]] [[Santiago Sagaste]] mientres puyaba enta ixe mont d'o [[Himalaya]] (n.[[1973]]).<ref name="elpais.com">{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/deportes/Mueren/montaneros/Santiago/Sagaste/Ricardo/Valencia/elpepudep/20070513elpepudep_15/Tes ''Mueren los montañeros Santiago Sagaste y Ricardo Valencia''], en o diario ''[[El País]]'', 13 de mayo de 2007.</ref>
* [[30 de mayo]] - muere en [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]]) o [[escritor]], [[dramaturgo]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Aragón|aragonés]] [[Alfonso Zapater]] (n.[[1932]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811161729/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=13171 ''Alberto Zapater Gil''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[17 de noviembre]] - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]]) o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Gregorio López Raimundo]] (n.[[1914]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20100927052311/http://hemeroteca.lavanguardia.es/previewPdf.html?id=65129725&search=%22Gregorio%20L%C3%B3pez%20Raimundo%22 ''Fallece Gregorio López Raimundo, histórico dirigente del PSUC''], en o diario ''[[La Vanguardia]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[8 de chinero]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[20 de febrero]] - muere en [[Copenaguen]] o [[pintor]] [[Dinamarca|danés]] [[Carl-Henning Pedersen]] (n.[[1913]]).
==== Marzo ====
* [[15 de marzo]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]]) o [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Stuart Rosenberg]] (n.[[1927]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0742341 Stuart Rosenberg] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[5 d'abril]] - muere en [[Rönninge]] a [[escritora]] y [[novelista]] [[Suecia|sueca]] [[Maria Gripe]] (n.[[1923]]).
* [[6 d'abril]] - muere en [[Roma]] ([[Lazio]]) o [[director cinematografico]] [[italia]]no [[Luigi Comencini]] (n.[[1916]]).<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/cultura/Muere/cineasta/italiano/Luigi/Comencini/elpepucul/20070406elpepucul_2/Tes ''Muere el cineasta italiano Luigi Comencini''], en o diario ''[[El País]]'', 6 d'abril de 2007.</ref>
* [[19 d'abril]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Jean-Pierre Cassel]] (n.[[1932]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0144045/ Jean-Pierre Cassel] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 d'abril]] - muere en [[Moscú]] ([[Rusia]]) o [[violoncellista]] y [[director d'orquesta]] [[Rusia|ruso]] [[Mstislav Rostropovich]] (n.[[1927]]).
==== Mayo ====
* [[13 de mayo]] - muere por un [[lurte]] en o [[mont Dhaulagiri]] ([[Nepal]]) o [[montanyero]] [[Navarra|navarro]] [[Ricardo Valencia]] mientres puyaba enta ixe mont de l'[[Himalaya]] (n.[[1973]]).<ref name="elpais.com"/>
* [[18 de mayo]] - muere en [[Orsay]] ([[Essonne]]) o [[fisico]] [[Francia|francés]] [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1991]].muere en [[Orsay]] ([[Essonne]]) o [[fisico]] [[Francia|francés]] [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1991]].<ref>{{es}} [http://www.abc.es/hemeroteca/historico-23-05-2007/abc/Sociedad/encomiable-investigador_1633269682128.html ''Ha fallecido en Orsay (Francia), a los 74 años, el físico Pierre-Gilles de Gennes, que ostentaba el honor de haber sido el décimo científico francés galardonado''], en o diario ''[[ABC]]''.</ref><ref>{{es}} [http://www.elmundo.es/elmundo/2007/05/22/ciencia/1179833855.html ''El nobel de física francés, Pierre-Gilles de Gennes, muere a los 74 años''], en o diario ''[[El Mundo]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[19 de chunio]] - muere en [[Madrit]] l'[[actor]] y [[cantaire]] [[Espanya|espanyol]] Jose Luis Cantero, popularment conoixito como ''[[El Fary]]'' (n.[[1937]]).
==== Chulio ====
* [[9 de chulio]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) o [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Charles Lane]] (n.[[1905]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0485272/ Charles Lane] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[11 de chulio]] - muere en [[Bogotá]] l'[[avogau]] y [[politico]] [[colombia]]no [[Alfonso López Michelsen]] (†[[1913]]).
* [[30 de chulio]]
** - muere en [[Roma]] o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Michelangelo Antonioni]] (n.[[1912]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000774/ Michelangelo Antonioni] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - muere en [[isla de Fårö]] ([[Gotland]], [[Suecia]]) o [[director teatral]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Suecia|sueco]] [[Ingmar Bergman]] (n.[[1918]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000005 Ingmar Bergman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[27 d'agosto]] - muere en [[Castellón d'a Plana]] ([[País Valenciano]]) a [[pedagoga]] y [[Politico|politica]] [[Aragón|aragonesa]] [[Palmira Pla Pechovierto]] (n.[[1914]]).
* [[28 d'agosto]] - muere en [[Sevilla]] ([[Andalucía]]) o [[futbolista]] [[Espanya|espanyol]] [[Antonio Puerta]] (n.[[1984]]).<ref>{{es}}[http://www.20minutos.es/noticia/269462/0/antonio/puerta/fallece/ Fallece Antonio Puerta] en [[20 minutos]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[10 de setiembre]] - muere en [[Rancho Mirage]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jane Wyman]] (n.[[1917]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0943837 Jane Wyman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[15 de setiembre]] - muere en [[Lannraig]] ([[Escocia]], [[Reino Uniu]]) en accident d'[[helicoptero]] o [[piloto de rally]] [[Escocia|escocés]] [[Colin McRae]] (n.[[1968]]).
* [[22 de setiembre]] - muere en [[Caors]] ([[Òlt]], [[Occitania]]) l'[[actor]] y [[mimo]] [[Francia|francés]] [[Marcel Marceau]] (n.[[1923]]).
* [[30 de setiembre]] - muere en [[Doboj]] ([[Republica serbia de Bosnia]]) o [[politico]] [[Serbios|serbio]]-[[Bosnia y Herzegovina|bosnio]] [[Milan Jelić]], president d'a [[Republica serbia de Bosnia]] dende [[2006]] dica la suya muerte (n.[[1956]]).
==== Octubre ====
* [[13 d'octubre]] - muere en [[París]] o [[mercenario]] [[Francia|francés]] [[Bob Denard]] (n.[[1929]]).<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5i3aTDvxB7xFr_uHDa-VPlUiO996g ''Décès de l'ancien mercenaire Bob Denard''].</ref>
* [[16 d'octubre]] - muere en [[Botesdale]] ([[Suffolk]], [[Anglaterra]]) l'[[actriz]] [[Escocia|escocesa]] [[Deborah Kerr]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000039/ Deborah Kerr] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 d'octubre]] - muere en [[Stanford]] ([[California]]) o [[bioquimico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Arthur Kornberg]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medecina|Fisiolochía u Medecina]] en [[1959]] (n.[[1918]]).
==== Noviembre ====
* [[10 de noviembre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[escritor]], [[novelista]], [[periodista]], [[poeta]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Norman Mailer]] (n.[[1923]]).
* [[21 de noviembre]] - muere en [[Madrit]] ([[comunidat de Madrit]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[director teatral]], [[escritor]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Fernando Fernán Gómez]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0273178/ ''Fernando Fernán Gómez''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[9 d'aviento]] - muere en [[Uccle]] ([[Rechión de Bruselas-Capital]], [[Belchica]]) l'[[astronomo]] [[Belchica|belga]] [[Henri Debehogne]] (n.[[1928]]).
* [[22 d'aviento]] - muere en [[Angers]] ([[Maine y Loira]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Francia|francés]] [[Julien Gracq]] (n.[[1910]]).
* [[23 d'aviento]] - muere en [[Mississauga]] ([[Ontario]]) o [[compositor]] y [[musico]] de [[jazz]] [[Canadá|canadiense]] [[Oscar Peterson]].
* [[26 d'aviento]] - muere en [[París]] ([[Francia]]) o [[pintor]] [[Hongría|hongaro]] [[István Sándorfi]] (n.[[1948]]).
* [[27 d'aviento]] - muere asasinada en [[Rawalpindi]] a [[politico|politica]] [[Pakistán|pakistanesa]] [[Benazir Bhutto]] (n.[[1953]]).
* [[30 d'aviento]] - muere en [[Vilar de Astrés]], una parroquia d'o municipio d'[[Ourense]] ([[provincia d'Ourense]]), o [[pintor]], [[escultor]] y [[escritor]] [[Galicia|gallego]] [[Xaime Quessada]].
* [[31 d'aviento]]
** - muere en [[Kangasala]] o [[musico]] y [[actor]] [[Finlandia|finés]] [[Markku Peltola]].
** - muere en [[Milán]] ([[Lombardía]]) l'[[arquitecto]] [[italia]]no [[Ettore Sottsass]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Batallas de 2007|Batallas de 2007]].
* [[:Categoría:Cintas de 2007|Cintas de 2007]].
* [[:Categoría:Libros de 2007|Libros de 2007]].
* [[:Categoría:2007 (muertes)|Muertes en 2007]].
* [[:Categoría:2007 (naixencias)|Naixius en 2007]].
* [[:Categoría:Tractaus de 2007|Tractaus de 2007]].
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
c6vvhhj6bp4kiijnds2atsj0p5lkm50
2423217
2423216
2026-06-10T16:50:34Z
RenatoGar
80073
/* Se veiga tamién */
2423217
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2004]] [[2005]] [[2006]] - '''2007''' - [[2008]] [[2009]] [[2010]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1990]] - '''[[Anyos 2000]]''' - [[Anyos 2010]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Mstislav Rostropovich 1978.jpg|right|thumb|250px|O violoncellista ruso [[Mstislav Rostropovich]], qui morió o [[27 d'abril]] de 2007, mientres un concierto en [[1978]].]]
[[Imachen:Benazir bhutto 1988.jpg|right|thumb|250px|A politica pakistanesa [[Benazir Bhutto]], asasinada lo [[27 d'aviento]] de 2007.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[30 de chinero]] - se declara o [[Paisache Protechiu de Sant Chuan d'a Penya y Mont Uruel]].
* [[4 d'agosto]] - record de [[temperatura]] rechistrau en [[Teruel]] ([[Observatorio de Teruel]]) con 39,3 °C.
* [[13 de setiembre]] - devantadera en [[Zaragoza]] d'o [[Pabillón Siglo XXI]].
* [[29 de setiembre]] - a [[Biquipedia]] en [[Idioma aragonés|aragonés]] plega en os 7.000 articlos, con l'articlo ''[[Taifa de Saraqusta]]''.
=== Atros países ===
* [[16 de mayo]] - o [[politico]] [[Francia|francés]] [[Nicolas Sarkozy]] ye nombrau nuevo [[president d'a Republica Francesa]].
* [[25 d'agosto]] - embotada d'os [[XI Campionatos d'o Mundo d'Atletismo]] celebraus en [[Osaka]].
* [[10 d'aviento]] - l'[[avogada]] y [[politico|politica]] [[archentina]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] ye nombrada nueva [[President d'Archentina|presidenta d'Archentina]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[31 de chinero]] - muere en [[Zaragoza]] o escultor [[Francisco Rallo]].
* [[1 de febrero]] - muere en [[Roma]] ([[Italia]]) o [[bispe]], [[arcebispe]] y [[cardenal]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio María Javierre Ortás]] (n.[[1921]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811163937/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7333&voz_id_origen= ''A. Javierre Ortás''] en a pachina web d'a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[13 de mayo]] - muere por un [[lurte]] en o [[mont Dhaulagiri]] ([[Nepal]]) o [[montanyero]] [[Aragón|aragonés]] [[Santiago Sagaste]] mientres puyaba enta ixe mont d'o [[Himalaya]] (n.[[1973]]).<ref name="elpais.com">{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/deportes/Mueren/montaneros/Santiago/Sagaste/Ricardo/Valencia/elpepudep/20070513elpepudep_15/Tes ''Mueren los montañeros Santiago Sagaste y Ricardo Valencia''], en o diario ''[[El País]]'', 13 de mayo de 2007.</ref>
* [[30 de mayo]] - muere en [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]]) o [[escritor]], [[dramaturgo]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Aragón|aragonés]] [[Alfonso Zapater]] (n.[[1932]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811161729/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=13171 ''Alberto Zapater Gil''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[17 de noviembre]] - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]]) o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Gregorio López Raimundo]] (n.[[1914]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20100927052311/http://hemeroteca.lavanguardia.es/previewPdf.html?id=65129725&search=%22Gregorio%20L%C3%B3pez%20Raimundo%22 ''Fallece Gregorio López Raimundo, histórico dirigente del PSUC''], en o diario ''[[La Vanguardia]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[8 de chinero]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[20 de febrero]] - muere en [[Copenaguen]] o [[pintor]] [[Dinamarca|danés]] [[Carl-Henning Pedersen]] (n.[[1913]]).
==== Marzo ====
* [[15 de marzo]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]]) o [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Stuart Rosenberg]] (n.[[1927]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0742341 Stuart Rosenberg] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[5 d'abril]] - muere en [[Rönninge]] a [[escritora]] y [[novelista]] [[Suecia|sueca]] [[Maria Gripe]] (n.[[1923]]).
* [[6 d'abril]] - muere en [[Roma]] ([[Lazio]]) o [[director cinematografico]] [[italia]]no [[Luigi Comencini]] (n.[[1916]]).<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/cultura/Muere/cineasta/italiano/Luigi/Comencini/elpepucul/20070406elpepucul_2/Tes ''Muere el cineasta italiano Luigi Comencini''], en o diario ''[[El País]]'', 6 d'abril de 2007.</ref>
* [[19 d'abril]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Jean-Pierre Cassel]] (n.[[1932]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0144045/ Jean-Pierre Cassel] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 d'abril]] - muere en [[Moscú]] ([[Rusia]]) o [[violoncellista]] y [[director d'orquesta]] [[Rusia|ruso]] [[Mstislav Rostropovich]] (n.[[1927]]).
==== Mayo ====
* [[13 de mayo]] - muere por un [[lurte]] en o [[mont Dhaulagiri]] ([[Nepal]]) o [[montanyero]] [[Navarra|navarro]] [[Ricardo Valencia]] mientres puyaba enta ixe mont de l'[[Himalaya]] (n.[[1973]]).<ref name="elpais.com"/>
* [[18 de mayo]] - muere en [[Orsay]] ([[Essonne]]) o [[fisico]] [[Francia|francés]] [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1991]].muere en [[Orsay]] ([[Essonne]]) o [[fisico]] [[Francia|francés]] [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1991]].<ref>{{es}} [http://www.abc.es/hemeroteca/historico-23-05-2007/abc/Sociedad/encomiable-investigador_1633269682128.html ''Ha fallecido en Orsay (Francia), a los 74 años, el físico Pierre-Gilles de Gennes, que ostentaba el honor de haber sido el décimo científico francés galardonado''], en o diario ''[[ABC]]''.</ref><ref>{{es}} [http://www.elmundo.es/elmundo/2007/05/22/ciencia/1179833855.html ''El nobel de física francés, Pierre-Gilles de Gennes, muere a los 74 años''], en o diario ''[[El Mundo]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[19 de chunio]] - muere en [[Madrit]] l'[[actor]] y [[cantaire]] [[Espanya|espanyol]] Jose Luis Cantero, popularment conoixito como ''[[El Fary]]'' (n.[[1937]]).
==== Chulio ====
* [[9 de chulio]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) o [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Charles Lane]] (n.[[1905]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0485272/ Charles Lane] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[11 de chulio]] - muere en [[Bogotá]] l'[[avogau]] y [[politico]] [[colombia]]no [[Alfonso López Michelsen]] (†[[1913]]).
* [[30 de chulio]]
** - muere en [[Roma]] o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Michelangelo Antonioni]] (n.[[1912]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000774/ Michelangelo Antonioni] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - muere en [[isla de Fårö]] ([[Gotland]], [[Suecia]]) o [[director teatral]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Suecia|sueco]] [[Ingmar Bergman]] (n.[[1918]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000005 Ingmar Bergman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[27 d'agosto]] - muere en [[Castellón d'a Plana]] ([[País Valenciano]]) a [[pedagoga]] y [[Politico|politica]] [[Aragón|aragonesa]] [[Palmira Pla Pechovierto]] (n.[[1914]]).
* [[28 d'agosto]] - muere en [[Sevilla]] ([[Andalucía]]) o [[futbolista]] [[Espanya|espanyol]] [[Antonio Puerta]] (n.[[1984]]).<ref>{{es}}[http://www.20minutos.es/noticia/269462/0/antonio/puerta/fallece/ Fallece Antonio Puerta] en [[20 minutos]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[10 de setiembre]] - muere en [[Rancho Mirage]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jane Wyman]] (n.[[1917]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0943837 Jane Wyman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[15 de setiembre]] - muere en [[Lannraig]] ([[Escocia]], [[Reino Uniu]]) en accident d'[[helicoptero]] o [[piloto de rally]] [[Escocia|escocés]] [[Colin McRae]] (n.[[1968]]).
* [[22 de setiembre]] - muere en [[Caors]] ([[Òlt]], [[Occitania]]) l'[[actor]] y [[mimo]] [[Francia|francés]] [[Marcel Marceau]] (n.[[1923]]).
* [[30 de setiembre]] - muere en [[Doboj]] ([[Republica serbia de Bosnia]]) o [[politico]] [[Serbios|serbio]]-[[Bosnia y Herzegovina|bosnio]] [[Milan Jelić]], president d'a [[Republica serbia de Bosnia]] dende [[2006]] dica la suya muerte (n.[[1956]]).
==== Octubre ====
* [[13 d'octubre]] - muere en [[París]] o [[mercenario]] [[Francia|francés]] [[Bob Denard]] (n.[[1929]]).<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5i3aTDvxB7xFr_uHDa-VPlUiO996g ''Décès de l'ancien mercenaire Bob Denard''].</ref>
* [[16 d'octubre]] - muere en [[Botesdale]] ([[Suffolk]], [[Anglaterra]]) l'[[actriz]] [[Escocia|escocesa]] [[Deborah Kerr]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000039/ Deborah Kerr] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 d'octubre]] - muere en [[Stanford]] ([[California]]) o [[bioquimico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Arthur Kornberg]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medecina|Fisiolochía u Medecina]] en [[1959]] (n.[[1918]]).
==== Noviembre ====
* [[10 de noviembre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[escritor]], [[novelista]], [[periodista]], [[poeta]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Norman Mailer]] (n.[[1923]]).
* [[21 de noviembre]] - muere en [[Madrit]] ([[comunidat de Madrit]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[director teatral]], [[escritor]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Fernando Fernán Gómez]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0273178/ ''Fernando Fernán Gómez''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[9 d'aviento]] - muere en [[Uccle]] ([[Rechión de Bruselas-Capital]], [[Belchica]]) l'[[astronomo]] [[Belchica|belga]] [[Henri Debehogne]] (n.[[1928]]).
* [[22 d'aviento]] - muere en [[Angers]] ([[Maine y Loira]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Francia|francés]] [[Julien Gracq]] (n.[[1910]]).
* [[23 d'aviento]] - muere en [[Mississauga]] ([[Ontario]]) o [[compositor]] y [[musico]] de [[jazz]] [[Canadá|canadiense]] [[Oscar Peterson]].
* [[26 d'aviento]] - muere en [[París]] ([[Francia]]) o [[pintor]] [[Hongría|hongaro]] [[István Sándorfi]] (n.[[1948]]).
* [[27 d'aviento]] - muere asasinada en [[Rawalpindi]] a [[politico|politica]] [[Pakistán|pakistanesa]] [[Benazir Bhutto]] (n.[[1953]]).
* [[30 d'aviento]] - muere en [[Vilar de Astrés]], una parroquia d'o municipio d'[[Ourense]] ([[provincia d'Ourense]]), o [[pintor]], [[escultor]] y [[escritor]] [[Galicia|gallego]] [[Xaime Quessada]].
* [[31 d'aviento]]
** - muere en [[Kangasala]] o [[musico]] y [[actor]] [[Finlandia|finés]] [[Markku Peltola]].
** - muere en [[Milán]] ([[Lombardía]]) l'[[arquitecto]] [[italia]]no [[Ettore Sottsass]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Batallas de 2007|Batallas de 2007]].
* [[:Categoría:Cintas de 2007|Cintas de 2007]].
* [[:Categoría:Libros de 2007|Libros de 2007]].
* [[:Categoría:2007 (muertes)|Muertes en 2007]].
* [[:Categoría:2007 (naixencias)|Naixius en 2007]].
* [[:Categoría:Tractaus de 2007|Tractaus de 2007]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|2007}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
4lc9eumznt5dnku0bcm27s58nbbwa3m
2423226
2423217
2026-06-10T16:57:51Z
RenatoGar
80073
2423226
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2004]] [[2005]] [[2006]] - '''2007''' - [[2008]] [[2009]] [[2010]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 1990]] - '''[[Anyos 2000]]''' - [[Anyos 2010]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Mstislav Rostropovich 1978.jpg|right|thumb|250px|O violoncellista ruso [[Mstislav Rostropovich]], qui morió o [[27 d'abril]] de 2007, mientres un concierto en [[1978]].]]
[[Imachen:Benazir bhutto 1988.jpg|right|thumb|250px|A politica pakistanesa [[Benazir Bhutto]], asasinada lo [[27 d'aviento]] de 2007.]]
[[Imachen:Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actriz canadiense Yvonne De Carlo, falleixida l'8 de chinero de 2007.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[30 de chinero]] - se declara o [[Paisache Protechiu de Sant Chuan d'a Penya y Mont Uruel]].
* [[4 d'agosto]] - record de [[temperatura]] rechistrau en [[Teruel]] ([[Observatorio de Teruel]]) con 39,3 °C.
* [[13 de setiembre]] - devantadera en [[Zaragoza]] d'o [[Pabillón Siglo XXI]].
* [[29 de setiembre]] - a [[Biquipedia]] en [[Idioma aragonés|aragonés]] plega en os 7.000 articlos, con l'articlo ''[[Taifa de Saraqusta]]''.
=== Atros países ===
* [[16 de mayo]] - o [[politico]] [[Francia|francés]] [[Nicolas Sarkozy]] ye nombrau nuevo [[president d'a Republica Francesa]].
* [[25 d'agosto]] - embotada d'os [[XI Campionatos d'o Mundo d'Atletismo]] celebraus en [[Osaka]].
* [[10 d'aviento]] - l'[[avogada]] y [[politico|politica]] [[archentina]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] ye nombrada nueva [[President d'Archentina|presidenta d'Archentina]].
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[31 de chinero]] - muere en [[Zaragoza]] o escultor [[Francisco Rallo]].
* [[1 de febrero]] - muere en [[Roma]] ([[Italia]]) o [[bispe]], [[arcebispe]] y [[cardenal]] [[Aragón|aragonés]] [[Antonio María Javierre Ortás]] (n.[[1921]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811163937/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7333&voz_id_origen= ''A. Javierre Ortás''] en a pachina web d'a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[13 de mayo]] - muere por un [[lurte]] en o [[mont Dhaulagiri]] ([[Nepal]]) o [[montanyero]] [[Aragón|aragonés]] [[Santiago Sagaste]] mientres puyaba enta ixe mont d'o [[Himalaya]] (n.[[1973]]).<ref name="elpais.com">{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/deportes/Mueren/montaneros/Santiago/Sagaste/Ricardo/Valencia/elpepudep/20070513elpepudep_15/Tes ''Mueren los montañeros Santiago Sagaste y Ricardo Valencia''], en o diario ''[[El País]]'', 13 de mayo de 2007.</ref>
* [[30 de mayo]] - muere en [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]]) o [[escritor]], [[dramaturgo]], [[novelista]] y [[periodista]] [[Aragón|aragonés]] [[Alfonso Zapater]] (n.[[1932]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20110811161729/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=13171 ''Alberto Zapater Gil''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.</ref>
* [[17 de noviembre]] - muere en [[Barcelona]] ([[Barcelonés]]) o [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Gregorio López Raimundo]] (n.[[1914]]).<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20100927052311/http://hemeroteca.lavanguardia.es/previewPdf.html?id=65129725&search=%22Gregorio%20L%C3%B3pez%20Raimundo%22 ''Fallece Gregorio López Raimundo, histórico dirigente del PSUC''], en o diario ''[[La Vanguardia]]''.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[8 de chinero]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Canadá|canadiense]] [[Yvonne De Carlo]] (n.[[1922]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Febrero ====
* [[20 de febrero]] - muere en [[Copenaguen]] o [[pintor]] [[Dinamarca|danés]] [[Carl-Henning Pedersen]] (n.[[1913]]).
==== Marzo ====
* [[15 de marzo]] - muere en [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] ([[California]]) o [[director cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Stuart Rosenberg]] (n.[[1927]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0742341 Stuart Rosenberg] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Abril ====
* [[5 d'abril]] - muere en [[Rönninge]] a [[escritora]] y [[novelista]] [[Suecia|sueca]] [[Maria Gripe]] (n.[[1923]]).
* [[6 d'abril]] - muere en [[Roma]] ([[Lazio]]) o [[director cinematografico]] [[italia]]no [[Luigi Comencini]] (n.[[1916]]).<ref>{{es}} [http://www.elpais.com/articulo/cultura/Muere/cineasta/italiano/Luigi/Comencini/elpepucul/20070406elpepucul_2/Tes ''Muere el cineasta italiano Luigi Comencini''], en o diario ''[[El País]]'', 6 d'abril de 2007.</ref>
* [[19 d'abril]] - muere en [[París]] ([[Isla de Francia]]) l'[[actor]] [[Francia|francés]] [[Jean-Pierre Cassel]] (n.[[1932]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0144045/ Jean-Pierre Cassel] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 d'abril]] - muere en [[Moscú]] ([[Rusia]]) o [[violoncellista]] y [[director d'orquesta]] [[Rusia|ruso]] [[Mstislav Rostropovich]] (n.[[1927]]).
==== Mayo ====
* [[13 de mayo]] - muere por un [[lurte]] en o [[mont Dhaulagiri]] ([[Nepal]]) o [[montanyero]] [[Navarra|navarro]] [[Ricardo Valencia]] mientres puyaba enta ixe mont de l'[[Himalaya]] (n.[[1973]]).<ref name="elpais.com"/>
* [[18 de mayo]] - muere en [[Orsay]] ([[Essonne]]) o [[fisico]] [[Francia|francés]] [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1991]].muere en [[Orsay]] ([[Essonne]]) o [[fisico]] [[Francia|francés]] [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisica|Fisica]] en [[1991]].<ref>{{es}} [http://www.abc.es/hemeroteca/historico-23-05-2007/abc/Sociedad/encomiable-investigador_1633269682128.html ''Ha fallecido en Orsay (Francia), a los 74 años, el físico Pierre-Gilles de Gennes, que ostentaba el honor de haber sido el décimo científico francés galardonado''], en o diario ''[[ABC]]''.</ref><ref>{{es}} [http://www.elmundo.es/elmundo/2007/05/22/ciencia/1179833855.html ''El nobel de física francés, Pierre-Gilles de Gennes, muere a los 74 años''], en o diario ''[[El Mundo]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[19 de chunio]] - muere en [[Madrit]] l'[[actor]] y [[cantaire]] [[Espanya|espanyol]] Jose Luis Cantero, popularment conoixito como ''[[El Fary]]'' (n.[[1937]]).
==== Chulio ====
* [[9 de chulio]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]]) o [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Charles Lane]] (n.[[1905]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0485272/ Charles Lane] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[11 de chulio]] - muere en [[Bogotá]] l'[[avogau]] y [[politico]] [[colombia]]no [[Alfonso López Michelsen]] (†[[1913]]).
* [[30 de chulio]]
** - muere en [[Roma]] o [[director cinematografico]] y [[guionista]] [[italia]]no [[Michelangelo Antonioni]] (n.[[1912]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000774/ Michelangelo Antonioni] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
** - muere en [[isla de Fårö]] ([[Gotland]], [[Suecia]]) o [[director teatral]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Suecia|sueco]] [[Ingmar Bergman]] (n.[[1918]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000005 Ingmar Bergman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Agosto ====
* [[27 d'agosto]] - muere en [[Castellón d'a Plana]] ([[País Valenciano]]) a [[pedagoga]] y [[Politico|politica]] [[Aragón|aragonesa]] [[Palmira Pla Pechovierto]] (n.[[1914]]).
* [[28 d'agosto]] - muere en [[Sevilla]] ([[Andalucía]]) o [[futbolista]] [[Espanya|espanyol]] [[Antonio Puerta]] (n.[[1984]]).<ref>{{es}}[http://www.20minutos.es/noticia/269462/0/antonio/puerta/fallece/ Fallece Antonio Puerta] en [[20 minutos]].</ref>
==== Setiembre ====
* [[10 de setiembre]] - muere en [[Rancho Mirage]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Jane Wyman]] (n.[[1917]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0943837 Jane Wyman] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[15 de setiembre]] - muere en [[Lannraig]] ([[Escocia]], [[Reino Uniu]]) en accident d'[[helicoptero]] o [[piloto de rally]] [[Escocia|escocés]] [[Colin McRae]] (n.[[1968]]).
* [[22 de setiembre]] - muere en [[Caors]] ([[Òlt]], [[Occitania]]) l'[[actor]] y [[mimo]] [[Francia|francés]] [[Marcel Marceau]] (n.[[1923]]).
* [[30 de setiembre]] - muere en [[Doboj]] ([[Republica serbia de Bosnia]]) o [[politico]] [[Serbios|serbio]]-[[Bosnia y Herzegovina|bosnio]] [[Milan Jelić]], president d'a [[Republica serbia de Bosnia]] dende [[2006]] dica la suya muerte (n.[[1956]]).
==== Octubre ====
* [[13 d'octubre]] - muere en [[París]] o [[mercenario]] [[Francia|francés]] [[Bob Denard]] (n.[[1929]]).<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5i3aTDvxB7xFr_uHDa-VPlUiO996g ''Décès de l'ancien mercenaire Bob Denard''].</ref>
* [[16 d'octubre]] - muere en [[Botesdale]] ([[Suffolk]], [[Anglaterra]]) l'[[actriz]] [[Escocia|escocesa]] [[Deborah Kerr]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000039/ Deborah Kerr] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
* [[26 d'octubre]] - muere en [[Stanford]] ([[California]]) o [[bioquimico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Arthur Kornberg]], [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medecina|Fisiolochía u Medecina]] en [[1959]] (n.[[1918]]).
==== Noviembre ====
* [[10 de noviembre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[escritor]], [[novelista]], [[periodista]], [[poeta]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Norman Mailer]] (n.[[1923]]).
* [[21 de noviembre]] - muere en [[Madrit]] ([[comunidat de Madrit]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[director teatral]], [[escritor]] y [[guionista]] [[Espanya|espanyol]] [[Fernando Fernán Gómez]] (n.[[1921]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0273178/ ''Fernando Fernán Gómez''] en [[Internet Movie Database|IMDb]].</ref>
==== Aviento ====
* [[9 d'aviento]] - muere en [[Uccle]] ([[Rechión de Bruselas-Capital]], [[Belchica]]) l'[[astronomo]] [[Belchica|belga]] [[Henri Debehogne]] (n.[[1928]]).
* [[22 d'aviento]] - muere en [[Angers]] ([[Maine y Loira]]) o [[escritor]] y [[novelista]] [[Francia|francés]] [[Julien Gracq]] (n.[[1910]]).
* [[23 d'aviento]] - muere en [[Mississauga]] ([[Ontario]]) o [[compositor]] y [[musico]] de [[jazz]] [[Canadá|canadiense]] [[Oscar Peterson]].
* [[26 d'aviento]] - muere en [[París]] ([[Francia]]) o [[pintor]] [[Hongría|hongaro]] [[István Sándorfi]] (n.[[1948]]).
* [[27 d'aviento]] - muere asasinada en [[Rawalpindi]] a [[politico|politica]] [[Pakistán|pakistanesa]] [[Benazir Bhutto]] (n.[[1953]]).
* [[30 d'aviento]] - muere en [[Vilar de Astrés]], una parroquia d'o municipio d'[[Ourense]] ([[provincia d'Ourense]]), o [[pintor]], [[escultor]] y [[escritor]] [[Galicia|gallego]] [[Xaime Quessada]].
* [[31 d'aviento]]
** - muere en [[Kangasala]] o [[musico]] y [[actor]] [[Finlandia|finés]] [[Markku Peltola]].
** - muere en [[Milán]] ([[Lombardía]]) l'[[arquitecto]] [[italia]]no [[Ettore Sottsass]].
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Batallas de 2007|Batallas de 2007]].
* [[:Categoría:Cintas de 2007|Cintas de 2007]].
* [[:Categoría:Libros de 2007|Libros de 2007]].
* [[:Categoría:2007 (muertes)|Muertes en 2007]].
* [[:Categoría:2007 (naixencias)|Naixius en 2007]].
* [[:Categoría:Tractaus de 2007|Tractaus de 2007]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|2007}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
6toi70vfmf0weuf57g4vbotpmodtu65
Pero III d'Aragón
0
11801
2423198
2349079
2026-06-10T13:27:02Z
RenatoGar
80073
Gonstanza --> Constanza, mesmo que [[Constanza I de Sicilia]]; de feito, Constanza II ye la de l'articlo [[Constanza de Sicilia]]
2423198
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de noble
|nombre = Pero III d'Aragón
|títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]] y [[Reino de Sicilia|Sicilia]] y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
|imachen = Pietro III d'Aragón.jpg
|grandaria d'imachen = 220px
|descripción =
|reinau =
|títol0 = [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|25px]]<br />[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]] y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
|reinau0 = [[27 de chulio]] de [[1276]] - [[2 de noviembre]] de [[1285]]
|predecesor0= [[Chaime I d'Aragón]]
|succesor0= [[Alifonso III d'Aragón]]
|títol1 = [[Imachen:Aragon-Sicily Arms.svg|26px]]<br />[[Reino de Sicilia|Rei de Sicilia]]
|reinau1 = [[30 d'agosto]] de [[1282]] - [[2 de noviembre]] de [[1285]]
|predecesor1 = [[Carlos I d'Anchú]]
|succesor1 = [[Chaime II d'Aragón]]
|títol2 =
|reinau2 =
|predecesor2 =
|succesor2 =
|títol3 =
|reinau3 =
|predecesor3 =
|succesor3 =
|coronación = [[Zaragoza]], noviembre de [[1276]] (Rey de Aragón)<br>[[Palermo]], [[9 de noviembre]] de [[1282]] (Rey de Sicilia)
|atros títols =
|nombre real =
|calendata de naixencia = [[1239]]
|puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|22px|border]] [[Valencia]]
|calendata de muerte = [[2 de noviembre]] de [[1285]]
|puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|22px|border]] [[Vilafranca del Penedès]]
|puesto d'enterreco = [[Monesterio de Santes Creus]]
|predecesor =
|rechent =
|succesor =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort = [[Constanza II de Sicilia]]
|conchuche =
|descendencia =
|casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
|dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
|himno reyal =
|pai = [[Chaime I d'Aragón]]
|mai = [[Violant d'Hongría]]
|escudo =
|lema =
}}
'''Pero III d'Aragón''' u '''Pietro III d'Aragón''', dito '''lo Gran''' (*[[1239]] – † [[2 de noviembre]] de [[1285]], [[Vilafranca del Penedès]]). Fillo de [[Chaime I d'Aragón|Chaime I lo Conqueridor]] y a suya segunda muller [[Violant d'Hongría]], succedió a su [[pai]] en [[1276]], en os títols de rei de [[Corona d'Aragón|Aragón]], rei de [[Reino de Valencia|Valencia]] (como ''Pero I''), y conte de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] (como ''Pero II'').
== Vida ==
Casato lo 13 de chunio de [[1262]] en a [[Seu (edificio)|Seu]] de [[Seu de Montpeller|Montpeller]] con [[Constanza II de Sicilia|Constanza de Hohenstaufen]], filla y heredera de [[Manfredo I de Sicilia]], fuoron coronatos en [[Zaragoza]] en una cerimonia en a cual Pero canceló lo [[vasallache]] que heba achustato con o [[Papa]] o suyo lolo [[Pero II d'Aragón|Pero II]].
Tot o suyo reinau se centró en a esbandidura d'a [[Corona d'Aragón]] por o [[Mar Mediterranio|Mediterranio]] y ta ixo aproveitó o suyo matrimonio con Constanza ta demandar a corona siciliana.
Sicilia se trobaba dende [[1266]] baixo a sobiranía de [[Carlos d'Anchú]] qui, con o emparo d'o papa [[Climent IV]] que no deseyaba a dengún [[Hohenstaufen]] en o sud d'Italia, heba estato investito rei dezaga de redotar, en [[Batalla de Benavent|Benavent]], a Manfredo qui morió en a batalla.
En [[1279]] una flota d'a corona aragonesa, a lo mando de [[Conrado Lanza]], recorre as costas africanas ta retornar a sobiranía feudal d'Aragón sobre [[Tunicia]] que a muerte d'o emir Muhammad I al-Mustansir heba debilitato. Posteriorment, en [[1281]], Pero III armó una flota para invadir Tunicia y demandó a lo recient esleito papa [[Martín IV]] una bula que declarará la operación militar como [[cruzata]]; pero lo papa, d'orichen francés y partidario de Carlos d'Anchú, li'n negó.
Cuan a flota iba a salir, escayeixioron en Sicilia as clamatas [[Vispras sicilianas]], cuan os [[sicilianos]] consiguioron forachitar a los franceses, dimpués de fer-ne una [[mortalera]] grant. Os sicilianos ninvioron allora una [[embaixada]] ta Pero III ofreixendo-li a corona siciliana a la que teneba dreito gracias a lo suyo matrimonio. O rei aragonés posó allora la suya flota endrecera ta Sicilia an plegó lo [[30 d'agosto]] de [[1282]] y lo coronoron rei en a [[ciudaz de Sicilia|ciudat]] de [[Palermo]].
A l'inte ninvió una [[embaixada]] ta Carlos d'Anchú, que se trobaba en [[Mecina]], demandando-li que lo reconoixese como rei de Sicilia y albandonara a isla. A redota d'a flota anchevina en [[Nicoreta]] por l'almirant [[Rocher de Lauria]], obligó a Carlos a deixar Mecina y cubillar-se en o suyo reino de [[Nápols]].
O papa Martín IV respondió a la coronación siciliana de Pero III con a suya excomunión ([[9 de noviembre]] de 1282) y a suya deposición como rei de Aragón ([[21 d'aviento]] de 1283), ofreixendo a corona a lo segundo fillo d'o rei de Francia, [[Carlos de Valois]], a qui investió lo 27 de febrero de 1284, y declarando una cruzata contra Aragón.
A situación en a que se trobó Pero III yera de tot inestable, antimás d'haber de luitar contra a invasión francesa que se yera preparando a lo norte d'os [[Pireneus]], tamién habió d'enfrentar-se a greus problemas en l'interior d'os suyos reinos resultau d'as necesidaz economicas que a conquista de Sicilia prevocó.
A mes d'a invasión francesa y ataques navarros Aragón habió de fer frent a un ataque d'o [[Sinyor d'Albarracín]] en [[1283]], manimenos se solucionoron en [[1284]] con a victoria de lo [[Seche d'Albarracín]], en a que adhibió esta sinyoría a la Corona d'Aragón.
Pero III soluciona os problemas internos permitindo, en [[1283]], a formación d'a [[Unión Aragonesa]] y churando lo "[[Privilechio d'a Unión|Privilechio Cheneral]]" que esfendeba os privilechios d'a nobleza; y atorgando a Catalunya la constitución "Una vegada l'any" en as corz celebratas en Barcelona entre 1283 y 1284.
Solucionatos os problemas interiors pudo meter ficacio en a invasión francesa, que a lo mando d'o propio rei francés [[Felipe III de Francia|Felipe III]], prenió en [[1285]] a ciudat de [[Chirona]], ta haber de retirar-se cuan a flota aragonesa tornó de Sicilia a lo mando de Rocher de Lauria y redotó a l'exercito francés.
Dezaga la suya gran victoria, Pero III s'iba a enfrentar a su [[chermano]] [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]] y a lo suyo sobrín o rei [[Sancho IV de Leyón y Castiella|Sancho IV de Castiella]] que no li heban aduyato mientres o suyo conflicto con os franceses, pero a suya muerte prematura, o [[11 de noviembre]] de [[1285]], lo impedió.
== Descendients ==
De o suyo matrimonio con Constanza en naixioron os siguients fillos:
* [[Alifonso III d'Aragón]] (1261-1291), [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Mallorca|Mallorca]] y [[Condato de Barcelona|conte de Barcelona]].
* [[Chaime II d'Aragón]] (1267-1327), [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Mallorca|Mallorca]], [[Condato de Barcelona|conte de Barcelona]], [[Reino de Cerdenya|rei de Cerdenya]] y de [[Reino de Sicilia|Sicilia]].
* A infanta [[Santa Isabel d'Aragón|Isabel d'Aragón]] (1271-1336), '''Santa Isabel de Portugal''' u '''Santa Isabel d'Aragón''', reina consort de Portugal por o matrimonio en 1288 con [[Dionís I de Portugal]].
* [[Frederico II de Sicilia]] (1272-1337), [[Reino de Sicilia|rei de Sicilia]].
* A infanta [[Violant d'Aragón y Sicilia|Violant]] (1273-1302), casata en 1297 con o infant Roberto de Nápols, futuro [[Roberto I de Nápols|Roberto I]].
* O infant Pero d'Aragón (1275-1291).
== A suya luenga ==
En o ''[[Llibre dels Feyts]]'' d'o reinau d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Chaime I d'Aragón]] se gosa emplegar a luenga materna d'os personaches que i amanixen. En ixe contexto, s'emplega l'[[Idioma aragonés|aragonés]] en boca d'o rei Pero III, cuan se i diz:
{{Cita|E uench al dia ab tota sa companya, e entra a nos en les nostres cases de Xatiua: e nos leuam nos per ell, e acuylim lo be e alegrament cant uim que ell tan humilment uenia a nos: e dixem li ques nanas posar, e que al mati ell parlaria ab nos. E ell dix nos que no iria a posada ni en loch del mon, mas quens pregaua ens clamaua merce que nos enuiassem per nostres cauallers, e per dels bons homens de la vila: e nos faem ho. E quan tots foren uenguts leuas en peus, e dix: '''Seyor, lo que yo feyto he me pesa muyto, e muyto gran dolor ne en mon coraçon cant jo feyto he neaguna cosa que a uos pesa: e uiengo aqui a uostra merce, e fets de mi e de les mies coses lo que uos queredes, e de los mios, e dats lo que uos queredes, e prendet lo que uos en queredes'''. E anas gitar als nostres peus, e besals nos, e pregans per Deu que li perdonassem. E nos fom tot remogut, e pres nos dolor dell, e no poguem estar quells vuyls bons uinguessen en lagremes, e uim la gran deuocio sua, e perdonam li.|Dialogo entre [[Chaime I d'Aragón]] en [[Idioma catalán|catalán]] y o suyo fillo Pero III d'Aragón en [[Idioma aragonés|aragonés]] en o |[[Llibre dels Feyts|''Llibre dels Feyts''; cap. 520]]<ref>[http://www.lluisvives.com/servlet/SirveObras/jlv/06926283155758251932268/p0000005.htm ''El Llibre dels Feyts'' cap. 520].</ref>}}
De tot ixo, se puet inferir que Pero III d'Aragón yera fablant d'aragonés, u mesmo que l'aragonés yera a suya luenga materna.
En o [[Reino d'Aragón]] Pero III crebó con o monopolio sobre a escritura que teneba a ilesia (en [[latín]]), y s'encomenzó a fer servir con regularidat l'aragonés como luenga escrita oficial chunto con o latín. O estándard [[aragonés medieval]] fixato en tiempos de Pero III y que duró dica o reinau d'[[Alifonso V lo Magnanimo|Alifonso V]] ye conoixito como ''[[scripta aragonesa]]''.
<center>
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1276]]-[[1285]]
| predecesor = [[Chaime I d'Aragón|Chaime I]]
| succesor = [[Alifonso III d'Aragón|Alifonso III]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas de Valencia|Rei de Valencia]]
| periodo = [[1276]]-[[1285]]
| predecesor = [[Chaime I d'Aragón|Chaime I]]
| succesor = [[Alifonso III d'Aragón|Alifonso III]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de contes de Barcelona|Conte de Barcelona]]
| periodo = [[1276]]-[[1285]]
| predecesor = [[Chaime I d'Aragón|Chaime I]]
| succesor = [[Alifonso III d'Aragón|Alifonso III]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de Reis de Nápols e Sicilia|Rei de Sicilia]]
| periodo = [[1276]]-[[1285]]
| predecesor = [[Carlos d'Anchú]]
| succesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
}}
{{end box}}
</center>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1239 (naixencias)]]
[[Categoría:1285 (muertes)]]
frxwoglukscqtstgcjzeg4azz2ggjqj
Alfama d'Aragón
0
12370
2423428
2311772
2026-06-10T19:39:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423428
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alfama d'Aragón
|nombre_oficial = Alhama de Aragón
|imachen =[[Imachen:Alhama1.jpg|250px|Alfama d'Aragón]]<br />Alfama d'Aragón.
|bandera = Bandera de Alhama de Aragón.svg
|escudo = Escudo de Alhama de Aragón.svg
|escudo_grandaria = 70px
|provincia = Zaragoza
|comarca = Comunidat de Calatayú
|partiuchudicial= Calatayú
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Alto Xalón|Alto Xalón]]
|parroquia = [[Ilesia d'a Natividat de Nuestra Sinyora d'Alfama d'Aragón|Natividat de Ntra. Sra.]]
|superficie = 31,11
|latitut = 41.297
|lonchitut = -1.893
|altaria = 660
|distancia = 115
|ta = Zaragoza
|población = 1.200
|calendata =
|cod_provincia = 50
|cod_municipio = 020
|río = [[río Xalón|Xalón]]
|web = [http://www.alhamadearagon.es/ www.AlhamaDeAragon.es]
}}
'''Alfama d'Aragón''' (''Alhama de Aragón'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Comunidat de Calatayú]] y [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Calatayú|Calatayú]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref>
Alfama d'Aragón tien una [[superficie]] de 31,11 [[km²]] con una [[Población humana|población]] de 1.225 habitants ([[2009]]) y una [[densidat de población]] de 39,38 hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Alfama d'Aragón se troba situada a 660 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a o canto d'o [[río Xalón]] y a una [[distancia]] de 115 [[km]] d'a [[ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Historia ==
Os [[celtibers]] creyoron o primer nuclio habitau y li deciban ''Congedo''. Os [[Antiga Roma|romanos]] ya conoixeban as suyas auguas termals y li dicioron ''Aquae bilbilitanorum'' (as auguas de [[Bilbilis]]). En o periodo musulmán tamién yera important por as suyas auguas, como contrimuestra o nombre en [[Idioma arabe|arabe]] ''Al-hammam'' (os banyos termals).
Encara que hese estau conoixiu por as suyas auguas medicinals, iste lugar no ha viviu només que d'os [[balneario]]s. A [[industria]] ha estau y ye tamién un d'os motors principals d'a suya [[economía]].
En o [[sieglo XIV]] feba part d'a [[seixma d'el río Xalón]], adintro d'a [[Comunidat de Calatayú (medieval)|Comunidat de Calatayú]].
== Toponimia ==
A palabra arabe ''Al-hamman'' s'adaptó a lo [[Idioma mozarabe|mozarabe]] y [[Idioma aragonés|aragonés]] como ''Alfama'', igual que ha esdeveniu en ''[[Alfambra]]'', porque o fonema romance ''f'' yera o mes pareixito en aragonés a lo fonema aspirau representau en l'[[alfabeto arabe]] con a letra [[Ḥā]]. Dimpués por [[castellanización]] a ''f'' se convertió en a ''h'' muta actual.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1287
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:258 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:1204
bar:2000 from:0 till:1178
bar:2002 from:0 till:1187
bar:2004 from:0 till:1150
bar:2006 from:0 till:1129
bar:2008 from:0 till:1211
bar:2010 from:0 till:1172
bar:2012 from:0 till:1124
bar:2014 from:0 till:1115
bar:2016 from:0 till:1034
bar:2018 from:0 till:1036
bar:2020 from:0 till:1011
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=1.204 |1999=1.204 |2000=1.178 |2001=1.171 |2002=1.187 |2003=1.150 |2004=1.150 |2005=1.146 |2006=1.129 |2007=1.173 |2008=1.211 |2009=1.225 |2010=1.172 |2011=1.146 |2012=1.124 |2013=1.106 |2014=1.115 |2015=1.077 |2016=1.034 |2017=1.053 |2018=1.036 |2019=1.020 |2020=1.011 |2021=1.002 |2022=964}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FFFF00" | '''[[Chunta Aragonesista]]'''
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| [[Pedro Lacruz Moros]]
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| [[Pedro Lacruz Moros]]
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| [[Pascual Marco Sebastián]]
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| [[Pascual Marco Sebastián]]
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| [[Pascual Marco Sebastián]]
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| [[Antonio López Betrián]]
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| [[Pedro Lacruz Francia]]
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| [[Joaquín Antón Duce]]
| [[Chunta Aragonesista]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| [[Joaquín Antón Duce]]
| [[Chunta Aragonesista]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| [[José María Castejón Mozota]]
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| [[José María Castejón Mozota]]
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| [[José María Castejón Mozota]]
| [[Partido Aragonés]]
|}
== Patrimonio natural ==
Bi ha una [[estructura cheolochica]] intresant. Un [[plego (cheolochía)|plego]] [[anticlinal]] tien un [[flanco]] con [[estrato]]s cuasi verticals. L'augua cuela por ixos estratos dica [[fondura]]s prou grans fendo que se caliente por o [[gradient cheotermico]]. Dimpues de calentar-se puya, fendo as famosas fuents termals. Manimenos ista teoría no ye a mas acertada y a sociedat cientifica hue en acepta una atra como a mas acertada,<ref>J.G. Yelamos y E. Sanz Pérez: ''Hidrogeología regional del acuífero cretácico de los manantiales termales de Alhama de Aragón (Zaragoza y Soria)'' Rev.Soc.Geol.España, 11(1-2), 1988. p.155.</ref> as auguas termals dimanarían d'altas profundidaz baixo a [[branca castellana]] d'o [[Sistema Iberico]], y atravesando a [[Cuenca d'Almazán]] u Cuenca d'Alfama d'Aragón, aproveitaría ixos estratos verticals de calsinera permeables ta puyar enta la superficie.
En Alfama por tener augua termal existen as solas citas en interior de un [[gasteropodo]] propio de fuents de climas mas calidos, o ''[[Melanopsis penchinati]]''. Mientres que en [[Charaba]] existe tamién atro [[gasteropodo]] d'a mesma familia, tamién endemico d'iste zaguer lugar, o ''[[Melanopsis praemorsa]]'' Tamién ye present o gasteropodo introduciu ''[[Melanoides tuberculata]]''.
== Molimentos ==
* [[Gran Casino d'Alfama d'Aragón]], obra de [[Miguel Ángel Navarro Pérez]].<ref>{{es}} [https://dbe.rah.es/biografias/57488/miguel-angel-navarro-perez ''Miguel Ángel Navarro Pérez''] en a pachina web d'a ''[[Real Academia de la Historia]]''.</ref>
== Personalidaz naixitas d'Alfama d'Aragón ==
* [[:Categoría:Naixius d'Alfama d'Aragón]]
== Se veiga tamién ==
* [[Linia 200 d'Adif]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alhama de Aragón|Alfama d'Aragón}}
* [http://www.alhamadearagon.es/ Pachina web oficial municipal d'Alfama d'Aragón].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Municipios Comunidat de Calatayú}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alfama d'Aragón|*]]
jv4rc6qqup5ag8km4li1bmcoo7xsvpx
Alchebra
0
12604
2423416
2304217
2026-06-10T19:37:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423416
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
[[Imachen:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|175px|Una pachina d'o libro d'[[Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi|Al-Khwarizmi]] que dió nombre a l'alchebra.]]
L''''alchebra'''{{DACC}} ye una d'as prencipals brancas d'as [[matematicas]], de conchunta con a [[cheometría]], l'[[analís matematico|analís]] y a [[teoría de numeros]]. L'alchebra puede considerar-se como una cheneralización y enamplamiento de l'[[aritmetica]].
== Etimolochía ==
O termin ''alchebra'', biene de l'[[Idioma arabe|arabe]] ''al-djebr'' (الجبر) y significa "runión", "connexión" u "completitut", y ye parti d'o títol d'un tractau de l'anyo [[830]] escrito por o [[matematico]] [[Persia|persa]] [[Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi]]: ''Al-Kitab'' '''al-Jabr''' ''wa-l-Muqabala'' ("Replega d'o calculo por completitut y balance").
== Menas ==
L'alchebra puede dividir-se en:
* [[Alchebra basica]], an que s'estudian as propiedaz d'o sistema d'os [[numeros reals]], s'usan [[simbolo]]s ta denotar [[constant]]s y [[variable]]s y s'estudían as normas que gubiernan a maneyo d'[[expresión matematica|expresions matematicas]] que emplegan istos simbolos.
* [[Alchebra abstracta]], an que se definen [[axioma]]ticament as [[estructuras alchebraicas]] como son os [[campo (alchebra)|campos]], [[grupo (alchebra)|grupos]] y [[aniello (alchebra)|aniellos]]. As propiedaz especificas d'os [[campo vectorial|campos vectorials]] s'estudían en l'[[alchebra linial]].
* [[Alchebra universal]], an que s'estudian as propiedaz comuns a todas as estructuras alchebraicas.
* [[Alchebra computacional]], an que se recullen os [[algorismo]]s ta la manipoliación d'[[obchecto matematico|obchectos matematicos]].
== Bibliografía ==
* {{cite book|last=Hill|first=Donald Routledge|title=Islamic science and engineering|url=http://books.google.cat/books?id=o8XaAAAAMAAJ|year=1993|publisher=Edinburgh University Press|language=anglés|}} {{ISBN|978-0-7486-0455-5}}.
* {{cite book|last1=Sardar|first1=Ziauddin |last2=Ravetz|first2=Jerry |last3=Van Loon|first3=Borin |title=Introducing mathematics|url=http://books.google.cat/books?id=PfTuAAAAMAAJ|date=23 de març de 1999|publisher=Icon Books|language=anglés}}
* {{cite book|last=Joseph|first=George Gheverghese|title=The crest of the peacock: non-European roots of mathematics|url=http://books.google.cat/books?id=c-xT0KNJp0cC||date=25 d'agost de 2011|publisher=Princeton University Press|language=anglés|isbn=978-0-691-13526-7}}
* {{cite book|last1=Miller|first1=Frederic P.|last2=Vandome|first2=Agnes F. |last3=McBrewster |first3=John|title=MacTutor History of Mathematics Archive|url=http://books.google.cat/books?id=6KtRXwAACAAJ|date=10 d'agost de 2010|publisher=VDM Verlag Dr. Mueller e.K.|language=anglés|isbn=}} {{ISBN|978-613-2-52343-3}}.
* {{cite book|last=Herstein|first=I. N.|title=Topics in algebra|url=http://books.google.cat/books?id=TgjvAAAAMAAJ|year=1975|publisher=Wiley|language=anglés|isbn=978-0-471-01090-6}}
* {{cite book|last=Allenby|first=R. B. J. T.|title=Rings, fields and groups: an introduction to abstract algebra|url=http://books.google.cat/books?id=cWs3PwAACAAJ|year=1991|publisher=Edward Arnold|language=anglès|isbn=}} {{ISBN|978-0-340-54440-2}}
* {{cite book|last1=Euler|first1=Leonhard |last2=Lagrange|first2=Joseph Louis|title=Elements of algebra|url=http://books.google.cat/books?id=hqI-AAAAYAAJ|year=1810|publisher=Printed for J. Johnson and Co.|language=anglés}}
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Algebra|Alchebra}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alchebra|*]]
jpde5ov46haz8uu3l2dpx6sdg57gpvt
Alguaza
0
12628
2423441
2304220
2026-06-10T19:41:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423441
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Hinge2P3.jpg|thumb|300px|right|Una alguaza tradicional.]]
L''''alguaza'''<ref>{{es}} [[Fernando Romanos Hernando]] ''Dizionario aragonés de las comarcas de la Alta Zaragoza'', p.8</ref><ref>{{es}} [[María Pilar Benítez Marco]] ''L'ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2001]], ISBN 9788477538554, p.283</ref><ref>{{es}} [[José María Satué Sanromán]] ''Vocabulario de Sobrepuerto: léxico comentado de una comarca despoblada del Altoaragón'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[1991]], {{ISBN|84-86856-48-5}}, p.17</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''aguaza'''</ref> u '''arguaza'''{{DACC}} (de l'[[arabe]] ''< ar-razza''<ref>{{es}} [[Gerónimo Borao y Clemente]] ''[[Diccionario de voces aragonesas, precedido de una introducción filológico-histórica]]'', [[1859]], {{ISBN|84-9761-673-1}}, p.157</ref>) ye un aparello de ferralla que fa posible que as [[puerta]]s d'edificios u muebles, u las [[finestra]]s chiren un [[anglo]] concreto cuan s'ubren. Tiene dos piezas, la una que s'achunta con a puerta u pana d'a finestra y chira sobre l'[[eixe]], que ye formato per a unión con l'atra, permetendo asinas que i chire o panel.
Actualment bi'n ha una gran variedat de formas y midas ta lo mercato que las fan utils ta buena cosa de funcions. As alguazas pueden clasificar-se per diversos criterios:
* Per o suyo ''anglo de chiro'', d'entre es 40º y es 180º.
* Per como sigan d'externas ta la pieza on i son puestas, podendo-se distinguir as ''amagadas'' d'as de ''tipo tonel''.
* Per a traza como s'haigan colocato, siga ''manual'' u ''automatica''.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Elementos arquitectonicos]]
cqskbtndyltjyc9jrb1ea7kjm584ajn
Aragonés bergotés
0
12710
2423578
2304226
2026-06-10T20:02:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423578
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat de l'aragonés|Nombre=Bergotés
|Imachen= [[Imachen:Mapa situación bergotés.svg|250px]]<br>Situación de l'aragonés bergotés
|local=
|charradors=
|localización= [[val de Broto]]
|lugars=[[Torla]], [[Broto]], [[Oto]], [[Buesa]], [[Sarvisé]], [[Ayerbe de Broto]], [[Asín de Broto|Asín]], [[Yosa]], [[Linars de Broto|Linars]], [[Viu de Linars|Viu]] y [[Fraixen]].
|rasgos=
|bitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=}}
O '''bergotés'''{{DACC}} ye a [[parla (lingüistica)|parla]] local [[Idioma aragonés|aragonesa]] que se charra en a [[val de Broto]]: [[Torla]], [[Broto]], [[Oto]], [[Buesa]], [[Sarvisé]], [[Ayerbe de Broto]], [[Asín]], [[Yosa]], [[Linars de Broto]], [[Viu de Linars]] y [[Fraixen]]. D'entre estas localidaz [[Broto]] figura en l'[[ALEANR]] con as siglas ''[[Broto|Hu 106]]'' por o que se conoix relativament bien o lexico d'intrés etnografico.<ref>{{es}} [[Manuel Alvar]]: ''Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja''. [[Institución Fernando el Católico]]. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo I, Lamina 3, Mapa nº 3.</ref>
En realidat l'aragonés en a val de Broto presenta as mesmas caracteristicas basicas que en a [[Val de Vio]] y ye a mesma parla comarcal. A denominación de bergotés no ye tradicional, y a suya distinción ye producto de publicacions filolochicas que describiban os caracters de l'aragonés de puestos muito concretos y dimpués designaban a parla ixos puestos con denominacions derivadas de chentilicios. Bergotés ye o chentilicio de [[Bergua]].
== Fonetica ==
Conserva, como l'[[aragonés de valle de Vio]], as [[sistema vocalico d'o latín vulgar#Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés|diftongacions]] ''-ia-'' y ''-ua-'' d'as Ĕ y Ŏ curtas [[latín|latinas]] en feminins remataus en ''a'' (''buana'', ''[[costera|cuasta]]''). Este tipo de [[sistema vocalico d'o latín vulgar#Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés|diftongacions]] han estau consideradas tradicionalment como [[arcaísmo]]s que en l'[[Idioma aragonés|aragonés]] preliterario que se produciban dende a [[Chacetania]] ta la [[Ribagorza]], manimenos puede haber-ie atras explicacions.
*''COSTA'' > c'''ua'''sta, (c'''ue'''sta en aragonés cheneral).
*''BONU'' > b'''ua'''no ("bueno")
*''TEMPU'' > t'''ia'''mpo ("[[tiempo]]"),
*''QUAESITU'' > qu'''ia'''sto ("quiesto")
*''PONTE'' > p'''ua'''nde ("[[puent]]").
Bi ha repuis d'a evolución d'a -LL- enta sonitos cacuminals tipo -ts, -t-, -ch-, -s- (analogos a la ''[[che vaqueira]]'' de l'[[idioma asturiano|asturiano]]), pero que no ye -ch- como en [[aragonés tensino|tensino]], ye -t-. Esto lo trobamos muito a sobén en a toponimia: ''[[Collata|Cotata]]'' ("[[collata]]"), ''[[Val|Vate]]'' ("[[val]]"), ''Andecastieto'' (d'''[[prefixo ante-|ANTE]]'' y ''CASTELLUM'').<ref name="TopBroto">{{es}} ALLUÉ NAVARRO, Mª Isabel et FUERTES CASAUS, Mª Pilar. ''Nombres para un paisaje (toponimia del Valle de Broto)''. Ed. Comarca de Sobrarbe + Diputación de Huesca; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-611-1141-9}}</ref> En a parla viva se documentaba por o menos en a segunda metat d'o [[sieglo XX]] en parolas como:
*''Cingleto''<ref name=IDENTIPROBLE>{{es}} [[Anchel Conte]], [[Chorche Cortés]], [[Antonio Martínez Ruiz|Antonio Martínez]], [[Francho Nagore]], [[Chesús Vázquez]]. ''[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]''. Librería General ([[1982]]) pachina 58.</ref>: "[[cingliello]]".
*''[[vetiello|Vetieto]]''<ref name=IDENTIPROBLE/>: "[[vetiello]]", y como puet veyer-se con o [[sistema vocalico d'o latín vulgar#Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés|diftongo]] -ie- cheneral en aragonés y no con o diftongo -ia-.
*''Mandiata''<ref name=IDENTIPROBLE/>: "[[manta|mantiella]]".
*''[[Vertubieto]]''<ref name=ELOCK>{{es}} [[William Dennis Elcock|William D. Elcock]]: ''Evolución de la -LL- en el dialecto aragonés''. [[Archivo de Filología Aragonesa]], nº 12-13 (1961-1962) p 289.</ref>, derivau d'o latín ''VERTIBELLUM'', ye ''[[vertubillo]]'' actualment en atras variants d'aragonés.
== Morfolochía ==
Os [[articlo definito|articlo]]s son ''o, os, a, as'' como en aragonés cheneral, pero con a diferencia que ''os'' convive con ''es'', y que en posición intervocalica tenemos ''ro, ros, ra, ras'', (evolución d'a -LL- latina enta -r- coincidindo con o [[occitán gascón|gascón]]: ILLA > ''ra'' en bergotés, ''era'' en gascón).
*''Baixa ta ro patio'' (ortograficament ''baixa ta lo patio'').
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*Articlo titulau ''Bergotés'' en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]], edición de [[1981]].
== Vinclos externos ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20150924031055/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=2200 ''Bergotés'', en a ''Gran Enciclopedia Aragonesa Online'']
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|Bergotes]]
k86irzcvco0kcxry8abtg18fnexpcdo
Aragonés d'a valle de Vio
0
12711
2423585
2337362
2026-06-10T20:03:30Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423585
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat de l'aragonés|Nombre=Aragonés d'a valle de Vio
|Imachen= [[Imachen:Mapa situación aragonés Vallivió.svg|250px]]<br>Situación de l'aragonés d'a valle de Vio
|local=
|charradors=
|localización= [[Valle de Vio]] y [[Valle de Fanlo]]
|lugars=[[Fanlo]], [[Vio]], [[Buerba]], [[Buisán]], [[Moriello de Sampietro]], [[Nerín]], [[Sercué]], [[Gallisué]], [[Ceresuela]] y [[Yeba]]
|rasgos=
|bitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=}}
[[Imachen:Start hand.svg|25px|Variedaz dialectals de l'Aragonés]] <small>'''Ista fualla ye escrita en l'aragonés d'a valle de Vio'''.</small>
L''''aragonés d'a [[valle de Vio]]''' u '''de ''Vallivió''''' (en [[Idioma aragonés|aragonés estándard]] '''val de Vio''') ya definito per a variedat local de l'[[Idioma aragonés|aragonés]] que se parla en as [[valle de Vio|valles de Vio]] y [[Valle de Fanlo|Fanlo]], en l'aria centro-septentrional d'a ''comarca'' de [[Sobrarbe]], de camís d'entre ras [[valle d'a Cinca|valles d'a Cinca]] y [[Valle de Broto|l'Ara]]. Ya una d'as primeras variedaz aragonesas que se descrebión, en l'anyo [[1899]], por manos d'o [[filolochía|filologo]] [[francia|francés]] [[Jean-Joseph Saroïhandy]] que se pasó bués tiampos tomando ras carateristicas d'iste [[parla (lingüistica)|parla]]r que, alavez, yeba bian vivo en a valle. Atualment se troba en un lamentable estato de conservación, y ya una d'as variedaz clasicas (ixo yà, d'as primeras que se descrebión) con de menos vitalidat, parlando-la nomás que ras personas de mas gran edat.
Saroïhandy fayó tamién, en o mesmo curso d'ixe anyo y d'o [[1900]], es suyos famosos estudios sobre o complexo dialectal d'as [[Valles de Bielsa|valles altas d'a Cinca]] y d'[[Val de Chistau|o Cinqueta]], que le pareixión bian diferendas, y que son a semiant d'o que oi ya devenito n'es parlars [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[aragonés chistabín|chistabín]] dera luenga aragonesa. D'os estudios de Saroïhandy en Vio mos son quedatos, amás d'os interesants caracters descritos, belas locucions y expresions interesantismas como fragmentos de [[pastorada]]s u cancions de mullers bian representativas d'a cultura sobrarbenca d'aquels tiampos. Posteriorment, autors atuals como [[Chabier Tomás]] y [[Chusé Raul Usón]] en han organizato y recopilato nuavas manifestacions que demuestran l'estato de degradación que ha sofrito a [[parla (lingüistica)|parla]] local d'istas valles en pasar es 100 anyos.
[[Fanlo]] fegura en l'[[ALEANR]] con a sigla ''[[Fanlo|Hu 203]]''.<ref name=ALEANR>{{es}} [[Manuel Alvar]]: ''Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja''. [[Institución Fernando el Católico]]. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo I, Lamina 3, Mapa nº 3.</ref>
==Caracteristicas==
[[Imachen:127.Vió, ilesia.JPG|thumb|right|250px|O chicot y nisolato d'as localidaz d'istas valles permetió que Soraïhandy encara se-i trobás a ''faula'' bian viva. En a imachen, a ilesia [[Vio]] (villeta d'a [[valle de Vio]]).]]
l'Aragonés d'a valle de Vio no ye guaire diferent d'es atros parlars de tipo [[aragonés centro-oriental|centro-oriental]] que hay en [[Sobrarbe]], y fa manifiastas belas carateristicas que tamién son definidoras de parlars bian descritos como o [[Bergotés]] u o [[Viellosobrarbés]], o altros que no en tienen tan buena representación como l'[[aragonés de Tella]] y de [[Valle de Puértolas|Puértolas]] (especialment emparentato con o zaguero):
*Sistema d'[[articlo definiu en aragonés|articlos definitos]] "'''O''', '''a''', '''os''', '''as'''", con presentación esporadica d'o masculino plural "'''es'''", anque menos frecuant que en a vecina [[valle de Puértolas]], a'n que ye dominante. Totas as formas s'han puesto sentir con '''r-''' (ro, ra, ros, ras) cuan que se troban en a zaga d'una palabra que remate con vocal, como ye regular de [[Puértolas]] ta [[Abizanda]], pero que s'apresenda cuan ba dezaga d'una preposición, en siya present u elidida.
**''En brincó d'allá ta ro canto 'ra caseta''.
**''l'Asa 'ro capazo''.
*[[concordancia gramatical en aragonés|Concordancia]] de chenero y numero d'o participio con o [[complemento directo]] cuan ye en forma pronominal u con o [[subchecto gramatical en aragonés|subchecto]] dera frase cuan ye [[oracions reflexivas en aragonés|reflexiva]], traza común con l'[[idioma occitán|occitano]] y tamién con o [[idioma catalán|catalán]] antigo, enantes bian común como en tot [[Sobrarbe]], agora cuasi una reliquia:
**''No '''as''' he '''vistas'''''
**'''''As vacas''', ta ro prato que '''as''' son '''portiadas'''''
[[Imachen:Pronombres personals Valle de vió.JPG|thumb|right|200px|'''Fig. 1'''. Os pronombres personals d'a [[valle de Vio]]. En royo os que s'han castellanizato ([[Grafía de Uesca]]).]]
*Desaparición cuasi de tot d'os [[adchectivos demostrativos en aragonés|demostrativo]]s sobrarbencos que documentó Saroïhandy: si enantes feban "''aquels zagals''" en as dos valles agora se sient "''aquellos zagals''", menos de [[Nerín]], a'n que se conserva ra forma antiga. Mesmo ha pasato con o pronombre personal "'''els'''" que documentó Saroïhandy, que s'ha suplantato totalment per o castellanismo "''ellos''" con atras [[castellanización|castellanizacions]] importants (Fig. 1). Desapareición tamién as formas "nusa'''l'''tros" y "vusa'''l'''tros" d'entre ros primers estudios de Saroïhandy y cuan que en tornó 30 anyos dimpués, que yeban ya "''nusatros''" y "''vusatros''". En l'actualidat, Tomás y Usón en trobón nomás que formas ya hibridas con o castellano: "''nusotros''", "''vusotros''". "A'''l'''tro" y "a'''l'''tros" seguntes els son ocasional oi día.
*Desaparición d'a [[preposicions en aragonés|preposición]] "'''dica'''", que Saroïhandy heba documentato en tot [[Sobrarbe]], de l'Aínsa t'alto. Atras preposicions que ya no se troban son "'''per'''" y ras suyas derivacions: "'''perque'''", etc. que agora se dicen "''por'', "''porque''", per a presión d'o [[idioma castellano|castellano]].
*Substitución sistematica de l'[[Adverbios de cuantidat en aragonés|adverbio de cuantidat]] "'''mes'''", d'as suyas composicions ("'''demés'''", "'''només'''"), y d'as formas d'expresar o [[grau comparativo en aragonés|grau comparativo]], que yeba bian regulars d'os tiampos de Saroïhandy en tot [[Sobrarbe]], per as formas castallanizadas: "''mas''", "''demás''", etcetera.
**''Posa-me-ne una miqueta '''mes''', mocet.''
*Uso d'a locución "'''a menut'''" (per cuentas d' ''a sobén'', que yà prencipal en a cuenca d'a Cinca), que en o cambio d'os sieglos [[sieglo XIX|XIX]] y [[sieglo XX|XX]] yeba tamién común d'as [[bergotés|valles de Broto]] y [[belsetán|Bielsa]]. A forma "'''a ormino'''", a suya penetración en [[Sobrarbe]] Saroïhandy nomás que a trobó en a [[Ribera de Fiscal]] y ra valle de Broto no se-be ha documentato nunca.
*Uso d'una forma de [[numerals en aragonés|numeral]]s indefinitos, enantes cheneral en tot Sobrarbe, que s'amonta con l'indefinito '''bel''' achuntato con l'artiglo indeterminato '''un(o)''':
**''Beluno sí que'n habrá''
**''Bels cuatre días dempués ya yeba muerto''
*Negación numeral con a particla '''garra''', que fa tanto de pronombre como de numeral u cuantitativo, contable u [[Substantivos incontables en aragonés|incontable]] mesmo:
**''No te doi garra peseta''
**''No te yeba fendo garra caso''
**''No i heba garra''
[[Imachen:114.Ilesia de Sercué.jpg|thumb|right|250px|A ilesia d'o despoblato de [[Sercué]], bian chicorrona como una cambra d'un piso en a capital, con [[Sestrals|as Sestrals]] de fondo.]]
*Grandismo retacul de l'adverbio de cantidat "'''guaire'''", que ya cuasi no se i siante, pero que en os anyos 1899 - 1900 yeba cheneral en tot Sobrarbe, y no solo que ta negar si que tamién en as oracions interrogativas:
**''No n'i eba guaires''.
**''¿Fa guaire tiampo d'esto?''.
*Conservación d'o cuantitativo "'''prou'''", que se mantián en tota ra comarca, trascendendo tamién ta'l castellano de sustrato aragonés.
**''Ya en hay prou''.
**''Ya prou grande''.
*Uso d'os adverbios '''antes''' u '''enantes''' con usos finament diferents: ''antes'' (per o regular, precedito d'a preposición "''de''") en as frases con valor relativo, mientres que ''enantes'' porta ro valor absoluto:
**''O puant o rematón '''d'antes''' que no ra carretera''.
**'''''Enantes''' no caleban tantos diners ta vivir''.
*Emplego d'a doble negación, cheneral en aragonés, tamién a particla "no" en [[oracions comparativas en aragonés|frases de comparativo]], y l'adverbio "nunca" con sentito absoluto y tamién de "bela vegada":
**''Ni un palmo (de) tierra no teneba''
**''Os chóvens han tenito mas educación que no nusatros''
**''Si nunca cadises ta l'augua''
*Existancia de formas de pronombres/adverbios cuantitativos que pierden a ''-o'' final etimolochica, concidindo con o [[Idioma catalán|catalán]], o [[Idioma francés|francés]], l'[[Idioma occitán|occitán]] etc... pero fendo una gran diferencia con o [[Idioma espanyol|castellano]] y sisquiera o que s'ha puesto documentar en a resta de parlaches [[Idioma aragonés|aragoneses]]: ''Cuán'', que bi coexiste con ''cuanto'', ''tan'' que bi coexiste con ''tanto'', etc. Ixas formas no recheneran a ''o'' ni cuan fan o plural:
**''-'''Cuán''' tos ne queda?'' ''-Lo menos dos u tres cuartals.'' ''-¿'''Tan'''? marcharez bian provistos!''
**'''''Cuáns''' iban, de soldatos?''
**''Ixe altro no en tian '''tans''', de diners.''
**'''''Tan''' si plora como si no plora.''
:En ixa mesma dirección, Saroïhandy decumentó ra expresión «''tan de buen''» significando "''ojalá''", en claro paralelismo con a suya equivalent en catalán «''tan de bò''».
==Pardicularidaz verbals==
[[Imachen:Present bebo ser Balle de Bio.JPG|thumb|right|100px|'''Fig. 2'''. O [[present d'indicativo en aragonés|present d'indicativo]] d'o verbo "'''estar'''", en a forma suya actual (grafía de Uesca).]]
*Como en buena cosa de [[Sobrarbe]], defuera de bels puestos an que a luanga ye mes viva [[Chistau]] u [[A Fueba]], u mellor conservata, [[Bielsa]] u [[Tella]], hai perdua moderna d'a desinencia en '''-z''' d'a 2ª persona d'o plural d'o presente d'indicativo, en favor d'a desinencia acastellanada '''-is''' (Fig. 2): ''mira'''is''''', ''torn'''ais''''', etc. As formas 2ª y 3ª d'o singular en o verbo "estar" son con a [[metavocal]] ubiarta aldosobrarbenca.
*Mesma tendencia que o [[belsetán]], o [[chistabín]] y as parlas de [[Aragonés de Puértolas|Puértolas]] y [[aragonés de Tella|Tella]] de fer as primeras personas d'o [[pasau imperfecto d'indicativo en aragonés|pasato imperfecto d'indicativo]] con desinencia pardicular en "'''-e'''": ''yo febe'', ''yo baixabe'', ''yo m'atabalabe'', ''yo dormibe''. En Puértolas ya pasible de sentir de manera ultralocal as formas con [[metatesi en aragonés|metatesi]] vocalica (u asimilación d'altras formas personals) en a desinencia d'os verbos d'a primera conchugación, anque no ye guaire significativo: ''yo camineba'', ''yo carranyeba'', as cualas conviven en chunto con d'as anteriors.
*[[Pasau perfecto simple d'indicativo en aragonés|Preterito indefinito]] de tipo sintetico, como totas as parlas centrals de l'aragonés, pero con formas no tonicas d'abe 100 anyos an que oi se troban formas tonicas:
**''Yo tenié''
**''Tú teniés''
**''Él / ela tenió''
**''Nusaltros teniemos''
**''Vusaltros tenesteis''
**''Els / elas tenioron'' (Saroïhandy), pero "''Ellos/ellas '''tenión'''''" de l'actualidat.
*O condicional o fa concorde con as variedaz dialectals aldosobrarbencas de [[valle de Tella|Tella]] y [[val de Puértolas|Puértolas]], y tamién con d'as formas d'"As Valles" ([[Chistau]] y [[Bielsa]]). Formas paradigmaticas con perdua d'a desinencia "-a" en a primera persona de singular, d'una silaba meyal en a 2ª de plural, y ra conoixida conversión d'a "-z" ta "-is" d'a 3ª de plural.
**''Yo '''farí'''''
**''Tú farías''
**''Él / ela faría''
**''Nusaltros '''farinos'''''
**''Vusaltros '''fariz''' (u '''farís''')''
**''Els / elas farían''
[[Imachen:Preterito imperfeuto subchuntibo Tener balle de Bio.JPG|thumb|right|275px|'''Fig. 3'''. Formas d'o [[pasau imperfecto de subchuntivo en aragonés|preterito imperfecto de subchuntivo]] que decumentó Saroïhandy, con as formas que ibi conviven oi día. Castellanizacions mes evidentas en royo (grafía de Uesca).]]
*Os tiampos de subchuntivo, que Saroïhandy os documentó que perdeban a desinencia "-e" que ya present en altros dialectos, con d'as mesmas formas que en ''As Valles'' y Tella-Puértolas, con os anyos han sofrito tamién as enrestidas d'o castellano alquirendo-la mesmo que formas con hiatos estranios a l'aragonés, que no s'heban fetos de nunca, en formas que coexisten en l'actualidat. Asinas, en ye pasato de "''yo tenés''" como a sola forma ta una coexistencia d'as formas "''yo tenes'''e'''''" y "''yo ten'''ie'''s'''e'''''" en o parlache oral.
*Os [[infinitivo en aragonés|infinitivo]]s se documentón con una insolita conservación d'a desinencia completa [[latín|latina]] "-re": ''neba'''re''''', ''chela'''re''''', ''tene'''re'''''... Iste fenomeno, que oi s'aconsidera nomésque [[chistabín|chistabino]], o documentón d'entre ra [[valle de Broto]] y ro [[puerto de Chía|puardo de Chía]].
*Os [[tiempos composaus en aragonés|tiampos compuastos]] d'os verbos [[verbos de movimiento en aragonés|intransitivos de movimiento]] y [[verbos pronominals en aragonés|reflexivo]]s se conchugan con o [[verbos auxiliars en aragonés|verbo auxiliar]] ''ser':
**'''''Soy''' tornato de ro cambo''
**''O zagal ya en '''ya''' marchato''
Con a excepción expresa d'as perifrasis d'obligación:
**''Mos n''''hemos''' d'ir ta treballar''
==Complementos verbals==
[[Imachen:133.Vió, Balcón.JPG|thumb|right|210px|O balcón d'una casa abandonada, de [[Vio]].]]
*Formas pronominals d'o [[complemento directo]] determinato siampre sin de consonant cuan que son itas per debant d'o verbo, que ye bian pardicular en [[Sobrarbe]]: "'''o''', '''a''', '''os''', '''as'''", que rompe con as formas masculinas singular y plural de Puértolas, ''el'', ''e(l)s'':
**'''''Os''' fan bian bonicos''.
**''No '''as''' te quiero dar''.
*As mesmas formas pronominals, cuan que ban en a zaga d'o verbo, montan a secuencia clasica de l'aragonés: OD+OI+RVb, que comparten os dialectos mes occidentals, como ro [[Aragonés cheso|cheso]]:
**''Méte-'''lo'''-'''te''' en a capeza''.
*Ixe orden clasico aragonés d'os pronombres yeba bian representato enantes, agora ya desconoixito ta os mes chóvens, anque ras cheneracions adultas encara os reconoixen, se fa bian present a [[castellanización]] en o cambio d'orden pronominal:
**''Ya '''o me''' dicioron'' ([[Jean-Joseph Saroïhandy|Saroïhandy]])<br />''Ya '''me lo''' dición'' (actualidat).
===INDE===
*Os derivatos d'o pronombre latino ''INDE'' son iguals que en toz os dialetos de l'[[Idioma aragonés|aragonés]] ('''en'''/'''ne'''), con d'un uso carateristicament pronominal como complemento directo indeterminato:
**-''Di-le-'''ne'''''<br />-''Ya le''''n''' diré''.
**''Le''''n''' has dato mal''.
Iste caracter ya compartito per o [[idioma catalán|catalán]], l'[[idioma occitán|occitano]] y o [[idioma francés|francés]], y segundariament ya tamién una d'as caracteristicas mes enradigadas en o [[Castellano en Aragón|castellano baturro]] (dialecto castellano d'Aragón), per o sustrato d'aragonés que éste tián.
*Emplego como complemento [[locativo]] enos verbos de movimianto, exclusivament como pronominalización d'o puesto de partida d'ixe movimianto:
**''Se''''n''' ba ra memoria''.
**''Bién-te-'''ne''' ta ra casa''.
*Uso como particla introductoria d'una frase de parditivo, an que tamién bi s'ha d'articular a preposición "''de''" como introdutora de l'elemento contable:
**''¡'''En''' fayó tanto '''de''' mal!''.
**'''''En''' tianen muchisma '''de''' pasión''.
*Como pronominalización d'os complementos preposicionals:
**''No '''n''''he bisto como aquello ni '''en''' veré''.
===IBI===
[[Imachen:96.Congosto d'as Cambras - Cambras y esplugas.JPG|thumb|right|220px|O [[congosto d'as Cambras]], que ciarra ra valle de Fanlo de l'exterior, no tenió garra infraestrutura biaria dica a decada de 1940. Iste ya una d'as razons de l'aislamiento d'istas valles.]]
*Os derivatos d'o locativo latino ''IBI'' adotan en este parlar as formas "'''i (hi)'''", "'''ibi'''" y "'''be'''", no existindo-be ra forma "''ie''" que s'ha documentato en as valles mes orientals de Sobrarbe.
**''No se '''i''' pued ir'' = ''No pued ir-se-'''be'''''.
Iste emplego locativo ya con de diferancia o mes frecuant. A forma anteriorment dita con ''en/ne'' s'emplega només que ta especificar a procendencia d'un movimianto. Atros eixemplos, an que Saroïhandy i trobó ra forma relicta ''ibi'' (mesma que en latín) pero que oi no se conservan si que en a valle de Puértolas y de forma muit esporadica:
*''Baixa-te-'''be'''''.
*''Yo no '''ib''''iré''.
*''Mira si '''ibi''''stán''.
*''-Bés-te-'''be'''''<br />''-¡Bés-'''be''' tú''!
Asinas pues, s'observa que ra forma "'''be'''" siampre va en a zaga d'o verbo, y equivale ta l'ueste d'a Cinca ra mesma cosa que ta l'este se fa "'''ie'''". As formas "'''ibi'''" y "'''i'''" apareixen siampre a debant d'o verbo, y una u l'altra pende si o dito prencipia per vocal u no, y de si ra palabra anterior tamién en tiane garra ta rematar u no:
*''Nomás n''''ibi''' eba uno''.
*Saroïhandy tamién heba documentato amplament l'aplicación d'ista particla en chunto con o verbo "''bier''", sin de que bi fés garra aportación semantica. Formas como "''No '''i''' veigo gota''", "''¿Que no '''i''' veis que no?''" y altras, tan aragonesas, as cualas yeban habituals en [[1900]], oi han desapareixito de tot y se construyen sin de locativo. O fenomeno mesmo d'abandonamiento que diz [[Brian Mott]] que está pasando en a [[val de Chistau|valle de Chistau]] en istes anyos zagueros.
==="''Régimen''" preposicional===
*Diferencia con o castellano de bels verbos en l'emplego d'os suyos [[complemento de rechimen en aragonés|complementos de régimen preposicional]], que se fan mas familiars d'altras romances pirenencas, y sobretot d'o [[gascón]].
**''Me pensabe '''de''' fer-me una [[borda]] nuaba''. (<small>cast:</small> "''Pensaba en''")
**''No ya '''de''' mal beber''.
**''M'ha tocato '''de''' portiar-las yo''. (<small>cast:</small> Sin de R.Prep.)
==Pardicularidaz foneticas==
[[Imachen:Moriello de Sampietro 1.JPG|thumb|right|230px|[[Moriello de Sampietro|Murillo de Sampiatro]], despoblato en a [[valle de Vio]].]]
*Como ya regular en [[Idioma aragonés|aragonés]], i hai vocals inicials etimolochicas que se piarden en pronunciar, especialment cuan que ra palabra ya puasta detrás d'otra que tienga una vocal: ''No m'has quiesto ascuchar'' [nomaskjést'''os'''kutʃár], ''Ya m'han dato estudio'' [jamandát'''os'''túdjo]. Diz que queda de tot tapada per o sonito de l'anterior.
*Pronunciación d'a "-r" en a coda d'os [[infinitivo en aragonés|enfinitivo]]s, como ro [[Bergotés]], y fendo una diferencia asinas con o parlar de [[chistabín|Chistau]], [[Aragonés de Puértolas|Puértolas]], [[fobano|A Fueba]] y ra parte alta d'a Cinca.
*Vocalización predominante d'a "i" d'antes no ra "X" en o grupo fonetico "ix", como ya tipico d'a cuenca d'a Cinca, pero no s'ha sentito nunca en a de l'Ara, de [[valle de Broto|Broto]] ta Boltanya: ''Deixar'' [d(e)iʃar], ''baixar'' [baiʃar], etc.
*Deformación d'os diftongos aragoneses en ''-ue-'' y ''-ie-'', derivatos d'as vocals ''E'' y ''O'' largas latinas, ta formas como '''-ua-''' y '''-ia-''' (que no son As de vertaderas, si que vocals transicionals que os parladors identifican como E). Ista tendencia que pareixe que estió cheneral en os primeros sieglos d'evolución de l'[[Idioma aragonés|aragonés]], fendo-se cheneral d'o [[Condato d'Aragón|Viello Aragón]] ta [[Ribagorza]] en a Edat Meya, nomás que a documentó [[Jean-Joseph Saroïhandy]], en prencipiar o [[sieglo XX|siaglo XX]], en as valles de Broto, Vio, [[Valle d'a Solana|Solana]] y [[val de Puértolas|Puértolas]]. Deras ditas, nomás que [[valle de Vio|Vio]] y Puértolas a conservan oi, pos o [[bergotés|parlar de Broto]] as ha perditas, y a Solana quedó despoblada en os anyos 60.
**''F'''ia'''sta'' [fiɶsta], ''[[Ovis orientalis aries|'''ua'''lla]]'' [ɣwáʎa], ''d'''ia'''nt'' [diɶn], ''cal'''ia'''nt'' [kaliɶn], ''g'''ua'''mbra'' [(ɣ)wámbra], etc.
**En contraposición d'o [[belsetán]] y [[chistabín]] ''f'''ie'''sta'' [fiésta], ''g'''üe'''lla'' [ɣwéʎa], ''d'''ie'''nt'' [dién], ''cal'''ie'''nt'' [kalién] y ''g'''üe'''mbra'' [(ɣ)wémbra].
*Como fa o [[bergotés]] y se fa tamién en Puértolas y ra valle d'a Cinca, baile d'as consonants xordas intervocalicas (e tamién post-consonanticas dezaga d'"''R''", "''L''" u "''N''") que se sonorizan:
**''Ar'''d'''i'''g'''a'', ''ixor'''d'''i'''g'''a'', ''[[craba|cra'''b'''a]]'', etcetera. pero ''na'''p'''o'', ''sa'''p'''udo'' y atras.
**''Al'''d'''o'' (ocasional siempre como adchetivo, pero nunca no como adverbio. Tampoco no ''alta'' u os plurals), ''[[Fraixenco|fraixen'''g'''o]]'', ''barran'''g'''o'', u una que ya bian carateristica solo que d'o parlar actual d'ista valle: ''cam'''b'''o''.
[[Imachen:123.Buisán - plano cheneral.jpg|thumb|right|300px|[[Buisán]], perdito y cuasi despoblato en a [[valle de Fanlo]], ya un buan eixemplo de per qué ya en tan mala situación l'aragonés.]]
Anque en hai que s'han aganato per a presencia d'o castellano: ''to'''d'''a'' y ''to'''d'''as'', ta as palabras que enos arredols de 1900 yeban '''tota''' y '''totas'''.
*No obstante, anque existe ixa tendencia, Saroïhandy documentó l'uso d'os [[participio en aragonés|participio]]s masculinos clasicos de l'aragonés bian conservatos, con a terminación en '''-ato''', '''-atos'''.
*Una traza biàn carateristica de Vio y Puértolas ye ra perdua d'a "N" d'a terminación d'as palabras que en tianen en o singular cuan fan o plural:
**''Ganar-se '''us bués''' diners''.
**''Clavar '''us bués [[cuairón (arquitectura)|cuairons]]'''.
Ixe caracter nomás que o describen Tomás y Usón en o suaso de [[Linars de Broto|Linars]] de tod'o que yeba nantes l'aria patrimonial d'o bergotés. Ya revelador que o fenomeno igual pase tamién en os parlars pirenencos d'o [[gascón]].
*Como enos parlars deras valles de Puértolas y Tella, declinación de belas vocals que en pronunciar-se se tornan ambiguas, como ra "O" en posicions finals de bels plurals masculinos cuan que se troban en posición post-tonica: Os gatos [osɣátøs], maderos [madéɾøs], altros [álɖrøs, áutrøs], etc. Ixes sonitos vocalicos, que no son compartitos con o castellano, fan que aya vegadas que resulten confusos ta's personas castellanofonas, que a menut s'han conoixito que bi entianden una "E".
*Numerals [[ordinals en aragonés|ordinal]]s como "'''cuatre'''" [kwáɖre, kwátre] yeban habituals en os tiampos de Saroïhandy, anque oi han desapareixito de tot, quedando-be ocasions de sentir-lo només que en [[Valles de Bielsa|as valles de Bielsa]]. A forma actual ya cuatro [kwátro], no como ra preposición ''dentro'', especialment cuan que ye precedita de "a": A dentro /aintro/ [áintrø, áentrø], conservada en Puértolas y Tella.
*Baile d'a fonetica vocalica de palabras que contianen o diftongo "-ue-" pero nunca no producen "-uɶ-": '''Luego''' [luɒɣo], '''fuego''' [fuɔɣo] (pero tamién [fuɒɣo]), [[Puyarruego]] [puiaruɒɣo], etc. Altra palabra que posa distancia con a pronunciación castellana ye "'''agora'''" [aúrɶ], u que encara se pronuncia [ɒra] en decir-se rapedo.
*Reducción dera "O" ta cosa pareixita d'una "U" cuan que se troba en posición atona y a'l canto d'una silaba tonica, especialment cuan que ra vocal tonica ya garra "A": ''Cabo Alto'' [kábuáldo]. A menut tamién en Os de final de palabra, en masculinos singulars, presendan ixa peculiaridat en o parlar oral: ''[[Carrazo]]'' [karáθo].
== Referencias ==
{{listaref}}
==Bibliografía==
*[[Rudolf Wilmes|WILMES, Rufolf]] (1937), "Der Hausrat im hocharagonesischen Bauernhause des Valle de Vió", en ''Volkstum und Kultur der Romanen'', vol. X, pp. 213–246
*TOMÁS ARIAS, Chabier. y USÓN SERRANO, Chusé Raúl. ''El Aragonés del Sobrarbe'', Cap. 5 en ''Comarca de Sobrarbe''. pp. 269–282. Diputación General de Aragón; {{ISBN|84-7753-630-9}}
*LATAS ALEGRE, Óscar. ''Misión Lingüística de Jean J. Saroïhandy en el Alto Aragón'', Ed. Xordica-Prensas Universitarias de Zaragoza, Villanueva de Gállego (Zaragoza, Aragón), 2005; {{ISBN|84-96457-06-0}}
*QUINTANA i FONT, Artur. ''El Aragonés nuclear de Nerín y Sercué (Valle de Vio)'', Ed. [[Gara d'Edizions]] + [[Institución Fernando el Católico]] + [[Deputación `provincial de Zaragoza]], [[Zaragoza]], 2007. {{ISBN|978-84-8094-060-3}}
== Se veiga tamién ==
* [[Rudolf Wilmes]].
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|Vallivio]]
[[Categoría:Articlos en aragonés d'a val de Vio]]
du3kxhtams41ucf8viq2dp980u0seiq
Aragonés ansotano
0
12731
2423576
2309981
2026-06-10T20:02:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423576
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre=Ansotano
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen=[[Imachen:Mapa situazión ansotano.svg|250px]]
|nombre imachen=Situación de l'ansotano
|local=
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= [[Val d'Ansó]]
|lugars=[[Ansó]], [[Biniés]] y [[Fago]]
|rasgos=
|vitalidat=<span style="color:grey;">'''Meya'''</span>
|escritors=
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6=[[Aragonés occidental|Occidental]]
|familia7='''Ansotano'''
}}
L''''ansotano''' ye a forma de l'[[Idioma aragonés|aragonés]] que se charra en a [[val d'Ansó]] inclusos os municipios d'[[Ansó]], [[Biniés]] y [[Fago]]. Ansó figura en l'[[ALEANR]] con as siglas ''[[Ansó|Hu 101]]''.<ref>{{es}} [[Manuel Alvar]]: ''Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja''. [[Institución Fernando el Católico]]. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. [[Diputación Provincial de Zaragoza]], 1983. Tomo I, Lamina 3, Mapa nº 3.</ref>
== Fonetica ==
A ''-r'' final no se pronuncia en [[Ansó]] pero sí en [[Fago]].
Se mantién a -d- intervocalica en casos que no son guaire comuns en aragonés occidental: ''odir'' ("oyir", "sentir").
== Morfolochia ==
O sistema d'articlos mes común y millor documentau en ansotano ye o de l'aragonés cheneral ''o'', ''os'', ''a'', ''as'', sin embargo fa poco que se i ha documentau l'emplego d'o sistema mas antigo ''lo'', ''los'', ''la'', ''las'', como en [[Aragonés cheso|cheso]] en determinaus contextos:
*''fendo '''lo''' fatuo''
*''le'n diremos a '''la''' hermana''
O verbo ''haber'' como impersonal en (b)i ha, (b)i heba de l'aragonés cheneral ya substituyiu por ''estar'':
*''bi está agua''
*''bi estaba agua''
Existe una [[desinencia]] personal de primera persona ''-i'' en los [[pasau imperfecto d'indicativo en aragonés|pasaus imperfectos d'indicativo]], [[pasau imperfecto de subchuntivo en aragonés|pasaus imperfectos de subchuntivo]] y [[condicional en aragonés|condicional]]s:
*''yo '''febai'''.''
*''yo '''tenebai'''.''
Ye a sola variedat de l'aragonés actual que conserva esta caracteristica, (se crei que o [[chistabín]] ''febe'', ''tenebe'' en ye una evolución, AI > e), pero o mas notable ye que lo trobamos en o [[idioma castellano|castellano]] de [[substrato lingüistico|substrato]] aragonés d'[[Embún]], [[Salvatierra d'Esca]], [[Longars (Cinco Villas)|Longars]], [[Uncastiello]], [[Orés]], [[Luesia]] y [[Malpica d'Arba]] y en o castellano d'o nord-este navarro (arredol d'[[Eslava]]) s'emplegaba también (''teníai''), por ixo podría ser una caracteristica d'o [[luengas romances|romance]] [[romance navarro|navarro]] medieval, perdiu de tot.
Os imperfectos de subchuntivo a diferencia d'as atras variedaz d'aragonés se fan con desinencias en -ara, -iera: ''ficiera, puyara, clamara, trobara''
A forma de os pasaus presenta este paradigma: ''puyé, puyés, puyó, puyemos, puyez, puyoron''
== Lexico ==
A parola ''monín'', ''monina'' ye un occitanismo/ gasconismo derivau de ''mon nin (mi nino)'' y significa ''poliu'',<ref>{{es}} [[Alwin Kuhn|KUHN, Alwin]], ''[[Der hocharagonesische Dialekt|El Dialecto Altoaragonés]]'' (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-96457-41-6}}</ref> y coincide con o vocativo que se fa servir en o [[Baixo Martín]] coexistindo con ''manyo'', sobre tot en l'afirmación ''si monín''. Ye documentau este gasconismo tamién en [[cheso]] y atras variedaz d'aragonés.
Presenta terminos d'etimolochía basca: ''bizcalera, sabaya, magoría.''
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Wiktionary|ansotano|l'Ansotano}}
*[https://web.archive.org/web/20140903144146/http://www.charrandotb.com/bisualizazion.php?tit=Programa%2017%20-%20Archivo%20Audiobisual%20de%20l%C2%B4Aragon%C3%A9s%20(Ans%C3%B3)&link=http://www.youtube.com/v/2BYwh0-ztP0 CharrandoTB.com - ''Gravación sobre l'ansotano de l'Archivo Audiovisual de l'Aragonés''].
{{Variedaz occidentals de l'aragonés}}
{{borrador}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés occidental|Ansotano]]
20nclnoijocwuhkz2uied1qxey1gkaa
Aladro
0
12736
2423382
2304227
2026-06-10T19:31:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423382
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo 1000|-10}}
[[Imachen:Farmer plowing.jpg|thumb|300px|right|O treballo con l''''aladro''' tradicional, estibau por un [[abrío]] de dos [[caballo]]s.]]
L''''aladro'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Silbia Garcés Lardiés]] y [[Francho Rodés Orquín]]: ''Un borguil de parolas. Bocabulario dialeutal escolar'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2006]], {{ISBN|84-689-7358-0}}, p.10.</ref> '''alatre''',{{DACC}} '''alladro'''{{DACC}} u '''aladre''' ye una [[ferramienta]] [[agricultura|agricola]] emplegada ta remover y escardar os suelos en ubrir-be sulcos con una fuella vulcadora d'[[acero]] que, por efecto d'a tracción, creba la superficie d'a tierra y ne vulca los ceborrons, facilitando asinas que i dentren os nutrients y, sobretot, lo [[nitrocheno]] atmosferico que cal que siga fixau por as [[bacteria]]s d'o [[suelo]] ta que pueda ser emplegau por as plantas caultivatas.
== Historia ==
L'aladro puet ser considerau como evolución d'a [[pica]] u d'a [[ixata]] por a suya forma, y que en o momento d'a suya aparición historica, significó un cambio profundo ta l'[[agricultura]] perque permitioó a saber-los cambios en o [[escalio]] y lo treballo de grans superficies de tierra.
En os suyos oríchens, l'aladro yera estibau por personas y dimpués, con o paso d'as cheneracions, se bi metioron [[animal]]s ta fer esta fayena; [[mula]]s, [[buei]]s y en bels puestos, [[caballo]]s. Actualment, totas ixas bestias han estau reemplazatas por os [[tractor agricola|tractors]] agricolas como elemento de tiro.
=== Aladros actuals ===
Os aladros actualment son feitos de tot de [[metal]] y s'emplegan enganchaus a un [[tractor agricola]]; d'ixa traza, l'emplego d'animals en as fayenas de [[labranza]] ha quedau talment oblidau en muitos puestos d'o primer mundo.
=== Parz de l'aladro ===
[[Imachen:Old plough schema.svg|thumb|300px|Esquema simplificau con los components d'un aladro: 4) '''[[cuitre (part de l'aladro)|cuitre]]''' 5) '''[[dental (part de l'aladro)|dental]]''' 6) '''[[rella]]'''.]]
En l'aladro bi ha diferents piezas que cumplen funcions concretas: [[cuitre]], [[dental (part de l'aladro)|dental]], [[rella]], [[vuembre]], etcetera.
== Ditos y mazadas ==
*''«aladro rubinau poco trigo almacenau»''<ref>{{es}} [[Pedro Arnal Cavero]]: ''Refranes, Dichos, Mazadas... En El Somontano Y Montaña Oscense'', [[Prames]], [[2013]], ISBN 978-8483213957, p.145.</ref>
== Veyer tamién ==
* [[Aladro romano]].
* [[Brabant (aladro)|Brabant]].
* [[Rella]].
* [[Cuitre]].
* [[Cuitre (part de l'aladro)]].
* [[Vuembre]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Ploughs|los aladros}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aladros|*]]
oisyg7qr7b50ly3v4t5xkezsgxsmi6t
Aragonés baixorribagorzano
0
12738
2423577
2380263
2026-06-10T20:02:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423577
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Baixorribagorzano
|nombre autoctono =
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen=[[Imachen:Mapa situación baixorribagorzano.svg|250px]]
|nombre imachen=Situación d'o baixorribagorzano
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= [[Ribagorza Baixa]]
|lugars=[[Aguilar]], [[Abenozas]], [[Santa Llestra y Sant Quílez|Santa Llestra]], [[Besians]], [[Centenera]], [[Perarrúa]], <br />[[Ixep]], [[Torrobato]], [[Torre d'Esera]], [[Graus]], [[Capella (Uesca)|Capella]], [[La Puebla de Castro]], [[Olbena]], [[Estada]], [[Estadilla]] y [[Fonz]]
|rasgos= De transición ta o [[idioma catalán|catalán]]
|vitalidat= <span style="color:green;">'''Alta'''</span>
|escritors= [[Toni Collada]], [[Manuel Marqués]], [[Ana Tena Puy]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6=[[Aragonés oriental|Oriental]]
|familia7=[[Aragonés ribagorzano|Ribagorzano]]
|familia8='''Baixorribagorzano'''
|familia9=
}}
El '''baixorribagorzano''' é la [[parla (lingüistica)|parlla]] comarcal [[Idioma aragonés|aragonesa]] que se charra en llugás de [[Ribagorza Baixa]] entre [[Aguilar]] y [[Fonz]]. É una de las parllas alto-aragonesas con mes vitalidá y tamé una de las minchós conoixidas, gracias a los estudios de la filologa [[María Luisa Arnal Purroy]], que son muito detallaus en las [[fonetica aragonesa|evolucions foneticas]].
Dende norte enta sud: [[Aguilar]], [[Abenozas]], [[Santa Llestra y Sant Quílez|Santa Llestra]], [[Besians]], [[Centenera]], [[Perarrúa]], [[Ixep]], [[Torrobato]], [[Torre d'Esera]], [[Graus]], [[Capella (Uesca)|Capella]], [[La Puebla de Castro]], [[Olbena]], [[Estada]], [[Estadilla]] y [[Fonz]]. Santa Llestra figura en l'[[ALEANR]] con as siglas ''[[Santa Llestra y Sant Quílez|Hu 400]]'' <ref>{{es}} [[Manuel Alvar]]: ''Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja''. [[Institución Fernando el Católico]]. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo I, Lamina 3, Mapa nº 3.</ref> y [[La Puebla de Castro]] con as siglas ''[[La Puebla de Castro|Hu 403]]''.
En la baixa [[val d'Isabana]] y mas a o sud, en a marguin izquierda de l'Esera entra en contacto con o [[catalán ribagorzano]]. Seguntes [[Artur Quintana]], la linia de llugás de dificil clasificación [[Torres (Ribagorza)|Torres]]-[[Chuseu]]-[[Alins (la Litera)|Alins]] desepara a l'uest os lugars de [[El Soler]], [[Torlabat]], [[Capella (Uesca)|Capella]], [[La Poblla del Mont]], [[Castarllenas]], [[Pueyo de Marguillén]] y [[Aguilaniu]], clasificables como aragonesoparlants, de los llugás de [[Pociello]], [[Llaguarres]], [[Aler]], [[Calasanz]], [[Zanui]], y [[Sant Esteban del Mall]], clasificables como catalanoparlants.
==Fonetica==
*La vocal ''-o'' se conserva por un regular, la perdua u [[apocope en aragonés|apocope]] suya no é frecuent:
**''fierr'''o'''.
**''man'''o'''.
**''grausin'''o'''.
**''camin'''o'''''.
*La [[Diftongación debant de Yod en aragonés|diftongación debant de Yod]] cuasi ha desapareixiu, quedando pocos diftongos en '''-ue-''' debant de palatals:
**'''Ojo''' en cuenta de ''[[uello]]''.
**'''Noche''' en cuenta de ''[[nueit]]''.
*Trobamos bel caso de no [[sistema vocalico d'o latín vulgar#Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés|diftongacion]] d'a Ĕ curta latina:
**'''[[Peu]]''' en cuenta de ''[[piet]]'' (puet estar un [[catalanismos en aragonés|catalanismo]] u bella cosa propia de l'[[aragonés oriental]]).
**'''Ben''' en cuenta de ''bien''.
**'''[[Adverbios d'afirmación en aragonés|Tamé]]''' en cuenta de ''tamién''.
**Extensivo a las formas d'el verbo [[verbo estar-ser|estar-ser]] que diftongan en aragonés cheneral:
***'''El e''' en cuenta de ''el ye''.
***'''Tu es''' en cuenta de ''tu yes''.
*El grupo aragonés -it- derivau de los latinos -CT-, -ULT- é cuasi castellanizau de tot:
**''[[verbo fer|Fecho]]''
**''[[Leit|Leche]]''
**''[[Peito|Pecho]]''
**''Moches''
**''Mucho''
**''Cuchilla''
**''Escuchá.''
*Pero puede conservar-se en palabras que no s'empllegan tanto: ''[[dreito|dreto]]'', (Graus), o en bel llugá, (''feito'' > ''fei'' en Estadilla, y testimoniau como poco empllegau en Graus).
*El diftongo ''[[sufixo -iello|-iello]]'' en el [[diminutivos en aragonés|diminutivo]] s'ha castellanizau enta '''-illo''':
**''ixart'''illo''''', ''cresp'''illo''''' los toponimos ''Pan'''illo''''' y ''Estad'''illa'''''.
*I hai bel caso de pallabra que encomienza por ''ix-'' que en aragonés cheneral encomienzan por ''x-''.
**En bel caso son probables evolucions de pallabras con [[prefixo ex-]]:
***''Ixafegar'' < ''EX-AFFOCARE''<ref name=REFERENCEC>{{es}} [[Maria Luisa Arnal Purroy]]: ''El segmento (s) en el habla de la Baja Ribagorza occidental aspectos fonéticos y fonológicos'' Archivo de filología aragonesa, ISSN 0210-5624, Vol. 46-47, 1991 , pp. 71-92 [http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/15/72/05arnal.pdf]</ref>(sin pronunciar a -r final como en los atros eixemplos).
***''Ixaguar'' <''*EX-AQUARE''.
***''Ixarrancar'' < ''EX- ([[superstrato francico en aragonés|francico]] ''*HANKA'').
***''Ixartigar'' < ''EX-ARTICARE''.
***''[[Ixordiga]]'' / ''Ixordiguero'' <''*EX-ORTICA''.<ref name=REFERENCEC/>
***''Ixugar-se'' < ''EX-SUCARE''.
***''Ixarmentar'' < ''*EXSARMENTARE''.
***''Ixuto'' < ''EXSUCTU''.
***''[[Ixecada]]'' < ''EXSICCATA''.<ref name=REFERENCEC/>
***''Ixobrecer-se''.<ref name=REFERENCEC/> < ''*EX+SUPER+EXIRE''.
***''Ixarrallar'' < ''*EX+SERRALIA''.<ref name=REFERENCEC/>
**En atros son evolucions de palabras que encomienzan por ''ex-'' sin ixe prefixo:
***''[[Ixambre]]'' <''EXAMEN''.
***''[[Ixena]]'' < ''EXIENDA''.
***''[[Ixaringa]]''<ref name="ARNALPURROY">{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy|ARNAL PURROY, Mª Luisa]], ''Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental -Huesca-''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2003]]. {{ISBN|84-8094-052-2}}</ref> < ''SYRINGA''.
***''Ixolomar'' < ''EXOSMARE''.<ref name=REFERENCEC/>
*Predomina amplament a sonorización d'as [[Oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|xordas intervocalicas]], pero ny'hay uns poquez casos de conservación.
**''[[Navata]]'' ye prou cheneral.
**''[[Crepa]]'', ''batallá'', ''[[batallo|batall]]'', ''[[mallata]]'', ''[[trucador|trucadó]]'' se troban en [[aragonés grausín|grausín]].
**''[[Chemeco]]'' y ''[[chipón]]'' en [[aragonés estadillano|estadillán]].
**''[[Ripa]]'' (como [[locucions adverbials en aragonés|locución adverbial]] de [[Locucions adverbials cuantitativas en l'aragonés|cantidat]])<ref name="ARNALPURROY"/>
**''[[Ripazo]]''<ref name="ARNALPURROY"/>
No en é un caso de conservación d'oclusiva xorda intervocalica ''l[[laco]]'' en [[Chuseu]] y [[Torres (Ribagorza)|Torres]] porque proviene de ''LACCUM'' y amuestra la mesma evolución que ''VACCA'' > ''vaca''.
Las terminacions latinas ''-MEN'' y ''-MINE'' da la solución actual ''-mbre'' por un regular, de fueras de bel caso mes conservador, dependendo de la localidat<ref name=PARLABAIXA>{{es}} [[Maria Luisa Arnal Purroy]]: ''El habla de la Baja Ribagorza Occidental'': [[Institución Fernando el Católico]], 1998. p 251.</ref>:
*''EXAMEN'' > ''[[ixamen]]'' / ''[[ixambre]]''.
*''FERUMEN'' > ''ferún''.
*''GRAMEN'' > ''[[gramen]]'' / ''[[grami]]''.
*''LUMEN'' > ''[[luz|llum]]''.
*''FAMINE'' > ''[[fame]]'' / ''[[fambre]]''.
*''HOMINE'' > ''[[home]]'' / ''[[hombre]]''.
Las laterals intervocalicas ''-l-'' y ''-ll-'' se presentan como alternants en ciertas pallabras:<ref name=PARLABAIXA/>: ''esbellegar''-''esbelegar'', ''gallaverno''-''galaverno'', ''enchibilliu''-''enchirbiliu'', ''cachillada''-''cachilada'', ''cagalleta''-''cagaleta'', ''pellaire''-''pelaire'', ''gallet''-''galet'', ''chilla(r)''-''chila(r)'', ''[[chillo]]''-''[[chilo]]'', ''[[chulleta]]''-''chuleta'', ''[[quinquillaire]]''-''quinquilaire'', ''apegalloso''-''apegaloso'', ''bullicón'', ''bulicón'', ''vella(r)''-''velá'', ''maulla(r)''-''maula(r)'', ''rulla(r)''-''rula(r)'', ''rolleta''-''ruleta''. As causas son diversas.
== Morfolochía ==
En [[Secastiella]] y [[La Puebla de Castro]] i hai una pervivencia de lo demostrativo neutro ''ço'' de l'[[aragonés medieval]], que deriva de lo latín ''ECCE HOC'' igual como las formas equivalents en catalán y gascón. El empllego de ''zo'' u ''zau'' se documenta en la cheneración mes viella d'estos lugars y només que con sentiu de propiedat, en una estructura con lo mesmo significau que ''lo de'' de l'aragonés cheneral.<ref name=PARLABAIXA/>
*''Va ver la uella en '''zo''' Pinza''.<ref name=PARLABAIXA/>
*''En '''zau''' tuyo''.<ref name=PARLABAIXA/>
== Conclusions ==
Tiene menos caracters comuns con el catalán que la [[parla (lingüistica)|parlla]] de la [[val de Benás]] ([[aragonés benasqués|benasqués]]), pero tamé tiene menos caracters aragoneses. Graus, un lugar prou gran, ha teniu influencia en a castellanización de [[Ribagorza Baixa]] y mesmo en o catalán d'a [[val de l'Isabana]]. A [[Aragonés foncense|parlla de Fonz]] é menos castellanizada que la parlla grausina encara que é mas enta el sud.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Maria Luisa Arnal Purroy]]: ''El habla de la Baja Ribagorza Occidental'', [[Institución Fernando el Católico]], 1998.
*{{es}} [[Francisco Bruballa Angusto]]: ''Vocabulario del habla de La Puebla de Castro (Baja Ribagorza)'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 2009.
*{{es}} [[Manuel Marqués]]: «Nuebos charradors d’aragonés baxo-ribagorzano de Fonz», en F. Nagore, F. Rodés y Ch. Vázquez (eds.), ''Estudios y rechiras arredol d’a luenga aragonesa y a suya literatura. Autas d’a I Trobada (Huesca, 1997)'', Instituto de Estudios Altoaragoneses, Huesca, 1999, pp. 387–393.
{{Variedaz orientals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés ribagorzano|Baixorribagorzano]]
lvbxdxeza5otfkkl7e8k2rxmezrmdni
Aragonés campés
0
12741
2423579
2380264
2026-06-10T20:02:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423579
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Campés
|nombre autoctono =
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen=[[Imachen:Mapa situación campés.svg|250px]]
|nombre imachen=Situación d'o campés en o [[aragonés meyorribagorzano|meyorribagorzano]]
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= [[Ribagorza]]
|lugars=[[Campo (Uesca)|Campo]]
|rasgos= De transición ta o [[idioma catalán|catalán]]
|vitalidat= <span style="color:green;">'''Alta'''</span>
|escritors=
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6=[[Aragonés oriental|Oriental]]
|familia7=[[Aragonés ribagorzano|Ribagorzano]]
|familia8=[[Aragonés meyorribagorzano|Meyorribagorzano]]
|familia9= '''Campés'''
}}
O '''campés''' ye a [[parla (lingüistica)|parla]] local [[Idioma aragonés|aragonesa]] que se charra en [[Campo (Uesca)|Campo]] ([[Ribagorza]]).
==Fonetica==
Son muitos os casos de perda d'a '''-o''' final que no gosan trobar-se en aragonés cheneral:
*''[[Embolico|Embolic]]'': embolico, embolique.
*''[[Suerte|Sort]]'': suerte.
*''[[Cuerpo|Corp]]'': cuerpo.
*''[[Treballo|Traball]]'': treballo.
*''[[Anyo|Any]]'': anyo.
*''[[Reposte|Rebós]]'': reposte.
*''[[verbo fer|Fet]]'': feito, feto.
*''[[uello|Uell]]s'': uellos.
*''[[Oryctolagus cuniculus|cunill]]s'': conillos.
*''[[Poll]]s'': pollos.
Bi ha bel caso de no [[sistema vocalico d'o latín vulgar#Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés|diftongación]] d'a ''Ĕ'' curta [[idioma latín|latina]], os tres primers los trobamos también en [[Aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzano]]:
*''[[Adverbios de manera en aragonés|Ben]]'': bien.
*''[[Adverbios d'afirmación en aragonés|Tamé]]'': tamién.
*''[[Piet|Peu]]s'': piez
*''[[tierra|Terra]]'': tierra. ''Terra'' tamién se troba en [[aragonés benasqués|benasqués]].
*''[[Piedra|Pedra]]'': piedra.
*''[[Tiempo|Tempo]]'': tiempo.
Bi ha bel caso de no [[sistema vocalico d'o latín vulgar#Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés|diftongación]] d'a Ŏ curta latina:
*''[[Suerte|Sort]]'': suerte.
*''[[Cuerpo|Corp]]'': cuerpo.
*''[[Fuerza|Forza]]'': fuerza.
Se conservan mas casos de [[Diftongación debant de Yod en aragonés|diftongación debant de Yod]] que en [[Aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzano]].
*''OCULU'' > *''ollo'' > ''[[uello|uell]]''
O grupo -it- gosa estar castellanizau de fueras de en ''fet''.
*''[[Adchectivos indefinius en aragonés|Mucho]]'': muito.
*''[[Nueit|Noche]]'': nueit.
*''[[Peito|Pecho]]'': peito.
*''Ascuchar'' /ascuchá/: escuitar, ascuitar.
O diftongo -ie- de [[sufixo -iello|-iello]] ye castellanizau a ''-illo'':
*''[[Convolvulus|Corrotilla]]''.
*''[[Costiella|Costilla]]''.
*''[[Crespiello|Crespillo]]''.
==Morfolochía==
[[articlo definiu en aragonés|Articlos definius]]: ''el, la, es, las''
Se conserva a conchunción contimparatiba ''mes'', como en benasqués y bella zona de Sobrarbe:
*''MAGIS'' > ''mais'' > ''mes''
Pronombres personals de 1º y 2º personas plurals: ''nusotros'' y ''vusotros''.
Morfema personal de 1º persona plural en -m: ''canta'''m''''',
Encara que o present d'o verbo ''[[Verbo estar-ser|estar]]'' tiene diftongo: ''el ye'', ''tu yes'', o [[pasau imperfecto d'indicativo en aragonés|pasau imperfecto]] no en tiene: ''el '''eba''''' en cuenta de ''el '''yera'''''.
== Lexico especial ==
En Campo, las palabras «paíno» y «maína» antes significaban [[agüelo]] y [[agüela]],<ref name="MASCARAYHCampo">[[Bienvenido Mascaray Sin|MASCARAY SIN, Bienvenido]], ''Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)''; Prensas Universitarias de Zaragoza + Xordica Editorial. Zaragoza, 2013. {{ISBN|978-84-96457-87-4}}</ref> y no pas «[[padrino]]» y «[[madrina]]» como ye regular en atros parlars vecinos, como en [[Sobrarbe]]. Seguntes [[Bienvenido Mascaray]], la substitución d'el significau antigo con las palabras «avuelo» y «avuela» ha feit que s'haiga de meter el [[posesivo tonico en aragonés|posesivo tonico]] (con [[articlo definiu en aragonés|articlo]]) a la expresión «''l'avuela mía''», cuan antes no el teniba que llevar, pa que asinas no s'entivoque con cualsiquier agüela d'el llugar.<ref name="MASCARAYHCampo"/> Cuan se diba «paíno» y «maína» no caleba meter-les posesivo, perque toz entendeban que se referiba cada un a'l suyo. Millor que en veigam un eixemplo:
*''Yo sempre va conocer a '''maína''' con panyuelo negro a la cabeza y [[saya]] llarga.''<ref name="MASCARAYHCampo"/>
== Conclusions ==
Ye una transición entre o [[aragonés benasqués|benasqués]] y o [[aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzano]], igual que a [[Tierra de Campo]], [[Congosto de Ventamillo]] y [[Turbón]] fan de muga entre as dos [[Ribagorza]]s, a o norte una [[Ribagorza Alta]] de vals mas estreitas, monts altos, selva [[caducifolia]] y mas plevia, y a o sud una [[Ribagorza Baixa]] con a [[Val de l'Esera]] mas ampla y plana, monts mas chicos, y clima y vechetación [[vechetación mediterrania|mediterranio]]s.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Variedaz orientals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés ribagorzano|Campes]]
[[Categoría:Campo (Uesca)]]
min7d6d9jkw6laxmk6yoerznk2qnmfo
Baduls
0
12770
2423710
2311828
2026-06-11T09:55:06Z
Willtron
41
/* Toponimia */
2423710
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Baduls
|nombre_oficial = Badules
|escudo = Escudo de Badules.svg
|bandera = Bandera de Badules.svg
|imachen =
[[Imachen:Badules, Zaragoza, España, 2017-01-04, DD 53.jpg|250px]]
|provincia = Zaragoza
|partiuchudicial= Daroca
|escudo_grandaria = 70px
|comarca = Campo de Daroca
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Daroca|Daroca]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora de Baduls|Asumpción de Ntra. Sra.]]
|superficie = 20,1
|altaria = 922
|distancia = 82
|población = 107
|calendata = 2004
|latitut = 41.138
|lonchitut = -1.253
|cp = 50491
|ríos = [[río Lanzuela|Lanzuela]]
}}
'''Baduls''' (''Badules'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[Campo de Daroca]] ([[provincia de Zaragoza|Zaragoza]]), situato a o costato d'o [[río Lanzuela]], amán d'a on que desemboca en [[río Uerba|La Uerba]]. A suya población yera de 107 habitants ([[2004]]), en una superficie de 20,1 km².
== Toponimia ==
O toponimo Baduls lo trobamos en a trascripción que Agustín Gil Domingo fa d'un texto d'adchudicación de [[decima]]s y [[primicia]]s en [[1205]] por parte de [[Remón de Castrocol]], texto adhibito a o [[Libro vermello de l'Archivo Colechial de Daroca]]. Ye un d'os pocos casos de plural [[Idioma aragonés|aragonés]] -ns, -ls escrito en un toponimo [[Edat Meya|medieval]] de l'aria central-meridional d'[[Aragón]]. Sindembargo atras transcripcions que se veyen en o suyo articlo son errors tipograficos y traduccions a o castellano, por lo que no ye un testimonio seguro, y amés en a trascripción de Luis Alberto Majarena Gonzalvo ye ''Badules''.
En toz os atros textos medievals s'escribe siempre como ''Badules'' (''Vadules'' en o [[Fogache de 1495]]).
L'orichen d'o toponimo puet estar una evolución romance d'o [[latín]] ''Palus'', laco, a traviés de ''paludis'' u ''padulis'' ([[paúl]]s en aragonés actual).
== Historia ==
En o [[sieglo XIV]] feba part d'a [[seixma de Langa]], adintro d'a [[Comunidat de Daroca]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:130
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:116
bar:2000 from:0 till:121
bar:2002 from:0 till:118
bar:2004 from:0 till:107
bar:2006 from:0 till:112
bar:2008 from:0 till:106
bar:2010 from:0 till:95
bar:2012 from:0 till:100
bar:2014 from:0 till:97
bar:2016 from:0 till:88
bar:2018 from:0 till:83
bar:2020 from:0 till:78
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=116 |1999=116 |2000=121 |2001=122 |2002=118 |2003=110 |2004=107 |2005=101 |2006=112 |2007=107 |2008=106 |2009=100 |2010=95 |2011=100 |2012=100 |2013=102 |2014=97 |2015=95 |2016=88 |2017=87 |2018=83 |2019=85 |2020=78 |2021=70 |2022=74 }}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Evelio Román Herrera
| UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| José Javier Mainar Brinquis
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| José Javier Mainar Brinquis
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| José Javier Mainar Brinquis
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| José Javier Mainar Brinquis
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Alejandro Espinosa Ramiro
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Alejandro Espinosa Ramiro
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Alejandro Espinosa Ramiro
|[[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|Alejandro Espinosa Ramiro
|[[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Juan Carlos Herrero Gonzalvo]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PP]]
|}
== Curiosidaz ==
A cantaire [[Aurora Lacasa]], celebre en a [[RDA]], yera filla d'un exiliato de Baduls.<ref>Heraldo de Aragón, domingo 8 de noviembre de 2009, suplemento.</ref>
== Puestos d'intrés ==
*Ilesia de l'Asumpción d'a Virchen.
*Peirón de San Antón.
== Fiestas ==
*3 de febrero, Sant Blas.
*22 de mayo, Santa Quitería.
*Agosto, fiestas patronals.
== Bibliografía ==
*Agustín Gil Domingo. ''"La historia de Calamocha a través de la historia"'' (I). Xiloca 30.
*Luis Alberto Majarena Gonzalvo. ''"El Libro Bermejo del Archivo Colegial de Daroca"''. Centro de Estudios Darocenses. Colección Documentos para la Historia de Daroca y su Comunidad. [[1989]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Municipios Campo de Daroca}}
{{Lugars desapareixitos de Baduls|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Baduls|*]]
hqdmvzoiujpgziiilg5dogf37kpzx5q
Almonecir de la Cuba
0
12863
2423471
2386626
2026-06-10T19:45:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423471
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Almonecir de la Cuba
|nombre oficial = Almonacid de la Cuba
|de = d'
|imachen = [[Imachen:PresaRomanaAlmonaciddelaCuba-Molinos-2420(JLozanoAllueva).jpg|250px]]<br>Entibo romano
|bandera = Almonacid de la Cuba Spain.svg
|escudo = Escudo de Almonacid de la Cuba.svg
|escudo_grandaria = 60px
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Belchit
|partiuchudicial= Zaragoza
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Belchit|Belchit]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa María la Mayor d'Almonecir de la Cuba|Santa María la Mayor]]
|superficie = 55,05
|altaria = 488
|distancia = 55
|población = 299
|calendata = 2008
| cod_provincia = 50
| cod_municipio = 023
|latitut = 41.283
|lonchitut = -0.783
|cp = 50133
|ríos = [[río Aguas|Aguas]]
|web = [http://www.almonaciddelacuba.org www.AlmonacidDeLaCuba.org]
}}
[[Imachen:Municipio de Almonacid de la Cuba, Campo de Belchite, provincia de Zaragoza, España.jpg|miniaturadeimagen|Almonacir de la Cuba]]
'''Almonecir de la Cuba''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Almonacid de la Cuba'') ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Belchit]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 283 habitants ([[2010]]) en una [[superficie]] de 55,05 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 5,14 hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Almonecir de la Cuba ye situata a 488 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o ran d'a mar, en a marguin ezquierda d'o [[río Aguas]], a una [[distancia]] de 55 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Toponimia ==
Prene l'apelativo suyo ''de la Cuba'' por l'entibo que i facioron os romanos en o [[sieglo I]]. No ye d'orichen arabe como gosa dicir-se pero continaba funcionando en ixa epoca.
Bi heba un [[monesterio]] en epoca visigotica, y este ye l'orichen d'o nombre. A etimolochia d'o nombre ye [[idioma mozarabe|mozarabe]], no [[Idioma arabe|arabe]], encara que i trobamos ''al'', y se remonta a o [[latín]] MONASTERIUS, como o [[idioma catalán|catalán]] ''monestir'' pero con paso de ST a z como en ''Caesaragusta'' -> [[Zaragoza]].
En fuents musulmanas ye mencionato como ''hisn al-Munastir'' ([[Al-Udri]]) u ''hisn Bani Jattab'' ([[Yakut]]). En fuents cristianas aragonesas o nombre ha tenito as variants ''Almonacir'', ''Almoneçir'', ''Almoniçin'', ''Almonazid''. L'apelativo "de la cuba" existe ya en [[1383]]. En [[1441]] trobamos Almonecir de la Cuba en un texto sobre una controversia con os diezmos. Sale en o [[Fogache de 1495]] como '''Almonecir de la Cuba'''.
== Historia ==
Al Udri da unas informacions interesants sobre ''hisn al-Munastir'' que permiten una correcta identificación en un texto escrito en arabe:
{{cita|Entre los districtos de Zaragoza ye lo districto de ''[[Belchit|Balsar]]'', a on se troba lo '''hisn al-Munastir''', que se diz ''[[Zut|Sudd]] Bani Djattab''. N'este districto bi ha una fuent que da augua en abundancia y tien una entibadera. Cuan los habitadors quieren soltar l'augua, la sueltan y cuan quieren entibar-la la entiban y no corre. Asinas lo disposoron los antigos y facioron correr l'augua a traviés d'una penya foradada pa entibar-la u fer-la correr. Ye a trenta millas de la ciudat de Zaragoza.}}
Yakut exposa con brevedat que:
{{cita|''[[Belchit|Balsand]]'' ye un ''[[nahiya]]'' de Zaragoza, en [[Al-Andalus]]. Bi ha un ''[[castiello|hisn]]'' dito '''Bani-Djattab'''.}}
Se creye que Almonecir de la Cuba fue conquiesto en [[1117]]/[[1118]] con [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I]]. Existen referencias escritas a l'entibo dende [[1163]], en a epoca d'o rei [[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]]. Existioron dos prebas d'expulsión d'a comunidat musulmana, a primera, de Ximeno Cornel, que falló, y a segunda, de [[Pedro Férriz de Sesé]], que podió poblar o lugar con cristianos en [[1323]] (u mesmo, ta atros autors, antes de 1323).<ref>{{es}} ''Historia de Aragón'', dirichita por [[Eloy Fernández Clemente]], ''La Esfera de los Libros'', [[Madrit]], 1ª edición, {{ISBN|978-84-9734-722-8}}, pachina 266.</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:370
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:74 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:350
bar:2000 from:0 till:339
bar:2002 from:0 till:325
bar:2004 from:0 till:306
bar:2006 from:0 till:302
bar:2008 from:0 till:299
bar:2010 from:0 till:283
bar:2012 from:0 till:252
bar:2014 from:0 till:244
bar:2016 from:0 till:261
bar:2018 from:0 till:252
bar:2020 from:0 till:230
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=480 |1857=732 |1860=714 |1877=674 |1887=620 |1897=682 |1900=666 |1910=732 |1920=768 |1930=663 |1940=591 |1950=662 |1960=594 |1970=496 |1981=407 |1991=337 |1992= |1994= |1996=335 |1998=350 |1999=352 |2000=339 |2001=337 |2002=325 |2003=312 |2004=306 |2005=297 |2006=302 |2007=300 |2008=299 |2009=289 |2010=283 |2011=270 |2012=252 |2013=244 |2014=244 |2015=255 |2016=261 |2017=260 |2018=252 |2019=243 |2020=230 |2021=234 |2022=234}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="11" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20191017174310/http://www.infoelectoral.mir.es/infoelectoral/min/ Resultatos electorals oficials d'o Ministerio de l'Interior]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 7
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 5
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 5
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Gregorio Jalle Rupérez
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Gregorio Jalle Rupérez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| José Enrique Martínez Marco
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Jose Enrique Martinez Marco]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PP]]
|}
== Molimentos ==
A [[ilesia de Santa María la Mayor d'Almonecir de la Cuba]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'a segunda mitad d'o [[sieglo XVI]] adedicada a [[Santa María]]. Ye un [[edificio]] construyiu en [[mampostería]] con nomás que una sola [[Nau (arquitectura)|nau]] dividida en tres trampos con [[capiella]]s en [[Planta (arquitectura)|planta]] rectangular y con una [[torre]] adosada.<ref>{{es}} [http://www.sipca.es/censo/1-INM-ZAR-022-023-001/Iglesia/de/Santa/Mar%C3%ADa/la/Mayor.html#.Y6wKK4fOGUk ''Iglesia de Santa María la Mayor de Almonacid de la Cuba''] en o sitio web d'o ''[[Sistema de Información del Patrimonio Cultural Aragonés]]''.</ref>
A ermita d'a Virchen d'os Dolors, una [[ermita]] en estilo [[Arte barroco|barroco]].<ref>{{es}} [http://www.sipca.es/censo/1-INM-ZAR-022-023-002/Ermita/de/la/Virgen/de/los/Dolores.html#.Y6wLI4fOGUk ''Ermita de la Virgen de los Dolores de Almonacid de la Cuba''] en o sitio web d'o ''[[Sistema de Información del Patrimonio Cultural Aragonés]]''.</ref>
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Almonacid de la Cuba|Almonecir de la Cuba}}
*{{es}} [https://web.archive.org/web/20080520113251/http://www.almonaciddelacuba.org/ Pachina web oficial municipal].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Bibliografía ==
*[[Miguel Arenillas Parra]] et al. ''La presa de Almonacid de la Cuba. Del mundo romano a la ilustración en la cuenca del río Aguasvivas''. Gobierno de Aragón, 1996.
{{Municipios Campo de Belchit}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Almonecir de la Cuba|*]]
drb43chzxr5evtlc1a07daxoc0586b5
Aragonés meridional
0
12887
2423586
2310835
2026-06-10T20:03:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423586
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre=Aragonés meridional
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|Imachen=[[Imachen:Parlas meridionals de l'aragonés.svg|250px]]
|nombre imachen=Parlas meridionals de l'aragonés
|local=
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= [[Semontano]]s
|lugars=[[Fuencalderas]], [[Ayerbe]], [[Nocito]], [[Uesca]], [[Adauesca]], [[Almudévar]], [[Balbastro]]
|rasgos=
|vitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=[[Chuana Coscujuela]], [[Pedro Arnal Cavero]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6='''Aragonés meridional'''
|familia7=
}}
L''''aragonés meridional''' u '''aragonés semontanés'''{{DACC}} ye mas que mas l'[[Idioma aragonés|aragonés]] d'o Semontano [[Pireneus|Pirenaico]], pero de feito ocupa terrenos d'o [[Prepireneu]] y no ye diferent de lo que se charraba en [[os Monegros]]. No existe una muga clara y neta ni con o [[Aragonés chaqués|chaqués]] ni con o [[Aragonés sarrablés|sarrablés]] ni con o [[Sobrarbe|sobrarbés]]. Se puede considerar a o [[Aragonés fovano|fovano]] como a forma de transición entre l'aragonés meridional y o [[Aragonés ribagorzano|ribagorzano]] y a o chaqués d'o cuadrilatero [[Lerés]]-[[Frauca]]-[[Samianigo]]-[[Larrés]] como a forma de transición dende o chaqués enta l'aragonés meridional y l'[[aragonés d'a Tierra de Biescas]].
Ye mas igual entre todas as [[comarcas d'Aragón|comarca]]s (no existe o condicionant topografico de vals isolatas que permiten una evolución cada [[parzana]]/val a o suyo aire). As innovacions u las trazas mas chenerals s'estendillan con facilidat por todas as comarcas semontanesas. Sindembargo tamién ye lo mas [[castellanización|castellanizato]], por a mesma razón.
En as zagueras decadas a erosion lingüistica ha feito que os zaguers elementos aragoneses conservaus en os anyos [[Anyos 1950|1950]]-[[Anyos 1960|1960]], s'haigan perdito en a suya mas gran parte. Hue lo que se siente mas que mas ye como un [[Idioma castellano|castellano]] con l'articlo aragonés cheneral, ''o'', ''os'', ''a'', ''as'', a particla pronomino-adverbial ''en''/''ne'', a construcción ''le'n'', ''les ne'', a preposición ''ta'' y o diminutivo ''–ed''/''-er'' ''eta''.
== Fonetica ==
*Sonorización d'as [[Oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|xordas intervocalicas]] latinas fueras de casos isolatos de conservación: ''[[forato]]'', ''[[melico]]'', ''[[parete]]'', ''[[rete]]'', que pueden trobar-sen mesmo que en o castellano de sustrato aragonés de [[provincia de Teruel|Teruel]].
*Existen tamién casos, menos que os anteriors de sonorización d'a oclusiva tras liquida.
*Se troban muito a sobén [[Castellanización|castellanismos foneticos]]: ''ocho'', ''noche'', ''ablar''.
*[[Cheada]]: o fonema -x- se pierde a sobén por a presión castellana y se torna -ch-, pero en bel lugar tot y que se pierde en cheneral, se mantién en o demostrativo ''ixe'', ''ixa'', ''ixo'', ''ixos'', ''ixas''.
*Tamién se troban muito cosas en común con o castellano rustico, vulgarismos, etc: ''haiga'', ''faiga'', ''vaiga'' (que contrasta con l'aragonés de bellas [[Pireneu Axial|vals axials]]: ''haya'', ''faya'', ''vaya'', pero que s'ha agafato pa l'aragonés estandard).
*Podemos trobar aragonesizacions por [[hipercorrección]]: ''coniello'' en cuenta de ''[[conillo]]''.
== Morfolochía ==
*A [[Pronombre adverbial i/bi/ie en l'aragonés|partícula pronomino-adverbial i]] ye perdita, fueras de casos de fosilización.
*O diminutivo ''-et'' sona como /-ed/ u /-er/ seguntes as zonas.
== Variedaz ==
*[[Aragonés ayerbense|Ayerbense]]
*[[Aragonés d'o Semontano de Balbastro]]
**[[Aragonés navalés|Navalés]]
*[[Aragonés d'o Viello Sobrarbe]]
==Referencias==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Francho Chabier Nagore Laín]]. ''[[El Aragonés Hoy]]''. Ibercaja y Consello d'a Fabla Aragonesa, 1989.
* {{es}} [[Anchel Conte]] et al. ''[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]''. Colección Aragón. [[Librería general]].
* {{es}} [[Chabier Tomás Arias]]. ''[[El aragonés del biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}
{{Dialectos de l'aragonés}}
{{Variedaz meridionals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés meridional|*]]
sk4bzuic2wgqqxqvgq94xi6x7mtxi7q
Aragonés central
0
12989
2423581
2380260
2026-06-10T20:02:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423581
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre=Aragonés central
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen=[[Imachen:Parlas centrals de l'aragonés.svg|250px]]
|nombre imachen=Parlas centrals de l'aragonés
|local=
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización=Dende a [[val de Tena]] dica [[Bielsa]]
|lugars= [[Pandicosa]], [[Broto]], [[L'Aínsa]], [[Bielsa]]
|rasgos=
|vitalidat=
|escritors=[[Leonardo Escalona]], [[Chusé María Satué]], [[Maximo Palacio]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6='''Aragonés central'''
|familia7=
}}
L''''aragonés central''' ye l'[[idioma aragonés|aragonés]] que se charra entre as vals de [[Bielsa]] y [[val de Tena|Tena]], y en o [[Prepireneu]] a o norte de [[Sierra de Guara|Guara]]. Ye millor definito por caracters foneticos que por caracters morfolochicos u lexicos y dende estos zaguers puntos de vista l'aragonés central d'a cuenca d'o [[río Galligo|Galligo]] sería [[aragonés occidental]] y l'aragonés central d'a cuenca d'a [[río Cinca|Cinca]] sería [[aragonés oriental]] en un sentito amplo sin parar cuenta en a propuesta de clasificación d'as parlas altoaragonesas en cuatre brancas.
Bi ha pocos escritors que haigan escrito a suya obra en aragonés central en relación a l'aragonés oriental y occidental, tampoco no se'n ha replegau tanta literatura popular como en as variedaz oriental, occidental y meridional. Manimenos en as [[pastorada]]s ribagorzanas fan servir trazas de l'aragonés central como os [[participio en aragonés|participios]] en ''-ato'', ''-ito'' pa imitar a parla rustica de ciertos pastors.<ref>{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''La Pastorada de Benabén (Baixa Ribagorza)''. [[Rolde: Revista de cultura aragonesa]], ISSN 1133-6676, Nº. 104, 2003 , páchinas. 25-44</ref>
== Fonetica ==
Conserva a fonetica de l'aragonés pirenaico preliterario:
* Bi ha focos de conservación d'o diftongo -ia- derivato d'a E curta [[latín|latina]] (''fiastas'', ''suarde'', etc.) y casos isolatos fuera d'os focos.
* As [[Oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|oclusivas xordas intervocalicas]] latinas P, T, K se conservan en muitos mas casos que en l'aragonés cheneral: ''[[capeza]]'', ''saper'', ''[[crapa]]'', ''[[lupo]]'', ''[[escopallo]]'', ''[[forigacho|foricar]]'', ''afocar'', ''[[taleca]]'', ''[[focaza]]'', ''[[fornica]]'', ''[[vorruca]]'', ''ayutar'', ''[[fusata]]'', ''[[xata]]'', ''recutir'', ''recatiar'', ''[[emprenyatuara]]''. Esto da en morfolochia [[participio en aragonés|participios]] en ''-ato'', ''-ito''.
* Bi ha mas casos de evolución d'a -LL- latina enta sonitos cacuminals analogos a la ''[[che vaqueira]]'' de l'[[asturiano occidental]], sonitos que han dato: '''-ch-''' ([[aragonés tensino|tensino]], [[Aragonés d'a Tierra de Biescas|Tierra de Biescas]] zona de toponimos como ''[[cuello (topografía)|cochata]]''), '''-t-''' ([[aragonés bergotés|bergotés]], [[aragonés belsetán|belsetán]], zona de toponimos como ''[[cuello (topografía)|cotata]]'').
* [[Sonorización dezaga de liquida en aragonés|Sonorización dezaga liquida]]: As sonoras que van dezaga liquida N, R, s'enxorden sobre tot en o sector de Torla-Broto-Vió-[[Val d'a Solana|A Solana]]-Tena:
**Grupo -MP- > -mb-:
***''[[Campo (cheografía)|Cambo]]'' en [[Pandicosa]], [[Torla]], [[Oto]], [[Broto]], [[Buesa]], [[Fanlo]], [[Buisán]], [[Yosa]].
***''[[Trampa|Tramba]]'' en Torla.
***''[[Embolla]]'': [[ampolla]].
**Grupo -NT- > -nd-:
***''[[Planta|Planda]]'' y ''punda'' en [[val de Vió|Vió]] y Panticosa.
***''[[cantal|Candal]]'', ''sendir'', ''fuande'', ''puande'', ''undar'', nomás que en Vió.
**Grupo -NK- > -ng-:
***''[[blanco|Blango]]'', ''[[banco|bango]]'', ''[[chunco|chungo]]'', ''[[barranco|barrango]]'', ''[[palanga]]''.
***''Cingüenda'' (Panticosa).
**Grupo -LT- > -ld-:
***''[[altaria|Aldo]]'', ''[[Buldorín]]'', ''[[salto|Saldo]]''.
**Grupo -RT- > -rd-:
***''[[Suerte|Suarde]]'', ''[[Sangardana]]'', ''[[Xordica]]'' / ''[[Chordica]]''.
**Grupo -LP- > -lb-
***''Tauba'' (de ''Talpa'', en [[Sallent de Galligo]]).
**Grupo -RK- > -rg-:
***''[[Forcancha|Forgancha]]''.
== Morfolochia: ==
En o sector central trobamos en muitos puestos l'articlo ''ro'', ''ros'', ''ra'', ''ras'' como forma post-vocalica de l'articlo aragonés cheneral ''o'', ''os'', ''a'', ''as''. Coincide con as formas [[occitán gascón|gasconas]] de l'atro costato d'os [[Pireneus]]. Se documenta ya en un texto antigo procedent de [[Sobrarbe]] que yera en latín pero teneba formas romances:
{{cita|ero [[caballo|kabalo]], era [[espata]]}}
S'emplegan os [[participio en aragonés|participio]]s ''-ato'', ''-ito'', consideraus os mas d'alcuerdo con a [[fonetica aragonesa]]. Manimenos en bella zona coexiste con ''-au, -iu'' que tiende a predominar, y mesmo han feito que se pierdan os primers.
En [[sufixos en aragonés|derivación]] os sufixos ''[[sufixo -au|-au]]'', ''[[sufixo -iu|-iu]]'' y ''[[sufixo -ugo|-ugo]]'' tienen as variants ''-ato'', ''-ito'' y ''-uco''.
== Variedaz: ==
=== Aragonés centro-occidental ===
*[[Aragonés d'a Val d'Acumuer]]
*[[Aragonés d'a Tierra de Biescas]]
*[[Aragonés sarrablés]]
*[[Aragonés de Sobrepuerto]]
*[[Aragonés tensino]] (con l'aragonés [[aragonés panticuto|pandicuto]] como parla local millor conservata).
*[[Aragonés de Vallibasa]]
=== Aragonés centro-oriental ===
*[[Aragonés d'a Valle de Vio]]
*[[Aragonés d'a Valle de Puértolas]]
*[[Aragonés d'a Ribera de Fiscal]]
*[[Aragonés de Sierra Ferrera]]
*[[Aragonés belsetán]]
*[[Aragonés bergotés]]
*[[Aragonés d'a Valle de Tella]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Francho Chabier Nagore Laín]]. ''[[El Aragonés Hoy]]''. Ibercaja y Consello d'a Fabla Aragonesa, 1989.
* {{es}} [[Anchel Conte]] et al. ''[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]''. Colección Aragón. [[Librería general]].
* {{es}} [[Chabier Tomás Arias]]. ''[[El aragonés del biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}
{{Dialectos de l'aragonés}}
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|*]]
er6zaqb1y3tif5qk1xlwu9cobyu63xl
Alloza
0
13197
2423461
2263526
2026-06-10T19:43:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423461
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alloza
|escudo = Escudo de Alloza.svg
|de = d'
|imachen = [[Imachen:ALLOZA13.jpg|250px]]<br>[[Gallipuent]]
|provincia = Teruel
|comarca = Andorra-Sierra d'Arcos
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Íxar|Íxar]]
|parroquia = [[Ilesia d'a Immaculada Concepción d'Alloza|Ilesia d'a Immaculada Concepción]]
|partiuchudicial= Alcanyiz
|cp = 44509
|latitut = 40.970
|lonchitut = -0.530
|superficie = 81.6
|altaria = 668
|distancia = 137
|ta = Teruel
|distancia2 = 100
|ta2 = Zaragoza
| cod_provincia =
| cod_municipio =
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 81.6) round 2 }}}}.
|ríos = [[río Zarzosa|Zarzosa]]
}}
'''Alloza''' ye un [[Lista de municipios d'a provincia de Teruel|municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situau en la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'[[Andorra-Sierra d'Arcos]]<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref> y [[Partius chudicials d'Aragón|partiu chudicial]] d'[[Partiu chudicial d'Alcanyiz|Alcanyiz]].
A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 81,6 [[km²]], con una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 81.6) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
Alloza ye en una [[fondonada]], situada a 668 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima d'o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 137 [[km]] d'a [[Ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Teruel]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia, y a 100 km de [[Zaragoza]], la capital d'[[Aragón]].
=== Mugas ===
{| width ="45%" style="border: 1px #aaaaaa solid;" align="center"
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Arinyo]]
| width ="33%" align="center" | [[Andorra (Teruel)|Andorra]]
| width ="33%" align="left" |
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Andorra (Teruel)|Andorra]]
| width ="33%" align="center" | [[Imachen:Rose des vents2.png|50px]]
| width ="33%" align="left" | [[Oliet]]
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Estercuel]]
| width ="33%" align="center" | [[Crivillén]], [[La Mata de los Olmos]]
| width ="33%" align="left" | [[Los Olmos]]
|}
== Historia ==
Bi ha un chacimiento [[ibers|iberico]] important, dito ''El castelillo'', datau en o [[sieglo VI aC]].
En o [[sieglo XV]] perteneixeba a la [[Orden de Calatrava]].<ref>{{es}} [[Fernando Arroyo Ilera]]: ''[https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1036843&orden=0&info=link ''División señorial de Aragón en el siglo XV''] (PDF) en ''Saitabi: revista de la Facultat de Geografia i Història'', ISSN 0210-9980, num. 24, 1974, pp. 65-102.</ref>
En [[1835]] troboron refuchio en Alloza los [[carlismo|carlistas]] [[Ramón Cabrera|Cabrera]] y [[Manuel Carnicer|Carnicer]], y un anyo dimpués en Alloza bi habió una batalla entre liberals y carlistas.
== Luengas y parlas ==
Actualment en Alloza, como en toda la comarca d'[[Andorra-Sierra d'Arcos]] se charra lo [[castellano d'Aragón|castellano rechional d'Aragón]], con [[substrato lingüistico]] provinient de l'[[Aragonés de la Val de l'Ebro|aragonés]] que se charraba en la val michana de l'Ebro y a piet de lo [[Sistema Iberico]] teruelano.
La parla allozana mantién muito lexico [[Idioma aragonés|aragonés]] igual que en toz os lugars d'o [[Baixo Aragón]], repuis de [[Pasato imperfecto d'indicativo en aragonés|imperfecto]]s en ''-iba'', y [[pronombres adverbials en l'aragonés|pronombre adverbial]] ''[[en/ne|en]]'', pero destaca porque ye lo solo lugar d'o Baixo Aragón que l'''Atlas linguistico de Aragón, Navarra y Rioja'' rechistra segundas personas en los [[Pasau perfecto simple d'indicativo en aragonés|pasaus perfectos simples]] en ''-es'': ''bailés'', ''cantés'' (esto se rechistra en atros lugars baixoaragoneses pero no ye tan vital por lo que este atlas no lo rechista fuera d'Alloza). Existe una replega lexica feita por [[Arturo Fernández Cáncer]] y un estudio mas recient.
== Toponimia ==
O nombre ''Alloza'' pareixe [[Idioma arabe|arabe]] y significaría ''L'[[almendrera]]''.<ref>{{es}} [[Gaudioso Giménez Resano]]: ''Toponimia mayor hispanoárabe de la provincia de Teruel''. ''[[Revista Teruel]]'', 76, chulio-aviento de 1986, pp 265-275.</ref>
Bi ha microtoponimos en [[Idioma aragonés|aragonés]] como ''barranco la Piniella'' con l'augua esbarrada y canalizada por un [[gallipuent]] encara dito asinas (tanto pronunciau en aragonés orichinal en ''gallipuén'' como castellanizau con -e ''galllipuente''). Bi ha una [[muela (cheomorfolochía)|muela]] dita ''[[Mont Albo (Alloza)|Los Montalbos]]'', y bel nombre de partida: ''[[foya]] Navarro'', ''foya Redonda'' y ''[[Cinglo|Cingla]]s''. En lo mesmo lugar d'Alloza bi ha una carrera dita ''Carralafuén'' en dirección a lo calvario.
Lo toponimo ''[[Castelillo (poblau iberico)|Castelillo]]'', a on que bi ha un poblau ibero, ye asaber-lo d'interesant porque conserva lo [[sufixo -ello]] no [[castellanización|castellanizau]] ta ''-ejo''. En atros puestos a forma orichinal aragonesa tipo *''Castellello'' u ''Castellillo'' < *castellu + iculu(m), relacionada con [[Chacimiento arqueolochico|chacimientos arqueolochicos]] u [[cultura iberica|poblaus ibers]], s'ha [[castellanización|castellanizau]] como ''Castillejo'', como en ''Castillejo de [[la Romana]]''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:858
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:172 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:817
bar:2000 from:0 till:772
bar:2002 from:0 till:715
bar:2004 from:0 till:691
bar:2006 from:0 till:695
bar:2008 from:0 till:709
bar:2010 from:0 till:711
bar:2012 from:0 till:673
bar:2014 from:0 till:638
bar:2016 from:0 till:602
bar:2018 from:0 till:582
bar:2020 from:0 till:572
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=1.082 |1857=1.704 |1860=1.726 |1877=1.761 |1887=1.647 |1897=1.710 |1900=1.773 |1910=1.926 |1920=1.882 |1930=1.651 |1940=1.773 |1950=1.730 |1960=1.791 |1970=1.189 |1981=1.006 |1991=913 |1992= |1994= |1996= |1998=817 |1999=796 |2000=772 |2001=743 |2002=715 |2003=703 |2004=691 |2005=692 |2006=695 |2007=698 |2008=709 |2009=711 |2010=711 |2011=701 |2012=673 |2013=667 |2014=638 |2015=604 |2016=602 |2017=594 |2018=582 |2019=558 |2020=572 |2021=577 |2022=553 |2023= |2024=551}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="11" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 6
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1980]]
| Vicente Franco Garay <ref name="seap.minhap.gob.es">{{es}} [http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html ''Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia''.]</ref>
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1980]]–[[1983]]
| Mariano Muñoz Castro <ref name="seap.minhap.gob.es"/>
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| José María Sanz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| José María Sanz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Joaquín Aranda
| [[Partido Popular de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Joaquín Aranda (dica 1999)<br>Víctor Escaso (dende 1990)
| [[Partido Popular de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Pilar Lorenz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Pilar Lorenz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Manuel Antonio Royo Blasco
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2013]]
| Manuel Antonio Royo Blasco
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2013]]–[[2015]]
| Miguel Ángel Aranda Lafoz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Miguel Ángel Aranda Lafoz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| Miguel Ángel Aranda Lafoz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Marta Sancho Blasco]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Partido Aragonés]]
|}
== Puestos d'intrés ==
=== Molimentos civils ===
* [[Casa d'a Villa d'Alloza]], un [[edificio]] [[Renaiximiento|renaixentista]] d'o [[sieglo XVI]].
=== Molimentos relichiosos ===
* [[Ilesia d'a Purisma d'Alloza|Ilesia parroquial d'a Purisma]] ([[sieglo XVII]]).
* [[Ermita de Sant Blas d'Alloza|Ermita de Sant Blas]].
=== Obras hidraulicas ===
* [[Gallipuent]], que levaba l'augua d'o barranco de Piniella enta un complexo rete de zaicas.
== Personalidaz naixidas d'Alloza ==
''Categoría principal:'' [[:Categoría:Naixius d'Alloza|Naixius d'Alloza]].
* [[Joaquín Carbonell Martí]], [[cantaire]].
== Fiestas ==
* [[3 de febrero]], [[Sant Blas]].
* [[13 de setiembre|13]]-[[16 de setiembre]], fiestas patronals.
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Jose Antonio Benavente]] et al.: ''Obras hidráulicas del Bajo Aragón''. [[Prames]]. 2008.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Alloza}}
{{Municipios Andorra-Sierra d'Arcos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alloza|*]]
s4e6088kmx8ljiqmmov2ff9a9jawfmg
Aragonés occidental
0
13283
2423587
2380259
2026-06-10T20:03:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423587
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre=Aragonés occidental
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen=[[Imachen:Parlas occidentals de l'aragonés.svg|250px]]
|nombre imachen=Parlas occidentals de l'aragonés
|local=
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= Vals occidentals pirenencas
|lugars= [[Echo]], [[Ansó]], [[Chaca]], [[Samianigo]]
|rasgos=
|vitalidat=
|escritors=[[Domingo Miral]], [[Rosario Ustáriz]], [[Emilio Gastón]], [[Chusé Gracia]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6='''Aragonés occidental'''
|familia7=
}}
L''''aragonés occidental''' ye l'[[Idioma aragonés|aragonés]] que se charra en bellas vals occidentals y en o [[Prepireneu]] y [[Prepireneu#Depresión meya intrapirenenca|Depresión Meya Pirenenca]] a o sud d'estas vals. En un sentiu amplo (y sin parar cuenta en a propuesta de clasificación d'as parlas altoaragonesas en cuatre brancas), l'aragonés occidental tamién comprendería l'aragonés d'a cuenca d'o [[río Galligo|Galligo]], (o [[aragonés tensino|tensino]] con o [[aragonés panticuto|panticuto]], l'[[aragonés d'a Tierra de Biescas]], l'[[aragonés de Sobrepuerto]] y l'[[aragonés sarrablés|aragonés d'o Sarrablo]]),
== Fonetica ==
*[[sonorización romanz|Sonorización]] d'as [[oclusivas xordas intervocalicas]] latinas, con casos de [[oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|conservación d'estas oclusivas xordas]] como ''[[gramito]]'', ''[[espata]]'' y ''[[Vulpes vulpes|raposa]]'', que no tienen por qué estar chenerals y que pueden presentar continación territorial en l'[[occitán gascón|gascón]] pirenenco.
*Cuasi no quedan casos de [[Sonorización dezaga de liquida en aragonés|sonorización dezaga liquida]], como en ''[[chungo]]''.
*Por o suyo aislamiento mes gran l'[[aragonés ansotano|ansotano]] y o [[aragonés cheso|cheso]] conservan millor que as atras parlas occidentals variants foneticas arcaicas como ''sartana'' u diferents de l'aragonés cheneral como ''arreguir'' (''reyir'' en [[aragonés chaqués|chaqués]] y atras variants).
== Morfolochia ==
*[[participio en aragonés|Participio]]s en ''-au'', ''-iu''.
*[[pronombres personals en aragonés|Pronombres personals]] plurals de 1º y 2º persona ''nos'' y ''vos'' igual que en [[aragonés medieval]].
*Pronombre personal de dativo ''li'', ''lis''.
*Se conserva a [[Pronombre adverbial i/bi/ie en l'aragonés|particla pronomino-adverbial de locativo]], y conserva a suya -b- latina: IBI > ''[[Pronombre adverbial i/bi/ie en l'aragonés|bi]]''
*A morfolochia aragonesa se conserva bien en especial en [[aragonés ansotano|Ansó]] y [[aragonés cheso|Echo]].
== Lexico ==
Trobamos palabras diferents de las d'as vals orientals y que gosan plegar dica [[val de Tena|Tena]], [[Biescas]] y [[Guarguera]]. Se clava entre parentesi os equivalents en aragonés oriental pa que se pueda fer a comparación:
:''[[Almadía]]'' (''navata''), ''alora''<ref name="NAGORELingDiat">[[Francho Nagore|NAGORE LAÍN, Francho]], ''Lingüistica Diatopica de l'Alto Aragón. Cómo ye l'aragonés de cada puesto: carauteristicas, bibliografía, testos, mapas''; Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, 2013. {{ISBN|978-84-95997-46-3}}.</ref>/''allora'' (''alavez''), ''beroyo''<ref name="NAGORELingDiat"/> (''bonico''), ''canaril''<ref name="NAGORELingDiat"/> y ''[[calderizo]]'' (''cremallo''), ''chimorriar/chimorriar-se'' (''sulsir/sulsir-se''), ''clamar/clamar-se'' (''decir/decir-se''), ''[[Sus scrofa domesticus|cochín]]'' (''tocín''), ''[[corniza]]'' (''tizón''), ''[[Mallata|cubilar]]''<ref name="NAGORELingDiat"/> (''mallata''), ''fablar'' (''parlar''), ''[[Fraxinus|fraxín]]'', ''gaimar''<ref name="NAGORELingDiat"/> (''ploramiquiar''), ''[[Tranco|gainada]]''<ref name="NAGORELingDiat"/> (''tranco''), ''[[Taixugo|melón]]'' (''taixón''), ''[[Zea mays|milloca]]'' (''panizo''), ''[[Ovis orientalis aries|ovella]]''<ref name="NAGORELingDiat"/> (''uella''), ''[[paxaro]]'' (''paixaro''/''muixón''), ''emplir/umplir'' (''plenar'').
S'emplega bella exprisión diferent que en a zona oriental:
*''A ormino'' (y no pas ''a sobén'').
Anque i hai un lexico propio de l'aragonés occidental, as [[buega]]s no son claras y i hai puestos y dica comarcas do ye tipico lo solapamiento d'elementos de lexico occidental con atros de lexico oriental, como [[Sobrepuerto]]<ref name="NAGORELingDiat"/> y a [[Guarguera]].
== Variedaz ==
*[[Aragonés aisino|Aisino]].
*[[Aragonés ansotano|Ansotano]].
*[[Aragonés aragüesino|Aragüesino]].
*[[Aragonés chaqués|Chaqués]].
*[[Aragonés cheso|Cheso]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Francho Chabier Nagore Laín]]: ''[[El Aragonés Hoy]]''. Ibercaja y Consello d'a Fabla Aragonesa, 1989.
* {{es}} [[Anchel Conte]] et al.: ''[[El aragonés identidad y problemática de una lengua]]''. Colección Aragón. Librería general.
* {{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}
{{Variedaz occidentals de l'aragonés}}
{{Dialectos de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés occidental|*]]
a6x7qy5divgkxcm6o9npj2u10kane7a
Arcaine
0
13330
2423600
2227347
2026-06-10T20:05:50Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423600
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Arcaine
|nombre_oficial = Alcaine
|de = d'
|provincia = Teruel
|imachen = [[Imachen:Alcaine_y_recinto_amurallado.jpg|250px]]
|comarca = Cuencas Meneras
|partiuchudicial= Calamocha
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Mont Albán|Mont Albán]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa María la Mayor d'Arcaine|Santa María la Mayor]]
|cp = 44792
|latitut = 40.95
|lonchitut = -0.7
|superficie = 57,4
|altaria = 649
|distancia = 112
|población = 84
|web =
}}
'''Arcaine''' (''Alcaine'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de las [[Cuencas Meneras]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref> La suya población yera de {{#property:P1082}} habitants en una superficie de 57,4 km² y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/57.4) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
Ye situato en una [[foz fluvio-karstica|foz]] de lo [[Río Martín]] cuan talla la [[sierra de los Moros]], en la coda de lo [[entibo de Cueva Foradada]].
=== Mugas ===
Lo suyo [[termin municipal]] muga con [[Oliet]], [[Estercuel]], [[Obón]], [[Chosa]] y [[Muniesa]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:90
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:56
bar:2000 from:0 till:74
bar:2002 from:0 till:72
bar:2004 from:0 till:65
bar:2006 from:0 till:84
bar:2008 from:0 till:65
bar:2010 from:0 till:69
bar:2012 from:0 till:69
bar:2014 from:0 till:72
bar:2016 from:0 till:70
bar:2018 from:0 till:63
bar:2020 from:0 till:53
</timeline>
En esta tabla se vei como ha estato la evolución demografica dende 1996 dica 2006 seguntes datos de lo [[Instituto Nacional de Estadística de España|INE]].
{{DemogAragón| 1362=?| 1495=?| 1842=815| 1857=876| 1860=941| 1877=1.119| 1887=1.068| 1897=1.119| 1900=1.089| 1910=1.262| 1920=1.041| 1930=920| 1940=801| 1950=713| 1960=409| 1970=115| 1981=30| 1991=49| 1992= | 1994= | 1996=61| 1998=56| 1999=54| 2000=74| 2001=71| 2002=72| 2003=69| 2004=65| 2005=80| 2006=84| 2007=74| 2008=65||2009=67 |2010=69 |2011=67 |2012=69 |2013=69 |2014=72 |2015=74 |2016=70 |2017=62 |2018=63 |2019=59 |2020=53 |2021=46 |2022=46}}
<small>NOTA: La cifra de 1996 se refiere a l'1 de mayo, las atras a l'1 de chinero.</small>
== Toponimia ==
Tot y que pareixca [[Idioma arabe|arabe]] la forma cheneralizata en [[idioma castellano|castellano]], ye mes fácil que tienga relación con ''Arca'', como l'antigo [[Coire de las Arcas]] y l'actual [[Torre de las Arcas]] que son a man. En la [[Edat meya]] s'escribiba ''Arcayne'' y una familia rica de fa pocos sieglos d'[[Andorra (Teruel)|Andorra]] se deciba asinas (encara se conoix la suya casa como ''Casa de los Arcaine''). Encara bi ha un retulo en l'antiga entrata de lo lugar de entre lo sieglo XIX y XX on se lei Arcaine, y la chent mayor de la redolada ha sentito ''Arcaine'' a chent mas viella.
== Historia ==
Bi ha pinturas d'[[arte levantín]], l'''Abrigo de la Canyada de Marco''. Lo [[Castiello d'Arcaine]] controlaba la rota dende [[Íxar]] ta [[Mont Albán]]. De l'anyo [[1294]] se'n conoix un interesant texto que ye en las ''Rentas de la Antigua Corona de Aragón. Rentas y Bailío General de Aragón'', publicato por: "Bofarull, Colección de documentos inéditos de la Corona de Aragón, t. 39, Barcelona, 1847-1910."
{{cita|ARCAYNE. Los homes de la '''villa de Arcayne''' costumpnavan pechar cada uno ancianament a don [[Artal Dalagon]] et a sus antecessores cuan endevan sennores por[[privilechio|privilegio]] quend avien dellos veint cafizes la meitat trigo et la meitat [[hordio|ordio]]. Mas de seis annos entaca quel dito don Artal arrendo del cambrer de Caragoça la diezma del dito lugar mudose la dita manera assi que fico abenencia con ellos quel dassen [[diezmo]] et [[primicia]] et non otra pecha et daquel hora en taca costumpnaron dar al señorio diezmo y primicia et non el dito tributo del pan. E porque el cambrer de Caragoça mostro quel dito arrendamiento era fecho a vida del dito don Artal tan solament mando el Senyor Rey que fues desemparado el [[diezmo]] al dito cambrer et la primicia desenparala a la iglesia del dito lugar et assin porque fincarian sin pecha tracto fizo don Pedrot bayle que dasen cadanno de pecha XXX [[cafiz|cafices]] de trigo por la [[fiesta de Sant Miguel]].}}
{{cita|Ultra esto ha el Sennyor Rey en Arcayne el molino.}}
{{cita|Item el forno.}}
{{cita|Item [[defesa|deffesa]] de [[conello]]s.}}
{{cita|Item [[herbache|erbatge]] del [[mont (terreno)|mont]] de los ganados estrannyos.}}
{{cita|Item deffesa del Rio.}}
{{cita|Item de un [[vinyero|vinniedo]] que '''ancianament''' fue el sennorio VIII [[nietro|mietro]]s de mosto. (Los fillos de don Lope Perez han gracia desto en lur vida... IX mediales et... arada)}}
{{cita|Item de un quinnat de vinna setiado cerca del campo de la Ceresera dan de tributo cadanno tres mediales de mosto.}}
{{cita|Item un huerto tapiado.}}
{{cita|Item un campo que solie tener Pero Garcez.}}
{{cita|Item otro campo que es clamado campo de la [[Ciresera|Ceresera]].}}
{{cita|Item otro campo que solie ser vinna del castiello setiado dius la era del castiello. Estos tres campos arrendo don Pedrot bayle al '''[[concello municipal|concello]] de Arcayne''' por L solidos cadaanno pagaderos en el mes de [[chinero|jenero]].}}
{{cita|Item la meitat de tres [[noguera (árbol)|noguera]]s que son en una [[vinya|vinna]] de Domingo Escolano.}}
{{cita|Item el justiciatgo et la escrivania publica se tienen por el sennorio a su voluntad.}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Cipriano Gil Gil
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Cipriano Gil Gil
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Cipriano Gil Gil
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Carlos Pardo Satorres]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Teruel Existe]]
|}
== Puestos d'intrés ==
*Ilesia de Santa María la Mayor, sieglo XVII.
== Fiestas ==
* [[15 de mayo]].
* [[28 d'agosto]].
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* http://alcaine.webcindario.com/
{{Municipios Cuencas Meneras}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Arcaine|*]]
a7312md92hyvt93v0gvvrvz8xsn6tm9
Aliaga
0
13356
2423442
2331319
2026-06-10T19:41:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423442
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo trata sobre '''Aliaga''', municipio de [[Provincia de Teruel|Teruel]]. Ta la mata punchuda, se veiga '''[[Aliaga (planta)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Aliaga
|escudo = Escudo de Aliaga.svg
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Antigua central térmica de Aliaga (Teruel, Aragón).jpg|250px|Antiga central termica d'ERZ en Aliaga]]<br>Antiga central termica d'ERZ en Aliaga
|provincia = Teruel
|comarca = Cuencas Meneras
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Teruel|Teruel]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Aliaga|Sant Chuan Baptista]]
|superficie = 196,8
|altaria = 1105
|distancia = 66
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|latitut = 40.672
|lonchitut = -0.704
|cp = 44150
}}
'''Aliaga''' ye una [[villa]] y [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]] ([[Aragón]]), situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de las [[Cuencas Meneras]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref> La suya población ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 196,8 km².
[[Imachen:Aliaga (Teruel).jpg|miniaturadeimagen|Aliaga.]]
== Cheografía ==
Ye situato en lo [[semontano]] sud de la [[sierra de Sant Chust]], en lo [[forcallo]] de lo [[río Aliaga]] con lo [[río Guadalop]]. Lo río Guadalop fa un anglo de 90 graus, y remata seguindo la dirección de l'afluent Aliaga. De Aliaga en dependen l'[[Aldeyuela (Cuencas Meneras)|Aldeyuela]], [[Santa Barbara (Aliaga)|Santa Barbara]], [[Campos (Cuencas Meneras)|Campos]], [[Cirulleda]] y [[La Canyadiella]].
En Aliaga s'ha feito un [[parque cheolochico]] dedicato a la singularidat de las estructuras cheolochicas ya que lo rechistro sedimentario [[mesozoico]] y [[cenozoico]] son muito didacticos. En lo [[Parque Cheolochico d'Aliaga]] destacan las [[tempestita]]s, estratos formatos en una sóla [[tempesta marina]], d'alcuerdo con lo [[neocatastrofismo]].
=== Mugas ===
Lo suyo [[termin municipal|termin]] muga con [[Exulv]], [[Villar Luengo]], [[Finollosa d'Exarc]], [[Exarc de la Val]], [[Cuevas d'Almudén]], [[Palomar (Teruel)|Palomar]], [[Cabra (Teruel)|Cabra]] y [[La Zoma]].
== Clima ==
A suya temperatura anyal ye 9.02 °C, con una temperatura meya en [[chinero]] de 1.07 °C y en [[chulio]] de 19.05 °C.<ref> {{es}} ''"Valores normales de precipitación y temperatura de la red climatológica (1961-1990). Serie monografías. Año 2000" (Instituto Nacional de Meteorología)'' en a pachina web de l'[[Instituto Aragonés de Estadística]] (IAEST).</ref>
== Toponimia ==
Bi ha cronistas que creyen que corresponde con la ''Laxta'' celtibera. En los escritos arabes s'escribiba ''Alulgha'' que significa ''Val Tuerta''. Son variants [[Edat Meya|medievals]] de lo nombre ''Ailaga'' y en [[latín]] ''Iliacham'', que por eixemplo se vei en la [[Bula d'Hadrián IV]] en [[1158]], en a que se nombra esta localidat como una d'as mugas d'a [[diocesi]] de [[diocesi de Zaragoza|Zaragoza]].
{{Cita|In quibus hec propiis duximus exprimenda vocabulis: ecclesiam sancte Maria, que est infra muros civitatis; quicquic iuris habes in ecclesia sanctarum Massarum; ecclesias de Tarrocca, tam infra villam quam infra terminos suos omnibus sibi pertinentiis; ecclesias de Montreial cum pertinentiis suis; [[Rodenas|Arrodenes]], [[Cella]]m, [[Albarracín|Sanctam Mariam de Berrazin]], [[Penyagolosa|Pennam Golosam]], Torol, Alhambra cum omnibus earum pertinentiis, '''Lliacham''', [[Mont Agut (Teruel)|Montagud]], [[Exarc de la Val|Sylarch]], [[Gúdar|Gudal]], [[Aras (Castellón)|Aras]], [[Moriella|Morella]], [[Olocau del Rei|Olocap]], [[Mon Royo|Monrog]], cum omnibus suis pertinentiis}}
Lo pareixito con [[Allaca]] ye casual ([[homonimia]]), manimenos los aragoneses medievals podeban trobar mes pareixito con l'au de presa "[[alica]]" que con a mata punchuta "[[Allaca]]", como podemos veyer en "[[Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra]]":
{{cita|Item a rectore de [[Cirulleda|Cerugeda]], '''Aliga''' et Pitaig, Miravet, Fortaner, hospitalis sunt.}}
== Historia ==
La primera mención ye en [[1118]], cuan [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I]] donó Aliaga a ''Lope Ioanes'' de [[Tarazona]]. La reconquiesta definitiva ha estato con [[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]]. En [[1163]] la donó a la [[Orden de lo Hespital]]. Bels lugars que huei son en lo [[termin municipal]] d'Aliaga perteneixeban a la [[Comunidat de Teruel (Edat Meya)|Comunidat de Teruel]]. En o [[sieglo XV]] perteneixeba a la [[Castellanía d'Amposta]].<ref>{{es}} [[Fernando Arroyo Ilera]] ''[https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1036843&orden=0&info=link División señorial de Aragón en el siglo XV (PDF)] en ''Saitabi: revista de la Facultat de Geografia i Història'', ISSN 0210-9980, Nº. 24, 1974, pp. 65-102</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:445
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:90 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:422
bar:2000 from:0 till:393
bar:2002 from:0 till:403
bar:2004 from:0 till:389
bar:2006 from:0 till:409
bar:2008 from:0 till:415
bar:2010 from:0 till:381
bar:2012 from:0 till:366
bar:2014 from:0 till:358
bar:2016 from:0 till:348
bar:2018 from:0 till:358
bar:2020 from:0 till:326
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950=|1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=422 |1999=421 |2000=393 |2001=374 |2002=403 |2003=389 |2004=389 |2005=399 |2006=409 |2007=422 |2008=415 |2009=384 |2010=381 |2011=382 |2012=366 |2013=361 |2014=358 |2015=365 |2016=348 |2017=348 |2018=358 |2019=341 |2020=326 |2021=333 |2022=323}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Fernando Pérez Enguidanos
|PSOE
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|Antonio Valero Royo
|[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|Antonio Valero Royo
|[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Sergio Uche Gil
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Sergio Uche Gil
|[[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Alberto Vicente Valero Martin]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PAR]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* Casa d'a Villa.
* Ilesia de Sant Chuan Baptista.
* Santuario d'a Virchen d'a Barza.
* Restas d'o castiello.
== Fiestas ==
* [[20 de chinero]], Fiestas de Las Albadas.
*[[24 de chunio]], [[Santchuanada|sant Chuan Baptista]].
*[[8 de setiembre]], la Virchen de la [[Barza]].
== Veyer tamién ==
*[[Lista de municipios de Teruel]]
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
*[http://www.parquegeologicoaliaga.com/ www.ParqueGeologicoAliaga.com]
{{Municipios Cuencas Meneras}}
{{Lugars d'Aliaga|1}}
{{Lugars desapareixitos d'Aliaga|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aliaga|*]]
6xyp6mpe103o5zhaed9w50v7sfjqzwf
Allueva
0
13459
2423462
2311861
2026-06-10T19:43:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423462
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Allueva
|de =d'
|provincia = Teruel
|imachen =
[[Imachen:Allueva, Teruel, España, 2017-01-04, DD 78.jpg|250px]]
|comarca = Xiloca (comarca)
|partiuchudicial= Calamocha
|superficie = 18,7
|altaria = 1.200
|distancia = 94
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Mont Albán|Mont Albán]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora d'Allueva|Asumpción de Ntra. Sra.]]
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 18.7) round 2 }}}}.
|latitut = 40.985
|lonchitut = -1.043
|río = [[río Aguas|Aguas]]
|cp = 44492
}}
'''Allueva''' ye un [[municipio]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]] ([[Aragón]]), situau en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Xiloca (comarca)|Xiloca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref> La suya [[población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 18,7 km² con una [[densidat de población|densidat]] d'{{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 18.7) round 2 }}}} hab/km²
== Cheografía ==
Ye situau en una val entre la [[Sierra d'Orich]] y la [[Sierra de Pelarda]], cerca de lo [[naixedero]] de lo [[río Aguas]].
== Historia ==
Fació part de la [[seixma de Barrachina]] de la [[Comunidat de Daroca]].
== Toponimia ==
En "''[[Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra]]''" s'escribe ''Alluvera''. Bel autor interpreta este [[toponimia aragonesa|toponimo]] a partir de l'[[algarabía|arabe]] ''al luayba'' ("la pedregosa" seguida d'un sufixo diminutivo).<ref>{{es}} [[Gaudioso Giménez Resano]]: ''Toponimia mayor hispanoárabe de la provincia de Teruel''. [[Revista Teruel]], 76, chulio-aviento de 1986, pp 265-275.</ref>
Bi ha tres intresants microtoponimos con component [[idioma aragonés|aragonés]]: ''Canyata Seruela'', con conservación d'[[Oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|oclusiva xorda intervocalica]], ''Cerro del Sabucar'' y ''Hoya del [[Bispe]]''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:33
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:7 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:14
bar:2000 from:0 till:16
bar:2002 from:0 till:15
bar:2004 from:0 till:13
bar:2006 from:0 till:12
bar:2008 from:0 till:15
bar:2010 from:0 till:15
bar:2012 from:0 till:21
bar:2014 from:0 till:15
bar:2016 from:0 till:29
bar:2018 from:0 till:29
bar:2020 from:0 till:24
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950=|1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=14 |1999=13 |2000=16 |2001=16 |2002=15 |2003=14 |2004=13 |2005=11 |2006=12 |2007=13 |2008=15 |2009=15 |2010=15 |2011=23 |2012=21 |2013=15 |2014=15 |2015=27 |2016=29 |2017=31 |2018=29 |2019=26 |2020=24 |2021=22 |2022=21}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''1'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Antonio Ruber Gracia
|UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|Gregorio Blasco Paracuellos
| PSOE
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
|Gregorio Blasco Paracuellos
| PSOE
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|María Dolores Molina Bernad
|PP
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Pilar Molina Bernad]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PP]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* Ilesia de l'Asumpción.
* Antiga casa d'o lugar.
== Fiestas ==
[[20 de chinero]], [[25 d'agosto]] [[sant Loís de Francia]] y [[20 de setiembre]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Veyer tamién ==
*[[Lista de municipios de Teruel]]
{{Municipios Xiloca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Allueva|*]]
tcji2peu4t70qdu1wmvg5tbeb23iaju
Aguilar d'Alfambra
0
13484
2423351
2311855
2026-06-10T19:26:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423351
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre '''Aguilar d'Alfambra''', un municipio aragonés de la comarca de la Comunidat de Teruel y provincia de Teruel; ta atros usos de la palabra '''Aguilar''', se veiga '''[[Aguilar (desambigación)]]'''''.
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Aguilar d'Alfambra
|nombre_oficial = Aguilar de Alfambra
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Aguilar_del_Alfambra_01.JPG|250px|Aguilar d'Alfambra]]<br />Aguilar d'Alfambra.
|provincia = Teruel
|comarca = Comunidat de Teruel
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Teruel|Teruel]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Pero Apóstol d'Aguilar d'Alfambra|Sant Pero apóstol]]
|cp = 44156
|latitut = 40.591
|lonchitut = -0.795
|superficie = 39
|altaria = 1302
|distancia = 50
|población = {{#property:P1082}}
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/39) round 2 }}}}
|ríos = [[río Alfambra|Alfambra]]
}}
'''Aguilar d'Alfambra''' (''Aguilar de Alfambra'' u ''Aguilar del Alfambra'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de la [[Comunidat de Teruel]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref> La suya población ye de {{#property:P1082}} habitants en una superficie de 39 [[km²]].
== Cheografía ==
Ye situato chunto a lo [[río Alfambra]].
== Mugas ==
Lo suyo [[termin municipal]] muga con [[Mirabet de la Sierra]], con [[Exorcas]], [[Fababuix]], [[Orrios]], [[Galv]] y [[Camariellas]].
== Toponimia ==
Apareixe nomás que como ''Aguilar'' en un texto de [[1212]].
== Historia ==
En o [[sieglo XIV]] feba part d'a [[seixma d'el Campo de Mont Agut]], adintro d'a [[Comunidat de Teruel (medieval)|comunidat d'aldeyas de Teruel]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:97
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:84
bar:2000 from:0 till:83
bar:2002 from:0 till:82
bar:2004 from:0 till:79
bar:2006 from:0 till:75
bar:2008 from:0 till:71
bar:2010 from:0 till:67
bar:2012 from:0 till:73
bar:2014 from:0 till:77
bar:2016 from:0 till:64
bar:2018 from:0 till:63
bar:2020 from:0 till:69
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950=|1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=84 |1999=86 |2000=83 |2001=92 |2002=82 |2003=82 |2004=79 |2005=79 |2006=75 |2007=72 |2008=71 |2009=66 |2010=67 |2011=70 |2012=73 |2013=75 |2014=77 |2015=66 |2016=64 |2017=65 |2018=63 |2019=63 |2020=69 |2021=76 |2022=81}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Vicente San Francisco Paricio
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Vicente San Francisco Paricio]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* Ilesia barroca de Sant Per de [[1770]].
* Casa de los Blasco, familia de lo escritor [[Vicente Blasco Ibáñez]].
* Casa de los Muñoz.
*Ermita d'a Virchen d'a Penya.
*Ermita d'o Santo Cristo, s. XVIII.
*Ermita de Santa Catalina, sieglo XVI.
== Fiestas ==
* Sant Antón, 17 de chinero.
*Fiestas patronals en a honor de Sant Per, Sant Isidro y la Virchen d'a Penya.
* [[19 d'octubre|19]] y [[20 d'octubre]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
* [https://web.archive.org/web/20020812053552/http://www.geocities.com/thetropics/paradise/5837/ Aguilar d'Alfambra]
{{Municipios Comunidat de Teruel}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aguilar d'Alfambra|*]]
hiczlche04uc96vo0ze6ocqhfx2ng2c
Allepuz
0
13506
2423457
2311776
2026-06-10T19:43:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423457
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Allepuz
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Allepuz Teruel.jpg|250px|Anvista d'Allepuz]]<br />Anvista d'Allepuz.
|provincia = Teruel
|comarca = Mayestrato
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Teruel|Teruel]]
|parroquia = [[Ilesia d'a Purificación de Nuestra Sinyora d'Allepuz|Purificación de Ntra. Sra.]]
|cp = 44145
|latitut = 40.491
|lonchitut = -0.727
|superficie = 67,26
|altaria = 1.474
|distancia = 52
|ta = Teruel
|cod_provincia =
|cod_municipio =
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 67.26) round 2 }}}}.
|web =
}}
'''Allepuz''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de la [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Teruel|Teruel]], situau en la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de lo [[Mayestrato]] y [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Teruel|Teruel]].
La suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 67,26 [[km²]] y una [[densidat de población]] d' {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 67.26) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
Lo municipio d'Allepuz se troba situau a 1.474 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima de lo [[livel d'a mar]] baixo la [[penya Malena]], a una [[distancia]] de 50 [[km]] de la [[ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Teruel]], la [[Capital (politica)|capital]] de la suya provincia y de lo suyo partiu chudicial.
Ye un lugar de tradición [[minería|menera]]. Lo termin ye prou desforestau. Bi ha una [[selva]] d'[[abellanera]]s chóvens en lo parache dito ''[[Tormacal|Tormagal]]''<ref name=SELVASSINGULARS>{{es}} [[José Manuel González Cano]], [[Raúl Pérez Vicente]] y [[Juan Andrés Oria de Rueda]]: ''Inventario abierto de los bosques singulares del sector S.E. de la provincia de Teruel''. [[Consejo de Protección de la Naturaleza de Aragón]], 2001. {{ISBN|84-7753-847-6}}.</ref>, y bi ha presencia de sabina chaparra (''[[Juniperus sabina]]'') en [[Sollavientos]].
== Toponimia ==
Lo [[toponimia aragonesa|toponimo]] ''Allepuz'' s'interpreta a partir de l'[[idioma arabe|arabe]] y significaría "[[cuiraza]]", estando comparable a lo toponimo mozarabe [[Corachán]] de lo [[Baixo Mayestrato]].
En "''[[Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra]]''" ya fegura como ''Allepuz''<ref name=RATIONESDECIMARUM>{{es}} [[José Rius Serra]]: ''Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra''. [[Centro Superior de Investigaciones Científicas|CSIF]]. [[1946]].</ref>:
{{cita|Item a rectore de '''Allepuz''' / [[Sollavientos|Sofla vientos]] / Item a rectore de [[Camariellas]]}}
En los sieglos [[sieglo XV|XV]] y [[sieglo XVI|XVI]] s'escribiba a sobén ''Allipuz''. Una variant ortografica d'esta zaguera se troba en lo [[Fogache de 1495]] (''Alipuz''<ref>{{es}} [[Antonio Serrano Montalvo]]: ''La población de Aragón según el fogaje de 1495'' Volumen 1. [[Institución Fernando el Católico]], 1995, p 191.</ref>), un texto a on que se vei habitadors d'atras localidaz ditos ''Allepuz'' (''Joan de Allepuz'' y ''Mossen Francisco Allepuz'').
== Historia ==
En o [[sieglo XIV]] feba part d'a [[seixma d'el Campo de Mont Agut]], adintro d'a [[Comunidat de Teruel (medieval)|comunidat d'aldeyas de Teruel]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:155
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:31 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:144
bar:2000 from:0 till:143
bar:2002 from:0 till:139
bar:2004 from:0 till:145
bar:2006 from:0 till:141
bar:2008 from:0 till:140
bar:2010 from:0 till:133
bar:2012 from:0 till:121
bar:2014 from:0 till:117
bar:2016 from:0 till:128
bar:2018 from:0 till:126
bar:2020 from:0 till:124
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=144 |1999=147 |2000=143 |2001=142 |2002=139 |2003=137 |2004=145 |2005=137 |2006=141 |2007=135 |2008=140 |2009=134 |2010=133 |2011=129 |2012=121 |2013=119 |2014=117 |2015=118 |2016=128 |2017=129 |2018=126 |2019=125 |2020=124 |2021=128 |2022=124}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Archivo electoral]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#696969" | '''Independients'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | 4<ref name="Como Unidos x Allepuz">Como ''Unidos x Allepuz''</ref>
| bgcolor="#A9A9A9" align="center" | 5<ref name="Como Unidos x Allepuz"/>
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="center" | -
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="center" | -
| bgcolor="#FF9933" align="center" | 0
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | 2
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="center" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="center" | 7
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
| bgcolor="#99CC66" align="center" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''4'''''
| align="center" | '''''7'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
| align="center" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| align="center"|Miguel Sánchez Herrero<ref>{{es}} [http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia. Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas]</ref>
| align="center"|[[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| align="center"|Joaquín Manuel Villarroya Moya
| align="center"|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| align="center"|Joaquín Manuel Villarroya Moya
| align="center"|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Maria Isabel Fernandez Plazas]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PAR]]
|}
== Fiestas ==
* [[2 de chulio]], romería ta l'Ermita de [[Santa Isabel]].
* [[22 de chulio]], [[Santa Malena]].
* [[12 d'octubre]], en honor de la [[Virchen de lo Pilar]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Allepuz|Allepuz}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20091214095958/http://www.comarcamaestrazgo.es/monmunicipio01.htm Información d'Allepuz] en la pachina web de la comarca de lo [[Mayestrato]].
{{Municipios Mayestrato}}
{{Lugars d'Allepuz|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Allepuz|*]]
t868ehp7ihb6nrlec466y6xjpb6hooi
Alforc
0
13825
2423437
2227768
2026-06-10T19:40:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423437
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alforc
|nombre_oficial = Alforque
|escudo = Escudo de Alforque.svg
|escudo_grandaria = 70px
|bandera = Bandera_de_Alforque.svg
|imachen =[[Imachen:Alforque, Zaragoza, España, 2015-12-23, DD 51.JPG|250px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Ribera Baixa d'Ebro
|partiuchudicial= Casp
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Quinto|Quinto]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Pero Apóstol d'Alforc|Sant Pero Apóstol]]
|superficie = 10,68
|altaria = 164
|distancia = 56
|ta = Zaragoza
|población = 69
|calendata = 2008
|latitut = 41.329
|lonchitut = -0.385
|cp = 50783
|ríos = [[río Ebro|Ebro]]
|web = [http://www.alforque.es/ www.Alforque.es]
}}
'''Alforc''' (''Alforque'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribera Baixa d'Ebro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref>
A suya [[Comarcas d'Aragón|comarca]] ye de 69 habitants ([[2008]]), en una [[superficie]] de 10,68 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 6,46 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situato chunto a o [[río Ebro]], en a ripa ezquierda u norte, a 164 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 56 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
=== Mugas ===
O suyo termin municipal muga con [[Cinco Olivas]] a l'este, con [[Sastago]] a lo nord-este y a lo sud, con [[La Zaida]] a lo sud y con [[Viliella d'Ebro]] a l'ueste.
== Toponimia ==
En o [[Fogache de 1495]] s'escribiba ''Alforch'', con ''ch'' que se pronunciaba ''k''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:99
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:90
bar:2000 from:0 till:88
bar:2002 from:0 till:83
bar:2004 from:0 till:83
bar:2006 from:0 till:83
bar:2008 from:0 till:69
bar:2010 from:0 till:81
bar:2012 from:0 till:86
bar:2014 from:0 till:70
bar:2016 from:0 till:58
bar:2018 from:0 till:62
bar:2020 from:0 till:65
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=90 |1999=94 |2000=88 |2001=85 |2002=83 |2003=85 |2004=83 |2005=84 |2006=83 |2007=77 |2008=69 |2009=87 |2010=81 |2011=87 |2012=86 |2013=78 |2014=70 |2015=64 |2016=58 |2017=57 |2018=62 |2019=68 |2020=65 |2021=62 |2022=64}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[https://web.archive.org/web/20110916044122/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0250929799_L1.htm?d=4161&e=480 Datos Eleccions MIR]</ref><ref>[http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do Archivo Electoral de Aragón]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 5
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 0
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''3'''''
| align="right" | '''''2'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''1'''''
| align="right" | '''''2'''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Antonio Catalán Jiménez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Antonio Catalán Jiménez
|[[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Alberto García Giménez]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PP]]
|}
== Fiestas ==
*[[19 de mayo]], [[Santa Prudencia]].
*[[20 de chinero]], [[Sabastián (mártir)|Sant Sabastián]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
*{{es}} [https://web.archive.org/web/20070930071518/http://www.alforque.es/ Pachina web oficial municipal].
{{Municipios Ribera Baixa d'Ebro}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alforc|*]]
5wmizp3ym6k0c1rkbrjv1nb863hr68j
Alborche
0
13827
2423406
2227767
2026-06-10T19:35:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423406
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alborche
|nombre_oficial = Alborge
|de = d'
|escudo = Escudo de Alborge.svg
|escudo_grandaria = 60px
|bandera = Bandera de Alborge.svg
|imachen= [[Imachen:Alborge, Zaragoza, España, 2015-12-23, DD 46.JPG|250px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Ribera Baixa d'Ebro
|partiuchudicial= Casp
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Quinto|Quinto]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Lorient Mártir d'Alborche|Sant Lorient Mártir]]
|superficie = 4,84
|altaria = 156
|distancia = 62
|ta = Zaragoza
|población = 130
|latitut = 41.334
|lonchitut = -0.356
|cp = 50781
|ríos = [[río Ebro|Ebro]]
|web =
}}
'''Alborche''' (''Alborge'' en [[idioma castellano|castellano]] y oficialment) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Ribera Baixa d'Ebro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref> Fa parte d'o [[partiu chudicial]] de [[Casp]].
A suya [[población humana|población]] ye de 121 habitants ([[2011]]), en una [[superficie]] de 4,84 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 25,00 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situato chunto a lo [[río Ebro]], en a ripa ezquierda u norte, a 156 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar y a una [[distancia]] de 62 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
=== Mugas ===
O suyo [[termin municipal]] se troba situto entre [[Alforc]] a l'ueste y [[Sastago]] a l'este, a lo norte y a lo sud.
{| width ="45%" style="border: 1px #aaaaaa solid;" align="center"
|-----
| width ="33%" align="right" |
| width ="33%" align="center" | [[Sastago]]
| width ="33%" align="left" |
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Cinco Olivas]]
| width ="33%" align="center" | [[Imachen:Rose des vents2.png|50px|Alborche]]
| width ="33%" align="left" | [[Sastago]]
|-----
| width ="33%" align="right" |
| width ="33%" align="center" | [[Sastago]]
| width ="33%" align="left" |
|}
== Nombre ==
D'orichen [[Idioma arabe|arabe]], ''Al-[[burch]]'' (trasliterando [[chim]] como ''[[letra ch|ch]]'') significa ''fuerte'', ''[[torre]]''. En os textos [[Edat Meya|medievals]] trobamos estas variants graficas: ''Alborg'', ''Alborgi'', ''Alborge'', ''Algors'', ''Albor'', ''Alboreg'', ''Alborex'', ''Alborech''. Bi heba atro Alborche en a redolada de [[Molinos (Uesca)|Molinos]], [[As Casas]] y [[Conillena]].
== Historia ==
En [[1165]] o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] cede «Almunia de Alborge, sita ante Sástago», a os monches [[cisterciense]]s d'o Salz, predecesors d'os d'o [[monesterio de Rueda]], y s'ordena construir-ie un castiello. Amanix ''Castrum de Alborge'' ya en un documento de [[1172]]. Alborche se repuebla en [[1185]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:149
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:30 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:136
bar:2000 from:0 till:141
bar:2002 from:0 till:139
bar:2004 from:0 till:130
bar:2006 from:0 till:125
bar:2008 from:0 till:124
bar:2010 from:0 till:126
bar:2012 from:0 till:118
bar:2014 from:0 till:124
bar:2016 from:0 till:111
bar:2018 from:0 till:108
bar:2020 from:0 till:107
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=136 |1999=139 |2000=141 |2001=136 |2002=139 |2003=133 |2004=130 |2005=133 |2006=125 |2007=124 |2008=124 |2009=124 |2010=126 |2011=121 |2012=118 |2013=119 |2014=124 |2015=121 |2016=111 |2017=105 |2018=108 |2019=107 |2020=107 |2021=111 |2022=111}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Jesús Burillo Campos
| UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Lobo Burillo, Luis Carlos
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Artigas Galindo, Ricardo
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Artigas Galindo, Ricardo
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Artigas Galindo, Ricardo
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Artigas Galindo, Ricardo
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|Ricardo Artigas
|[[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| José Antonio Lorda Catalán
|[[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| José Antonio Lorda Catalán
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|José Antonio Lorda Catalán
|[[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[María Lucía Insa Catalán]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[CHA]]
|}
== Molimentos ==
* [[Castiello d'Alborche]].
== Fiestas ==
* [[Virchen de Montler]], [[29 d'abril]] ([[romería]]).
* [[Sant Lorient Mártir]], [[10 d'agosto]].
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* [https://web.archive.org/web/20110203013927/http://alborge.com/ Pachina web no oficial sobre Alborche]
{{Municipios Ribera Baixa de l'Ebro}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alborche|*]]
acwwikbuyerf1fssz19g1igl88gjk5n
Aguilón
0
14085
2423353
2300445
2026-06-10T19:27:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423353
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Aguilón
|de = d'
|bandera = Bandera de Aguilón.svg
|escudo = Escudo de Aguilón.svg
|escudo_grandaria = 80px
|imachen = [[Imachen:Aguilón 07.jpg|250px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Carinyena
|partiuchudicial= Daroca
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Carinyena-Muel|Carinyena-Muel]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Rosario d'Aguilón|Ntra. Sra. d'o Rosario]]
|superficie = 59,5
|altaria = 683
|distancia = 55
|ta = Zaragoza
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|cod_provincia =
|cod_municipio =
|latitut = 41.294
|lonchitut = -1.046
|cp = 50155
|ríos = [[río Uerba|Uerba]]
|}}
'''Aguilón''' ye una [[Lista de villas d'Aragón|villa]] y [[lista de municipios de Zaragoza|municipio]] [[Aragón|aragonés]] de la [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situau en la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de lo [[Campo de Carinyena]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref> Fa parte de lo [[partius chudicials d'Aragón|partiu chudicial]] de [[Daroca]].
La suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants, en una [[superficie]] de 59,5 [[km²]], con una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/59.5) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
Aguilón ye situau en la [[compleganza]] de dos barrancos que se converten en lo [[barranco de Val d'Aguilón]], afluent de la [[río Uerba|Uerba]], a 683 m d'[[altaria]] sobre lo [[livel d'a mar]] y a 55 km de la ciudat de [[Zaragoza]], la [[Capital (politica)|capital]] de la suya provincia y d'Aragón. La carrera principal y la carretera que traviesa la localidat ye sobre u paralela a lo [[barranco d'el Frasno]].
Buena part de lo [[termin municipal]] tiene afloramientos de [[Churasico]] y [[Cretacio]] desenronaus de la [[depresión d'Ebro]], a lo nord-este de lo contacto con lo cabo de lo [[Sistema Iberico]] que bi ha en [[Aladrén]] y [[Ferrera de los Navarros]]. Una montanya de la part churasica de lo termin municipal ye [[Desgarradero]], a on que bi ha un [[vértiz cheodesico]].
== Toponimia ==
Lo [[toponimia aragonesa|toponimo]] ''AGUILON'' promana de lo [[idioma latín|latín]] ''FUNDU AQUILONE'', ye decir, puesto perteneixient a una persona clamada ''AQUILUS''.<ref>{{es}} [[Marcelino Cortés Valenciano]]: ''Toponimia aragonesa antroponímica con la terminación -ón (I)'', [[Alazet]], n° 30, [[2018]], ISSN 0214-7602, p.77</ref>
=== Microtoponimos ===
En lo termin municipal d'Aguilón bi ha microtoponimos como ''[[Abellar|Abejar]]'', ''[[Alchecera|Algecera]]s'', ''[[Aliagar]]es'', ''[[Alchub|Aljibe]] del Corral Nuevo'', ''Al Plano'', ''Amadona'', ''[[Apero]]s'', ''Arbazales'', ''[[Artigazo]] Alto'', ''Balsa El Portillo'', ''Balsa La Badera'', ''Balsa La Madona'', ''Balseta'', ''[[barranco de Folluelas]]'', ''barranco de Formagal'', ''barranco del Abejar'', ''barranco de La Cochoda'', ''barranco de las Lomas'', ''barranco de las Lomas de la Poza del Santero'', ''barranco del Fontanal'', ''[[barranco d'el Frasno]]'', ''barranco del Olivo'', ''barranco de Serapio'', ''barranco de Val d'Aguilón'', ''barranco de Val de Luco'', ''Boaliva'', ''[[Boyalar|Bolar]]'', ''[[cabezo de Las Folluelas]]'', ''[[cabezo de las Umbrías]]'', ''[[cabezo del Bolar]]'', ''[[cabezo del Húsar]]'', ''[[cabezo del Medio]]'', ''[[cabezo del Pozuelo]]'', ''[[cabezo Medico]]'', ''[[cabezo Milano]]'', ''[[cabezo Piedra]]'', ''[[cabezo Po]]'', ''[[cabezo Royo]]'', ''[[Calera]]'', ''Calvos'', ''camino [[Cordel]]'', ''camino de [[Barbillida]]'', ''camino de Canyacoloma'', ''camino de Carrasconal'', ''camino de la Cochoda'', ''[[cordel]] de Luesma'', ''camino de La [[Serna]]'', ''camino de La Vellera'', ''camino del Formagal'', ''camino del Plano'', ''camino de Val del Medio'', ''[[vereda]] de Los Serranos'', ''Canacoloma'', ''Canyacoloma'', ''Canaleta'', ''Canyaloma'', ''Cantalobos'', ''[[Cantera]]s'', ''Capellanía'', ''Capellanía de Cuesta Blanca'', ''Carmelete'', ''[[Carrascal]]es'', ''Carrasconal'', ''Castanyera'', ''Cochoda'', ''[[Cordel]]'', ''Cordel de la Mata Alta'', ''Corral de Barbarín'', ''Corral de la Plana'', ''Corral del Artigazo'', ''Corral de Las Folluelas'', ''Corral de la Sierra'', ''Corral del Cabezo Milano'', ''Corral del Frasno'', ''Corral del Húsar'', ''Corral del Navallo de Rafael'', ''Corral del [[Paso (cheografía)|Paso]]'', ''Corral del Plano'', ''Corral de [[Penya Foradada (Aguilón)|penya Foradada]]'', ''Corral de Royaliza'', ''Corral de Valdelahiniesa'', ''Corrales de [[Paúl]]es'', ''Corral La Badera'', ''Corral La Bellera'', ''Corral La Ginebra'', ''Corral Valdelasis'', ''Costanyera'', ''[[Defesa|Dehesa]] del [[Fontanal]]'', ''Dehesa Fontanar'', ''[[Defesa|Desa]]'', ''Descuento'', ''[[Desgarradero]]'', ''Desgarradero Alto'', ''Desgarradero Bajo'', ''Dominguera'', ''El Abrigo'', ''El [[Carrascal]]'', ''El Cerrellar'', ''El Collado'', ''El [[Coscollo|Coscojo]]'', ''El Franco'', ''El Frasno'', ''El Mas'', ''El Palomar'', ''El Paso'', ''El Plano'', ''El [[Portichuelo]]'', ''El Portillo'', ''El Santero'', ''El [[Tormacal|Tormagal]]'', ''[[Entredito|Entredicho]]s'', ''Era [[Artigazo]]'', ''Estanque de la [[Pesquera]]'', ''[[Basetón|Estanque]] del Catalán'', ''[[Focino]]'', ''[[Focino de la Balsa]]'', ''Fontanar'', ''Formagal'', ''Gilda'', ''[[Chinebrosa|Ginebrosa]]'', ''[[Chinestar|Ginestar]]'', ''Hocino de la Balsa'', ''[[Ubago|Hombria]]'', ''La Balsa Blanca'', ''La Bellera'', ''La Caridad'', ''La Mata Alta'', ''La [[Plana]]'', ''La Serna'', ''Las Folluelas'', ''[[La Sierra (Aguilón)|La Sierra]]'', ''Las Planas'', ''Las [[Suert]]es'', ''Loma Portillo'', ''Loma Soldado'', ''Los Arbazales'', ''Los Chapazales'', ''Los Estrechos'', ''Los Frailes'', ''Madona'', ''[[Mallada|Majadilla]]s'', ''Medio Pañuelo'', ''[[Milano]]'', ''Mojón de Azuara'', ''Montana'', ''Los Comunes y Las Fayuelas'', ''Dehesa [[Boyalar|Boalar]]'', ''[[val de Ferrera|val de Herrera]]'', ''[[Navallo]] de Rafael'', ''Nievas'', ''Noguera'', ''Osenza'', ''[[Paúl]]es'', ''[[Peirón]]'', ''Pelin'', ''Pelo Serna'', ''[[Penya Roya (Aguilón)|penya Roya]]'', ''[[Pezón]]'', ''Pitones'', ''Plana Alta'', ''Plano Bajo'', ''[[Pueyo|Poyo]]'', ''Presulla'', ''[[regacho Serna]]'', ''[[Royal]]'', ''Royaliza'', ''senda del Formagal'', ''senda del Santero'', ''[[sierra de La Pared]]'', ''tabla Algibe'', ''[[tabla]] Anis'', ''tabla Calvos'', ''tabla Serranos'', ''[[tablón]] Corral Nuevo'', ''[[Tellería|Tejería]]'', ''Tirador'', ''Tocino de La Balsa'', ''Torre Calva'', ''Tras de La Iglesia'', ''Umbria de La Pared'', ''Usar Solana'', ''Valdeaguilón'', ''val de Barrabas'', ''Valdebuena'', ''val de Cien'', ''val de Domingo'', ''Valdeherrera'', ''Val de la Fuent'', ''Val de la Inesa'', ''val de La Pila'', ''Val de Las Folluelas'', ''Val de la Viesa'', ''val del Bolar'', ''Val d'el Focino'', ''val del Medico'', ''val de Losis'', ''val d'el Pino'', ''val de Luco'', ''val de Pelin'', ''val de Pelus'', ''Valdés'', ''val de Sancho'', ''val de Valeriano'', ''val de Vicent'', ''val Focino'', ''val Fonda'', ''Vallonda'', ''val Tocino'', ''varello d'el Sol'', ''[[Vercher|Vergel]]'', etcetera...
== Historia ==
Lo lugar d'Aguilón perteneixeba a una branca de los [[Ferrández d'Heredia]] que yeran sinyors d'Aguilón, [[Botorrita]] y [[Tosos]]. Lo zaguer sinyor d'estas localidaz estió [[Chuan Ferrández d'Heredia y Villalpando]], y dimpués los suyos hereus vendioron Aguilón a [[Felipe I d'Aragón]], qui lo cedió a la [[Comunidat de Daroca]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:310
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:62 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:267
bar:2000 from:0 till:276
bar:2002 from:0 till:295
bar:2004 from:0 till:290
bar:2006 from:0 till:274
bar:2008 from:0 till:259
bar:2010 from:0 till:250
bar:2012 from:0 till:254
bar:2014 from:0 till:260
bar:2016 from:0 till:247
bar:2018 from:0 till:235
bar:2020 from:0 till:233
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495=84 |1842= 750 |1857= 839 |1860= 796 |1877= 851 |1887= 934 |1897= 1.078 |1900= 990 |1910= 1.102 |1920= 1.193 |1930= 1.160 |1940= 866 |1950= 1.032 |1960= 748 |1970= 595 |1981= 327 |1991= 185 |1992= |1994= |1996= 263 |1998= 267 |1999= 277 |2000= 276 |2001= 289 |2002= 295 |2003= 293 |2004= 290 |2005= 280 |2006= 274 |2007= 279 |2008= 259 |2009= 256 |2010= 250|2011= 258 |2012=254 |2013=252 |2014=260 |2015=254 |2016=247 |2017=238 |2018=235 |2019=251 |2020=233 |2021=234 |2022=244}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| José María Oliván López
| UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Andrés Herrando Oliván
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Andrés Herrando Oliván
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Andrés Herrando Oliván
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|David Dionis Oliván
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[David Dionis Oliván]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Aragón Existe]]
|}
== Fiestas ==
* [[Luns de Pascua|Luns de Resurrección]].
* [[15 de mayo]]: [[Sant Isidro Labrador]]
* [[15 d'agosto]]: [[Sant Pero d'Arbués]] y [[santa Cristina]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Aguilón}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios Campo de Carinyena}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aguilón|*]]
ri7bdgl3l6izwpftgd2osfpascwrqvc
Alifonso IV d'Aragón
0
14116
2423621
2349104
2026-06-10T21:42:12Z
RenatoGar
80073
2423621
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Alifonso IV d'Aragón
| imachen=Alifonso IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Alifonso IV d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1327]] - [[27 de chinero]] de [[1336]]
| predecesor0=[[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol1= [[Imachen:Blason Pierre d'Aragon, Comte d'Urgel (selon Gelre).svg|32px]]<br>[[Condau d'Urchel|Conte d'Urchel]]
| reinau1= [[1314]] - [[1336]]
| predecesor1= [[Tresa d'Entenza]]
| succesor1= [[Chaime I d'Urchel]]
| títol2=
| reinau2=
| predecesor2=
| succesor2=
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = 1327
| calendata de naixencia = [[1299]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Flag of the Kingdom of Naples.svg|border|22px]] [[Nápols]]
| calendata de muerte = [[27 de chinero]] de [[1336]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Seu Viella de Leida]]
| consort = [[Tresa d'Entenza]]<br>[[Alionor de Castiella y de Portugal]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| pai = [[Chaime II d'Aragón]]
| mai = [[Blanca de Nápols]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Alifonso IV d'Aragón''', II de [[reino de Valencia|Valencia]] y III de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] ([[Nápols]], [[1299]] - † [[Barcelona]], [[1336]]) dito ''lo Bueno'', estió rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], de [[Reino de Valencia|Valencia]], de [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]], rei titular de [[Corcega]] y conte de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] ([[1327]]-[[1336]]) y d'[[Condau d'Urchel|Urchel]] ([[1314]]-[[1336]]).
== Oríchens familiars ==
Alifonso IV d'Aragón yera miembro d'a [[Casa d'Aragón]], en estar fillo d'o rei [[Chaime II d'Aragón]] y d'a suya segunda muller, [[Blanca de Nápols]] (d'a [[Casa d'Anchú]]). Yera [[nieto]] por linia paterna d'o rei [[Pero III d'Aragón]] y de [[Constanza de Sicilia]], y por linia materna de [[Carlos II d'Anchú]] y de [[María d'Hongría]], qui yera filla d'una noble [[Cumans|cumana]], [[Isabel a Cumana]].
== Bibliografía ==
* ''Les despulles reials d'Alfons el Benigne, Elionor i l'infant Ferran retornen a la Seu Vella de Lleida: dia de la Seu Vella 1986, commemoració del 650 aniversari de la mort d'Alfons el Benigne'', Leida, Publicacions d'os Amigos d'a Seu Viella de Leida, 1989.
* J.-E. Martínez Ferrando, ''Jaume II o el seny català - Alfons el Benigne'', Barcelona, Aedos (Biblioteca biografica catalana, Serie d'os reis catalans, 11), 1963.
* J.-E. Martínez Ferrando, S. Sobrequés i E. Bagué, ''Els descendents de Pere el Gran: Alfons el Franc, Jaume II, Alfons el Benigne'', Barcelona, Teide (Biografias catalanas, Serie historica, 6), 1954.
* J. Mutgé i Vives, ''La ciudad de Barcelona durante el reinado de Alfonso el Benigno (1327-1336)'', Madrit-Barcelona, Consello Superior d'Investigacions científicas, 1987.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alfonso IV of Aragon|Alifonso IV d'Aragón}}
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas de Valencia|Rei de Valencia]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero II]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de contes de Barcelona|Conde de Barcelona]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero III]]
}}
{{succession box
| títol = [[Rei de Cerdenya]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero I]]
}}
{{succession box
| títol = [[Condau d'Urgel|Conde d'Urchel]]
| periodo = [[1314]]-[[1336]]
| predecesor = [[Ermengol X d'Urchel|Ermengol X]]
| succesor = [[Chaime I d'Urchel|Chaime I]]
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Contes d'Urchel]]
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Nápols]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1299 (naixencias)]]
[[Categoría:1336 (muertes)]]
0dndynaawnezqirpeqy403cljyfl5xg
2423622
2423621
2026-06-10T21:48:23Z
RenatoGar
80073
2423622
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Alifonso IV d'Aragón
| imachen=Alifonso IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Alifonso IV d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1327]] - [[27 de chinero]] de [[1336]]
| predecesor0=[[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol1= [[Imachen:Blason Pierre d'Aragon, Comte d'Urgel (selon Gelre).svg|32px]]<br>[[Condau d'Urchel|Conte d'Urchel]]
| reinau1= [[1314]] - [[1336]]
| predecesor1= [[Tresa d'Entenza]]
| succesor1= [[Chaime I d'Urchel]]
| títol2=
| reinau2=
| predecesor2=
| succesor2=
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = 1327
| calendata de naixencia = [[1299]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Flag of the Kingdom of Naples.svg|border|22px]] [[Nápols]]
| calendata de muerte = [[27 de chinero]] de [[1336]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Seu Viella de Leida]]
| consort = [[Tresa d'Entenza]]<br>[[Alionor de Castiella y de Portugal]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| pai = [[Chaime II d'Aragón]]
| mai = [[Blanca de Nápols]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Alifonso IV d'Aragón''', II de [[reino de Valencia|Valencia]] y III de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] ([[Nápols]], [[1299]] - † [[Barcelona]], [[1336]]) dito ''lo Bueno'', estió rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], de [[Reino de Valencia|Valencia]], de [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]], rei titular de [[Corcega]] y conte de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] ([[1327]]-[[1336]]) y d'[[Condau d'Urchel|Urchel]] ([[1314]]-[[1336]]).
== Oríchens familiars ==
Alifonso IV d'Aragón yera miembro d'a [[Casa d'Aragón]], en estar fillo d'o rei [[Chaime II d'Aragón]] y d'a suya segunda muller, [[Blanca de Nápols]] (d'a [[Casa d'Anchú]]). Yera [[nieto]] por linia paterna d'o rei [[Pero III d'Aragón]] y de [[Constanza de Sicilia]], y por linia materna de [[Carlos II d'Anchú]] y de [[María d'Hongría]], qui yera filla d'una noble [[Cumans|cumana]], [[Isabel a Cumana]].
== Bibliografía ==
* ''Les despulles reials d'Alfons el Benigne, Elionor i l'infant Ferran retornen a la Seu Vella de Lleida: dia de la Seu Vella 1986, commemoració del 650 aniversari de la mort d'Alfons el Benigne'', Leida, Publicacions d'os Amigos d'a Seu Viella de Leida, 1989.
* J.-E. Martínez Ferrando, ''Jaume II o el seny català - Alfons el Benigne'', Barcelona, Aedos (Biblioteca biografica catalana, Serie d'os reis catalans, 11), 1963.
* J.-E. Martínez Ferrando, S. Sobrequés i E. Bagué, ''Els descendents de Pere el Gran: Alfons el Franc, Jaume II, Alfons el Benigne'', Barcelona, Teide (Biografias catalanas, Serie historica, 6), 1954.
* J. Mutgé i Vives, ''La ciudad de Barcelona durante el reinado de Alfonso el Benigno (1327-1336)'', Madrit-Barcelona, Consello Superior d'Investigacions científicas, 1987.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alfonso IV of Aragon|Alifonso IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Alifonso IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Chaime II d'Aragón]]
|3= 3. [[Blanca de Nápols]]
|4= 4. [[Pero III d'Aragón]]
|5= 5. [[Constanza II de Sicilia]]
|6= 6. [[Carlos II de Nápols]]
|7= 7. [[María d'Hongría]]
|8= 8. [[Chaime I d'Aragón]]
|9= 9. [[Violant d'Hongría]]
|10= 10. [[Manfredo I de Sicilia]]
|11= 11. [[Beatriz de Saboya (1198-1267)|Beatriz de Saboya]]
|12= 12. [[Carlos I d'Anchú]]
|13= 13. [[Beatriz I de Provenza]]
|14= 14. [[Istevan V d'Hongría]]
|15= 15. [[Isabel a Cumana]]
|16=
|17=
|18=
|19=
|20=
|21=
|22=
|23=
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas de Valencia|Rei de Valencia]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero II]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de contes de Barcelona|Conde de Barcelona]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero III]]
}}
{{succession box
| títol = [[Rei de Cerdenya]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero I]]
}}
{{succession box
| títol = [[Condau d'Urgel|Conde d'Urchel]]
| periodo = [[1314]]-[[1336]]
| predecesor = [[Ermengol X d'Urchel|Ermengol X]]
| succesor = [[Chaime I d'Urchel|Chaime I]]
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Contes d'Urchel]]
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Nápols]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1299 (naixencias)]]
[[Categoría:1336 (muertes)]]
iupnn5b6jei9bgb33qk8bxcwmyqwzns
2423662
2423622
2026-06-10T23:38:53Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423662
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Alifonso IV d'Aragón
| imachen=Alifonso IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Alifonso IV d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1327]] - [[27 de chinero]] de [[1336]]
| predecesor0=[[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol1= [[Imachen:Blason Pierre d'Aragon, Comte d'Urgel (selon Gelre).svg|32px]]<br>[[Condau d'Urchel|Conte d'Urchel]]
| reinau1= [[1314]] - [[1336]]
| predecesor1= [[Tresa d'Entenza]]
| succesor1= [[Chaime I d'Urchel]]
| títol2=
| reinau2=
| predecesor2=
| succesor2=
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = 1327
| calendata de naixencia = [[1299]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Flag of the Kingdom of Naples.svg|border|22px]] [[Nápols]]
| calendata de muerte = [[27 de chinero]] de [[1336]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Seu Viella de Leida]]
| consort = [[Tresa d'Entenza]]<br>[[Alionor de Castiella y de Portugal]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| pai = [[Chaime II d'Aragón]]
| mai = [[Blanca de Nápols]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Alifonso IV d'Aragón''', II de [[reino de Valencia|Valencia]] y III de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] ([[Nápols]], [[1299]] - † [[Barcelona]], [[1336]]) dito ''lo Bueno'', estió rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], de [[Reino de Valencia|Valencia]], de [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]], rei titular de [[Corcega]] y conte de [[Condau de Barcelona|Barcelona]] ([[1327]]-[[1336]]) y d'[[Condau d'Urchel|Urchel]] ([[1314]]-[[1336]]).
== Oríchens familiars ==
Alifonso IV d'Aragón yera miembro d'a [[Casa d'Aragón]], en estar fillo d'o rei [[Chaime II d'Aragón]] y d'a suya segunda muller, [[Blanca de Nápols]] (d'a [[Casa d'Anchú]]). Yera [[nieto]] por linia paterna d'o rei [[Pero III d'Aragón]] y de [[Constanza de Sicilia]], y por linia materna de [[Carlos II d'Anchú]] y de [[María d'Hongría]], qui yera filla d'una noble [[Cumans|cumana]], [[Isabel a Cumana]].
== Bibliografía ==
* ''Les despulles reials d'Alfons el Benigne, Elionor i l'infant Ferran retornen a la Seu Vella de Lleida: dia de la Seu Vella 1986, commemoració del 650 aniversari de la mort d'Alfons el Benigne'', Leida, Publicacions d'os Amigos d'a Seu Viella de Leida, 1989.
* J.-E. Martínez Ferrando, ''Jaume II o el seny català - Alfons el Benigne'', Barcelona, Aedos (Biblioteca biografica catalana, Serie d'os reis catalans, 11), 1963.
* J.-E. Martínez Ferrando, S. Sobrequés i E. Bagué, ''Els descendents de Pere el Gran: Alfons el Franc, Jaume II, Alfons el Benigne'', Barcelona, Teide (Biografias catalanas, Serie historica, 6), 1954.
* J. Mutgé i Vives, ''La ciudad de Barcelona durante el reinado de Alfonso el Benigno (1327-1336)'', Madrit-Barcelona, Consello Superior d'Investigacions científicas, 1987.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alfonso IV of Aragon|Alifonso IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Alifonso IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Chaime II d'Aragón]]
|3= 3. [[Blanca de Nápols]]
|4= 4. [[Pero III d'Aragón]]
|5= 5. [[Constanza II de Sicilia]]
|6= 6. [[Carlos II de Nápols]]
|7= 7. [[María d'Hongría]]
|8= 8. [[Chaime I d'Aragón]]
|9= 9. [[Violant d'Hongría]]
|10= 10. [[Manfredo I de Sicilia]]
|11= 11. [[Beatriz de Saboya (1198-1267)|Beatriz de Saboya]]
|12= 12. [[Carlos I d'Anchú]]
|13= 13. [[Beatriz I de Provenza]]
|14= 14. [[Istevan V d'Hongría]]
|15= 15. [[Isabel a Cumana]]
|16= 16. [[Pero II d'Aragón]]
|17= 17. [[María de Montpeller]]
|18= 18. [[Andreu II d'Hongría]]
|19= 19. [[Violant de Courtenay]]
|20= 20. [[Frederico II d'o Sacro Imperio Romano Chermanico]]
|21= 21. [[Bianca Lancia]]
|22= 22. [[Amadeu IV de Saboya]]
|23= 23. [[Margalida de Borgonya (1192-1243)|Margalida de Borgonya]]
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de monarcas de Valencia|Rei de Valencia]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero II]]
}}
{{succession box
| títol = [[Lista de contes de Barcelona|Conde de Barcelona]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero III]]
}}
{{succession box
| títol = [[Rei de Cerdenya]]
| periodo = [[1327]]-[[1336]]
| predecesor = [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]
| succesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero I]]
}}
{{succession box
| títol = [[Condau d'Urgel|Conde d'Urchel]]
| periodo = [[1314]]-[[1336]]
| predecesor = [[Ermengol X d'Urchel|Ermengol X]]
| succesor = [[Chaime I d'Urchel|Chaime I]]
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Contes d'Urchel]]
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Nápols]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1299 (naixencias)]]
[[Categoría:1336 (muertes)]]
aqbv105dkfwlapxiln1sp6job4xnwfy
Alfamén
0
14121
2423430
2211661
2026-06-10T19:39:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423430
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alfamén
|bandera = Bandera_de_Alfamén.svg
|escudo = Escudo de Alfamén.svg
|escudo_grandaria = 60px
|imachen =[[Imachen:Alfamén 08.jpg|250px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Carinyena
|partiuchudicial= L'Almunia de Donya Godina
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Carinyena-Muel|Carinyena-Muel]]
|parroquia = [[Ilesia d'a Immaculada Concepción d'Alfamén|Immaculada Concepción]]
|superficie = 102,25
|altaria = 373
|distancia = 45
|ta = Zaragoza
|cod_provincia = 50
|cod_municipio = 018
|latitut = 41.438
|lonchitut = -1.244
|cp = 50461
|patrón = [[Asumpción de María]]
|ríos = [[río Valdemorau|Valdemorau]]
|}}
'''Alfamén''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincia de Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Carinyena]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de 1.609 habitants ([[2012]]), en una [[superficie]] de 102,25 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 14,80 hab/km²
== Cheografía ==
Ye situato chunto a o [[río Valdemorau]], en un termino con muitas [[costera]]s por o mont Altamira. Se troba a 373 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 45 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1690
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:338 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:1307
bar:2000 from:0 till:1315
bar:2002 from:0 till:1439
bar:2004 from:0 till:1507
bar:2006 from:0 till:1588
bar:2008 from:0 till:1462
bar:2010 from:0 till:1509
bar:2012 from:0 till:1609
bar:2014 from:0 till:1475
bar:2016 from:0 till:1466
bar:2018 from:0 till:1441
bar:2020 from:0 till:1443
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= 345 |1857= 590 |1860= 604 |1877= 647 |1887= 708 |1897= 609 |1900= 639 |1910= 716 |1920= 880 |1930= 1.047 |1940= 1.347 |1950= 1.349 |1960= 1.388 |1970= 1.315 |1981= 1.283 |1991= 1.281 |1992= |1994= |1996= 1.319 |1998= 1.307 |1999= 1.320 |2000= 1.315 |2001= 1.378 |2002= 1.439 |2003= 1.498 |2004= 1.507 |2005= 1.589 |2006= 1.588 |2007= 1.452 |2008= 1.462 |2009= 1.513 |2010=1.509 |2011=1.577 |2012=1.609 |2013=1.517 |2014=1.475 |2015=1.466 |2016=1.466 |2017=1.460 |2018=1.441 |2019=1.446 |2020=1.443 |2021=1.446 |2022=1.477}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Francisco Pérez Martínez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Alejandro Jesús Gil Arnal
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Juan José Redondo Aínsa]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Fiestas ==
*[[15 de mayo]]: [[Sant Isidro Labrador]].
*[[15 d'agosto|15]]-[[16 d'agosto]]: [[Sant Roque]] y [[Asumpción d'a Virchen]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios Campo de Carinyena}}
{{Lugars desapareixitos d'Alfamén|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alfamén|*]]
ju6up6led9pnnn235jdhoso8pyutt1k
Aguarón
0
14126
2423348
2385936
2026-06-10T19:26:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423348
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Aguarón
|de = d'
|provincia = Zaragoza
|bandera = Bandera de Aguarón.svg
|escudo = Escudo de Aguarón.svg
|escudo_grandaria = 60px
|imachen = [[Imachen:Aguarón 18.jpg|250px]]<br>Casa d'a Villa
|comarca = Campo de Carinyena
|partiuchudicial= Daroca
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Carinyena-Muel|Carinyena-Muel]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Miguel Arcángel d'Aguarón|Sant Miguel Arcángel]]
|superficie = 36,74
|altaria = 649
|distancia = 48
|ta = Zaragoza
|población = 903
|calendata = 2008
|cod_provincia = 50
|cod_municipio = 004
|latitut = 41.338
|lonchitut = -1.269
|cp = 50408
|patrón = [[Virchen d'o Rosario]]
}}
[[Imachen:Edificios del municipio de Aguarón, comarca Campo de Cariñena, provincia de Zaragoza, España.jpg|miniaturadeimagen|Aguarón]]
'''Aguarón''' ye una [[Lista de villas d'Aragón|villa]] y [[Lista de municipios d'a provincia de Zaragoza|municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situau en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Carinyena]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 ''Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004''] (PDF), [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.6.</ref> Fa parte d'o [[Partius chudicials d'Aragón|partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Daroca|Daroca]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 873 habitants ([[2011]]), en una [[superficie]] de 36,74 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 23,84 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situau en o piet d'a [[sierra d'Algairén]], a 649 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre lo [[livel d'a mar]] y a una [[distancia]] de 48 [[km]] d'a [[Ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:949
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:190 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:716
bar:2000 from:0 till:751
bar:2002 from:0 till:763
bar:2004 from:0 till:776
bar:2006 from:0 till:798
bar:2008 from:0 till:903
bar:2010 from:0 till:863
bar:2012 from:0 till:848
bar:2014 from:0 till:796
bar:2016 from:0 till:686
bar:2018 from:0 till:631
bar:2020 from:0 till:624
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= 1.125 |1857= 2.140 |1860= 2.171 |1877= 2.380 |1887= 2.620 |1897= 2.202 |1900= 2.288 |1910= 2.252 |1920= 2.204 |1930= 1.726 |1940= 1.707 |1950= 1.651 |1960= 1.345 |1970= 1.066 |1981= 862 |1991= 666 |1992= |1994= |1996= 746 |1998= 716 |1999= 753 |2000= 751 |2001= 778 |2002= 763 |2003= 751 |2004= 776 |2005= 776 |2006= 798 |2007= 838 |2008= 903 |2009= 896 |2010=863 |2011=873 |2012=848 |2013=743 |2014=796 |2015=724 |2016=686 |2017=684 |2018=631 |2019=636 |2020=624 |2021=616 |2022=610 |2023= |2024= |2025=602}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partito'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FFFF00" | '''[[Chunta Aragonesista]]'''
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" |
| bgcolor="#FFFF99" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Lucio Cucalón Bernal
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Lucio Cucalon Bernal]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'Aguarón]], a suya [[Ilesia (edificio)|ilesia]] parroquial, adedicada a [[sant Miguel Arcánchel]], un [[edificio]] d'o [[sieglo XVIII]] en estilo [[Arte barroco|barroco]]. Tien dos [[torre]]s, una a cada canto d'a suya [[frontera]], y conserva [[retablo]]s d'os sieglos [[Sieglo XVI|XVI]]-[[Sieglo XVIII|XVIII]].
* [[Casa d'a villa d'Aguarón]], un [[edificio]] d'o sieglo XVIII.
== Esporte ==
Cal destacar o [[Club de Barra Aragonesa Aguarón]], que replega chent d'a comarca y d'os lugars mugants intresaus en a practica d'a [[tirada d'a barra aragonesa]]. Dende a suya creyación ye un club destacau en os campionatos d'Aragón, con cuantos titulos conseguius en diferents categorias.
== Fiestas ==
* [[Luns de Pascua|Luns de Resurrección]]; y Virchen d'o Rosario, primer dominche de [[setiembre]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Aguarón}}
{{Municipios Campo de Carinyena}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aguarón|*]]
l8sd5zrrro28ultrz65ocwnjglj5mqr
Pero IV d'Aragón
0
14156
2423232
2349106
2026-06-10T18:00:47Z
RenatoGar
80073
2423232
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
gxtygmfjklxv26im8oyx18o9oqpzjlf
2423377
2423232
2026-06-10T19:31:00Z
RenatoGar
80073
/* Referencias */
2423377
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Peter IV of Aragon|Pero IV d'Aragón}}
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
g51fuzd7d62txpa0ng0h1vbfwwcqt4d
2423409
2423377
2026-06-10T19:36:10Z
RenatoGar
80073
/* Vinclos externos */
2423409
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Peter IV of Aragon|Pero IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Pero IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Tresa d'Entenza]]
|4= 4. [[Chaime II d'Aragón]]
|5= 5. [[Blanca de Nápols]]
|6= 6. [[Gombau d'Entenza]]
|7= 7. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|8= 8. [[Pero III d'Aragón]]
|9= 9. [[Constanza II de Sicilia]]
|10= 10. [[Carlos II de Nápols]]
|11= 11. [[María d'Hongría]]
|12= 12. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|13= 13. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|14= 14. [[Sancho d'Antillón]]
|15= 15. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|16=
|17=
|18=
|19=
|20=
|21=
|22=
|23=
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
i3ryp9zbz5cf0fa7qlbn8rr0bfydovz
2423449
2423409
2026-06-10T19:42:00Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423449
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Peter IV of Aragon|Pero IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Pero IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Tresa d'Entenza]]
|4= 4. [[Chaime II d'Aragón]]
|5= 5. [[Blanca de Nápols]]
|6= 6. [[Gombau d'Entenza]]
|7= 7. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|8= 8. [[Pero III d'Aragón]]
|9= 9. [[Constanza II de Sicilia]]
|10= 10. [[Carlos II de Nápols]]
|11= 11. [[María d'Hongría]]
|12= 12. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|13= 13. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|14= 14. [[Sancho d'Antillón (1244-1302)|Sancho d'Antillón]]
|15= 15. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|16=
|17=
|18=
|19=
|20=
|21=
|22=
|23=
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
2awdb223toy649nfgys6c6on3dcyfu2
2423556
2423449
2026-06-10T19:59:05Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */ Millor Sancho III d'Antillón, provisional, no sé si bi ha mas, Sancho I morió en Muret, como Artal de Luesia y los suyos luesianos, fácil que bel uns antepasaus de yo....
2423556
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Peter IV of Aragon|Pero IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Pero IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Tresa d'Entenza]]
|4= 4. [[Chaime II d'Aragón]]
|5= 5. [[Blanca de Nápols]]
|6= 6. [[Gombau d'Entenza]]
|7= 7. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|8= 8. [[Pero III d'Aragón]]
|9= 9. [[Constanza II de Sicilia]]
|10= 10. [[Carlos II de Nápols]]
|11= 11. [[María d'Hongría]]
|12= 12. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|13= 13. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|14= 14. [[Sancho III d'Antillón]]
|15= 15. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|16=
|17=
|18=
|19=
|20=
|21=
|22=
|23=
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
sfcjojhinh19rrrkb6vr4xgv8bgpjvp
2423602
2423556
2026-06-10T20:09:57Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423602
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Peter IV of Aragon|Pero IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Pero IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Tresa d'Entenza]]
|4= 4. [[Chaime II d'Aragón]]
|5= 5. [[Blanca de Nápols]]
|6= 6. [[Gombau d'Entenza]]
|7= 7. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|8= 8. [[Pero III d'Aragón]]
|9= 9. [[Constanza II de Sicilia]]
|10= 10. [[Carlos II de Nápols]]
|11= 11. [[María d'Hongría]]
|12= 12. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|13= 13. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|14= 14. [[Sancho III d'Antillón]]
|15= 15. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|16= 16. [[Chaime I d'Aragón]]
|17= 17. [[Violant d'Hongría]]
|18= 18. [[Manfredo I de Sicilia]]
|19= 19. [[Beatriz de Saboya (1198-1267)|Beatriz de Saboya]]
|20= 20. [[Carlos I d'Anchú]]
|21= 21. [[Beatriz I de Provenza]]
|22= 22. [[Istevan V d'Hongría]]
|23= 23. [[Isabel a Cumana]]
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
asfkgsfbwj6s46xawpe2ym7ibw785q7
2423603
2423602
2026-06-10T20:27:42Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423603
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Pero IV d'Aragón
| imachen=Pietro IV d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Pero IV
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1336]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor0= [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| succesor0= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol1= [[Imachen:Armoiries Majorque.svg|32px]]<br>[[Reino de Mallorca|Rei de Mallorca]], conte de [[Condau de Rosellón|Rosellón]] y [[Condau de Cerdanya|Cerdanya]]
| reinau1= [[1375]] (efectivament, dende [[1344]]) - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor1= [[Chaime IV de Mallorca]]
| succesor1= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]] y [[Ducau de Neopatria|Neopatria]]
| reinau2= [[1381]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor2= [[María de Sicilia]]
| succesor2= [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol3= [[Imachen:Escut del comtat d'Empúries.svg|32px]]<br>[[Condau d'Ampurias|Conte d'Ampurias]]
| reinau3= [[1386]] - [[5 de chinero]] de [[1387]]
| predecesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| succesor3= [[Chuan I d'Ampurias]]
| atros títols =
| coronación = [[1336]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Balaguer]]
| calendata de muerte = [[5 de chinero]] de [[1387]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Barcelona]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[María de Navarra]]<br>[[Alionor de Portugal]]<br>[[Alionor de Sicilia]]<br>[[Sibila de Fortiá]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Alifonso IV d'Aragón]]
| mai = [[Tresa d'Entenza]]
| descendencia = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]<br />[[Alionor d'Aragón y Sicilia|Alionor d'Aragón]]<br />[[Constanza d'Aragón]]<br />[[Martín I d'Aragón]]
| escudo =
|}}
'''Pero IV d'Aragón''', dito '''''o Ceremonioso''''' u o '''''el del Punyalet''''' (debiu a un chicot [[punyal]] que gosaba portiar),<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20100512180653/http://www.mitcat.net/origens/index.htm ''MitCat. Mites dels orígens''].</ref> ([[Balaguer]], [[5 d'octubre]] de [[1319]] - [[Barcelona]], [[5 de chinero]] de [[1387]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], fillo d'[[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso lo Bueno]].
== Choventut ==
Fue educau entre aragoneses, d'alcuerdo con a suya luenga mas usual en a suya etapa como infant. Dica [[1335]] a mayor parti d'os escritos de Pero IV son redactaus en [[idioma aragonés|aragonés]]. Entre 1326 y 1335 cincuanta y un documentos son escritos en dita luenga y nomás que dos en [[idioma catalán|catalán]]. En as cartas endrezadas a su pai [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]] emplegó tamién l'aragonés como luengua habitual.<ref>González Ollé, 2007, p. 304</ref> Estando encara infant residió en [[Zaragoza]], en [[Exeya d'os Caballers]] y en a redolada de [[Chaca]]. Mientres una malautía d'Alifonso IV prencipió a exercer de [[lugartenient d'o reino d'Aragón]] (cargo que en o futuro recibirá o nombre de virrei), refirmau por l'[[arcebispe de Zaragoza]] [[Pero López de Luna]], que teneba a lo suyo cudiau l'educación d'o infant reyal, formando-se a lo suyo arredol un partiu aragonesista.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-294</ref>
Seguntes os usos tradicionals d'a casa reyal, a la muerte de su pai en 1336 Pero IV se dispuso a coronar-se en Zaragoza. En una ninviada por Pero IV a o papa en [[1345]] escribe:
{{Cita|''La esgleya de Saragoça [...] és cap de nostre regne et en la qual tots nostres predesseçors e nós havem presa corona de nostra reyal dignitat.''|col2=['La iglesia de Zaragoza (...) es cabeza de nuestro reino y en la cual todos nuestros predecesores y nosotros hemos tomado corona de nuestra dignidad real'.]|Pero III, ''Epistolari'', ed. de R. Gubern, Barcelona, [[Editorial Barcino]], 1955, vol. I (unico publicau), pág. 98.''}}
Tanimientres, o conte [[Pero IV de Ribagorza|Pero de Ribagorza y Ampurias]] y lo conte de Prades [[Remón Berenguer d'Aragón]] li aconsellaban que heba d'ir-ne primero enta Barcelona ta churar-ie os ''[[Usatges de Barcelona|Usatges]]''. Pero IV nomás los churó que dimpués y en [[Leida]], lo que prevocó lo descontento d'os catalans, que li facioron represalias politicas. Manimenos, a partir de 1338, Pero de Ribagorza aconsiguió chitar temporalment a Pero López de Luna d'os suyos cargos publicos y ocupar a cancellería reyal prencipiando a tener un ascendient decisivo sobre lo rei, que pasó de tener una idea politica «continentalista» amanada a los intreses aragoneses a una mas proclive a la mediterrania, que beneficiaba a los catalans.<ref>González Ollé, 2007, pp. 293-296</ref>
==Reinau==
[[Imachen:Alfonsino sardo.jpg|thumb|left|Moneda [[Cerdenya|sarda]] d'o rei Pero IV.]]
En prencipiar o suyo reinau, o [[Reino de Mallorca]] yera gubernau por o suyo cunyau (y [[tío]] leixano) [[Chaime III de Mallorca]], bisnieto de [[Chaime I d'Aragón]]. En chinero [[1279]] os dos fillos d'o Conquistador heban sinyau o [[tractau de Perpinyán]], por o que lo rei mallorquín [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] heba reconoixiu estar vasallo de [[Pero III d'Aragón|Pero III]], vasallache a lo que secretament o rei mallorquín s'oposó y que nomás se reconoixió que a radíz d'a campanya de conquiesta d'[[Alifonso III d'Aragón]] ([[1285]]), que remató con o [[tractau d'Anagni]] ([[1295]]), en que un redotau [[Chaime II de Mallorca|Chaime II]] renunció a la sobiranía d'o [[reino de Mallorca]].
Dimpués d'enfrontinar-se por cuantas questions, Pero IV declaró a lo rei mallorquín culpable d'o proceso ubierto en a suya contra ([[1343]]) y, en cumplimiento d'a sentencia, invadió [[Mallorca]] y redotó a las tropas de Chaime III en [[Santa Ponsa]]. Dimpués conquistó tamién o [[Rosellón]]. Dimpués de rendir-se, Chaime III fue desposeyiu d'o [[trono]]. Se li respectó la [[sinyoría de Montpeller]], dende a on miró de recuperar a [[Cerdanya]] y lo [[Conflent]]. Atacó Mallorca ([[1349]]) y fue venciu de forma definitiva en a [[batalla de Llucmajor]], en a que murió Chaime III.
Dimpués d'a muerte de Chaime III, Pero permitió que [[Chaime IV de Mallorca|Chaime IV]] (preso dica [[1362]]) conservara iste títol de forma purament formal, pero a la suya muerte en [[1375]], o propio Pero IV asumió lo cargo. Asinas s'incorporó lo reino de Mallorca de forma definitiva a la [[Corona d'Aragón]], situación que se mantenió dica los [[Decretos de Nueva Planta]].
Fue un monarca enerchico y duro que reorganizó la cort, l'administración y l'exercito, dirichendo las suyas actividaz a incrementar o poder reyal en l'interior d'o suyo reino y a augmentar os suyos dominios en a [[mar Mediterrania]], cosa que logró con a expedición d'os [[almogávars]], en conquistar istos os ducaus d'[[Ducau d'Atenas|Atenas]] y [[ducau de Neopatria|Neopatria]]. Como muestra d'o suyo intrés por a cultura clasica, mandó que en l'[[Acropolis d'Atenas]] quedara una guardia permanent d'once ballesters, fendo constar que o molimento yera «a mas polida choya que exista en o mundo, tal que ni sisquiera toz os reis cristianos chuntos podrían fer bella cosa parellana».<ref>{{es}} [[José Luis Martín Rodríguez]]: ''Plena y baja Edad Media. De la Reconquista a la expansión atlántica (siglos XI-XV)'', tomo 4, de ''Historia de España''. (Col. biblioteca EL MUNDO). [[2004]]. [[Espasa Calpe, S.A.]]; Madrit, pp. 468-469</ref>
Redotó a la unión d'os nobles en [[Epila]], refirmó a [[Henrique de Trastamara]] debant de [[Pero I de Castiella]], arrebató lo [[Rosellón]] a lo suyo cunyau [[Chaime III de Mallorca]] y procuró a incorporación de [[Sicilia]] a o suyo reino.
En [[1347]] y [[1348]] habió de sofocar a revuelta d'a [[Unión d'Aragón]], coaligada a la [[Unión de Valencia]] y dirichida por o suyo [[chermanastro]] l'infant [[Ferrando d'Aragón]], que no aceptaban que hese nombrau heredera d'a corona a la suya filla mayor, [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza d'Aragón]], ya que en l'inte no teneba encara dengún fillo barón.
A [[peste negra]] prevocó la muerte d'a reina [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] ([[1348]]) con la que Pero s'heba casau un anyo antes. En enviudar, tornó a acomodar-se con [[Alionor de Sicilia]], con la que tenió tres fillos: [[Chuan I d'Aragón|Chuan]], [[Martín I d'Aragón|Martín]] y Alionor, muller de [[Chuan I de Castiella]].
En [[1351]] dentró en guerra contra [[Republica de Chenova|Chenova]], refirmando a [[Republica de Velecia|Venecia]], ya que los chenoveses alentaban revueltas en [[Cerdenya]]. Os chenoveses ocuporon [[l'Alguer]], d'on fueron forachitaus por os catalans en [[1354]]. A ciudat fue repoblada posteriorment con catalans, lo que explica que a ciudad sarda encara siga hue lo día [[idioma catalán|catalanoparlant]]. Pero IV habió de sofocar asinas mesmo una revuelta d'os [[Arborea]] en a isla entre [[1364]] y [[1386]].
Igualment s'enfrontinó con [[Pero I de Castiella]] en a conoixida como "[[guerra d'os Dos Peros]]". Pero I quereba recuperar os territorios [[murcia]]ns que heban pasau a lo [[Reino de Valencia]]. O conflicto remató con a [[paz d'Almazán]] en [[1375]] sin vencedors ni vencius. Os desastres d'ista guerra se sumoron a la [[peste negra]] y a d'atros desastres naturals, como una sequera u [[Plaga de langostas|plagas de langostas]].
Mientres o suyo reinau s'instituyó la [[Deputación d'o Cheneral d'o Prencipau de Catalunya|Deputación d'o Cheneral de Catalunya]] en as [[Corz catalanas|Corz]] celebradas en [[Barcelona]], [[Vilafranca del Penedès]] y [[Cervera (Leida)|Cervera]] en [[1358]]-[[1359]]. [[Reino de Castiella|Castiella]] heba invadiu Aragón y Valencia, lo que creyó cuantos enfrentamientos belicos que ocasionoron grans gastos a la corona. Por ixo, as Corz designoron doce deputaus con atribucions executivas en materia fiscal, asinas como unos "oyents de cuentas" que controlaban l'administración baixo l'autoridat de [[Berenguer de Cruïlles]], considerau lo primer president d'a Deputación d'o Cheneral.
[[Imachen:Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon copy.jpg|thumb|Pero IV d'Aragón, qui s'intitulaba a sí mesmo Pero Tercero, mandó canonizar a ceremonia d'a coronación d'os reis d'Aragón en [[aragonés medieval|aragonés]] en a ''Ordinacion feyta por el muyt alto e muyt excellent Princep e Senyor el Senyor Don Pedro tercero Rey dAragon, de la manera como los Reyes dAragon se faran consagrar e ellos mismos se coronaran''.]]
Mandó creyar os [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet]].
== Matrimonios y descendencia ==
Casó en 1338 con [[María de Navarra]] (1326-1347), filla d'os reis de Navarra [[Felipe d'Évreux|Felipe III]] y [[Chuana II de Navarra|Chuana II]]. Descendencia:
* [[Constanza d'Aragón y Navarra|Constanza]] ([[1343]]-[[1363]]), casada en [[1361]] con [[Frederico III de Sicilia]].
* [[Chuana d'Aragón (1344-1385)|Chuana]] ([[1344]]-[[1385]]), casada en [[1373]] con Chuan I d'[[condato de Ampurias|Ampurias]].
En 1347 casó con [[Alionor de Portugal (1328-1348)|Alionor de Portugal]] (1328-1348), filla d'o rei de Portugal [[Alifonso IV de Portugal|Alifonso IV]]. Murió a l'anyo siguient d'a [[peste negra]].
En 1349 casó con [[Alionor de Sicilia]] (1325-1375), filla d'o rei [[Pero II de Sicilia]]. Descendencia:
* [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (1350-1396).
* [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (1356-1410).
* [[Alionor d'Aragón (1358-1382)|Alionor]] (1358-1382), casada con o rei [[Chuan I de Castiella]]. Fue la mai de [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I d'Antequera]].
En 1377 casó con [[Sibila de Fortiá]] (1350-1406), filla d'o noble ampurdanés Berenguer de Fortiá. Descendencia:
* [[Isabel d'Aragón y Fortiá|Isabel]] (1380–1424), qui casó con o futuro pretendient [[Chaime II de Urchel]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Peter IV of Aragon|Pero IV d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Pero IV d'Aragón'''
|2= 2. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Tresa d'Entenza]]
|4= 4. [[Chaime II d'Aragón]]
|5= 5. [[Blanca de Nápols]]
|6= 6. [[Gombau d'Entenza]]
|7= 7. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|8= 8. [[Pero III d'Aragón]]
|9= 9. [[Constanza II de Sicilia]]
|10= 10. [[Carlos II de Nápols]]
|11= 11. [[María d'Hongría]]
|12= 12. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|13= 13. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|14= 14. [[Sancho III d'Antillón]]
|15= 15. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|16= 16. [[Chaime I d'Aragón]]
|17= 17. [[Violant d'Hongría]]
|18= 18. [[Manfredo I de Sicilia]]
|19= 19. [[Beatriz de Saboya (1198-1267)|Beatriz de Saboya]]
|20= 20. [[Carlos I d'Anchú]]
|21= 21. [[Beatriz I de Provenza]]
|22= 22. [[Istevan V d'Hongría]]
|23= 23. [[Isabel a Cumana]]
|24= 24. [[Bernat Guillén de Montpeller]]
|25= 25. [[Chusiana d'Entenza]]
|26= 26. [[Hugo IV d'Ampurias]]
|27= 27. [[María de Vilademuls]]
|28= 28. [[Sancho II d'Antillón]]
|29= 29. [[Blanca d'Erill]]
|30= 30. [[Alvaro I d'Urchel]]
|31= 31. [[Constanza de Montcada]]
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Alifonso IV d'Aragón|Alifonso IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1336]] - [[1387]]
| succesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Balaguer]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1319 (naixencias)]]
[[Categoría:1387 (muertes)]]
jut8l4ctdtxb2shot1c65ridlwdcxnz
Chuan I d'Aragón
0
14158
2423203
2349108
2026-06-10T13:45:05Z
RenatoGar
80073
2423203
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Chuan I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Chuan I]]'''''.
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Chuan I d'Aragón
| imachen=Chuan I d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Chuan I d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1387]] - [[19 de mayo]] de [[1396]]
| predecesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor0=[[Martín I d'Aragón|Martín I]]
| títol1= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Athens (de la Roche family).svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]]
| reinau1= [[1387]] - [[2 de mayo]] de [[1388]]
| predecesor1= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor1= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau de Neopatria|Duque de Neopatria]]
| reinau2= [[1387]] - [[1390]]
| predecesor2= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor2= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = chinero de [[1387]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Perpinyán]]
| calendata de muerte = [[19 de mayo]] de [[1396]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Foixà]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[Mata de Armanyac]]<br>[[Violant de Bar]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Pero IV d'Aragón]]
| mai = [[Alionor de Sicilia]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Chuan I d'Aragón''', dito también '''o Cazataire''' u l'''Amador d'a chentileza'' ([[Perpinyán]], [[27 d'aviento]] de [[1350]] - † [[Foixà]], [[19 de mayo]] de [[1396]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] ([[1387]]-[[1396]]). Fillo y succesor de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] y d'[[Alionor de Sicilia]].
Se casó con [[Marta d'Armenyac|Marta]], [[filla]] d'o conte d'[[Condau d'Armenyac|Armenyac]] y [[nieta]] d'o rei [[Chuan II de Francia]], con qui tenió una filla, Chuana, que se casó con [[Mateu I de Foix|Mateu]], conte de [[Condau de Foix|Foix]]. En [[1380]] se casó por segunda vegada con [[Violant de Bar]], filla de Roberto, [[Ducau de Bar|duque de Bar]] y de María, [[chermana]] de [[Carlos V de Francia|Carlos ''o Sabio'']], [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]].
Chuan I tenió bellas diferencias con o suyo suegro, lo conte d'Armenyac. As tropas d'o conte, baixo as órdens de Bernal, chermano d'o conte d'Armenyac, invadioron l'[[Ampurdán]] y plegoron dica [[Chirona]] ([[1389]]-[[1390]]); pero as tropas de tropas de l'infant [[Martín I d'Aragón|Martín]], chermano y futuro succesor d'o rei, las refusoron. Tamién habió d'aturar una rebelión en [[Cerdenya]].
O suyo reinau se caracterizó por o desorden administrativo y financiero. Creyó los ''[[Chuegos Florals]]'' de [[Barcelona]] parellans a los de [[Tolosa]], en [[1393]].
Morió mientres yera de [[caza]] ([[1396]]). Como no teneba descendencia masculina, fue succediu por o suyo chermano [[Martín I d'Aragón|Martín]].
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1387]] - [[1396]]
| succesor = [[Martín I d'Aragón|Martín I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Foixà]]
[[Categoría:Naixius de Perpinyán]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1350 (naixencias)]]
[[Categoría:1396 (muertes)]]
jlufzse5yz8npvy7y8mw8oo8frltj6a
2423204
2423203
2026-06-10T13:45:53Z
RenatoGar
80073
2423204
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Chuan I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Chuan I]]'''''.
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Chuan I d'Aragón
| imachen=Chuan I d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Chuan I d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1387]] - [[19 de mayo]] de [[1396]]
| predecesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor0=[[Martín I d'Aragón|Martín I]]
| títol1= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Athens (de la Roche family).svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]]
| reinau1= [[1387]] - [[2 de mayo]] de [[1388]]
| predecesor1= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor1= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau de Neopatria|Duque de Neopatria]]
| reinau2= [[1387]] - [[1390]]
| predecesor2= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor2= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = chinero de [[1387]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Perpinyán]]
| calendata de muerte = [[19 de mayo]] de [[1396]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Foixà]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[Mata de Armanyac]]<br>[[Violant de Bar]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Pero IV d'Aragón]]
| mai = [[Alionor de Sicilia]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Chuan I d'Aragón''', dito también '''o Cazataire''' u l'''Amador d'a chentileza'' ([[Perpinyán]], [[27 d'aviento]] de [[1350]] - † [[Foixà]], [[19 de mayo]] de [[1396]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] ([[1387]]-[[1396]]). Fillo y succesor de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] y d'[[Alionor de Sicilia]].
Se casó con [[Marta d'Armenyac|Marta]], [[filla]] d'o conte d'[[Condau d'Armenyac|Armenyac]] y [[nieta]] d'o rei [[Chuan II de Francia]], con qui tenió una filla, Chuana, que se casó con [[Mateu I de Foix|Mateu]], conte de [[Condau de Foix|Foix]]. En [[1380]] se casó por segunda vegada con [[Violant de Bar]], filla de Roberto, [[Ducau de Bar|duque de Bar]] y de María, [[chermana]] de [[Carlos V de Francia|Carlos ''o Sabio'']], [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]].
Chuan I tenió bellas diferencias con o suyo suegro, lo conte d'Armenyac. As tropas d'o conte, baixo as órdens de Bernal, chermano d'o conte d'Armenyac, invadioron l'[[Ampurdán]] y plegoron dica [[Chirona]] ([[1389]]-[[1390]]); pero as tropas de tropas de l'infant [[Martín I d'Aragón|Martín]], chermano y futuro succesor d'o rei, las refusoron. Tamién habió d'aturar una rebelión en [[Cerdenya]].
O suyo reinau se caracterizó por o desorden administrativo y financiero. Creyó los ''[[Chuegos Florals]]'' de [[Barcelona]] parellans a los de [[Tolosa]], en [[1393]].
Morió mientres yera de [[caza]] ([[1396]]). Como no teneba descendencia masculina, fue succediu por o suyo chermano [[Martín I d'Aragón|Martín]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|John I of Aragon|Chuan I d'Aragón}}
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1387]] - [[1396]]
| succesor = [[Martín I d'Aragón|Martín I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Foixà]]
[[Categoría:Naixius de Perpinyán]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1350 (naixencias)]]
[[Categoría:1396 (muertes)]]
dak4xzzbgzmc2lojjc3mjrtvrdv3emu
2423205
2423204
2026-06-10T13:46:42Z
RenatoGar
80073
2423205
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Chuan I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Chuan I]]'''''.
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Chuan I d'Aragón
| imachen=Chuan I d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Chuan I d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1387]] - [[19 de mayo]] de [[1396]]
| predecesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor0=[[Martín I d'Aragón|Martín I]]
| títol1= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Athens (de la Roche family).svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]]
| reinau1= [[1387]] - [[2 de mayo]] de [[1388]]
| predecesor1= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor1= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau de Neopatria|Duque de Neopatria]]
| reinau2= [[1387]] - [[1390]]
| predecesor2= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor2= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = chinero de [[1387]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Perpinyán]]
| calendata de muerte = [[19 de mayo]] de [[1396]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Foixà]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[Mata de Armanyac]]<br>[[Violant de Bar]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Pero IV d'Aragón]]
| mai = [[Alionor de Sicilia]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Chuan I d'Aragón''', dito también '''o Cazataire''' u l'''Amador d'a chentileza'' ([[Perpinyán]], [[27 d'aviento]] de [[1350]] - † [[Foixà]], [[19 de mayo]] de [[1396]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] ([[1387]]-[[1396]]). Fillo y succesor de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] y d'[[Alionor de Sicilia]].
Se casó con [[Marta d'Armenyac|Marta]], [[filla]] d'o conte d'[[Condau d'Armenyac|Armenyac]] y [[nieta]] d'o rei [[Chuan II de Francia]], con qui tenió una filla, Chuana, que se casó con [[Mateu I de Foix|Mateu]], conte de [[Condau de Foix|Foix]]. En [[1380]] se casó por segunda vegada con [[Violant de Bar]], filla de Roberto, [[Ducau de Bar|duque de Bar]] y de María, [[chermana]] de [[Carlos V de Francia|Carlos ''o Sabio'']], [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]].
Chuan I tenió bellas diferencias con o suyo suegro, lo conte d'Armenyac. As tropas d'o conte, baixo as órdens de Bernal, chermano d'o conte d'Armenyac, invadioron l'[[Ampurdán]] y plegoron dica [[Chirona]] ([[1389]]-[[1390]]); pero as tropas de tropas de l'infant [[Martín I d'Aragón|Martín]], chermano y futuro succesor d'o rei, las refusoron. Tamién habió d'aturar una rebelión en [[Cerdenya]].
O suyo reinau se caracterizó por o desorden administrativo y financiero. Creyó los ''[[Chuegos Florals]]'' de [[Barcelona]] parellans a los de [[Tolosa]], en [[1393]].
Morió mientres yera de [[caza]] ([[1396]]). Como no teneba descendencia masculina, fue succediu por o suyo chermano [[Martín I d'Aragón|Martín]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|John I of Aragon|Chuan I d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Chuan I d'Aragón'''
|2= 2. [[Pero IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Alionor de Sicilia]]
|4= 4. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|5= 5. [[Tresa d'Entenza]]
|6= 6. [[Pero II de Sicilia]]
|7= 7. [[Isabel de Carintia]]
|8= 8. [[Chaime II d'Aragón]]
|9= 9. [[Blanca de Nápols]]
|10= 10.[[Gombau d'Entenza]]
|11= 11. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|12= 12. [[Frederico II de Sicilia]]
|13= 13. [[Alionor d'Anchú]]
|14= 14. [[Otón III de Carintia]]
|15= 15. [[Ufemia de Silesia]]
|16= 16. [[Pero III d'Aragón]]
|17= 17. [[Constanza II de Sicilia]]
|18= 18. [[Carlos II de Nápols]]
|19= 19. [[María d'Hongría]]
|20= 20. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|21= 21. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|22= 22. [[Sancho d'Antillón]]
|23= 23. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|24= 24. [[Pero III d'Aragón]]
|25= 25. [[Constanza II de Sicilia]]
|26= 26. [[Carlos II de Nápols]]
|27= 27. [[María d'Hongría]]
|28= 28. [[Meinhard de Carintia]]
|29= 29. [[Isabel de Bavera (1227-1273)|Isabel de Bavera]]
|30= 30. [[Henrique V de Liegnitz]]
|31= 31. [[Isabel de Kalisz]]
}}</center>
{{suzesión
| predecesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1396]] - [[1410]]
| succesor = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
}}
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1387]] - [[1396]]
| succesor = [[Martín I d'Aragón|Martín I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Foixà]]
[[Categoría:Naixius de Perpinyán]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1350 (naixencias)]]
[[Categoría:1396 (muertes)]]
mjgae2hlx4j0m3kdk5ynzz6jjwevkt2
2423206
2423205
2026-06-10T13:47:22Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423206
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Chuan I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Chuan I]]'''''.
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Chuan I d'Aragón
| imachen=Chuan I d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Chuan I d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1387]] - [[19 de mayo]] de [[1396]]
| predecesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor0=[[Martín I d'Aragón|Martín I]]
| títol1= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Athens (de la Roche family).svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]]
| reinau1= [[1387]] - [[2 de mayo]] de [[1388]]
| predecesor1= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor1= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau de Neopatria|Duque de Neopatria]]
| reinau2= [[1387]] - [[1390]]
| predecesor2= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor2= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = chinero de [[1387]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Perpinyán]]
| calendata de muerte = [[19 de mayo]] de [[1396]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Foixà]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[Mata de Armanyac]]<br>[[Violant de Bar]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Pero IV d'Aragón]]
| mai = [[Alionor de Sicilia]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Chuan I d'Aragón''', dito también '''o Cazataire''' u l'''Amador d'a chentileza'' ([[Perpinyán]], [[27 d'aviento]] de [[1350]] - † [[Foixà]], [[19 de mayo]] de [[1396]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] ([[1387]]-[[1396]]). Fillo y succesor de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] y d'[[Alionor de Sicilia]].
Se casó con [[Marta d'Armenyac|Marta]], [[filla]] d'o conte d'[[Condau d'Armenyac|Armenyac]] y [[nieta]] d'o rei [[Chuan II de Francia]], con qui tenió una filla, Chuana, que se casó con [[Mateu I de Foix|Mateu]], conte de [[Condau de Foix|Foix]]. En [[1380]] se casó por segunda vegada con [[Violant de Bar]], filla de Roberto, [[Ducau de Bar|duque de Bar]] y de María, [[chermana]] de [[Carlos V de Francia|Carlos ''o Sabio'']], [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]].
Chuan I tenió bellas diferencias con o suyo suegro, lo conte d'Armenyac. As tropas d'o conte, baixo as órdens de Bernal, chermano d'o conte d'Armenyac, invadioron l'[[Ampurdán]] y plegoron dica [[Chirona]] ([[1389]]-[[1390]]); pero as tropas de tropas de l'infant [[Martín I d'Aragón|Martín]], chermano y futuro succesor d'o rei, las refusoron. Tamién habió d'aturar una rebelión en [[Cerdenya]].
O suyo reinau se caracterizó por o desorden administrativo y financiero. Creyó los ''[[Chuegos Florals]]'' de [[Barcelona]] parellans a los de [[Tolosa]], en [[1393]].
Morió mientres yera de [[caza]] ([[1396]]). Como no teneba descendencia masculina, fue succediu por o suyo chermano [[Martín I d'Aragón|Martín]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|John I of Aragon|Chuan I d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Chuan I d'Aragón'''
|2= 2. [[Pero IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Alionor de Sicilia]]
|4= 4. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|5= 5. [[Tresa d'Entenza]]
|6= 6. [[Pero II de Sicilia]]
|7= 7. [[Isabel de Carintia]]
|8= 8. [[Chaime II d'Aragón]]
|9= 9. [[Blanca de Nápols]]
|10= 10.[[Gombau d'Entenza]]
|11= 11. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|12= 12. [[Frederico II de Sicilia]]
|13= 13. [[Alionor d'Anchú]]
|14= 14. [[Otón III de Carintia]]
|15= 15. [[Ufemia de Silesia]]
|16= 16. [[Pero III d'Aragón]]
|17= 17. [[Constanza II de Sicilia]]
|18= 18. [[Carlos II de Nápols]]
|19= 19. [[María d'Hongría]]
|20= 20. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|21= 21. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|22= 22. [[Sancho d'Antillón]]
|23= 23. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|24= 24. [[Pero III d'Aragón]]
|25= 25. [[Constanza II de Sicilia]]
|26= 26. [[Carlos II de Nápols]]
|27= 27. [[María d'Hongría]]
|28= 28. [[Meinhard de Carintia]]
|29= 29. [[Isabel de Bavera (1227-1273)|Isabel de Bavera]]
|30= 30. [[Henrique V de Liegnitz]]
|31= 31. [[Isabel de Kalisz]]
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1387]] - [[1396]]
| succesor = [[Martín I d'Aragón|Martín I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Foixà]]
[[Categoría:Naixius de Perpinyán]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1350 (naixencias)]]
[[Categoría:1396 (muertes)]]
67mxq3lm85rzejiz1q2nporid0ocxk7
2423446
2423206
2026-06-10T19:41:47Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423446
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Chuan I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Chuan I]]'''''.
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Chuan I d'Aragón
| imachen=Chuan I d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Chuan I d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1387]] - [[19 de mayo]] de [[1396]]
| predecesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor0=[[Martín I d'Aragón|Martín I]]
| títol1= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Athens (de la Roche family).svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]]
| reinau1= [[1387]] - [[2 de mayo]] de [[1388]]
| predecesor1= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor1= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau de Neopatria|Duque de Neopatria]]
| reinau2= [[1387]] - [[1390]]
| predecesor2= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor2= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = chinero de [[1387]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Perpinyán]]
| calendata de muerte = [[19 de mayo]] de [[1396]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Foixà]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[Mata de Armanyac]]<br>[[Violant de Bar]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Pero IV d'Aragón]]
| mai = [[Alionor de Sicilia]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Chuan I d'Aragón''', dito también '''o Cazataire''' u l'''Amador d'a chentileza'' ([[Perpinyán]], [[27 d'aviento]] de [[1350]] - † [[Foixà]], [[19 de mayo]] de [[1396]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] ([[1387]]-[[1396]]). Fillo y succesor de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] y d'[[Alionor de Sicilia]].
Se casó con [[Marta d'Armenyac|Marta]], [[filla]] d'o conte d'[[Condau d'Armenyac|Armenyac]] y [[nieta]] d'o rei [[Chuan II de Francia]], con qui tenió una filla, Chuana, que se casó con [[Mateu I de Foix|Mateu]], conte de [[Condau de Foix|Foix]]. En [[1380]] se casó por segunda vegada con [[Violant de Bar]], filla de Roberto, [[Ducau de Bar|duque de Bar]] y de María, [[chermana]] de [[Carlos V de Francia|Carlos ''o Sabio'']], [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]].
Chuan I tenió bellas diferencias con o suyo suegro, lo conte d'Armenyac. As tropas d'o conte, baixo as órdens de Bernal, chermano d'o conte d'Armenyac, invadioron l'[[Ampurdán]] y plegoron dica [[Chirona]] ([[1389]]-[[1390]]); pero as tropas de tropas de l'infant [[Martín I d'Aragón|Martín]], chermano y futuro succesor d'o rei, las refusoron. Tamién habió d'aturar una rebelión en [[Cerdenya]].
O suyo reinau se caracterizó por o desorden administrativo y financiero. Creyó los ''[[Chuegos Florals]]'' de [[Barcelona]] parellans a los de [[Tolosa]], en [[1393]].
Morió mientres yera de [[caza]] ([[1396]]). Como no teneba descendencia masculina, fue succediu por o suyo chermano [[Martín I d'Aragón|Martín]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|John I of Aragon|Chuan I d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Chuan I d'Aragón'''
|2= 2. [[Pero IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Alionor de Sicilia]]
|4= 4. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|5= 5. [[Tresa d'Entenza]]
|6= 6. [[Pero II de Sicilia]]
|7= 7. [[Isabel de Carintia]]
|8= 8. [[Chaime II d'Aragón]]
|9= 9. [[Blanca de Nápols]]
|10= 10.[[Gombau d'Entenza]]
|11= 11. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|12= 12. [[Frederico II de Sicilia]]
|13= 13. [[Alionor d'Anchú]]
|14= 14. [[Otón III de Carintia]]
|15= 15. [[Ufemia de Silesia]]
|16= 16. [[Pero III d'Aragón]]
|17= 17. [[Constanza II de Sicilia]]
|18= 18. [[Carlos II de Nápols]]
|19= 19. [[María d'Hongría]]
|20= 20. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|21= 21. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|22= 22. [[Sancho d'Antillón (1244-1302)|Sancho d'Antillón]]
|23= 23. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|24= 24. [[Pero III d'Aragón]]
|25= 25. [[Constanza II de Sicilia]]
|26= 26. [[Carlos II de Nápols]]
|27= 27. [[María d'Hongría]]
|28= 28. [[Meinhard de Carintia]]
|29= 29. [[Isabel de Bavera (1227-1273)|Isabel de Bavera]]
|30= 30. [[Henrique V de Liegnitz]]
|31= 31. [[Isabel de Kalisz]]
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1387]] - [[1396]]
| succesor = [[Martín I d'Aragón|Martín I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Foixà]]
[[Categoría:Naixius de Perpinyán]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1350 (naixencias)]]
[[Categoría:1396 (muertes)]]
4a14wecebiojzllkwkbej74or3a5rmt
2423544
2423446
2026-06-10T19:57:27Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423544
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Chuan I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Chuan I]]'''''.
{{Ficha de noble
| títol=[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| nombre=Chuan I d'Aragón
| imachen=Chuan I d'Aragón.jpg
| grandaria d'imachen = 220px
| descripción = Chuan I d'Aragón
| títol0= [[Imachen:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|32px]]<br>[[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Cerdenya|Cerdenya]] y [[Reino de Corcega|Corcega]] y y [[Lista de contes de Barcelona|conte de Barcelona]]
| reinau0= [[1387]] - [[19 de mayo]] de [[1396]]
| predecesor0=[[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor0=[[Martín I d'Aragón|Martín I]]
| títol1= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Athens (de la Roche family).svg|32px]]<br>[[Ducau d'Atenas|Duque d'Atenas]]
| reinau1= [[1387]] - [[2 de mayo]] de [[1388]]
| predecesor1= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor1= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol2= [[Imachen:Coat of Arms of the Duchy of Neopatras.svg|32px]]<br>[[Ducau de Neopatria|Duque de Neopatria]]
| reinau2= [[1387]] - [[1390]]
| predecesor2= [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| succesor2= [[Nerio I Acciajuoli]]
| títol3=
| reinau3=
| predecesor3=
| succesor3=
| atros títols =
| coronación = chinero de [[1387]]
| calendata de naixencia = [[5 d'octubre]] de [[1319]]
| puesto de naixencia = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Perpinyán]]
| calendata de muerte = [[19 de mayo]] de [[1396]]
| puesto de muerte = [[Imachen:Sinyal d'Aragón.svg|border|22px]] [[Foixà]]
| puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
| consort = [[Mata de Armanyac]]<br>[[Violant de Bar]]
| casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
| dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
| pai = [[Pero IV d'Aragón]]
| mai = [[Alionor de Sicilia]]
| descendencia =
| escudo =
|}}
'''Chuan I d'Aragón''', dito también '''o Cazataire''' u l'''Amador d'a chentileza'' ([[Perpinyán]], [[27 d'aviento]] de [[1350]] - † [[Foixà]], [[19 de mayo]] de [[1396]]), estió un rei d'[[Reino d'Aragón|Aragón]] ([[1387]]-[[1396]]). Fillo y succesor de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] y d'[[Alionor de Sicilia]].
Se casó con [[Marta d'Armenyac|Marta]], [[filla]] d'o conte d'[[Condau d'Armenyac|Armenyac]] y [[nieta]] d'o rei [[Chuan II de Francia]], con qui tenió una filla, Chuana, que se casó con [[Mateu I de Foix|Mateu]], conte de [[Condau de Foix|Foix]]. En [[1380]] se casó por segunda vegada con [[Violant de Bar]], filla de Roberto, [[Ducau de Bar|duque de Bar]] y de María, [[chermana]] de [[Carlos V de Francia|Carlos ''o Sabio'']], [[Lista de reis de Francia|rei]] de [[Reino de Francia|Francia]].
Chuan I tenió bellas diferencias con o suyo suegro, lo conte d'Armenyac. As tropas d'o conte, baixo as órdens de Bernal, chermano d'o conte d'Armenyac, invadioron l'[[Ampurdán]] y plegoron dica [[Chirona]] ([[1389]]-[[1390]]); pero as tropas de tropas de l'infant [[Martín I d'Aragón|Martín]], chermano y futuro succesor d'o rei, las refusoron. Tamién habió d'aturar una rebelión en [[Cerdenya]].
O suyo reinau se caracterizó por o desorden administrativo y financiero. Creyó los ''[[Chuegos Florals]]'' de [[Barcelona]] parellans a los de [[Tolosa]], en [[1393]].
Morió mientres yera de [[caza]] ([[1396]]). Como no teneba descendencia masculina, fue succediu por o suyo chermano [[Martín I d'Aragón|Martín]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|John I of Aragon|Chuan I d'Aragón}}
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Chuan I d'Aragón'''
|2= 2. [[Pero IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Alionor de Sicilia]]
|4= 4. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|5= 5. [[Tresa d'Entenza]]
|6= 6. [[Pero II de Sicilia]]
|7= 7. [[Isabel de Carintia]]
|8= 8. [[Chaime II d'Aragón]]
|9= 9. [[Blanca de Nápols]]
|10= 10.[[Gombau d'Entenza]]
|11= 11. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|12= 12. [[Frederico II de Sicilia]]
|13= 13. [[Alionor d'Anchú]]
|14= 14. [[Otón III de Carintia]]
|15= 15. [[Ufemia de Silesia]]
|16= 16. [[Pero III d'Aragón]]
|17= 17. [[Constanza II de Sicilia]]
|18= 18. [[Carlos II de Nápols]]
|19= 19. [[María d'Hongría]]
|20= 20. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|21= 21. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|22= 22. [[Sancho III d'Antillón]]
|23= 23. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|24= 24. [[Pero III d'Aragón]]
|25= 25. [[Constanza II de Sicilia]]
|26= 26. [[Carlos II de Nápols]]
|27= 27. [[María d'Hongría]]
|28= 28. [[Meinhard de Carintia]]
|29= 29. [[Isabel de Bavera (1227-1273)|Isabel de Bavera]]
|30= 30. [[Henrique V de Liegnitz]]
|31= 31. [[Isabel de Kalisz]]
}}</center>
<center>
{{suzesión
| predecesor = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1387]] - [[1396]]
| succesor = [[Martín I d'Aragón|Martín I]]
}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Foixà]]
[[Categoría:Naixius de Perpinyán]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:1350 (naixencias)]]
[[Categoría:1396 (muertes)]]
kpz4rzv1canwnmv3trkof3mi9cxrfe3
Aragonés sarrablés
0
14360
2423588
2310862
2026-06-10T20:03:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423588
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat de l'aragonés
|Nombre=Sarrablés
|Imachen=[[Imachen:Mapa situación sarrablés.svg|250px]]<br>Mapa de situación d'o sarrablés
|local=
|charradors=
|localización= [[Sarrablo]]
|rasgos=
|lugars=
|bitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=
}}
O '''sarrablés'''{{DACC}} ye la variedat d'o [[Idioma aragonés|aragonés]] que se charra en [[Sarrablo]] orichinal u [[Guarguera]]. Ye pareixito a l'[[aragonés d'a Tierra de Biescas]] y a l'[[aragonés de Sobrepuerto]]. A gran y rapida despoblación d'a comarca fan que i haiga pocos estudios linguisticos.
== Fonetica ==
En bels lugars ''ixe'', ''ixa'' pueden plegar a pronunciar-sen ''iche'', ''icha'' por o fenomeno de [[cheada]].
== Morfolochía ==
Seguntes [[Francho Nagore]] bi ha repuis d'antigo emplego de l'articlo postvocalico ''ro, ros, ra, ras''. En [[Bara]], ([[Val de Nocito]]), se n'ha documentato o emplego actual.
En [[as Bellostas]] se documenta o emplego de ''b'ha'' en cuenta de ''bi ha''<ref name=VIELLOSOB>{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]. ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}</ref>, como en [[aragonés panticuto|Pandicosa]], [[aragonés d'a Tierra de Biescas|Biescas]], [[Samianigo]], [[aragonés bergotés|Broto]], [[aragonés d'a valle de Vio|Vio]] y [[Elsón]].
Dica fa dos cheneracions s'emplegaban os [[participio en aragonés|participio]]s en ''-ato'', ''-ito'', huei s'emplegan ''-au'', ''-iu''.
O participio d'o verbo ''veyer'' ye ''viesto'' en a [[Val de Nocito]].
== Lexico ==
Existe bella representazión de lexico [[aragonés oriental|oriental]]: ''[[demoré]]''. Como cosa curiosa [[José Miguel Navarro López]] replega o fitonimo ''[[Cupressus semprervirens|cupreso]]'' ye mes a man d'a radiz latina clasica ''cupressus'' que o equivalent en atras variants d'aragonés y en luengas romanicas d'arredol.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} Articlo titulau ''Sarrablés'' en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]], edición de [[1981]].
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]. ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}
== Vinclos externos ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20150924011824/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=11543 ''Sarrablés'', en a ''Gran Enciclopedia Aragonesa Online'']
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|Sarrables]]
5bbs6kxoersm5manmcnrqj9d8dkepd5
Alcedo atthis
0
14461
2423415
2382241
2026-06-10T19:37:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423415
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alcedo atthis''
|nombre_pop1 = martín-pescaire
|nombre_pop2 = bernat-pescataire
|nombre_pop20 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Alcedo atthis 2 (Lukasz Lukasik).jpg|250px|Martín-pescaire]]
|descripcion = Martín-pescaire (''Alcedo atthis'')
|conservacion = CD
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase = Neornithes
|superorden = Neognathae
|orden = Coraciiformes
|suborden =
|familia = Alcedinidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alcedo
|especie = A. atthis
|subspecie =
|nombre_binominal = Alcedo atthis
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
O '''martín-pescaire'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Alcedo atthis}} <small>([[Linnaeus|L.]], [[1758]])</small>), u '''bernat-pescataire'''<ref name="Vidaller">{{an}} [[Rafael Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafael]]; ''O Libro d'as Matas y os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; Ed. Bal de Onsera. Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-89862-35-7}}</ref> en [[Ribagorza]], ye un [[muixón]] d'a familia d'es [[Alcedinidae|alcedinidos]] de colors muito vitarizas, [[narancha|naranchencas]] per a tripa y arredol d'es uellos, y caracteristicament d'una tonalidat [[azul]] u [[torquesa (color)|torquesa]] per as partis mes superiors d'o cuerpo, con brilluras metalicas en totas as plomas suyas. No tien [[dimorfismo sexual]].
Gosa trobar-se no luent d'es cursos d'[[augua]], encara que no s'está a o puesto mes tiempos que ta medrar es [[niedo]]s en reproducir-se, movendo-se de puesto t'altro per a resta de l'anyada, se diz que tien habitos [[transhumancia|transhumants]].
As suyas caracteristicas fisicas, amés d'as colors, el fan inconfundible; una mida chicolona (no guaire mes de 15 cm de lonchitut) con un [[tozuelo]] sorprendentament grandizo per a mida d'o cuerpo, y unas aletas plen curtas que no rebasan es 16 cm d'amplaria en volar l'animal, fan que tienga un aspecto caracteristico. Ye un muixonet [[pescataire]], como o suyo nombre indica, y con unas singulars trazas en arrullar-se de tozuelo ta l'augua, pesca chicoz [[peix]]es que previament enveye d'alto d'una [[branca]] u altro elemento de l'ambient, d'on agüella per posibles presas.
[[Imachen:Alcedo atthis 2 (Marek Szczepanek).jpg|250px|left|thumb|O martín-pescaire con un [[peix]] en o pico.]]
[[Imachen: Alcedo atthis MHNT ZOO 2010 11 160 Arcy-sur-Cure.jpg|thumb|Uevos d'''Alcedo atthis''.]]
Altras vegadas, cuan a baseta a on se troba pescando no tien garra puesto a on aposar-se, o martín-pescaire s'está en alto a l'aire batindo as aletas rapedament, de manera similar como fan es [[ciquilín|ciquilins]], y d'allá se deixa cayer de tozuelo ta l'augua cuan enveye a presa.
Construye es niedos en as ripas [[talut]]adas d'es [[río]]s u barrancos a on i abundan es peixez que consume. O [[niedo]] ye alavez escardato d'a tierra con forma de túnel que puet plegar ta mes d'un [[metro]] de fondo, estando-ne a rematanza una rudimentaria [[cambra]] de cría a on medrarán es pollez luent d'es periglos d'o suyo ambient, como as [[loira]]s, [[cullebra]]s u [[rata d'augua|ratas d'augua]].
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* {{Wikispecies line|Alcedo atthis|''Alcedo atthis''}}
* {{commonscat|Alcedo atthis|os martín-pescaires}}
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20070624072003/http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3352 Videos d'o martín-pescaire en o portal ''Internet Bird Collection'']
* {{en}} [http://www.treknature.com/gallery/Middle_East/Turkey/photo41441.htm O martín-pescaire]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcedo|atthis]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Oceanía]]
[[Categoría:Fauna d'Andorra]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
4ormhc5qxnc1lq1b5sig7xofdbjaq1w
Accipiter nisus
0
14889
2423292
2385082
2026-06-10T19:16:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423292
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Accipiter nisus''
|nombre_pop1 = alforrocho / alfarrocho, alforocho, farrocho, alferrucho, alforrucho, alfurrucho
|nombre_pop2 = gallinero
|nombre_pop3 = esparvero pequenyo
|nombre_pop4 = esparveret
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Spurvehoeg.jpg|250px|esparveret]]
|descripcion = ''Accipiter nisus''
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Accipitriformes
|suborden =
|familia = Accipitridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Accipiter
|subchenero =
|especie = A. nisus
|subespecie =
|nombre_binominal = Accipiter nisus
|descriptor = Linnaeus
|calendata_desc = 1758
|ran_descripcion =
|especie_tipo =
|descriptor_tipo =
|calendata_desc_tipo =
|sublivel =
|lista_sublivel =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
L''''alforrocho'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''alfarrocho''', '''alforocho''', '''farrocho''', '''alferrucho''', '''alforrucho''' y '''alfurrucho'''.</ref> u '''gallinero'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Accipiter nisus}} <small>([[Linnaeus|L.]], [[1758]])</small>), tamién dito '''esparveret'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} u '''esparvero pequenyo'''{{DACC}}, ye un [[ave rapinyera]] de dimensions chicas d'a [[familia (biolochía)|familia]] d'as [[Accipitridae|accipitridas]], cazadera en as [[selva]]s especializata en a captura de [[muixón|muixons]] mes chicoz que ella.
As suyas colors son fuscas per alto, per l'usual grisas, y [[blanco|blancas]] con rayetas negras per a tripa en as fembras, estando sobstituita la tonalidat blanca choven per una de mes [[royo|royenca]] en os masclos de mes edat, que se concentra en as [[galta]]s y o [[peito|peto]]. As fembras gosan arribar ta as midas mes grans, como en a mes gran parte d'as [[au rapinyera|rapinyeras]], estando las midas caracteristicas d'a [[especie]] d'entre os 27 y 37 cm de lonchitut. Ye asinas a segunda rapinyera mes chicota d'[[Eurasia]] dezaga d'os [[ciquilín|ciquilins]] y os [[esmerellón|esmerellons]].
Se tracta d'una especie autoctona d'[[Eurasia]] y d'o norte d'[[Africa]]. Sen gosa trobar, per regular, en [[selva]]s viellas, d'as cuals ne tría as de [[Pinophyta|coniferas]] ta fer-be o [[niedo]]. Os niedos son d'arquitectura bella cosa millor treballada que no en a resta de aves de presa, de forma arronchadeta, siempre alto en os [[árbol]]s. Tapizan os niedos, que son feitos de [[branca]]s y palez, con plumas, e i meten una [[cobada]] d'entre 4 y 5 [[uevo]]s que i van ficando con intervalos d'entre 3 y 4 días d'entre éls. A [[fembra]] se cluca a partir que b'haiga ficato lo tercer uevo, y se fa alimentar per o [[masclo]] mientres que dura a covata, que ye alto u baixo de 35 días.
Os pollez completan o [[plumache]] d'[[aligón]] arredol d'o día 28 de vita, y aunque s'esvolutan dende bien chicoz, prencipian a revolar-se a partir d'o día 32. A partir d'ixe punto, os aligons s'exparden per arredol de l'árbol en o que i heban feito niedo, y romanen a expensas d'os suyos prochenitors ta alimentar-se anque éls haigan de buscar en a redolada.
== Nombre ==
Os terminos "alforocho" y "alforrocho", que se crei que son un [[arabismo lexico]] en l'aragonés, no son populars si que en a metat occidental de l'[[Alto Aragón]]. Se documenta "alforocho"{{DACC}} en a [[Chacetania]] en [[Xabierregai]]{{VidallerMatas}}, [[Aragüés de lo Puerto]]{{VidallerMatas}} y [[Chaca]]{{VidallerMatas}}, y "alforrocho" en [[Echo]]{{VidallerMatas}}, en [[Embún]]{{VidallerMatas}}, en [[Ansó]]{{VidallerMatas}}, en [[Aragüés de lo Puerto]]{{VidallerMatas}}, [[Xabierregai]]{{VidallerMatas}} y [[Puent d'a Reina de Chaca|Puent d'a Reina]]{{VidallerMatas}}. En a [[Plana de Uesca]] se i documenta «alforrocho» en [[Santolaria de Galligo]]{{VidallerMatas}}.
Como tamién pasa con o suyo familiar l'[[Accipiter gentilis|azor]], ista especie conoix denominacions populars que el quieren emparentar con os "[[esparvero (desambigación)|esparvers]]", anque no sigan tan relacionatos con o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Milvus]]'' que ye el d'os verdaders esparvers. S'ha puesto documentar o nombre popular d'"esparveret",{{VidallerMatas}} en forma deminutiva, en as localidaz de [[Sarllé|Sarller]], [[Bisagorri]], [[Renanué]], [[Esdolomada]] y [[Castanesa]] en [[Ribagorza]];{{VidallerMatas}} [[Vió]], [[Guaso]], [[Puértolas]] y [[Nerín]] en [[Sobrarbe]];{{VidallerMatas}} [[Rodellar]] y [[Alquezra]] en o [[Semontano de Balbastro]]{{VidallerMatas}}; y [[Pandicosa]] en l'[[Alto Galligo]]{{VidallerMatas}}. Altros autors dan como cheneral en [[Aragón]] a forma '''gavilán'''{{VidallerMatas}}<ref name="Atlas">{{es}} Varios; ''Aves de Aragón; Atlas de especies nidificantes''. Diputación General de Aragón. Zaragoza, 2001. {{ISBN|978-84-7753-725-0}}</ref>.
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Sparrowhawk-Male.JPG|Masclo con una presa
Imachen:Accipiter_nisus_Meneer_Zjeroen.jpg|Masclo
Imachen:Accipiter_nisus_-England_-immature_with_kill-8.jpg|Fembra con una presa
Imachen:Accipiter_nisus_-in_flight-8-4c.jpg|Fembra
Imachen:Zittende_en_badderende_sperwer-4961919.webm|''Accipiter nisus''
Imachen:Accipiter_nisus_MHNT.jpg|'' Accipiter nisus''
</gallery>
== Se veiga tamién ==
* [[Azor]]
* [[Ciquilín]]
* [[Esparver (desambigación)]]
* [[Falcón]]
* [[Ciquilín]]
* [[Esmerellón]]
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Wikispecies_line}}
{{commonscat|Accipiter nisus}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20120127224954/http://www.ibercajalav.net/img/118_Accipiter_nisus.pdf Información d'o Gabilán].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Accipiter|nisus]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Andorra]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
sdun5911uzv9o3197iwerroo2ykh8bz
Accipiter gentilis
0
14898
2423291
2383411
2026-06-10T19:16:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423291
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Accipiter gentilis''
|nombre_pop1 = azor
|nombre_pop2 = esparvero perdiguero / esparvel perdiguero
|nombre_pop3 = esparvero gran
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Northern Goshawk ad M2.jpg|250px|Accipiter gentilis]]
|descripcion = ''Accipiter gentilis''
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Accipitriformes
|suborden =
|familia = Accipitridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Accipiter
|subchenero =
|especie = A. gentilis
|subespecie =
|nombre_binominal = Accipiter gentilis
|descriptor = Linnaeus
|calendata_desc = 1758
|ran_descripcion =
|especie_tipo =
|descriptor_tipo =
|calendata_desc_tipo =
|sublivel =
|lista_sublivel =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
L''''azor'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} ({{nombreCientifico|Accipiter gentilis}} <small>([[Linnaeus|L.]], [[1758]])</small>), tamién dito '''esparvero perdiguero'''{{DACC}}{{VidallerMatas}}<ref group="nota">Con a variant '''esparvel perdiguero'''.</ref> u '''esparvero gran'''{{DACC}}, ye un [[au de presa]] de mida meyana d'a [[familia (biolochía)|familia]] [[Accipitridae]]. Anque en [[idioma aragonés|aragonés]] diz que un d'os nombres mas extensos ye esparvero perdiguero, no se tracta d'un verdader [[esparvero (desambigación)|esparver]] y no ye si que parient remoto d'os [[Milvus|esparvers propiament ditos]].
O plumache d'ista especie ye caracteristicament [[griso]] per alto en os adultos, con a tripa y partes mes baixas d'o cuerpo de color [[blanco|blanca]] plena de rayetas horizontals de color negra. En os eixemplars inmaduros, ixas mesmas rayetas i son mas discontinuas, estando marrons fuscas y eventualment presentando-se como malletas marrons y mes a sobén verticals, con o fundo de tot per debaixo de l'animal [[marrón]] claret per cuentas de blanco. Asinas, os azors chóvens se fan fácils ta destinguir d'os adultos. Toz os eixemplars tienen una francha clara per alto d'os [[uello]]s que, en chunto con os iris [[narancha]]s u [[royo]]s éls fan destinguidors d'os suyos parients os [[falcón|falcons]].
Como altras [[especie]]s d'o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Accipiter]]'', os azors cazan en a [[selva]] (las menos vegadas en espacios ubiertos), y per as alas que tienen mes curtas y d'extremos arronchadez que no en altras aus de presa, son maniobradors y hábils volando per entre a vechetación. Como en a suya parient l'''[[Accipiter nisus]]'', l'azor tiene predilección per os [[muixón|muixons]] y os [[rodentia|radedors]].
Habitan per tot [[Europa]], dende [[Escandinavia]] dica las [[Mar Mediterrania|costas mediterranias]], anque en a [[Peninsula Iberica]] ye un animal exquivo y poco numeroso, estando mes frequent en as selvas d'o norte, de clima mes humedo y d'influencia atlantica, y tansament present en as selvas xerofilas de tipo mediterranio. No s'ha puesto documentar a suya presencia en as [[Islas Balears]].
== Nombre popular ==
En [[Aragón]] pareix que i predomina o nombre "azor", de radiz [[Idioma latín|latina]] (''acceptor'') y homologo con altras [[luengas romances]] d'a Peninsula, como o [[idioma castellano|castellano]] (''azor''), l'[[astur-leyonés]] (''azor'') y o [[Idioma portugués|galaicoportugués]] (''açor''), per el que puede considerar-se un termino de distribución plenament iberorromance occidental. Manimenos, en bels puntos de l'aria aragonesofona d'a Comunidat Autonoma, se i documenta como forma popular "esparvero perdiguero" en [[a Perdiguera]]{{VidallerMatas}} y [[Salas Altas]]{{VidallerMatas}} ([[Semontano de Balbastro]]), en [[Solipueyo]]{{VidallerMatas}} ([[val d'a Fueva]]) y [[Buerba]]{{VidallerMatas}} ([[val de Vio]]) en [[Sobrarbe]], y en [[Esdolomada]]{{VidallerMatas}} ([[Ribagorza|Baixa Ribagorza]]), con una curiosa distribución que, per casualidat u no, cubre cualques comarcas de l'aria oriental, y que clarament s'alinia con a denominación popular de bellas altras especies, parients de luent d'istes animals, en o chenero ''[[Buteo]]'', anque fendo-les un aprecio como si se les atribuise d'estar cazadors habituals (u cosa asinas) de [[perdiz|perdices]].
En bellas publicacions, a demés, se i cita como nombre popular en Aragón a forma "astor",<ref name="Atlas">{{es}} Varios; ''Aves de Aragón; Atlas de especies nidificantes''. Diputación General de Aragón. Zaragoza, 2001. {{ISBN|978-84-7753-725-0}}</ref> que coincide con a fonetica d'ista parola en [[idioma catalán|catalán]] per el que podría estar un termino que no s'hese documentato so que en municipios catalanofonos de l'aria oriental.
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Acc Sonnenallee.jpg|Eixemplar choven pre-adulto, con a color terrosa
Imachen:Accipiter gentilis -upper body-8a.jpg
Imachen:Hønsehauk.jpg|Eixemplar choven en o suelo
File:Accipiter gentilis 1672.ogv|Video d'una captura
Imachen:Gressoney-Saint-Jean-Museo-IMG 1819.JPG|Adulto disecato
Imachen:Acc nest.jpg|Aligons en o [[niedo]].
Imachen:Hawks nest.jpg|Niedo alto en un [[fagus sylvatica|favo]]
Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg |Museum specimen
</gallery>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* ''[[Accipiter]]''.
** ''[[Accipiter nisus]]''.
* [[Alica]].
* ''[[Buteo]]''.
* [[Falcón]].
* [[Ciquilín]].
* [[Bubón]].
* [[Babieca]].
== Vinclos externos ==
{{Wikispecies_line}}
{{Commonscat|Accipiter gentilis|l'azor}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20090219174306/http://www.ibercajalav.net/img/117_Accipiter_gentilis.pdf Información de l'azor].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Accipiter|gentilis]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Andorra]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
dehmoozzv20ikt7nj3b9vjxek3b2aic
Martín I d'Aragón
0
15076
2423201
2423153
2026-06-10T13:32:03Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423201
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Martín I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Martín I]]'''''.
{{Ficha de noble
|nombre = Martín I
|títol = [[Reino d'Aragón|Rei d'Aragón]]
|imachen = Marti l'humà.jpg
|grandaria d'imachen =
|descripción =
|reinau =
|títol0 = [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|25px]]<br />[[Reino d'Aragón|Rei d'Aragón]] y [[condau de Barcelona|conte de Barcelona]]
|reinau0 =[[19 de mayo]] de [[1396]] - [[31 de mayo]] de [[1410]]
|predecesor0 = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
|succesor0 = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
|títol1 = [[Imachen:Escudo del Reino de Valencia.svg|25px]]<br />[[Reino de Valencia|Rei de Valencia]]
|reinau1 = [[19 de mayo]] de [[1396]] - [[31 de mayo]] de [[1410]]
|predecesor1 = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
|succesor1 = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
|títol2 = [[Imachen:Aragon-Sicily Arms.svg|25px]]<br />[[Reino de Sicilia|Rei de Sicilia]]
|reinau2 = [[1402]]–[[1409]]
|predecesor2 = [[Martín o Choven|Martín I]]
|succesor2 = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
|títol3 = [[Imachen:Escut de Montblanc.svg|25px]]<br />[[Ducau de Montblanc|Duque de Montblanc]]
|reinau3 =
|predecesor3 =
|succesor3 = [[Chuan II d'Aragón|Chuan II]]
|coronación = [[13 d'abril]] de [[1399]], [[Zaragoza]]
|atros títols =
|nombre real =
|calendata de naixencia = [[29 de chulio]] de [[1356]]
|puesto de naixencia = [[Chirona]]
|calendata de muerte = [[31 de mayo]] de [[1410]]
|puesto de muerte = [[Barcelona]]
|puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
|predecesor =
|rechent =
|succesor =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche = [[María de Luna]]<br />[[Margalida de Prades]]
|descendencia = [[Martín o Choven]] (1374-1409)<br />Chaime (1378-?)<br />Chuan (1380-?)<br />Margalida (1385-?)
|casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
|dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
|himno reyal =
|pai = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
|mai = [[Alionor de Sicilia]]
|escudo =
|lema =
}}
'''Martín I''' dito '''l'Humanista''' ([[Chirona]] u [[Perpinyán]], [[1356]] - † [[Barcelona]], [[1410]]) estió [[Ducau de Montblanc|duque de Montblanc]] y rei d'a [[Corona d'Aragón]]. Segundo fillo de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]], ''o Ceremonioso'', de qui obtenió lo [[reino de Sicilia]] en [[1380]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Martin of Aragon|Martín I d'Aragón}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20130929100153/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=8521 ''Martín I el Humano''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Martín I d'Aragón'''
|2= 2. [[Pero IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Alionor de Sicilia]]
|4= 4. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|5= 5. [[Tresa d'Entenza]]
|6= 6. [[Pero II de Sicilia]]
|7= 7. [[Isabel de Carintia]]
|8= 8. [[Chaime II d'Aragón]]
|9= 9. [[Blanca de Nápols]]
|10= 10.[[Gombau d'Entenza]]
|11= 11. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|12= 12. [[Frederico II de Sicilia]]
|13= 13. [[Alionor d'Anchú]]
|14= 14. [[Otón III de Carintia]]
|15= 15. [[Ufemia de Silesia]]
|16= 16. [[Pero III d'Aragón]]
|17= 17. [[Constanza II de Sicilia]]
|18= 18. [[Carlos II de Nápols]]
|19= 19. [[María d'Hongría]]
|20= 20. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|21= 21. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|22= 22. [[Sancho d'Antillón]]
|23= 23. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|24=
|25=
|26=
|27=
|28=
|29=
|30=
|31=
}}</center>
{{suzesión
| predecesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1396]] - [[1410]]
| succesor = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:Reis de Sicilia]]
[[Categoría:1356 (naixencias)]]
[[Categoría:1410 (muertes)]]
qc128uz9t2hyjczqub9qr7sl1d6emm7
2423202
2423201
2026-06-10T13:37:02Z
RenatoGar
80073
/* Árbol chenealochico */
2423202
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre lo rei Martín I d'Aragón; ta atros usos, se veiga '''[[Martín I]]'''''.
{{Ficha de noble
|nombre = Martín I
|títol = [[Reino d'Aragón|Rei d'Aragón]]
|imachen = Marti l'humà.jpg
|grandaria d'imachen =
|descripción =
|reinau =
|títol0 = [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|25px]]<br />[[Reino d'Aragón|Rei d'Aragón]] y [[condau de Barcelona|conte de Barcelona]]
|reinau0 =[[19 de mayo]] de [[1396]] - [[31 de mayo]] de [[1410]]
|predecesor0 = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
|succesor0 = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
|títol1 = [[Imachen:Escudo del Reino de Valencia.svg|25px]]<br />[[Reino de Valencia|Rei de Valencia]]
|reinau1 = [[19 de mayo]] de [[1396]] - [[31 de mayo]] de [[1410]]
|predecesor1 = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
|succesor1 = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
|títol2 = [[Imachen:Aragon-Sicily Arms.svg|25px]]<br />[[Reino de Sicilia|Rei de Sicilia]]
|reinau2 = [[1402]]–[[1409]]
|predecesor2 = [[Martín o Choven|Martín I]]
|succesor2 = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
|títol3 = [[Imachen:Escut de Montblanc.svg|25px]]<br />[[Ducau de Montblanc|Duque de Montblanc]]
|reinau3 =
|predecesor3 =
|succesor3 = [[Chuan II d'Aragón|Chuan II]]
|coronación = [[13 d'abril]] de [[1399]], [[Zaragoza]]
|atros títols =
|nombre real =
|calendata de naixencia = [[29 de chulio]] de [[1356]]
|puesto de naixencia = [[Chirona]]
|calendata de muerte = [[31 de mayo]] de [[1410]]
|puesto de muerte = [[Barcelona]]
|puesto d'enterreco = [[Monesterio de Poblet]]
|predecesor =
|rechent =
|succesor =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche = [[María de Luna]]<br />[[Margalida de Prades]]
|descendencia = [[Martín o Choven]] (1374-1409)<br />Chaime (1378-?)<br />Chuan (1380-?)<br />Margalida (1385-?)
|casa reyal = [[Casa d'Aragón]]
|dinastía = [[Casa de Barcelona|Barcelona]]
|himno reyal =
|pai = [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]]
|mai = [[Alionor de Sicilia]]
|escudo =
|lema =
}}
'''Martín I''' dito '''l'Humanista''' ([[Chirona]] u [[Perpinyán]], [[1356]] - † [[Barcelona]], [[1410]]) estió [[Ducau de Montblanc|duque de Montblanc]] y rei d'a [[Corona d'Aragón]]. Segundo fillo de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]], ''o Ceremonioso'', de qui obtenió lo [[reino de Sicilia]] en [[1380]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Martin of Aragon|Martín I d'Aragón}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20130929100153/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=8521 ''Martín I el Humano''] en a ''[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]''.
== Árbol chenealochico ==
<center>{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Martín I d'Aragón'''
|2= 2. [[Pero IV d'Aragón]]
|3= 3. [[Alionor de Sicilia]]
|4= 4. [[Alifonso IV d'Aragón]]
|5= 5. [[Tresa d'Entenza]]
|6= 6. [[Pero II de Sicilia]]
|7= 7. [[Isabel de Carintia]]
|8= 8. [[Chaime II d'Aragón]]
|9= 9. [[Blanca de Nápols]]
|10= 10.[[Gombau d'Entenza]]
|11= 11. [[Constanza d'Antillón y Cabrera]]
|12= 12. [[Frederico II de Sicilia]]
|13= 13. [[Alionor d'Anchú]]
|14= 14. [[Otón III de Carintia]]
|15= 15. [[Ufemia de Silesia]]
|16= 16. [[Pero III d'Aragón]]
|17= 17. [[Constanza II de Sicilia]]
|18= 18. [[Carlos II de Nápols]]
|19= 19. [[María d'Hongría]]
|20= 20. [[Guillén Bernat d'Entenza]]
|21= 21. [[Tresa Pérez d'Azagra]]
|22= 22. [[Sancho d'Antillón]]
|23= 23. [[Alionor de Cabrera-Urchel]]
|24= 24. [[Pero III d'Aragón]]
|25= 25. [[Constanza II de Sicilia]]
|26= 26. [[Carlos II de Nápols]]
|27= 27. [[María d'Hongría]]
|28= 28. [[Meinhard de Carintia]]
|29= 29. [[Isabel de Bavera (1227-1273)|Isabel de Bavera]]
|30= 30. [[Henrique V de Liegnitz]]
|31= 31. [[Isabel de Kalisz]]
}}</center>
{{suzesión
| predecesor = [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]]
| títol = [[Lista de reis d'Aragón|Rei d'Aragón]]
| periodo = [[1396]] - [[1410]]
| succesor = [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando I]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Reis d'Aragón]]
[[Categoría:Reis de Sicilia]]
[[Categoría:1356 (naixencias)]]
[[Categoría:1410 (muertes)]]
h67ftw8sco2ukearjfn8mmx6dia6oro
Antonio Vivaldi
0
15202
2423538
2343070
2026-06-10T19:56:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423538
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha d'artista musical
|Nombre = Antonio Vivaldi
|Imachen = Vivaldi.jpg
|Grandaria = 225px
|Subtetulo =
|Fondo = musica clasica
|Naiximiento = [[4 de marzo]] de [[1678]], [[Imachen:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|25px]] [[Venecia]] ([[Republica de Venecia]])
|Muerte = [[28 de chulio]] de [[1741]], [[Imachen:Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg|25px]] [[Viena]] ([[Sacro Imperio Romano Chermanico]])
|Tiempo =
|Orichen =
|Estilo = [[Musica barroca]]
|Discografica =
|Artistas_relacionaus =
|Instrumento = [[Vriolinista]]
|Miembros =
|Atros_miembros =
|URL =
}}
'''Antonio Lucio Vivaldi''' ([[4 de marzo]] de [[1678]], [[Venecia]] – † [[28 de chulio]] de [[1741]], [[Viena]]), estió un reconoixito [[vriolín|vriolinista]] [[italia]]no y un d'os prencipals [[compositor]]s d'o [[Barroco]]. Os suyos conciertos ta vriolín ditos ''[[As cuatre estacions (Vivaldi)|As Cuatre Estacions]]'' son una d'as composicions mas populars d'o repertorio de [[musica clasica]].
== Obra ==
=== [[Opera]]s ===
{|
|
* ''[[Ottone in villa]]'', (1713).
* ''[[Orlando finto pazzo]]'', (1714).
* ''Arsilda, regina di Ponto'', (1716).
* ''Nerone fatto Cesare'', (1715).
* ''L'incoronacione di Dario'', (1716).
* ''La costanza trionfante degl'amori e de gl'odii'', (1716).
* ''Tieteberga'', (1717).
* ''Artabano, rè de' Parti'', (1718).
* ''Scanderbeg'', (1718).
* ''Armida nel campo d'Egitto'', (1718).
* ''Teuzzone'', (1719).
* ''Tito Manlio'', (1719).
* ''Gli inganni per vendetta'', (1720).
* ''La Candace o siano li veri amici'', (1720).
* ''[[Tito Manlio]]'', (1720).
* ''[[La verità in cimento]]'', (1720).
* ''Filippo, rè di Macedonia'', (1721).
* ''La Silvia'', (1721).
* ''Ercole sul Termodonte'', (1723).
* ''Il Giustino'', (1724).
* ''La virtù trionfante dell'amore e dell'odio ovvero il Tigrane'', (1724).
* ''L'inganno trionfante in amore'', (1725).
* ''La fede tradita e vendicata'', (1726).
|width=20|
|valign=top|
* ''Cunegonda'', (1726).
* ''Dorilla in Tempe'', (1726).
* ''[[Farnace]]'', (1727).
* ''[[Orlando furioso (Vivaldi)|Orlando furioso]]'', (1727).
* ''Siroe, rè di Persia'', (1727).
* ''Ipermestra'', (1727).
* ''Rosilena ed Oronta'', (1728).
* ''[[Atenaide (Vivaldi)|Atenaide]]'', (1729).
* ''Argippo'', (1730).
* ''Alvilda, regina de' Goti'', (1731).
* ''Doriclea'', (1732).
* ''Semiramide'', (1732).
* ''[[La fida ninfa]]'', (1732).
* ''[[Motezuma]]'', (1733).
* ''[[L'Olimpiade (Vivaldi)|L'Olimpiade]]'', (1734).
* ''L'Adelaide'', (1735).
* ''Aristide'', (1735).
* ''[[Bajazet (òpera)|Bajazet]]'' o ''Tamerlano'', (1735).
* ''[[Griselda (Vivaldi)|Griselda]]'', (1735).
* ''Ginevra, principessa di Scozia'' (1736).
* ''[[Catone in Utica]]'', (1737).
* ''Rosmira'' (1738).
* ''L'oracolo in Messenia'' (1738).
* ''Feraspe'', (1739).
|}
== Bibliografía ==
* [[Manfred Bukofzer|Bukofzer, Manfred]]. ''Music in the Baroque Era''. Nueva York, W. W. Norton & Co. 1947. {{ISBN|0-393-09745-5}}.
* Formichetti, Gianfranco. ''Venezia e il prete col violino. Vita di Antonio Vivaldi'', Bompiani (2006), {{ISBN|88-452-5640-5}}.
* Heller, Karl. ''Antonio Vivaldi: The Red Priest of Venice'', Amadeus Press (1997), {{ISBN|1-57467-015-8}}.
* Kolneder, Walter. ''Antonio Vivaldi: Documents of His Life and Works'', C F Peters Corp (1983), {{ISBN|3-7959-0338-6}}.
* Barbara Quick. ''[http://www.vivaldisvirgins.com Vivaldi's Virgins]'' (novel), HarperCollins (2007), {{ISBN|978-0-06-089052-0}}.
* André Romijn. ''Hidden Harmonies: The Secret Life of Antonio Vivaldi'', 2007 {{ISBN|978-0-9554100-1-7}}.
* Eleanor Selfridge-Field (1994). ''Venetian Instrumental Music, from Gabrieli to Vivaldi''. New York, Dover Publications. {{ISBN|0-486-28151-5}}.
* Michael Talbot, ''Antonio Vivaldi'', Insel Verlag (1998), {{ISBN|3-458-33917-5}}.
* H. C. Robbins Landon, ''Vivaldi: Voice of the Baroque'', 1996 University of Chicago Press, {{ISBN|0-226-46842-9}}.
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Antonio Vivaldi}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Vivaldi, Antonio}}
[[Categoría:Compositors d'Italia]]
[[Categoría:Compositors d'o Barroco]]
[[Categoría:Compositors de musica clasica]]
[[Categoría:Musicos d'Italia]]
[[Categoría:Musicos de musica clasica]]
[[Categoría:Vriolinistas d'Italia]]
[[Categoría:Naixius de Venecia]]
[[Categoría:1678 (naixencias)]]
[[Categoría:1741 (muertes)]]
f1zs5kqt65hwrxhcokpm66jtooho9g8
Aleixandre lo Gran
0
15415
2423422
2414611
2026-06-10T19:38:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423422
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|+10}}
{{Ficha de noble
|nombre = Aleixandre lo Gran<br />Μέγας Αλέξανδρος
|títol = Rei de [[Reino de Macedonya|Macedonya]]
|imachen = AlexanderTheGreat Bust.jpg
|grandaria d'imachen = 250px
|descripción =
|reinau =
|títol0 = [[Imachen:Vergina_sun.svg|25px]]<br />Rei de [[Reino de Macedonya|Macedonya]]
|reinau0 = [[336 aC]]-[[323 aC]]
|predecesor0 = [[Filipo II de Macedonya|Filipo II]]
|succesor0 = [[Filipo III de Macedonya|Filipo III]] y [[Aleixandre IV de Macedonya|Aleixandre IV]]
|títol1 = Rei de [[Persia]]
|reinau1 = [[330 adC|330]]-[[323 adC]]
|predecesor1 = [[Darío III]]
|succesor1 = [[Filipo III de Macedonya|Filipo III]] y [[Aleixandre IV de Macedonya|Aleixandre IV]]
|títol2 = [[Imachen:HekaNemesNechacha PioMs.svg|40px]]<br />Faraón d'[[Antigo Echipto|Echipto]]
|reinau2 = [[332 adC|332]]-[[323 adC]]
|predecesor2 = [[Darío III]]
|succesor2 = [[Filipo III de Macedonya|Filipo III]] y [[Aleixandre IV de Macedonya|Aleixandre IV]]
|coronación =
|atros títols =
|nombre real =
|calendata de naixencia = [[21 de chulio]] d'o [[356 aC]]
|puesto de naixencia = [[Pella (Grecia)|Pella]], [[Reino de Macedonya]]
|calendata de muerte = [[10 de chunio]] d'o [[323 aC]]
|puesto de muerte = [[Babilonia]]
|puesto d'enterreco =
|predecesor =
|rechent =
|succesor =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche = [[Roxana]] <br> [[Estateira]] <br> [[Parisatide]]
|descendencia = [[Heracles de Macedonia]] <br> [[Aleixandre IV de Macedonia]]
|casa reyal =
|dinastía = [[Dinastía archéada|Archéada]]
|himno reyal =
|pai = [[Filipo II de Macedonya|Filipo II]]
|mai = [[Olimpia d'Epiro]]
|escudo =
|lema =
}}
'''Aleixandre III de Macedonya''' dito '''lo Gran''' u tamién a vegatas '''Aleixandre Magno''' (Μέγας Αλέξανδρος en [[idioma griego]]), naixito lo [[21 de chulio]] d'o [[356 aC]] y muerto lo [[10 de chunio]] d'o [[323 aC]], estió rei de [[Macedonya]] ([[336 aC|336]]-[[323 aC]]), conqueridor de l'[[Imperio Aquemenida|Imperio Persa Aquemenida]] y un d'os líders militars mas importants d'o [[Edat Antiga|mundo antigo]].
A suya persona inspiró obras literarias medievals como ''[[Historia Alexandri Magni]]'', que fan part d'o [[ciclo literario]] dito ''[[Materia de Roma]]'', o suyo caballo [[Bucefalo]] tamién estió prou conoixito y tamién bi ha literatura que charra sobre él.
== Biografía ==
Aleixandre yera fillo de [[Filipo II de Macedonya]], y en l'anyo [[338 aC]], encara gobernando su padre ya comandó la [[caballería]] en la [[batalla de Queronea]], con victoria macedonya. En l'anyo [[336 aC]] fue asasinau su padre y lo succedió. Os [[tracios]] y os [[griegos antigos|griegos]] de [[Tesalia]], d'[[Atenas]] y de [[Tebas]] se sublevoron, o que obligó a Aleixandre a reaccionar con una serie d'accions militars conoixidas como [[campanya balcanica d'Aleixandre lo Gran]]. Mientres yera combatindo contra os [[tracios]] en l'anyo [[335 aC]] recibió una embaixada de [[celtas orientals]] que remató en a firma d'un tractau d'amistat. Esta embaixada ye mencionada por [[Flavio Arriano]] en a suya [[Anabasi]]<ref>[[Jean Markale]] ''Los celtas y la civilización celta''. Taurus humanidades, 1992. pp86-87</ref>. Bels historiadors suchieren que este acto diplomatico yera una evaluación d'o poder [[militar]] macedonyo.<ref name="Stipcevic">Stipcevic</ref> Aleixandre consiguió tornar a tener sozmesos a los griegos con un eixemplo contundent como la presa de [[Tebas]], ciudat que quedó destruita y a on se produció una gran [[mortalera (delito)|mortalera]]. Con as mugas occidentals y septentrionals aseguradas podeba encomenzar a luita contra os aquemenidas en Asia la Chica.
En l'anyo [[334 aC]] pasó lo [[Estreito de Dardanelos|Helesponto]], encomenzó a conquiesta sistematica d'[[Asia la Chica]] y consiguió esconfir a l'exercito de [[Darío]] en [[Batalla d'o río Granico|Granico]] en l'anyo [[334 aC]] y [[Batalla d'Iso|Iso]] en l'anyo [[333 aC]] con l'aduya d'a caballería y d'as [[falanches macedonyas]]<ref name=REFERENCEA>[[Gérard Chaliand]], [[Jean-Pierre Rageau]] ''Atlas de los Imperios. De Babilonia a la Rusia Soviética'' Paidós 2001</ref>. Fue recibito sin resistencia en [[Echipto]] y fundó la ciudat d'[[Aleixandría]]. Ya teneba dominada tota a costa d'a [[Mediterrania oriental]], y se'n tornó enta o norte pa tener un enfrentamiento decisivo contra [[Darío]].
Dimpués d'a [[Batalla de Gaugamela]] en l'anyo [[331 aC]] teneba sozmesas totas as capitals de l'[[Imperio Aquemenida]].<ref name=REFERENCEA/> Darío fuyió a los confins d'o reino y Aleixandre mandó encorrer-lo, y pa ixo continó a conquiesta de territorios dillá d'as mugas septentrionals de l'anterior [[Imperio Aquemenida]] ocupando tierras d'[[Asia Central]] entre os anyos [[330 aC]] y [[328 aC]].
Una vegada que cumplió os suyos obchectivos en [[Asia Central]] se'n tornó y s'adrezó a la compleganza d'o [[río Indo]], que heba estau a ventena [[satrapía]] de l'[[Imperio Aquemenida]]. A campanya encomenzó en verano de l'anyo [[327 aC]]. Venció a los guerrers [[assakenoi]] (tribus montanyesas [[asvakas]]) y fació pactos con [[rei Omphi]] de [[Taxila]]. Esto li permitió de trescruzar lo [[río Indo]] en l'anyo [[326 aC]] y luitar contra lo [[rei Poros]] de [[Punchab]], que fue esconfito pero a qui dimpués li retornó o suyo reino.<ref name=REFERENCEB>[[Carmen García Ormaechea]] "INDIA INMORTAL". Historia 16. 72-73</ref>. [[Plutarco]] parla d'una entrevista en Punchab entre Aleixandre lo Gran y [[Sandrocottos]] u [[Chandragupta]], un cheneral que dimpués creyaría a [[Dinastía Maurya]]. Dimpués de dominar o Punchab Aleixandre trescruzó o río Ravi pa entrar en a compleganza d'o [[río Ganches]], pero gran part d'o suyo [[exercito]] se niega a continar y Aleixandre se vei obligau a tornar-se-ne a l'ueste aproveitando o curso d'o río Indo. Arriban en o [[Delta de l'Indo]] en l'anyo [[325 aC]] con muitas perduas por as malautías y os ataques d'os indios. Part d'o suyo exercito torna por mar, y atra dirichida por él mesmo se'n torna por tierras aridas en condicions duras. Encara que heba tenito exitos militars, estas campanyas resultoron un fracaso politico.<ref name=REFERENCEB/>
Muere en l'anyo [[323 aC]] de [[paludismo]] en [[Babilonia]].
== Mencions en fuents aragonesas ==
En o ''[[Liber Regum]]'' li dicen ''Alexandre'':
{{Cita|Apres la muert del rei '''Alexandre''', regnoron sos vassallos en la tierra}}
En a traducción aragonesa de "[[Breviarium ab urbe condita]]" lo mencionan una vegata como ''Alexandre macedonyo'' y as atras como ''Alexandre el Grant'':
{{cita|et cayeron piedras delas nuues /. et como en aquel tiempo '''alexandre el grant''' nacio. et como fue fecha batalla contra los latinos et como fueron ue(n)cidos. et como en aquel anyo alexandre fue edificado por '''alexandre macedon'''. Dela batalla la cual los romanos fizieron co(n)tra lo samnitas}}
En o [[Libro d'el Trasoro]]<ref>Dawn E. Prince (ed.). ''The Aragonese version of Brunetto Latini's Libro del trasoro''. Madison, 1995</ref> se li nombra mas que mas '''Alixandre''', bellas vegatas '''Alixandre el Grant''' y tamien en bel caso como '''Alexandre'''.
{{cita|. e sabet q(ue) '''alixa(n)dre''' auja ya regnado .xij. anyos / e depu(e)s Reyno el
.vij. anyos . ela ora el fino su vida en babilo(n)ia . e la ora era de hedat de .xxxvj. anyos / Et sabet quel rey alixandre fue fillo del rey '''felip''' de mecedonja . ya sia esto q(ue) olinpia su madre por exalçar la nat(ur)a de su fillo dixo q(ue)lo auja conçebido de vn dios q(ue) auja yazido con ella ensembla(n)ça de drago(n) e ce(r)tas el leuo asi alta vida q(ue) om(n)e puede bie(n) dezi(r) e creer q(ue) el es fillo del dios e el fue t(r)ihu(n)phado por el mu(n)do e auja por su maest(r)o a [[aristótil|aristotil]] . et calixt(r)e el fue vi(r)tuoso sobr(e) todas gentes.}}
{{Cita|(...) [[Cambises]], fillo del rey [[Ciro II lo Gran|Cirus]] de [[Imperio Aquemenida|Persia]] que primerament priso Egipto y lo chusmiso a su senyoria e gito fuera el rey Neptanebus, que depues fue maestro de '''Alixandre el grant'''. E la ora Perisa, entro al tiempo del rey '''Alixandre''' qui vincio a [[Imperio Aquemenida|Persia]]. E cuando el rey '''Alixandre''' fue muerto (...)}}
En as actas d'o proceso de Corz de Zaragoza de 1398-1400 escriben:
{{cita|assi mismo aquesta dicta narracion storial, porque segunt recita [[Valerio]] que '''Alexandre''' e [[Chulio César|Julio Cesar]] muyt altament remuneraron a sus servidores e sus vassallos leales}}
Se conservan dos manuscritos d'o "[[Libro d'Alexandre]]" en [[Idioma castellano|castellano]], un d'os cuals tien muitos [[aragonesismos en o castellano|aragonesismos]], y atribuito a lo riojano [[Gonzalo de Berceo]]. As fuents d'o Libro d'Alexandre son o poema francés ''[[Roman d'Alexandre]]'' y ''[[Historia de Praeliis]]''.<ref>[[Eduardo Vicente de Vera]] ''El aragonés: Historiografía y Literatura'', Zaragoza, Mira editores, 1992.</ref>
== Bibliografía ==
=== Fuents ===
* {{cita libro
| autor = [[Flavio Arriano|Arriano, Flavio]]
| títol = Anábasis de Alejandro Magno
| anyo = Madrit, 1982
| editorial = [[Editorial Gredos]]
}}
*# {{cita libro
| títol = Libro I-III
| editorial = [1ª edición, 3ª impresión]
| id = {{ISBN|84-249-0266-1}}
}}
*# {{cita libro
| títol = Libro IV-VIII
| editorial = [1ª edición, 2ª impresión]
| id = {{ISBN|84-249-0306-4}}
}}
* {{cita libro
| autor = [[Quinto Curcio Rufo|Curcio Rufo, Quinto]]
| títol = Historia de Alejandro Magno
| anyo = 1986
| editorial = [1ª edición, 2ª impresión]. Madrit: Editorial Gredos
| id = {{ISBN|84-249-1049-4}}
}}
* {{cita libro
| autor = [[Diodoro Sículo]] & Plutarco
| títol = Alejandro Magno
| anyo = 1986
| editorial = Edición d'Antonio Guzmán Guerra. Madrit: Akal Cambridge
| id = {{ISBN|978-84-7600-108-0}}
}}
* {{cita libro
| autor = [[Plutarco]]
| títol = Vidas Paralelas: Obra Completa, Volumen VI: Alejandro & [[Julio César|César]]; Agesilao & Pompeyo; Sertorio & Eúmenes
| anyo = 2007
| editorial = Madrit: Editorial Gredos
| id = {{ISBN|978-84-249-2881-0}}
}}
* {{cita libro
| autor = Pseudo [[Calístenes]]
| títol = Vida y hazañas de Alejandro de Macedonia
| anyo = 1988
| editorial = [[Biblioteca Clásica Gredos]] 1. Edición de [[Carlos García Gual]], [[Premio Nacional de Traducción]] [[1978]], [1ª edición, 3ª reimpresión]. Madrit: Editorial Gredos
| id = {{ISBN|84-249-3481-4}}
}}
=== Obras modernas ===
* {{cita libro
| autor = Bosworth, A. B.
| títol = Alejandro Magno
| anyo = 2005
| editorial = Madrit: Akal Cambridge
| id = {{ISBN|978-84-460-2308-1}}
}}
* {{cita libro
| autor = Cosmelli Ibáñez, José
| títol = Historia Antigua y Medieval
| anyo = 1983
| editorial = [37ª Edición]. Argentina: Editorial Troquel
| id = {{ISBN|950-16-6348-5}}
}}
* {{cita libro
| autor = De Santis, Marc G.
| títol = At The Crossroads of Conquest
| anyo = 2001
| editorial = Military Heritage. Volumen 3, No. 3: 46-55, 97 (''Alexander the Great, his military, his strategy at the Battle of Gaugamela and his defeat of Darius making Alexander the King of Kings'')
}}
* {{cita libro
| autor = Guzmán Guerra, Antonio & Gómez Espelosín, Francisco Javier
| títol = Alejandro Magno
| anyo = 2004
| editorial = Madrit: Alianza Editorial
| id = {{ISBN|84-206-5865-0}}
}}
* {{cita libro
| autor = Hammond, N. G. L.
| títol = Alejandro Magno. Rey, general y estadista
| anyo = 1992
| editorial = Madrit: Alianza Editorial
| id = {{ISBN|84-206-2723-2}}
}}
* {{cita libro
| autor = Lane Fox, Robin
| títol = Alejandro Magno. Conquistador del mundo
| anyo = 2007
| editorial = Traducción de Maite Solana. Colección El Acantilado 155. 960 páginas. Barcelona: El Acantilado
| id = {{ISBN|978-84-96834-25-5}}
}}
* {{cita libro
| autor = VV.AA.
| títol = Nacimiento, hazañas y muerte de Alejandro de Macedonia: contenido de su vida, sus guerras, sus proezas
| anyo = 1999
| editorial = Introducción Carlos García Gual, traducción Carlos R. Méndez. Madrit: Editorial Gredos
| id = {{ISBN|84-249-2000-7}}
}}
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Alexander the Great|Aleixandre lo Gran}}
{{wikiquote|Alejandro Magno}}
{{start box}}
{{succession box
|predecesor=[[Filipo II de Macedonya|Filipo II]]
|títol=[[Lista de reis de Macedonya|Rei]] de [[Reino de Macedonya|Macedonya]]
|periodo=[[336 aC]]-[[323 aC]]
|succesor=[[Filipo III de Macedonya|Filipo III]] y [[Aleixandre IV de Macedonya|Aleixandre IV]]
}}
{{succession box
|predecesor=[[Darío III]]
|títol=Rei de [[Persia]]
|periodo=[[330 adC|330]]-[[323 adC]]
|succesor=[[Filipo III de Macedonya|Filipo III]] y [[Aleixandre IV de Macedonya|Aleixandre IV]]
}}
{{succession box
|predecesor=[[Darío III]]
|títol=Faraón d'[[Antigo Echipto|Echipto]]
|periodo=[[332 adC|332]]-[[323 adC]]
|succesor=[[Filipo III de Macedonya|Filipo III]] y [[Aleixandre IV de Macedonya|Aleixandre IV]]
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Reis de Macedonya]]
[[Categoría:Faraons]]
[[Categoría:356 aC (naixencias)]]
[[Categoría:323 aC (muertes)]]
[[Categoría:Antigos macedonyos]]
pk11ngrvhxt11q7egefxblvee2hhkyz
Adolf Hitler
0
15455
2423320
2336377
2026-06-10T19:21:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423320
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo 1000|+30}}
{{Ficha d'autoridat
| nombre=Adolf Hitler
| imachen=Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg
| escudo=Reichsadler.svg
| cargo=''[[Führer]]''
| soztítol=3<sup>er</sup> [[President d'Alemanya]]
| prencipio=[[2 d'agosto]] de [[1934]]
| fin=[[30 d'abril]] de [[1945]]
| predecesor=[[Paul von Hindenburg]] ''(como president)''
| succesor=[[Karl Dönitz]] ''(como president)''
| cargo2=[[Canceller d'Alemanya]] (''Reichskanzler'')
| prencipio2=[[30 de chinero]] de [[1933]]
| fin2=[[30 d'abril]] de [[1945]]
| predecesor2=[[Kurt von Schleicher]]
| succesor2=[[Joseph Goebbels]]
| calendatanaix =[[20 d'abril]] de [[1889]]
| puestonax = [[Imachen:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|22px|border]] [[Braunau am Inn]] ([[Imperio Austrohongaro]])
| calendatamuerte =[[30 d'abril]] de [[1945]] (56 anyos)
| puestomuerte = [[Imachen:Flag of the German Reich (1935–1945).svg|22px|border]] [[Berlín]] ([[Tercer Reich]])
| conchuche= [[Eva Braun]] ([[28 d'abril]] de [[1945]]-[[30 d'abril]] de 1945)
| partiu=[[Partiu Nacionalsocialista Alemán d'os Treballadors]]
| profesión= [[Militar]], [[Politico]], [[escritor]], [[activista]], y [[Pintura|pintor]]
| sinyal= Hitler Signature2.svg
}}
'''Adolf Hitler''' naixiu de [[Braunau am Inn]], [[Austria]] lo [[20 d'abril]] de [[1889]] y muerto en [[Berlín]] lo [[30 d'abril]] de [[1945]]) estió un [[militar]] y [[politico]] [[Alemanya|alemán]] d'orichen [[austria]]co, que establió un rechimen [[nacionalsocialista]] en o que teneba o títol de ''Reichskanzler'' (canceller imperial) y ''[[Führer]]'' (capitoste, líder u guía). Hitler estió un d'os [[dictadura|dictadors]] mas poderosos d'o [[sieglo XX]]. Lideró dende [[1921]] lo [[Partiu Nacional Socialista d'os Treballadors Alemans]] y estió [[Canceller d'Alemanya|canceller]] d'o [[Tercer Reich]] dende o [[30 de chinero]] de [[1933]] y [[President d'Alemanya]] dende [[1934]].
Adolf Hitler ye considerato un d'os dictadors mas notorios y cruels d'o [[sieglo XX]]. L'obchectivo prencipal d'a dictadura de Hitler estió "purificar" o pueblo alemán d'as "mallas no arias", fendo de Hitler o responsable prencipal de l'[[holocausto]] que en resultó. O suyo segundo obchectivo yera recuperar (por a vía [[militar]], si yera menester) os territorios alemans que s'heban perdito dimpués d'a [[Primera Guerra Mundial]]. Manimenos, tamién quereba una mayor expansión enta l'este d'[[Europa]] (''Lebensraum'') y a la fin o dominio d'o mundo. Con a [[Invasión de Polonia de 1939|invasión]] de [[Polonia]] (1939), prencipió a [[Segunda Guerra Mundial]],<ref>Keegan, John (1989), ''The Second World War'', Glenfield (Nueva Zelanda): Hutchinson</ref> que encara que fació plegar a suya ''[[Wehrmacht]]'' dica las mugas d'[[Europa]] remató con a suya redota en mayo de [[1945]]. Ta no estar presonero d'os [[Unión Sovietica|sovieticos]], se suicidó lo [[30 d'abril]] de [[1945]] en o suyo [[Bunker de Hitler|bunker]].<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/braun.html Wistrich, Robert S. Who's Who In Nazi Germany? Routledge, Londres, 1995] {{ISBN|978-0-415-11888-0}}</ref>
A suya fegura ye considerata por a [[historiografía]] de forma muit negativa, asociata a los [[Crimens contra la Humanidat]] que se cometioron mientres o suyo gubierno, incluyindo-ie os [[campos d'exterminio]] y a ''[[shoah]]'' contra los [[chudieus]], sin oblidar as [[Mortalera (delito)|mortaleras]] de civils en toz os países ocupatos y a destrucción d'Europa. Antiparte, encara que una d'as suyas finalidaz yera la d'eixamplar os dominios alemans, en rematar a guerra Alemanya perdió cuantos territorios alemans a l'este, en favor de [[Polonia]] y de l'[[Unión Sovietica]], incluyindo-ie [[Prusia]], o nuclio historico d'o [[militarismo]] alemán.
== Introducción ==
En [[1913]], os sentimientos pro-[[Gran Alemanya]] de Hitler li empentoron a viachar a la ciudat alemana de [[Munich]] ([[Bavera]]). Se diz que cuan esclató a [[Primera Guerra Mundial]] ([[1914]]-[[1918]]), s'ofreixe a l'inte como voluntario. Sirvió mientres cuatre anyadas como [[soldato]] y como ''[[gefreiter]]'' (rango equivalent alto u baixo a [[cabo (exercito)|cabo]] en o 16<sup>eno</sup> Rechimiento Bavaro d'Infantería de Reserva,<ref>Bullock, A. (1962), Hitler: A Study in Tyranny, Penguin Books, {{ISBN|0-14-013564-2}}</ref> luitando, entre atras, en a [[Primera Batalla d'Ypres]],<ref>Keegan, John (1987), The Mask of Command: A Study of Generalship, Pimlico (Random House)</ref> a [[batalla d'o Somme]], a [[batalla d'Arrás]] y a [[batalla de Passchendaele]].<ref>Shirer, William L. (15-11-1990), The Rise and Fall of the Third Reich, Simon & Schuster, {{ISBN|0-671-72868-7}}</ref> Fue ferito diversas vegatas. En [[Mesen]], una bala li rozó a frent, y mas entabant amagó a cicatriz resultant con a tufa. Fue condecorato con as dos versions d'a [[Cruz de Fierro]] (1ª y 2ª clases) pero, por a suya frustración, nomás puyó dica o rango de ''gefreiter'', ya que os suyos superiors opinaban que mancaba de cualidaz de [[liderache]]. En noviembre de 1918 decidió dentrar en a politica, unindo-se a una d'as muitas chicotas formacions politicas [[Nacionalismo alemán|nacionalistas]] que existiban: o [[Partiu d'os Treballadors Alemans]] (DAP), que mas tardi se convertiría en o [[Partiu Nacional Socialista d'os Treballadors Alemans]].
Hitler plegó a o poder en una epoca en que o pueblo alemán sufriba por l'[[ature]], a [[pobreza]] y a humillación d'a Primera Guerra Mundial. Baixo o [[Tratato de Versailles]], Alemanya fue obligata a compensar por o mal que heba feito en a guerra. Ista obligación pesaba significativament sobre o país. Cuan a fins d'octubre de [[1929]] Alemanya prencipiaba a recuperar-se, o [[crack d'o 29|crack d'a bolsa de Nueva York]] fació colapsar a economía alemana, dando a Hitler a suya oportunidat. A traviés d'una eficient maquinaria propagandistica, consigió fer-se a si mesmo y a o suyo partiu muit populars y obtenió mas y mas escanyos en o Parlamento alemán (o ''[[Reichstag]]'').
Dimpués d'a suya victoria electoral en [[1933]], o [[president d'Alemanya]] [[Paul von Hindenburg]] li nombró finalment [[Canceller d'Alemanya]] (ye decir, [[primer ministro]]). A l'inte, mete en marcha os suyos plans ta apropiar-se de tot o poder en Alemanya, aleixar os [[chudieus]] d'a vida publica y preparar a Alemanya ta una [[guerra]] de conquiesta.
En 1938 s'anexiona [[Austria]] (''[[Anschluss]]''), que dende allora fue dita ''Ostmark''. O [[28 de setiembre]] de [[1938]], o Reich ninvió un ultimatum a [[Checoslovaquia]] ta recuperar os [[Sudetes]], que teneban una mayoría de población etnicament [[Alemans|alemana]]. A iniciativa de [[Benito Mussolini|Mussolini]], se sinyó a escape l'[[Alcuerdo de Munich]] entre Hitler, [[Francia]] y o [[Reino Uniu]] ta mirar d'evitar a guerra imminent. O [[30 de setiembre]], Checoslovaquia se veye obligata a ceder os Sudetes.
En [[1939]], Hitler ordenó a [[invasión de Polonia en 1939|invasión]] de [[Polonia]], fendo que o [[Reino Uniu]] y Francia declarasen a guerra a Alemanya. Estió o prencipio d'a Segunda Guerra Mundial. En primeras, Hitler podió ocupar gran parti d'Europa pero dimpués de l'ataque contra a [[Unión Sovietica]] en chunio de [[1941]], a partir de [[1943]], as suyas posibilidaz s'enfonsoron y o Tercer Reich quedó contra as cuerdas. En l'hibierno de [[1944]]-[[1945]], os [[Aliaus (Segunda Guerra Mundial)|Aliaus]] ya se trobaban en as mugas d'Alemanya, y asinas prenioron a la fin [[Berlín]].
Dimpués de veyer que os nazis heban perdito a Segunda Guerra Mundial, o [[30 d'abril]] de [[1945]] de tardis, se [[suicidio|suicidó]] chunto con a suya mulller [[Eva Braun]] en o suyo [[búnquer]] de Berlín. S'heban casato o día d'antis en o mesmo búnquer. Ella s'[[vereno|enverenó]], mientres que Hitler se disparó en o tozuelo. Una mica dimpués fuoron levatos a l'exterior, y pareixe que fuoron cubiertos de [[benzina]] y crematos en un forato. Posiblement, os sovieticos se levoron o [[cranio]] de Hitler y as restas d'os suyo cuerpos ta [[Moscú]] ta una posterior investigación. En a guerra desencadenata por Hitler, en Europa perdioron a vida 39 millons de personas, entre os cualos seis millons de [[chudieus]]. Gran parti d'Europa quedó destruita mientres l'ataque de Hitler, y o continent perdió a suya anterior hechemonía mundial a favor d'os [[Estaus Unius]] y a [[Unión Sovietica]]. Alemanya perdió un territorio considerable en as mugas orientals con [[Polonia]] y [[Rusia]], os habitants d'o cualo fuoron perseguitos enta l'ueste. Lo que quedaba d'Alemanya fue dividita en una parti occidental y una oriental en o prencipio imminent d'a [[Guerra Freda]]. Europa y Alemanya continarían dividitas por o [[telón d'acero]] dica [[1990]].
== As suyas primeras anyadas ==
[[Imachen:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|right|thumb|150px|Adolf Hitler de nin.]]
Encara que a fegura d'Adolf Hitler ye de gran importancia historia, encara hue bi ha muitas uembras en bels aspectos d'os suyos oríchens y d'as suyas primeras anyadas, incluyindo-ie a formación d'a suya personalidat con a suya [[ideolochía]] [[Nacionalismo|nacionalista]], [[Antimarxismo|antimarxista]], [[Racismo|racista]] y [[Antisemitismo|antisemita]]. Hitler no escribió garra cosa pareixita a un ''diario'', no gosaba deixar muitos textos escritos, y a suya unica obra, ''[[Mein Kampf]]'', ye una autobiografía en gran parti reconstruita y que no amuestra a verdat, sino nomás ixo que l'intresaba a Hitler amostrar.
=== Os suyos oríchens familiars ===
[[Imachen:Alois Hitler.jpeg|thumb|left|175px|[[Alois Hitler|Alois]], o pai d'Adolf Hitler.]]
Adolf Hitler naixió o [[20 d'abril]] de [[1889]] en una chicota localidat que en ixe inte feba parte de l'[[Imperio Austrohongaro]], [[Braunau am Inn]], y que hue se troba en o [[Estatos d'Austria|estato]] de l'[[Alta Austria]], en [[Austria]], muit amán d'a muga con l'[[Imperio Alemán]] (hue [[Alemanya]]). Yera fillo d'[[Alois Hitler]] y de [[Klara Pölzl]], y a mayor parti d'os suyos chirmans murioron de chicoz (nomás sobrevivió a suya chirmana Paula, que morió en 1960).
Alois Hitler, o pai d'Adolf, yera un chicot funcionario d'a Monarquía austriaca, prestando-li os suyos servicios como [[duanero]]. Alois yera fillo ilechitimo de [[Maria Anna Schicklgruber]], naixito o [[7 de chunio]] de [[1837]], y fue baptizato con o nombre d'a suya mai, como Alois Schicklgruber, dica que o [[6 de chunio]] de [[1876]] fue lechitimato por l'hombre de su mai, prenendo o suyo apellito de ''Hitler''. No se conoix con seguridat si yera u no o suyo fillo, pero pareix que bi heba a lo menos una relación de proximidat familiar con l'autentico pai, estando asinas sin fundamento bellas teorías que dicen que o pai d'Alois yera en realidat un [[chudieus|chudieu]]. Sindembargo, ista inseguridat sobre os suyos oríchens familiars pesaba sobre Adolf Hitler, qui, cuan estió dictador, esboldregó o lugarón a on bi heba naixito o suyo pai ([[Döllersheim]]) ta construir-ie unas instalacions militars.
=== A suya infancia ===
Cuan Adolf Hitler yera un nino, a su mai actuaba seguntes pareix de forma masiau protectora, mientres que su pai, que s'heba retirato dende [[1895]], incarnaba a fegura d'un pai dominant que feba sufrir a o suyo fillo a mas estricta disciplina. O pai morió en [[1903]], cuan Hitler teneba 14 anyadas, y su mai morió en [[1907]], deixando a Hitler subchecto a la tutela d'atros familiars encara que en posesión d'as chicotas propiedaz familiars.
Adolf Hitler estudeyaba en a localidat de [[Linz]], a [[Capital (politica)|capital]] de l'[[Alta Austria]], y bel unas d'as fotografías d'a escuela en ixas envueltas amuestran que estió companyero de clase d'o futuro filosofo chudieu [[Ludwig Wittgenstein]].<ref>{{fr}} Kimberly Cornish, ''Wittgentsein contre Hitler. Le Juif de Linz'', PUF, 1997.</ref> Seguntes una teoría poco estendillata, Hitler habría desarrollato o suyo antisemitismo por antipatía respective d'o choven Wittgenstein, encara que os historiadors seriosos descartan ista hipotesi en no amostrar-se garra sinyal d'antisemitismo seguntes as conoixencias d'a vida de Hitler por ixas envueltas. En cualsiquier caso, Adolf Hitler estió ya dende as suyas primeras anyadas un mal [[estudiant]].
=== A suya adolescencia en a vida bohemia de Viena ===
No tenendo pai ni mai, viviba d'os chicoz recursos que l'heban legato os suyos pais, y se tresladó enta [[Viena]], a [[Capital (politica)|capital]] d'[[Austria]]. Ye fácil que por contraposición a l'austeridat y severidat d'a fegura paterna, Adolf Hitler pretendió convertir-se en artista, y miró mesmo dos vegatas de dentrar en l'[[Academia d'Artes Polidas]] de Viena (en [[1907]] y [[1908]]), encara que suspendió as dos vegatas as pruebas d'acceso a l'Academia. Tan y mientres, s'adedicaba a una formación [[autodidacta]], en leyendo as obras de [[Friedrich Nietzsche]] y ascuitando a musica de [[Richard Wagner]], as suyas dos grans pasions. Ta vivir, en estar insuficient a suya chicota renta, s'adedicó a pintar [[acuarela]]s que, encara que feitas con tecnica, lis manca a capacidat de transmitir bella cosa a o espectador, y que vendeba a os paseyants por as carreras d'a ciudat. Tamién fació chicoz treballos eventuals, y mesmo plegó a la mendicidat.
Tamién asistiba, seguntes diz en ''[[Mein Kampf]]'', a las sesions d'o [[Parlamento austriaco]], a on diz que li amaneixió a suya aversión por a [[democracia]] y por o [[parlamentarismo]]. En a sociedat vienesa d'os [[anyos 1900]], bastión austriaco d'a [[socialdemocracia]], naixió tamién o suyo [[antimarxismo]]. Antiparte, tamién contactó con as ideyas [[Panchermanimo|panchermanicas]] que por ixas envueltas se preconizaban en os ambients de dreita vieneses, y tenió conoixencia d'a capacidat de seducción d'ixas ideyas sobre as masas populars. Ta rematar, pareix que estió mientres a suya estada en Viena cuan desembolicó ideyas [[Antisemitismo|antisemitas]], estando asinas iste antisemitismo fruito d'as suyas experiencias vienesas. Istas influencias no nomás yeran d'o populismo de [[Karl Lueger]], que dende [[1897]] yera l'alcalde de Viena, sino tamién de l'antisemitismo de muit baixo nivel cultural y social que tamién se trobaba en ixe inte en a ciudat.
En a primavera de [[1913]], ta evitar estar enrolato en l'[[Exercito austriaco]], se treslada enta [[Múnich]], a [[Capital (politica)|capital]] d'o [[Reino de Bavera]], encara que iste feba parte de l'[[Imperio Alemán]], y a on contaba de trobar un ambient no guaire diferent de l'ambient vienés. En a suya nueva residencia tornó a malvivir d'a venta d'as suyas [[acuarela]]s de mediocre calidat. Gritato ta una revisión medica, en haber-se trobato o suyo puesto de residencia, fue declarato inútil ta o servicio militar por ''a suya constitución feble'', y Hitler tornó ta Múnich.
== Voluntario en a Primera Guerra Mundial ==
[[Imachen:Bundesarchiv Bild 146-1974-082-44, Adolf Hitler im Ersten Weltkrieg retouched.jpg|right|thumb|250px|Adolf Hitler (en a dreita, posato) con atros soldatos d'a suya unidat mientres a guerra.]]
En prencipiar a [[Primera Guerra Mundial]], Hitler se trobaba encara en Múnich. S'ha descubierto mesmo una fotografía en a que apareix, cuan encara yera un desconoixito, en a multitut que celebra o prencipio d'a guerra.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110514215944/http://history1900s.about.com/library/holocaust/blhitler14.htm ''Hitler Picture - Hitler Celebrating the Declaration of WWI'']</ref> Con as suyas ideyas nacionalistas y panchermanistas, prenió a decisión d'alistar-se como voluntario ta luitar en a guerra, encara que no lo fació en un [[Exercito austrohongaro]] que no li cuacaba, sino en l'[[Exercito alemán]], alistando-se en o 16º Rechimiento d'Infantería de Bavera, un [[rechimiento]] no de primera linia, sino de reserva. En plegar a o [[Frent Occidental (Primera Guerra Mundial)|Frent Occidental]] fació parte d'a [[Batalla d'Ypres (1914)|batalla d'Ypres]] en [[1914]], y teneba l'aprecio d'os suyos chefes, encara que consideraban que no teneba cualidaz ta mandar tropas como suboficial y li refusoron o suyo ascenso. Fació fainas d'[[estafeta (militar)|estafeta]], y partecipó en a [[guerra de trincheras]] dica setiembre de [[1916]], cuan o suyo Rechimiento partecipó en a [[batalla d'o Somme]].
Ferito en una [[cuixa]] en ista batalla, en octubre, tornó a un [[hospital]] en [[Alemanya]], ta tornar dimpués a o frent en [[Flandres]]. En [[1918]] fue nafrato una atra vegata, en ista ocasión cuan l'[[Exercito britanico]] fació un ataque con [[gas mostaza]], resultando afectatos os suyos [[uello]]s. L'ingresoron en un hospital en [[Pasewalk]] ([[Pomerania]]) y li concedioron una [[Cruz de Fierro]] de 1ª Clase (que no se gosaba conceder-se a soldatos, encara que sí a estafetas en tener mas contacto con os oficials). L'oficial que recomendó que li concedesen a Cruz de Fierro, ironicament, yera chudieu.
Cuan encara se trobaba en o hespital, conoixió que o Exercito alemán reblaba en o frent occidental, as noticias d'a [[Revolución]] en [[Berlín]], o motín d'a ''[[Kaiserliche Marine]]'', l'abdicación d'o ''kaiser'' [[Guillén II d'Alemanya|Guillén II]] y a suya fuyita enta os [[Países Baixos]], a proclamación d'a [[Republica]] por o socialista [[Philipp Scheidemann]] y a sinynatura de l'[[armisticio de 1918]]. Incapable de comprender os feitos escaicitos, Hitler s'adhibió dende ixe momento a la teoría d'a ''[[Dolchstoßlegende]]'' u ''punyalada en a esquena'', seguntes a cual o Exercito alemán no heba perdito a guerra en o frent, sino que nomás a traidoría d'os chudieus y d'as chents d'ezquierda en a retraguarda heban feito posible a redota alemana; ista teoría estió muit estendillata en os medios d'o [[nacionalismo alemán]]. Seguntes diz en ''[[Mein Kamp]]'', fue en ixe inte cuan prenió a decisión de dentrar en a vida politica.
== A luita politica ==
=== Hitler en 1919 ===
Encara que en a suya obra ''[[Mein Kampf]]'' Hitler diz que en o mesmo leito d'o hespital ya heba decidito dentrar en a vida politica, ixo no ye en realidat nomás que una reconstrucción ''a posteriori'' d'os escaicimientos feita con finalidaz de [[propaganda]]. Asinas, cal parar cuenta que Hitler no prebó de dentrar en denguno d'os abundants ''[[Cuerpos francos]]'' u unidaz paramilitars que se formoron por ixas envueltas con [[militar]]s y soldatos desmovilizatos d'ideolochía de dreitas u d'extrema dreita ta luitar contra os [[Comunismo|comunistas]] u contra os países mugants en l'este por o control de bels territorios, u mesmo contra o propio rechimen politico democratico que s'heba formato en Alemanya en rematar a guerra, a dita [[Republica de Weimar]]. Antiparte, mientres a dita (y efimera) ''[[Münchner Räterepublik]]'', Hitler tenió un perfil muit baixo, y ye fácil que plegando mesmo a prestar tacitament u expresa a suya conformidat a las nuevas autoridaz revolucionarias.
[[Imachen:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb|left|225px|Carnet de militant d'o ''[[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei]]'' d'Adolf Hitler, en 1920.]]
O [[9 de noviembre]] de [[1918]] se formó en [[Bavera]] un Gubierno revolucionario de tipo sovietico, a dita ''[[Münchner Räterepublik]]'' u ''"Republica d'os Concellos"'', proclamata por o socialista [[Kurt Eisner]]. Cuan Eisner fue asasinato en primerías de [[1919]], iste rechimen encara tornó mas enta a [[ezquierda politica]]. Mesmo o [[cuartel]] a on se trobaba Hitler yera dirichito por un "concello" u ''[[soviet]]''. En primerías, Hitler, a qui no li cuacaba a situación politica, albandonó [[Múnich]] ta dirichir-se enta [[Traunstein]]. Sindembargo, en 1919, cuan a situación politica yera dubtosa en no estar platero si dominaría o ''[[Kommunistische Partei Deutschlands]]'' (''Partiu Comunista Alemán'') u o ''[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands]]'' (''Partiu Socialdemocrata Alemán''), Hitler fue esleito delegato por o suyo cuartel, dos vegatas (a primera mientres o Gubierno socialista, a segunda mientres o efimero Gubierno comunista). Encara que no s'afilló a denguno d'ixos dos partius, no fació cosa ta combatir-los; antiparte, ye fácil que os soldatos que l'esleyoron tenesen conoixencia d'a suya ideolochía de tipo nacionalista. Istos feitos s'escaicioron chusto cuan as tropas federals, unitas a bel uns voluntarios d'os ''Cuerpos francos'', prenioron a ciudat de Múnich y rematoron con o suyo Gubierno d'ezquierdas.
Hitler continó fendo parte d'a ''[[Reichswehr]]'', l'[[Exercito alemán]], dica o [[31 de marzo]] de [[1921]]. Dende chunio de 1919, o suyo superior, o capitán Karl Mayr, li ordenó que fese propaganda [[Anticomunismo|anticomunista]] entre os suyos companyeros (Meyr, qu yera d'ideolochía socialista, morió engarcholato en o [[campo de concentración de Buchenwald]] en febrero de [[1945]], dos meses antis de rematar a guerra). Hitler feba conferencias a os soldatos, descubrindo-ie asinas as suyas capacidaz ta l'[[oratoria]] y a [[propaganda]], estando amás a primera vez en que un publico quedaba subchecto por o suyo [[carisma]] en relación con as masas.
=== Orador d'o Partiu Nazi en 1921-1922 ===
[[Imachen:Bundesarchiv Bild 102-10460, Adolf Hitler, Rednerposen.jpg|thumb|upright=1.8|Composición con imáchens d'Adolf Hitler mientres os suyos discursos, fotos de [[Heinrich Hoffmann]] en [[1930]].]]
En setiembre de 1919, ordenoron a Hitler de cosirar as actividaz d'un grupusclo politico d'ideolochía ultranacionalista, o ''[[Deutsche Arbeiterpartei]]'' (''Partiu Obrero Alemán''), que heba fundato [[Anton Drexler]] en 1918. En rematar un acto en una cervecería de Múnich, Hitler prenió a parola ta contradecir a uno d'os oradors en ixe acto, y Drexler, que en paró cuenta, li proposó d'convertir-se en militant d'o partiu, que cambió o suyo nombre inicial a ''[[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei]]'' (''Partiu Nacional Socialista Obrero Alemán'').
O indubtable magnetismo personal d'Adolf Hitler y as suyas capacidaz oratorias li facioron convertir-se a escape en a "estrela" d'o partiu en os actos politicos d'extremistas de dreita que en ixe inte se feban en as cervecerías muniquesas, remarcando tres cuestions prencipals en os suyos discursos ([[antisemitismo]], [[anticomunismo]] y [[nacionalismo]]), dirichitos enta un publico que ya yera convencito d'ixas ideyas antes d'o discurso. A suya creixent popularidat lo fació convertir-se en una personalidat imprescindible en o partiu, parando asinas un golpe interno contra l'anterior grupo dirichent d'o partiu, que remató por ceder-le a presidencia d'o partiu. Parando cuenta d'a suya popularidat exterior, o partiu creixió muito, encara que continó estando un chicot partiu minoritario.
Hitler establió un [[diario]] como organo d'o partiu, o ''[[Völkischer Beobachter]]'', trigando tamién una [[bandera]] ta simbolizar-lo, a bandera d'a [[cruz gamata]]. Tamién imposó un programa politico, o dito ''[[Programa d'os 25 puntos]]'' ([[1920]]) y establió una melicia paramilitar d'o partiu, as ''[[Sturmabteilung]]'' (SA). Antiparte, adoptó ta a suya propia persona una vestimenta de color negra, que combinaba con atras de traza militar, y adoptó tamién a suya [[mostaixa]] tan caracteristica.
Mientres istos inicios d'a suya carrera politica, Hitler no se presenta a sí mesmo como un líder politico, sino nomás que como un precursor u profeta d'un futuro líder que sería o salvador d'[[Alemanya]] y qui conduciría [[Alemanya]] enta o suyo reendrezamiento y recuperación d'a suya posición como gran potencia en [[Europa]]. Sindembargo, cambió a escape ista planteyamiento en veyer cómo funcionaba de bien o [[culto a la personalidat]] que amanixió enta a suya persona entre os miembros d'as SA y d'o Partiu Nazi. Pasó asinas, dende [[1921]]-[[1922]] a considerar-se a sí mesmo como o salvador d'a Gran Alemanya, un convencimiento que ya no l'albandonaría.
Creixió asinas o suyo [[narcisismo]] y a suya [[megalomanía]], accentuando-se amás a suya preponderancia en o Partiu Nazi. Ixe ye un rasgo definitorio que diferencia o [[nazismo]] alemán d'o [[stalinismo]] [[Unión Sovietica|sovietico]] ([[Josef Stalin]] nunca no creyó en o culto a la suya personalidat que se li feba) u d'o [[faixismo]] [[Reino d'Italia|italiano]] ([[Benito Mussolini]] nunca no estió mas que uno mas, encara que en una posición predomiminant, d'os dirichents d'o ''[[Partiu Fascista]]'').
Como consecuencia d'as suyas actividaz, en chinero de [[1922]] as autoridaz condenoron a Hitler a tres meses de garchola, por "desórdens de l'orden publico", que cumplió en una garchola de [[Múnich]], y l'alvertioron de que podría estar forachitato de [[Bavera]] (en no tener a nacionalidat alemanya sino austriaca).
=== O fallito ''Putsch de Múnich'' d'o 9 de noviembre de 1923 ===
{{Articlo principal|Putsch de Múnich}}
[[Imachen:Bundesarchiv Bild 102-00344A, München, nach Hitler-Ludendorff Prozess retouched.jpg|right|thumb|250px|As personalidaz inculpatas mientres o proceso d'Adolf Hitler en 1924, en una fotografía d'[[Heinrich Hoffmann]].]]
Adolf Hitler yera un fervient admirador de [[Benito Mussolini]], y cuan iste fació a suya ''[[Marcha sobre Roma]]'' o [[28 d'octubre]] de [[1922]] y prenió o poder en o [[Reino d'Italia]], Hitler creyó que podría repetir o exito que heba tenito Mussolini con o que en realidat yera un [[golpe d'estato]]. Asinas, en noviembre de [[1923]] a economía d'a [[Republica de Weimar]] s'esboldregó: con a [[hiperinflación]] o ''[[Papiermark]]'' no teneba denguna valor, os [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] [[Francia|franceses]] y [[Belchica|belgas]] ocuporon a [[cuenca d'o Ruhr]] en a dita ''[[Ocupación d'o Ruhr]]'', y bel uns chicoz grupos politicos facioron accions [[Comunismo|comunistas]] u [[Separatismo|separatistas]]. En ixas condicions, Hitler creyó que a suya oportunidat heba plegato y que podría conquerir o poder en [[Bavera]] ta dimpués marchar enta [[Berlín]] y prener o poder en toda Alemanya. Organizó asinas, de conchunto con o mariscal [[Erich Ludendorff]] un [[golpe d'estato]], que se conoix en a historiografía con o nombre de ''[[Putsch de Múnich]]'', os días [[8 de noviembre|8]]-[[9 de noviembre]] de [[1923]]. As autoridaz reprimioron con facilidat a tentativa de golpe y mientres una chicota batalla debant d'a ''[[Feldherrnhalle]]'' de Múnich ferioron a Hitler y morioron 16 militants nazis (que dimpués se convertioron en mártirs d'o [[nazismo]]).
Como consecuencia d'istos escaicimientos, o ''[[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei]]'' fue prohibito y Hitler fuyió. Fue preso l'[[11 de noviembre]] y li ubrioron un proceso, engarcholado-lo alavez en a [[presón]] de [[Landsberg am Lech]]. En ixe momento, Hitler decidió d'emplegar nomás que as vías legals ta plegar en o poder (encara que cal parar cuenta que ixo yera nomás que una decisión tactica, como o feitos deixan prou platero).
Antiparte, Hitler supo aproveitar o suyo proceso ta fer-se propaganda, convertindo-se en un personache conoixito en toda Alemanya y no nomás en Bavera como dica ixas envueltas. Os suyos chueces, que ideyolochicament yeran amanatos a l'extrema dreita y a qui no lis cuacaba a [[Republica de Weimar]], estioron a-saber-lo d'indulchents y l'[[1 d'abril]] de [[1924]] lo condenoron a cinco anyadas de garchola por [[alta traidoría]], encara que nomás cumplió que una anyada en a presón de [[Landsberg am Lech]].
=== A formación d'una ideolochía (1923-1924) ===
Mientres estió en a garchola, dictó a o suyo [[secretario]], [[Rudolf Hess]], a suya obra ''[[Mein Kampf]]''. Ye a unica obra teorica de Hitler, y ye feita como un relato autobiografico con finalidat de [[manifiesto]] politico, que se convertió a escape en una autentica guía (u mesmo una ''Biblia'', con as suyas connotacions de tipo relichioso) d'o movimiento politico d'o [[nazismo]]. S'expone en o libro a ''[[Weltanschauung]]'' u concepción d'o mundo de Hitler, que heba construito dende 1919 y que no varió ni mica ni pon en o futuro, convertindo-se tamién en un guía d'as actividaz politicas de Hitler.
A doctrina politica d'o libro charra d'o suyo malestar con a [[democracia]], con una [[Francia]] que ye "enemiga mortal d'o pueblo alemán", con o [[socialismo]] y con o [[chudeo-bolchevismo]], y tamién d'una concepción [[Darwinismo|darwinista]] de luita entre unas [[razas]] que nunca no pueden estar iguals. Hitler afirmaba que a sociedat perfecta yera una piramide social que tendría en a suya cuspide a raza alemana, que sería a raza d'os sinyors (Hitler, cuan en charra, la califica indistintament de "[[raza aria]]" u de "raza nordica"). Sindembargo, caldría "purificar" ista raza, sacando-ie toz os "elementos foranos" u "no alemans", [[chudieus]], [[Homosexualidat|homosexuals]] u [[Malautía|malautos]], y asinas ista raza purificata podría dominar o mundo emplegando a fuerza d'estar menester. Hitler adhibió a la teoría tradicional conservadora d'o [[panchermanismo]], que pretendeba unir a toz os alemans etnicos en un unico estato, a suya ideya d'un ''[[Lebensraum]]'' u espacio indefinito a conquerir ta permitir a supervivencia d'os alemans, espacio que caldría conquerir a d'atras razas ditas "inferiors" como [[polacos]] u atros [[pueblos eslaus]] consideratos ''[[Untermensch]]'' ("sub-hombres" u "infra-hombres"). Tamién gosaba charrar en a suya obra d'os [[chudieus]], un pueblo que deciba que calía "erradicar" y mesmo "aniquilar", en estar no nomás una raza inferior sino tamién una raza periglosa por as suyas capacidaz de contaminación d'a pureza d'a raza superior alemana.
L'ultra-[[racismo]] de Hitler teneba as suyas radices en as teorías recistas d'o francés [[Joseph Arthur de Gobineau]] y de l'anglés [[Houston Stewart Chamberlain]]; o suyo culto enta o [[super-hombre]] teneba as suyas radices en as ideyas a o filosofo alemán [[Friedrich Nietzsche]]; a suya obsesión por a [[decadencia]] teneba orichen en as teorías d'o filosofo conservador alemán [[Oswald Spengler]]; y prenió os conceptos de "raza nordica" y d'"espacio vital" a [[Alfred Rosenberg]], o prencipal teorico d'o Partiu Nazi. Tamién prenió ideyas d'a dita ''[[Revolución conservadora]]'' que contra a [[Republica de Weimar]] inspiroron pensadors como [[Arthur Moeller van den Bruck]] u [[Hugo von Hofmannsthal]] (iste zaguero yera autor d'una obra que teneba como títol un suchestivo ''O Tercer Reich'', nombre qu en zaguerías adoptó Hitler ta o suyo rechimen, o ''[[Tercer Reich]]'').
Dimpués de nomás que 13 meses d'estar en a garchola, o [[20 d'aviento]] de [[1924]] liberoron a Hitler.
=== A reorganización d'o Partiu Nazi (1925-1928) ===
En creyer que podía estar expulsato enta [[Austria]], Adolf Hitler renunció a la nacionalidat austriaca o [[30 d'abril]] de [[1925]], convertindo-se asinas formalment en un [[apatrida]]. Encara que li prohibiron de charrar en publico dica o [[5 de marzo]] de [[1927]], manimenos mantuvo a suya popularidat.
Antiparte, encara que o ''[[Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei]]'' tenió dica [[1928]] pocos exitos en as eleccions a o ''[[Reichstag]]'', sí que cal parar cuenta que Hitler s'adedicó a estendillar o Partiu, que dica ixe inte yera cuasi nomás que un partiu rechional bavaro, per tot o territorio d'a [[Republica de Weimar]]. Antiparte, creyó seccions u asociacions satelites dirichitas enta sectors socials concretos: [[estudiants]], [[campesins]], [[obrers]], [[intelectual]]s u chóvens (a ''[[Hitlerjugend]]'' s'establió en [[1926]]). Asinas, o Partiu Nazi se convertió en un contra-gubierno y una contra-sociedat, encara que con una estructura susceptible, d'estar posible, de substituir a o mesmo estato alemán: yera asinas un contra-poder preparando-se ta una posible revolución u conquiesta d'o poder.
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Adolf Hitler|Adolf Hitler}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}}
[[Categoría:Cancellers d'Alemanya]]
[[Categoría:Dictadors]]
[[Categoría:Muertos en Berlín]]
[[Categoría:Naixius de Braunau am Inn]]
[[Categoría:Politicos d'Alemanya d'a Segunda Guerra Mundial]]
[[Categoría:Politicos d'Austria]]
[[Categoría:Presidents d'Alemanya]]
[[Categoría:1889 (naixencias)]]
[[Categoría:1945 (muertes)]]
i3spxg0xuedvnqj3kv6nykrd577q4f1
Alconchel de Fariza
0
15463
2423418
2346307
2026-06-10T19:37:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423418
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Este articlo tracta sobre '''Alconchel de Fariza''', municipio d'a provincia de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Ta atros emplegos d'o toponimo '''Alconchel''', veyer '''[[Alconchel (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alconchel de Fariza
|nombre_oficial = Alconchel de Ariza
|de = d'
|bandera =
|escudo = Alconchel de Ariza.svg
|escudo_grandaria = 65px
|imachen = [[Imachen:Iglesia_Nuestra_Señora_de_la_Leche_(Alconchel_de_Ariza,_Zaragoza).jpg|250 px]] Ilesia de Nuestra Sinyora de la Leit d'Alconchel de Fariza
|provincia = Zaragoza
|comarca = Comunidat de Calatayú
|partiuchudicial= Calatayú
|superficie = 34,80
|altaria = 896
|distancia = 158
|ta = Zaragoza
|población = 121
|calendata = 2001
|cod_provincia = 50
|cod_municipio = 015
|latitut = 41.204
|lonchitut = -2.122
|cp = 42269
|patrón [[Sant Blas]]<br />[[Santa María|Virchen d'a Leit]]
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Alto Xalón|Alto Xalón]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Leit d'Alconchel de Fariza|Ntra. Sra. d'a Leit]]
}}
'''Alconchel de Fariza''' (''Alconchel de Ariza'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]] situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Comunidat de Calatayú]] y [[partiu chudicial]] de [[Calatayú]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.16</ref> Pende de l'[[arcipestrau de l'Alto Xalón]] en a [[diocesi de Tarazona]] y de l'[[archidiocesi de Zaragoza]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 96 habitants ([[2009]]), en una [[superficie]] de 34,80 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 2,76 hab/km².
== Cheografía ==
Alconchel de Fariza ye situato amán d'o ''río Canyada de Torrefermosa'', a l'ueste d'a [[sierra de Solorio]], a 896 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar y a una [[distancia]] de 158 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Nombre ==
Alconchel ye d'etimolochía [[idioma mozarabe|mozarabe]], con l'articlo [[Idioma arabe|arabe]] "al" aglutinato, (ye por tanto un toponimo mozarabe plegato a traviés de l'[[idioma arabe|arabe]]) y provién d'o [[latín]] ''CONCILIUM'', con palatalización d'a -CI- en che, y perdua d'a -o final derivata de U, estando un equivalent etimolochico de l'aragonés "[[Concello municipal|concello]]".
*''CONCILIU'' > ''*Conchello'' > ''*Conchel''.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:35 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:171
bar:2000 from:0 till:162
bar:2002 from:0 till:151
bar:2004 from:0 till:128
bar:2006 from:0 till:119
bar:2008 from:0 till:109
bar:2010 from:0 till:99
bar:2012 from:0 till:90
bar:2014 from:0 till:82
bar:2016 from:0 till:76
bar:2018 from:0 till:63
bar:2020 from:0 till:76
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= 375 |1857= |1860= |1877= 647 |1887= 646 |1897= 644 |1900= 667 |1910= 718 |1920= 759 |1930= 735 |1940= 766 |1950= 724 |1960= 573 |1970= 390 |1981= 283 |1991= 188 |1992= |1994= |1996= |1998=171 |1999=168 |2000=162 |2001=160 |2002=151 |2003=135 |2004=128 |2005=121 |2006=119 |2007=116 |2008=109 |2009=106 |2010=99 |2011=96 |2012=90 |2013=85 |2014=82 |2015=80 |2016=76 |2017=70 |2018=63 |2019=62 |2020=76 |2021=79 |2022=80}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''3'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Arturo Santander Saez
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Bailon Escolano, Roque
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Alonso De Miguel, Mariano
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Millan Millan, Jesus
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Antonio Rodrigálvarez Escolano
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Jesús Millán Millán
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Nemesio Bailón Mateo
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Jesús Millán Millán
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Pedro Rubén Sáez Bendicho
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Juan Carlos Saez Bendicho]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Leit d'Alconchel de Fariza|Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Leit]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'os sieglos [[Sieglo XVI|XVI]]-[[Sieglo XVII|XVII]] en estilo [[Arte gotico|gotico]]-[[Arte renaixentista|renaixentista]], con cuantos [[retablo]]s d'os sieglos XVI-[[Sieglo XVIII|XVIII]].
== Fiestas ==
* [[Sant Blas]], [[3 de febrero]].
* Romería ta l'ermita de Sant Pascual Bailón, en [[mayo]], con actuación d'una colla de danzants.
* [[Sant Pascual]], [[17 de mayo]].
* [[Sant Roque]], [[16 d'agosto]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Veyer tamién ==
* [[Lista de municipios de Zaragoza]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alconchel de Ariza|Alconchel de Fariza}}
{{Municipios Comunidat de Calatayú}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alconchel de Fariza|*]]
eztwab0ix7w1m9yoq13cd0qwy6fpvyk
Aquilué
0
16372
2423569
2349931
2026-06-10T20:01:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423569
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aquilué
|municipio = Candarenas
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|distancia = 63
|altaria = 690
|población = 19
|latitut = 42.3804042
|lonchitut =-0.4898064
|cp = 22624
|diocesi = Chaca
|chentilicio = Aquiluesano/a<ref>{{es}} [https://www.dropbox.com/s/67riul40ydp88ai/yalliq6.pdf?dl=0 Toponimia en Caldearenas]. Victoria Esteban Roca, Rosario Puértolas Luque. Yalliq, Comarca Alto Galligo. {{ISBN|84-932793-6-6}}</ref>
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Ascensión d'o Sinyor d'Aquilué|Ascensión d'o Sinyor]]
}}
'''Aquilué''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] perteneixient a o municipio de [[Candarenas]], situato en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]] ([[provincia de Uesca|Uesca]]).
== Toponimia ==
D'alcuerdo con bellas interpretacions, sin conoixencia d'a distribución y naturaleza de l'idioma ibero, u talment aceptando por ciertas as tesis [[basco-iberismo|basco-iberistas]], o nombre ye [[Idioma ibero|iberico]] y significa "puesto con alicas". [[Gerhard Rohlfs]] en 1952 contimparando con toponimos pareixitos deduce que ye un caso de [[terminación -ué]] indicadora de pertenencia dezaga d'un antroponimo romano ''Aquilus'' documentato en Espanya. Equivale semanticament a l'antigo ''Aquiliaco'', que huei ye [[Eguilly]] en [[Côte d'Or]].
Ha tenito bellas variants documentals en a Edat Meya como ''Aquilur'', ''Aquilui'' (1059) y ''Aquiluei'' (1079), estando a primera aparición en un documento en [[1014]] en [[Sant Chuan d'a Penya]].
== Molimentos ==
A [[Ilesia de l'Ascensión d'o Sinyor d'Aquilué]], a suya [[ilesia parroquial]],<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105133947/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/50-parroquiasarciprestazgodesabinanigo ''Parroquias del Arciprestazgo de Sabiñánigo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref> adedicada a l'[[Ascensión d'o Sinyor]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'o [[sieglo XII]] que fue esviellada en os sieglos [[sieglo XVII|XVII]] y [[sieglo XVIII|XVIII]].
Tamién destaca, amán d'o camín que leva ta [[Candarenas]], l'ermita de Nuestra Sinyora d'os Ríos a on chents de tota la redolada bi fan una [[romería]] en chunio.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Candarenas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Candarenas]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
1moi7aqrun289p6thcgmotoufxw3f0t
Alcalá d'Ebro
0
16754
2423408
2414824
2026-06-10T19:36:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423408
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Este articlo tracta sobre '''Alcalá d'Ebro''', municipio d'a provincia de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Ta atros emplegos d'o toponimo '''Alcalá''', veyer '''[[Alcalá (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alcalá d'Ebro
|nombre_oficial = Alcalá de Ebro
|de = d'
|escudo = Escudo de Alcalá de Ebro.svg
|escudo_grandaria = 60px
|imachen = [[Imachen:Alcalá de Ebro 02.JPG|250px]]
|bandera = Bandera de Alcalá de Ebro.svg
|provincia = Zaragoza
|comarca = Ribera Alta d'Ebro
|partiuchudicial= Zaragoza
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Alagón|Alagón]]
|parroquia = [[Ilesia d'a Santisma Trinidat d'Alcalá d'Ebro|Santisma Trinidat]]
| cod_provincia = 50
| cod_municipio = 013
|superficie = 9,90
|altaria = 223
|distancia = 38
|ta = Zaragoza
|población = 279
|calendata = 2004
|latitut = 41.815
|lonchitut = -1.195
|cp = 50691
|ríos = [[río Ebro|Ebro]]
|web = [http://www.alcaladeebro.net/ www.AlcalaDeEbro.net]
}}
'''Alcalá d'Ebro''' (''Alcalá de Ebro'' en [[idioma castellano|castellano]] y oficialment) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situau en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Ribera Alta d'Ebro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref> Fa parte d'o [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Zaragoza|Zaragoza]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 283 habitants ([[2011]]), en una [[superficie]] de 9,90 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 28,59 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situau en materials [[cuaternario]]s de lo [[río Ebro]], a 223 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]] y a una [[distancia]] de 38 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia, d'o suyo partiu chudicial y d'Aragón.
===Cheodesia===
Bi ha un [[vértiz cheodesico]] dito "Depósito" a una altaria de 247 metros dende o [[livel d'a mar]]<ref>{{es}} [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0353/035398.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]</ref> sobre o deposito d'augua d'o lugar.
== Toponimia ==
O suyo nombre promana de l'[[Idioma arabe|arabe]] "alqal'at" ([[castiello]]).<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.39</ref>
== Historia ==
O [[castiello]] d'Alcalá d'Ebro feba parte d'o sistema defensivo d'a ciudat de [[Saraqusta]] (a moderna [[Zaragoza]]) dica la conquiesta d'ista ciudat por o [[reino d'Aragón]] en [[1118]], estando dende alavez propiedat d'o [[linache d'os Luna]] en primeras, ta rematar en estar propiedat d'os [[Ducato de Villafermosa|duques de Villafermosa]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:314
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:63 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:299
bar:2000 from:0 till:296
bar:2002 from:0 till:294
bar:2004 from:0 till:279
bar:2006 from:0 till:292
bar:2008 from:0 till:297
bar:2010 from:0 till:276
bar:2012 from:0 till:284
bar:2014 from:0 till:281
bar:2016 from:0 till:263
bar:2018 from:0 till:251
bar:2020 from:0 till:245
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=299 |1999=297 |2000=296 |2001=294 |2002=294 |2003=292 |2004=279 |2005=299 |2006=292 |2007=288 |2008=297 |2009=290 |2010=276 |2011=283 |2012=284 |2013=270 |2014=281 |2015=279 |2016=263 |2017=270 |2018=251 |2019=246 |2020=245 |2021=245 |2022=239}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Miguel Nebot Iso
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| José Miguel Achón Lozano
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]-[[2019]]
| José Miguel Achón Lozano
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]-[[2023]]
| José Miguel Achón Lozano
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[José Miguel Achón Lozano]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Fiestas ==
* [[Sant Gregorio]], [[9 de mayo]].
* [[Fiestas mayors]], primer cabo de semana d'[[agosto]].
* [[Santa Barbara]], [[4 d'aviento]].
== Curiosidaz ==
En lo [[sieglo XVI]] cuasi se convertiba en una isla con las [[creixidas de l'Ebro]]; esto inspiró a [[Miguel de Cervantes]] la ''[[Insula Barataria]]'' de [[Don Quixot]]. Cervantes conoixeba Alcalá porque vivió en a casa d'os [[duques de Villafermosa]], en [[Pedrola]] en [[1568]]. Os mesmos duques de Villafermosa inspiroron a Cervantes os senyors d'a ''insula''.
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alcalá de Ebro|Alcalá d'Ebro}}
* [http://alcaladeebro.com/ Pacha web oficial municipal d'Alcalá d'Ebro].
* [http://www.alcaladeebro.net/ www.AlcalaDeEbro.net].
{{Municipios Ribera Alta de l'Ebro}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcalá d'Ebro|*]]
[[Categoría:Vertices cheodesicos d'Aragón]]
hr3hpp6jd31im7gkn654ooxubh9lnqr
A Nau
0
16812
2423267
2351617
2026-06-10T19:12:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423267
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''A Nau''', que ye un [[lugar]] d'o [[municipio]] de [[Samianigo]]. Ta atros usos d'o termin «Nau» se veiga '''[[Nau (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Nau
|nombre_oficial = Lanave
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Lanave, Huesca, Aragón.jpg|250px]]
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|altaria = 730
|distancia = 44
|población = 2
|calendata = 2021
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|parroquia = [[Ilesia d'o Salvador d'a Nau|O Salvador]]
| latd = 42 | latm = 25 | lats = 3.1002 | latNS= N
| longd = 0 | longm = 23 | longs = 46.0068 | longEW = W
|}}
'''A Nau''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Lanave'') ye un chicot [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] situato en o [[municipio]] de [[Samianigo]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]]comarca de l'[[Alto Galligo]]. Huei son 2 os suyos habitants, pero a la fin d'o [[sieglo XV]] yeran 3 os fuegos.
Se troba en a marguin dreita d'a [[río Guarga|Guarga]] y ye formato por dos casas y atros edificios perteneixients a istas como un [[pallar]] de l'anyo [[1843]]. A ilesia parroquial estió destruyita mientres a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]].<ref>{{es}} [[Daniel Lerín Cristóbal]], [[Teresa Tiñena Abril]]:''Toponimia de la Baja Guarguera'', Comarca Alto Gállego, [[2006]], {{ISBN|84-934262-3-7}}, p.85</ref>
A Nau ye conoixida per lo suyo forno de pan, dende finals d'os anyos 1980 ye aturada habitual pa qui circulan per la N-330. <ref> {{es}}[https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca/2018/01/21/panaderia-lanave-tres-decadas-haciendo-las-delicias-quienes-pasan-por-330-1220157-2261127.html ''Panadería Lanave, tres décadas haciendo las delicias de quienes pasan por la N-330''.]</ref> Lo forno ye situau chunto a la carretera y teneba un acceso complicau ya que i heba una linia contina que impediba acceder a lo lugar de qui baixaban de [[Puerto de Monrepós|Monrepós]]. Esto ocasionaba que i hese a ormino multitut d'autos aparcaus de forma periglosa en a marguinera d'a carretera y que de contino i hese personas cruciando de forma temeraria la carretera. En l'anyo 2001, lo deputau [[José Antonio Labordeta]] de [[Chunta Aragonesista]], replegando las queixas d'os vecins, solicitó en o Congreso d'os Deputaus un millor acceso dende [[Samianigo]], <ref>[https://web.archive.org/web/20230316001525/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=ejemplar;filename=DA20010420;place=none;publication=Diario%20del%20AltoArag%C3%B3n;day=20;month=04;year=2001;page=0010;id=0000210939;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Diario%20del%20AltoArag%C3%B3n/2001/200104/20010420/DA20010420-0010.pdf;lang=es;archivo=;encoding=utf-8 ''Labordeta solicita al ministro Alvarez Cascos información sobre la carretera de Lanave''.]</ref> pero se topó con a negativa d'o gubierno <ref>[https://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=ejemplar;filename=DA20010621;place=none;publication=Diario%20del%20AltoArag%C3%B3n;day=21;month=06;year=2001;page=0012;id=0000214133;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Diario%20del%20AltoArag%C3%B3n/2001/200106/20010621/DA20010621-0012.pdf;lang=es;archivo=;encoding=utf-8 ''El Gobierno informa sobre la imposibilidad de variar las señales del acceso a Lanave''.]</ref> Dito acceso no s'amilloró dica cuasi vinte anyos dimpués con a plegada d'a [[Autovía Mudéchar|autovía Mudéchar]] a las inmediaciones d'a localidat. Se creó una rotonda pa poder fer un cambio de sentiu pa poder dentrar en a nave privando situacions periglosas.
== Toponimia ==
S'escribiba ''Anau'' entre [[1295]] y [[1397]], y ''La Nave'' dende [[1495]], pero la chent d'a redolada encara diz ''A Nau''. [[Agustín Ubieto Arteta]] diz que podió estar l'antiga mansión [[Imperio Romano|romana]] d'''Anabere''.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=31 |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000=5 |2001=5 |2002=4 |2003=4 |2004=3 |2005=2 |2006=2 |2007=2 |2008=2 |2009=3 |2010=3 |2011=4 |2012=2 |2013=2 |2014=2 |2016=2|2021=2}}
== Molimentos ==
A [[Ilesia d'o Salvador d'a Nau]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] adedicada a lo [[Chesús de Nazaret|Salvador]] que hue se troba en runas y que tanimientres en ye la suya [[ilesioa parroquial]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105133947/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/50-parroquiasarciprestazgodesabinanigo ''Parroquias del Arciprestazgo de Sabiñánigo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Lanave|A Nau}}
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Nau, a}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
ct0d5ayhcpb8amhjzw7945eba5zbcyv
Anyón de Moncayo
0
16846
2423545
2270695
2026-06-10T19:57:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423545
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Anyón de Moncayo
|nombre_oficial = Añón de Moncayo
|escudo = Escudo de Añón de Moncayo.svg
|escudo_grandaria = 70px
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Añón de Moncayo.Zaragoza.jpg|250px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Tarazona y Moncayo
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Tarazona|Tarazona]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa María la Mayor d'Anyón de Moncayo|Santa María la Mayor]]
|superficie = 64,33
|altaria = 836
|distancia = 86
|ta = Zaragoza
|población = 229
|calendata = 2008
|latitut = 41.778
|lonchitut = -1.721
|cp = 50590
}}
'''Anyón de Moncayo''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Añón de Moncayo'') ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Tarazona y Moncayo]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 229 habitants (INE [[2008]]), en una [[superficie]] de 64,33 [[km²]] y una [[Densidat de población|densidat]] de 3,56 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situato en a parte d'o [[semontano]] de [[Moncayo]] que ye en a val d'a [[Río de la Uecha|Uecha]], a lo norte d'as [[Penyas de Ferrera]], a 836 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar y a una [[distancia]] de 86 [[km]] de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'[[Aragón]].
== Toponimia ==
A hipotesi mas extendida ye que Anyón deriva d'un antroponimo [[latín]] ''Annius'' (u ''Annaeus'') u de l'antroponimo [[celta]] ''Anós'' seguiu d'o sufixo latín ''-onus'' pa indicar posesión.<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.61</ref>
Atros autors opinan que o suyo nombre tien orichen en o [[Idioma ibero|ibero]] ''ani-on'' con o significau de "sobre a plana".<ref>{{es}} [[Gonzalo Mateo Sanz]]:''Topónimos y apellidos españoles de origen ibérico o pre-latino'', [[Jolube]], [[2019]], {{ISBN|978-84-947985-9-7}}, p.38</ref>
Dende [[1991]] Anyón amaneixe en o censo oficial como ''Anyón de Moncayo''.
== Historia ==
Anyón de Moncayo estió propiedat d'a [[Orden de Sant Chuan d'o Hespital]].<ref> {{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]]: ''[https://derechoaragones.aragon.es/bvda/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1456 Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I]'', [[Anubar Ediciones]], Zaragoza, 1984, {{ISBN|84-7013-208-3}}, p. 121.</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:350
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:60 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:315
bar:2000 from:0 till:304
bar:2002 from:0 till:295
bar:2004 from:0 till:263
bar:2006 from:0 till:231
bar:2008 from:0 till:229
bar:2010 from:0 till:205
bar:2012 from:0 till:213
bar:2014 from:0 till:210
bar:2016 from:0 till:197
bar:2018 from:0 till:213
bar:2020 from:0 till:222
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= 345 |1992= |1994= |1996= 317 |1998=315 |1999=312 |2000=304 |2001=300 |2002=295 |2003=284 |2004=263 |2005=249 |2006=231 |2007=244 |2008=229 |2009=220 |2010=205 |2011=208 |2012=213 |2013=212 |2014=210 |2015=206 |2016=197 |2017=200 |2018=213 |2019=212 |2020=222 |2021=205 |2022=202}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Abel Cascán Pérez
|[[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|José Antonio Ichaso Ibañez
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|José Antonio Ichaso Ibañez
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|José Antonio Ichaso Ibañez
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|José Antonio Ichaso Ibañez
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|José Antonio Ichaso Ibañez
|[[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Pedro Ramiro Abadía Pérez
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2015]]-[[2019]]
|José María Vijuesca Ledesma
|[[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"|[[2019]]-[[2023]]
|José María Vijuesca Ledesma
|[[Partido Aragonés|PAR]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Jose Maria Vijuesca Ledesma]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[PAR]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* [[Castiello d'Anyón]].
* Restas d'a antigas murallas con a suya "Puerta d'a Virchen d'o Río".
* [[Ilesia de Santa María d'Anyón de Moncayo|Ilesia de Santa María]].
* Ilesia de Sant Chuan, d'estilo [[Romanico aragonés|romanico]], d'o [[sieglo XIII]], en estato d'enruna.
* ''Las Cuevas'', conchunto d'[[espelunga]]s con una surchencia [[karst]]ica con una colonia de [[murciagalo]]s a pocos metros d'o lugar baixando por o ''camino de la carrellana''.
* Barranco de la Morana.
* Centro d'interpretación dedicato a los oficios tradicionals como l'oficio de pastor u as ferrerías.
== Fiestas ==
* [[Sant Chaime o Mayor|Sant Chaime]], [[25 de chulio]].
* Virchen d'o Rosario, [[octubre]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios Tarazona y o Moncayo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anyón de Moncayo|*]]
1rt60x4nudoxstkcn93nsgzf6h77cza
Alcalá de Moncayo
0
16847
2423412
2208547
2026-06-10T19:36:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423412
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Este articlo tracta sobre '''Alcalá de Moncayo''', municipio d'a provincia de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Ta atros emplegos d'o toponimo '''Alcalá''', veyer '''[[Alcalá (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alcalá de Moncayo
|de = d'
|escudo = Escudo de Alcalá de Moncayo.svg
|escudo_grandaria = 60px
|bandera = Bandera de Alcalá de Moncayo.svg
|imachen = [[File:Alcalá de Moncayo.jpg|250px]]<br />Anvista d'Alcalá de Moncayo.
|provincia = Zaragoza
|comarca = Tarazona y Moncayo
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Tarazona|Tarazona]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alcalá de Moncayo|Ntra. Sra. de l'Asumpción]]
|superficie = 13,69
|altaria = 766
|distancia = 17
|ta = Tarazona
|distancia2 = 85
|ta2 = Zaragoza
|población = 184 ([[2013]])
|cod_provincia = 50
|cod_municipio = 014
|latitut = 41.786
|lonchitut = -1.696
|cp = 50591
|patrón = [[Sant Sabastián (mártir)|Sant Sabastián]]
}}
'''Alcalá de Moncayo''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situau en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Tarazona y Moncayo]]. Fa parte d'o [[Partius chudicials d'Aragón|partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Tarazona|Tarazona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 184 habitants ([[2013]]), en una [[superficie]] de 13,69 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 134,44 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situau en a parte d'o [[semontano]] de [[Moncayo]] que ye en a val d'a [[río de la Uecha|Uecha]], a 766 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]] y a una [[distancia]] de 85 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'[[Aragón]], y de 17 km d'a ciudat de [[Tarazona]], a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.
== Toponimia ==
A etimolochía d'Alcalá de Moncayo ye prou esclatera: provién de l'[[Idioma arabe|arabe]] القلعة ''al-qala`a'', "o [[castiello]]",<ref>{{es}} ''Tarazona y el Moncayo'', Red natural de Aragón n°7, [[Editorial Prades]], [[2006]], {{ISBN|84-8321-807-0}}, p.67</ref> fácil que en relación a bella fortificación d'epoca islamica d'a que en conoixemos pocos datos, en trobar-se baixo l'actual ilesia parroquial y l'anexa casa d'o mosén. A segunda parte d'o suyo nombre se fa referencia a [[Moncayo]], una [[tuca]] dominant en a redolada.
Entre os microtoponimos destaca en [[1240]] una crucillata de carreras dita ''la cruçeta del omne muerto'', on s'achusticiaba a la chent.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:220
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:40 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:151
bar:2000 from:0 till:147
bar:2002 from:0 till:134
bar:2004 from:0 till:144
bar:2006 from:0 till:128
bar:2008 from:0 till:154
bar:2010 from:0 till:153
bar:2012 from:0 till:193
bar:2014 from:0 till:183
bar:2016 from:0 till:175
bar:2018 from:0 till:144
bar:2020 from:0 till:143
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=390 |1910=409 |1920=423 |1930=466 |1940=438 |1950=454 |1960=352 |1970=306 |1981=187 |1991=166 |1992= |1994= |1996= |1998=151 |1999=147 |2000=147 |2001=143 |2002=134 |2003=135 |2004=144 |2005=139 |2006=128 |2007=157 |2008=154 |2009=155 |2010=153 |2011=205 |2012=193 |2013=184 |2014=183 |2015=186 |2016=175 |2017=152 |2018=144 |2019=143 |2020=143 |2021=153 |2022=157}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>[https://web.archive.org/web/20160304193706/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0250901499_L1.htm?d=173&e=584 Datos Eleccions MIR]</ref><ref>[http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do Archivo Electoral d'Aragón]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''Independients'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 4
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 3
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 0
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Partido Comunista de Aragón]]/[[Izquierda Unida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 0
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 4
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 0
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 0
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Unión de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''4'''''
| align="right" | '''''6'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Félix Abán Peinado
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Macario Melero Melero
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Macario Melero Melero
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Macario Melero Melero
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| Luis Ángel Torrellas Díaz
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Jesus Melero Ledesma]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Aragón Existe]]
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alcalá de Moncayo|Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'o [[sieglo XVI]] con una [[torre]] en estilo [[Mudéchar aragonés|mudéchar]]. Conserva bels [[retablo]]s d'os sieglos XVI y [[Sieglo XVII|XVII]], que ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.
* Restas d'a muralla medieval.
== Fiestas ==
* [[20 de chinero]]: [[Sabastián (mártir)|Sant Sabastián]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alcalá de Moncayo|Alcalá de Moncayo}}
{{Municipios Tarazona y o Moncayo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alcalá de Moncayo|*]]
2ngg41o0cfwhbhc1j35bbpld0s21do8
Agón
0
16888
2423366
2311623
2026-06-10T19:29:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423366
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Agón
|imachen = [[Imachen:Agón, Zaragoza, España, 2016-01-03, DD 23.JPG|250px]]
|de = d'
|escudo = Escudo de Agón.svg
|escudo_grandaria = 60px
|bandera = Bandera de Agón.svg
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Borcha
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Uecha|Uecha]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'os Ánchels d'Agón|Ntra. Sra. d'os Ánchels]]
|superficie = 18,51
|altaria = 312
|distancia = 63
|ta = Zaragoza
|población = 193
|calendata = 2004
|latitut = 41.855
|lonchitut = -1.453
|cp = 50560
}}
'''Agón''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de l'ueste d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Borcha]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.6</ref> Fa parte d'o [[partiu chudicial]] de [[Tarazona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 164 habitants (INE [[2011]]), en una [[superficie]] de 18,51 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 8,86 hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Agón ye situata en a val d'o [[río de la Uecha]], a 312 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar y a una [[distancia]] de 63 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Toponimia ==
Agón se crei que ye l'antigo ''Ahones'' u ''Agones'', que ya existiba en [[1080]]. Bi ha microtoponimos con [[Fonetica de l'aragonés|fonetica aragonesa]] como ''[[Almarchal|Machales]]''.
Bels autors opinan que Agón procede d'o nombre de persona [[latín]] ''Aco'' que en acusativo ye ''Acone''.<ref>{{es}} [[Marcelino Cortés Valenciano]] ''Toponimia aragonesa antroponímica con la terminación -ón (I)'', [[Alazet]], n° 30, [[2018]], ISSN 0214-7602, p.75</ref> Atros autors opinan que tien un orichen prerromano.<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.24</ref>
== Historia ==
Durant a [[Edat Meya]] y la [[Edat Moderna]] estió propiedat de sinyors seculars.<ref>{{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]]: ''[https://derechoaragones.aragon.es/bvda/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1456 Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I]'', [[Anubar Ediciones]], Zaragoza, 1984, {{ISBN|84-7013-208-3}}, p. 28.</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:550
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2009 text:"2009"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1900 from:0 till:499
bar:1910 from:0 till:416
bar:1920 from:0 till:422
bar:1930 from:0 till:340
bar:1940 from:0 till:325
bar:1950 from:0 till:338
bar:1960 from:0 till:328
bar:1970 from:0 till:297
bar:1981 from:0 till:254
bar:1991 from:0 till:229
bar:2001 from:0 till:186
bar:2009 from:0 till:166
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=243 |1857= |1860= |1877=409 |1887=487 |1897=464 |1900=499 |1910=416 |1920=422 |1930=340 |1940=325 |1950=338 |1960=328 |1970=297 |1981=254 |1991=229 |1992= |1994= 193 |1996= |1998=198 |1999=192 |2000=182 |2001=188 |2002=193 |2003=197 |2004=193 |2005=176 |2006=176 |2007=172 |2008=167 |2009=170 |2010=166 |2011=164 |2012=167 |2013=155 |2014=155 |2015=155 |2016=155 |2017=146 |2018=146 |2019=137 |2020=138 |2021=135 |2022=139}}
En o termin municipal d'Agón se troba tamién o [[despoblau]] de [[Brunyén]].
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|-
|[[Chunta Aragonesista|'''Chunta aragonesista''']]
|
|
|
|
|
|
| -
|1
| -
|- bgcolor="#EEEEEE"
|'''''Total'''''
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" |
| align="right" | 5
| align="right" | 5
| align="right" |'''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Miguel Ángel Carranza Torres
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Carranza Torres, Miguel Angel
| [[UCD]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Carranza Torres, Miguel-A.
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Carranza Torres, Miguel Angel
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Zueco Sanmartin, M. Rosario
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Aisa Ledesma, Jose Antonio
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Aisa Ledesma, Jose Antonio
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Juan Carlos Yoldi Martínez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Juan Carlos Yoldi Martínez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Juan Carlos Yoldi Martínez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| Juan Carlos Yoldi Martínez
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| Francisco Giménez Lahuerta <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* [[Ermita de Ganyarul]], un [[edificio]] d'o [[sieglo XVI]] con una sola [[Nau (arquitectura)|nau]], protechito legalment con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.<ref>}{{es}} ''[http://www.sipca.es/censo/1-INM-ZAR-013-003-003/Ermita/de/Gañarul.html Ermita de Gañarul]'' en a web d'o SIPCA.</ref><ref>{{es}} [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=33292912122 ''ORDEN de 4 de julio de 2002, del Departamento de Cultura y Turismo, por la que se declara Bien Catalogado del Patrimonio Cultural Aragonés la «Ermita de Gañarul» en el término municipal de Agón (Zaragoza)''], [[Boletín Oficial de Aragón]] de [[4 de chulio]] de [[2002]].</ref>
* [[Castiello d'Agón|Castiello]]
* [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'os Anchels d'Agón|Ilesia de Nuestra Sinyora d'os Anchels]]
== Fiestas ==
* [[Sant Per Mártir]], [[29 d'abril]].
* Virchen d'os Anchels, [[31 de chulio]]-[[2 d'agosto]].
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agón}}
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
{{Municipios Campo de Borcha}}
{{Lugars d'Agón|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agón|*]]
8k05mrz58x32puehqi8b1jo343rmt9c
Alberit de Sant Chuan
0
16906
2423397
2333171
2026-06-10T19:34:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423397
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre un '''municipio aragonés en a comarca d'o Campo de Borcha'''. Ta atros usos se veiga [[Alberit]].''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alberit de Sant Chuan
|nombre oficial = Alberite de San Juan
|imachen = [[Imachen:Alberite de San Juan, Zaragoza, España, 2016-01-03, DD 24.JPG |250px]]
|escudo_grandaria = 70px
|escudo = Escudo de Alberite de San Juan.svg
|bandera = Bandera de Alberite de San Juan.svg
|de = d'
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Borcha
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Uecha|Uecha]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alberit de Sant Chuan|Ntra. Sra. de l'Asumpción]]
|superficie = 11,23
|altaria = 375
|distancia = 60
|ta = Zaragoza
|población = 111
|calendata = 2007
|latitut = 41.819
|lonchitut = -1.470
|cp = 50562
}}
'''Alberit de Sant Chuan''' (''Alberite de San Juan'' en [[idioma castellano|castellano]] y oficialment) ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Borcha]]. Fa parte d'o [[partiu chudicial]] de [[Tarazona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 99 habitants (INE [[2011]]), en una [[superficie]] d'11,23 [[km²]] y una [[Densidat de población|densidat]] de 8,82 hab/km².
== Cheografía ==
Alberit de Sant Chuan ye situato en a val de la [[río Uecha|Uecha]], a 375 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima d'o ran d'a mar, y a una [[distancia]] de 60 [[km]] de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'[[Aragón]].
== Toponimia ==
O [[toponimia aragonesa|toponimo]] ''Alberit'' deriva seguntes beluns d'o [[Idioma arabe|arabe]] ''al-barit'' («a posta» u «a posada»)<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.36</ref>, pero seguntes belatros provién d'o [[latín]] ''ARBORETUM'' u "puesto con [[árbol]]s"<ref name=FRAGOCAMPOBORCHA>{{es}} [[Juan Antonio Frago Gracia]]: ''Toponimia del Campo de Borja. Estudio lexicológico''. [[Institución Fernando el Católico]], p 27.</ref>, conservando a [[Consonants oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|xorda intervocalica]] seguntes a fonetica [[idioma aragonés|aragonesa]] y [[idioma mozarabe|mozarabe]].
Figura como ''Alberit'' en un documento de [[1158]], cuan o Papa [[Hadrián IV]] confirma a lo [[Lista de bispes y arcebispes de Zaragoza|bispe]] de [[Archidiocesi de Zaragoza|Zaragoza]] a posesión d'as ilesias d'a diocesi, y confirma as mugas d'o bispato d'alcuerdo con as que fació o rei [[Lista de reis visigodos|visigodo]] [[Wamba]]:
{{Cita|ecclesias de [[Noviellas|Noveles]], de [[Razazol|Razacol]], de [[Corz (Navarra)|Crots]], de Meslie, de [[Frescano|Frescaron]], de [[Magallón|Magalon]], de '''Alberit''', de [[Bureta|Borota]], de [[Ainzón|Aianzione]], de Crocle, que in vivo [[Borcha|Burge]] continentur, cum omnibus pertinentiis suis; ecclesias de [[Purullosa|Purillosa]], de [[Calcena]], de [[Tierga|Terga]], de [[Aranda]], de [[Exarc de Moncayo|Siarga]], et de [[Arandiga|Arandega]], cum omnibus pertinentiis suis}}
== Historia ==
A primera vegata que apareixe en a documentación [[Edat Meya|medieval]] ye en [[1127]], cuan [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I]] dió a García Iñiguez de Sant Celedonio as casas que teneba en [[Tudela]] y confirmaba atras posesions, entre ellas una heredat en Alberit.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200127143915/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=492 Alberit de Sant Chuan en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]]]</ref>
Pertenexió a os templers, pero cuan o [[Orden d'o Temple|Temple]] deixó d'esistir, pasó a estar de l'[[Orden d'o Hespital|Orden d'o Hespital de Sant Chuan de Cherusalén]], d'on prene l'apelativo dende [[1920]].<ref> {{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]]: ''[https://derechoaragones.aragon.es/bvda/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1456 Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I]'', [[Anubar Ediciones]], Zaragoza, 1984, {{ISBN|84-7013-208-3}}, p. 56.</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:300
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2011 text:"2011"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1900 from:0 till:267
bar:1910 from:0 till:230
bar:1920 from:0 till:247
bar:1930 from:0 till:226
bar:1940 from:0 till:228
bar:1950 from:0 till:218
bar:1960 from:0 till:196
bar:1970 from:0 till:172
bar:1981 from:0 till:131
bar:1991 from:0 till:116
bar:2001 from:0 till:95
bar:2011 from:0 till:99
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=267 |1910=230 |1920=247 |1930=226 |1940=228 |1950=218 |1960=196 |1970=172 |1981=131 |1991=116 |1992= |1994= |1996= |1998=105 |1999=98 |2000=97 |2001=91 |2002=97 |2003=101 |2004=102 |2005=104 |2006=106 |2007=111 |2008=98 |2009=102 |2010=101 |2011=99 |2012=97 |2013=91 |2014=86 |2015=84 |2016=80 |2017=77 |2018=72 |2019=69 |2020=74 |2021=77 |2022=78}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Alejandro Lete Domínguez
| Independient
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Fraca Gimeno, Mario
| AP/PDP/UL
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Lete Dominguez, Alejandro
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Gimeno Lete, Roberto
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Lete Vela, Alberto S.
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Lete Vela, Alberto Santiago
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Alberto Santiago Lete Vela
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Alberto Santiago Lete Vela
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Roberto Gimeno Lete
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Roberto Gimeno Lete
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Roberto Gimeno Lete
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| Alicia María Ballesta Alcega
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| Manuel Alcega Domínguez <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Partido Popular]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alberit de Sant Chuan|Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] con un [[abside]] en estilo [[Mudéchar aragonés|mudéchar]] d'o [[sieglo XIV]].
* Restas d'o [[Castiello d'Alberit de Sant Chuan|castiello]].
* [[Arco de Sant Chuan d'Alberit de Sant Chuan|Arco de Sant Chuan]].
* [[Peirón de Sant Gregorio d'Alberit de Sant Chuan|Peirón de Sant Gregorio]], tamién clamau de ''Santa Quiteria'' u d'o ''Santismo Sacramento'', que se troba chunto a lo camín d'Alberit enta [[Bureta]].
== Fiestas ==
* Santismo Furtau, primer domingo de [[febrero]].
* [[Sant Cosme]] y [[Sant Damián]], [[27 de setiembre]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alberite de San Juan|Alberit de Sant Chuan}}
{{Municipios Campo de Borcha}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alberit de Sant Chuan|*]]
54vufkjaxwvutqhvkhwl4jv3ld896e0
Albeta
0
16910
2423405
2270701
2026-06-10T19:35:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423405
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Albeta
|imachen = [[Imachen:Albeta, Zaragoza, España, 2016-01-02, DD 12.JPG|250px]]
|de = d'
|escudo = Escudo de Albeta.svg
|escudo_grandaria = 70px
|bandera = Bandera de Albeta.svg
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Borcha
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Uecha|Uecha]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chaime lo Mayor d'Albeta|Sant Chaime o Mayor]]
|superficie = 2,65
|altaria = 412
|distancia = 60
|ta = Zaragoza
|población = 151
|latitut = 41.827
|lonchitut = -1.501
|cp = 50549
}}
'''Albeta''' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de l'ueste d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]]<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20201108133349/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=504 "Albeta"] en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]]</ref>, situato en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Borcha]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref> Fa parte d'o [[partiu chudicial]] de [[Zaragoza]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 149 habitants (INE [[2011]]), en una [[superficie]] de 2,65 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 56,23 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situato entre os ríos [[río de la Uecha|Uecha]] y [[Río Marbadón|Marbadón]], a 412 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar y a una [[distancia]] de 60 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón. Drentro d'o suyo [[termin municipal]] bi ha una [[fuent]] d'auguas sulfatadas y magnesicas, d'efectos purgants.
== Toponimia ==
Lo [[toponimia aragonesa|toponimo]] ''Albeta'' presenta lo sufixo ''[[sufixo -eto|-eta]]'' de formación vechetal u d'abundancia, derivau d'o [[latín]] ''-ETUM'' seguntes a fonetica [[fonetica aragonesa|aragonesa]] y [[idioma mozarabe|mozarabe]]. Puet referirse a la color [[blanca]] u a os [[albar]]s, [[árbol]]s de tonalidaz blancas como ''[[Populus alba]]''.
== Historia ==
En [[1495]] viviban nomás musulmans. Durant a [[Edat Meya]] y la [[Edat Moderna]] estió propiedat de sinyors seculars.<ref> {{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]]: ''[https://derechoaragones.aragon.es/bvda/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1456 Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I]'', [[Anubar Ediciones]], Zaragoza, 1984, {{ISBN|84-7013-208-3}}, p. 60.</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:350
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2009 text:"2009"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1900 from:0 till:300
bar:1910 from:0 till:310
bar:1920 from:0 till:283
bar:1930 from:0 till:241
bar:1940 from:0 till:252
bar:1950 from:0 till:261
bar:1960 from:0 till:241
bar:1970 from:0 till:225
bar:1981 from:0 till:172
bar:1991 from:0 till:140
bar:2001 from:0 till:121
bar:2009 from:0 till:137
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=300 |1910=310 |1920=283 |1930=241 |1940=252 |1950=261 |1960=241 |1970=225 |1981=172 |1991=140 |1992= |1994= |1996= |1998=122 |1999=120 |2000=119 |2001=121 |2002=123 |2003=139 |2004=151 |2005=144 |2006=144 |2007=139 |2008=135 |2009=137 |2010=141 |2011=149 |2012=149 |2013=144 |2014=153 |2015=145 |2016=139 |2017=134 |2018=132 |2019=133 |2020=134 |2021=140 |2022=144}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | 5
| align="right" | 5
| align="right" | '''''5'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Antonio Martínez Arcega
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Antonio Martínez Arcega
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Jesús Cuber Diarte
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Pedro Feliciano Tabuenca López
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Tabuenca Lopez, Pedro F.
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Tabuenca Lopez, Pedro Feliciano
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Pedro Feliciano Tabuenca López
| [[PSOE]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Pedro Feliciano Tabuenca López
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Pedro Feliciano Tabuenca López
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
| Pedro Feliciano Tabuenca López
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
| Pedro Feliciano Tabuenca López
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| Pedro Joaquín Morales Espligares <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* [[Ilesia de Sant Chaime lo Mayor d'Albeta|Ilesia de Sant Chaime lo Mayor]] (en [[idioma castellano|castellano]] ''Iglesia de Santiago Apóstol'').
* Restas d'unas [[tiermas]] romanas.
* [[Centro d'interpretación "Valle del Huecha"]].
* [[Naxedero ''Lo Uello'' d'Albeta|Naxedero ''Lo Uello'']].
* [[Molín]] (sieglo XIV).
* [[Peirón d'a Veronica d'Albeta|Peirón d'a Veronica]]
== Fiestas ==
* [[Sant Antón]], [[17 de chinero]].
* [[Sant Chaime o Mayor]], [[25 de chulio]].
* [[Virchen d'o Rosario]], primer domingo d'[[octubre]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Albeta}}
{{Municipios Campo de Borcha}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Albeta|*]]
8ocb5k2rf86u99303hmtd6s7n4u7dnw
Ambel
0
16912
2423499
2270699
2026-06-10T19:50:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423499
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Ambel
|escudo = Escudo de Ambel.svg
|bandera = Bandera de Ambel.svg
|imachen = [[Imachen:Ambel - Palacio de los Hospitalarios.jpg|250px|O palacio d'os Hespitalers d'Ambel]]<br />O [[Palacio d'os Hespitalers d'Ambel]].
|de = d'
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Borcha
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Uecha|Uecha]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Miguel d'Ambel|Sant Miguel]]
|superficie = 61,31
|altaria = 584
|distancia = 72
|ta = Zaragoza
|población = 334
|latitut = 41.795
|lonchitut = -1.615
|cp = 50546
}}
'''Ambel''' ye una [[Lista de villas d'Aragón|villa]] y [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de l'ueste d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Borcha]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.26</ref> Fa parte d'o [[partiu chudicial]] de [[Tarazona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 290 habitants (INE [[2011]]), en una [[superficie]] de 61,31 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 4,73 hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Ambel ye situada en materials [[Cenozoico|terciario]]s d'a [[depresión d'Ebro]], a 584 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]] y a una [[distancia]] de 72 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Toponimía ==
Entre las posibles teorías sobre l'orichen d'o nombre Ambel se troba la que diz que proviene d'o [[celta]] "ambi"(arredol)+"lo"(ir) u la que diz que proviene d'o antroponimo [[latín]] "(villa de) Ampius".<ref>{{es}} [[Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios''. [[Gara d'Edizions]], [[2015]], [[{{ISBN|978-84-8094-070-2}}]], p.56</ref>
== Historia ==
En o [[sieglo XII]] perteneixeba a la [[Orden d'o Temple]].<ref> {{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]]: ''[https://derechoaragones.aragon.es/bvda/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1456 Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I]'', [[Anubar Ediciones]], Zaragoza, 1984, {{ISBN|84-7013-208-3}}, p. 109.</ref>
En o [[sieglo XV]] perteneixeba a la [[Castellanía d'Amposta]].<ref>{{es}} [[Fernando Arroyo Ilera]] ''[https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1036843&orden=0&info=link División señorial de Aragón en el siglo XV (PDF)] en ''Saitabi: revista de la Facultat de Geografia i Història'', ISSN 0210-9980, Nº. 24, 1974, pp. 65-102</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2019 text:"2019"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1900 from:0 till:955
bar:1910 from:0 till:945
bar:1920 from:0 till:940
bar:1930 from:0 till:995
bar:1940 from:0 till:924
bar:1950 from:0 till:962
bar:1960 from:0 till:841
bar:1970 from:0 till:663
bar:1981 from:0 till:469
bar:1991 from:0 till:421
bar:2001 from:0 till:339
bar:2019 from:0 till:254
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=955 |1910=945 |1920=940 |1930=995 |1940=924 |1950=962 |1960=841 |1970=663 |1981=469 |1991=421 |1992= |1994= |1996= |1998=359 |1999=361 |2000=357 |2001=355 |2002=345 |2003=336 |2004=334 |2005=323 |2006=329 |2007=330 |2008=320 |2009=311 |2010=305 |2011=290 |2012=281 |2013=270 |2014=258 |2015=256 |2016=256 |2017=254 |2018=256 |2019=254 |2020=253 |2021=252 |2022=253 |2023=248 }}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Izquierda Unida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Luis Llera Latorre
|[[Unión de Centro Democrático|UCD]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Lopez Estella, Severo
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Zapata Montorio, Macario
| [[IND]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Zapata Montorio, Macario
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Zapata Montorio, Macario
| [[PAR]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Zapata Montorio, Macario
| [[PP]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|Óscar Montorio Sanjuán
| [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Óscar Montorio Sanjuán
| [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Fernando Flores Berna
| [[Partido Popular|PP]]
|-
| align="center"|[[2015]]-[[2018]]
| Fernando Flores Berna
| [[Partido Popular|PP]]
|-
| align="center"|[[2018]]-[[2019]]
| Paula Trivez Herranz
| [[Partido Popular|PP]]
|-
| align="center"|[[2019]]-[[2023]]
| Paula Trivez Herranz
| Ambel ES+
|-
| align="center"|[[2023]]-[[2027]]
| Paula Trivez Herranz <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| Ambel ES+
|}
== Economía ==
A economía prencipal d'Ambel ye l'agricultura, prencipalment [[vinyal]]s, oliveras y almendreras. En ganadería, i hai cuantas granchas porcinas, amás d'haber bestiar ovino. I hai tamién cuantas tabiernas, una [[panadería]] y una cooperativa.
== Puestos d'intrés ==
* [[Palacio d'os Hespitalers d'Ambel]], un [[palacio]] protechito legalment con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.
* [[Ilesia de Sant Miguel d'Ambel]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] protechita legalment con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.
* [[Ermita d'a Virchen d'o Rosario d'Ambel|Ermita d'a Virchen d'o Rosario]].
== Personalidaz naixitas en Ambel ==
* Chusé Antón de Hebrera y Esmir (1652-1719).
== Fiestas ==
* [[Sabastián (mártir)|Sant Sabastián]], [[20 de chinero]].
* Santas Reliquias, [[29 d'agosto]].
* [[Sant Miguel Arcánchel|Sant Miguel]], [[29 de setiembre]].
==Referencias==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Ambel, Aragon|Ambel}}
* [http://www.ambel.org Ambel.org]
* [https://web.archive.org/web/20080416173224/http://ambel.org/diccionario-ambelero/ Diccionario d'Ambel]
{{Municipios Campo de Borcha}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Ambel|*]]
sxtslko7wsvn2i9s2d0ftxdkoh2il8r
Ainzón
0
16913
2423375
2270700
2026-06-10T19:30:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423375
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Ainzón
|de = d'
|escudo = Escudo de Ainzón-Zaragoza.svg
|escudo_grandaria = 65px
|bandera = Bandera de Ainzón.svg
|imachen = [[Imachen:Ainzón.JPG|250px|Anvista d'Ainzón, con a suya ilesia]]<br />Anvista d'Ainzón, con a suya ilesia.
|provincia = Zaragoza
|comarca = Campo de Borcha
|partiuchudicial= Tarazona
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Uecha|Uecha]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Piedat d'Ainzón|Ntra. Sra. d'a Piedat]]
|superficie = 40,46
|altaria = 429
|distancia = 64
|ta = Zaragoza
|población = 1.269
|calendata = 2010
|latitut = 41.815
|lonchitut = -1.521
|cp = 50570
|web = [http://www.ainzon.com/ www.Ainzon.com]
|patrón= [[Sant Sabastián mártir|Sant Sabastián]]
}}
'''Ainzón''' ye una [[villa]] y [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de l'ueste d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Campo de Borcha]] y [[partiu chudicial]] de [[Tarazona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 1.245 habitants (INE [[2011]]), en una [[superficie]] de 40,46 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 30,77 hab/km².
== Cheografía ==
Ye situau en materials [[Cenozoico|terciario]]s d'a [[Depresión d'Ebro]], en a [[val de la Uecha]], a la dreita d'este río, a 429 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]] y a una [[distancia]] de 64 [[km]] d'a [[ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.
== Toponimia ==
I hai bellas posibles teorías sobre l'orichen d'o nombre de Ainzón:
* que promana d'o [[basco]] "ain" (altaria).<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]]: ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montanyas y territorios''. [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-070-2}}, p.29</ref>
* que promana d'o antroponimo [[latín]] "Em(p)tus".
* que promana de l'[[arabe]] "An-Yanna".
* que promana d'o antroponimo [[latín]] "Agentius".<ref>{{es}} [[Marcelino Cortés Valenciano]] ''Toponimia aragonesa antroponímica con la terminación -ón (I)'', [[Alazet]], n° 30, [[2018]], ISSN 0214-7602, p.78</ref>
Atros nombres historicos documentaus son: Aianzione, Ayençon, Aynçon, Anson, Ayncon, Aynson, Ayson.
== Historia ==
Ainzón estió conquerita en [[1121]] por o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I ''o Batallero'']] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]]. En zaguerías d'o sieglo XIV, a [[villa]] s'incorpora a lo patrimonio reyal por perteneixer a la [[sinyoría]] d'a reina [[María de Luna]]. Posteriorment en primerías d'o sieglo XV pasa a la [[sinyoría]] de [[Ruy Díaz de Mendoza]] a qui se la merca dimpués o [[Monesterio de Veruela]] en [[1453]] per 2.200 [[Florín d'oro d'Aragón|florins]].<ref> {{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]]: ''[https://derechoaragones.aragon.es/bvda/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1456 Historia de Aragón. Los pueblos y los despoblados I]'', [[Anubar Ediciones]], Zaragoza, 1984, {{ISBN|84-7013-208-3}}, p. 41.</ref> Dende ixe inte y dica [[1835]] a villa perteneixerá a la sinyoría verolense. En [[1712]], [[Felipe V d'Espanya]] le atorga lo titol de "Muito Leyal, Muito Noble y Muito fidel Villa", per la suya participación en a defensa de [[Borcha]] en a [[Guerra de Succesión Espanyola]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2011 text:"2011"
PlotData=
width:15
bar:1900 color:brightblue from:0 till:2061
bar:1910 color:brightblue from:0 till:1751
bar:1920 color:brightblue from:0 till:1796
bar:1930 color:brightblue from:0 till:1960
bar:1940 color:brightblue from:0 till:1926
bar:1950 color:brightblue from:0 till:1881
bar:1960 color:brightblue from:0 till:1741
bar:1970 color:brightblue from:0 till:1530
bar:1981 color:brightblue from:0 till:1313
bar:1991 color:brightblue from:0 till:1226
bar:2001 color:brightblue from:0 till:1235
bar:2011 color:brightblue from:0 till:1245
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=2.061 |1910=1.751 |1920=1.796 |1930=1.960 |1940=1.926 |1950=1.881 |1960=1.741 |1970=1.530 |1981=1.313 |1991= 1.226 |1992= |1994= |1996= 1.221 |1998=1.236 |1999=1.233 |2000=1.228 |2001=1.228 |2002=1.230 |2003=1.211 |2004=1.229 |2005=1.267 |2006=1.268 |2007=1.282 |2008=1.274 |2009=1.277 |2010=1.269 |2011=1.245 |2012=1.214 |2013=1.187 |2014=1.162 |2015=1.143 |2016=1.136 |2017=1.095 |2018=1.085 |2019=1.077 |2020=1.064 |2021=1.067 |2022=1.066}}
En o termin municipal d'Ainzón se troba tamién o despoblau de [[Huechaseca]].
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partido Aragonés|PAR]]'''
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
| bgcolor="#FFCC66" align="right" |
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Miguel Tabuenca
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Enrique González Aznar
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Enrique González Aznar
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Enrique González Aznar
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Enrique González Aznar
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Enrique González Aznar
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| María Isabel Tabuenca Sanmartín
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Miguel Royo Chamorro
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2015]]-[[2019]]
| Javier Corella Merle
| [[Partido de los Socialistas de Aragón]]
|-
| align="center"|[[2019]]-[[2023]]
| Paula Cruz Aranda
| AV (Ainzón Vivo)
|-
| align="center"|[[2023]]-[[2027]]
| Paula Cruz Aranda <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
| AV (Ainzón Vivo)
|}
== Fiestas ==
* Viespra de [[Sant Antón Abat|Sant Antón]] (fogueras), [[16 de chinero]].
* [[Sabastián (mártir)|Sant Sabastián]], (patrón), [[20 de chinero]].
* Día d'os quintos, segundo domingo de [[marzo]].
* [[Sant Isidro Labrador]], [[15 de mayo]].
* [[Asumpción d'a Virchen|Asumpción]] y [[Sant Roque]], [[15 d'agosto|15]] y [[16 d'agosto]].
* Santo Cristo (fiestas principals, con [[dance]]), [[14 de setiembre|14]]-[[17 de setiembre]].
== Puestos d'intrés ==
* [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Piedat d'Ainzón]], un [[edificio]] d'estilo [[Arte barroco|barroco]].
* Casonas d'o sieglo XVI.
* [[Arco de Sant Antón d'Ainzón|Arco de Sant Antón]].
* Restas d'o [[Castiello d'Ainzón]].
* Garranguero.
== Personaches ilustres ==
* [[Alfredo Mañas]], [[Director cinematografico|cineasta]].
* Os chirmans Arcega ([[José Ángel Arcega Aperte]], [[Fernando Arcega Aperte]], [[Joaquín Arcega]]), chugadors de [[basketbol]].
* [[Marcos Zapata]], [[poeta]].
== Cultura ==
* [[Animainzón]], ye un festival de cine de Curtos d'[[Animación]] que se celebra cada [[noviembre]] dende [[2003]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Ainzón}}
* [https://web.archive.org/web/20091228064109/http://www.ainzon.com/ Pachina web oficial municipal d'Ainzón].
* [http://www.comarcaacomarca.com/id/4060/localidad.asp?q=Ainz%F3n%20%2F%20 Datos sobre Ainzón].
{{Municipios Campo de Borcha}}
{{Lugars d'Ainzón|1}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Ainzón|*]]
5zgv74n1bpdfk5woijnvdqoq8kdid5r
Anyo luz
0
16953
2423543
2289079
2026-06-10T19:57:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423543
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
L''''anyo luz''' ye una [[unidat]] de [[longaria]] que s'usa ta medir distancias [[Astronomía|astronomicas]], equivale a la distancia que a [[luz]] recorre en una [[anyo]].<ref>{{en}} [[Joseph A. Angelo Jr.]] ''Encyclopedia of Space and Astronomy'', [[Facts on File]], [[2006]], {{ISBN|978-0-8160-5330-8}}, p.358</ref>
Mas exactament, un anyo de luz (u anyo luz, abreviato '''al''') se define como a distancia que recorre un [[fotón]], [[vueito (fisica)|''in vacuo'']] y sin d'a influencia de garra [[campo gravitatorio]] u [[campo eletromagnetico|eletromagnetico]], en un [[anyo chulián]] (365,25 [[día]]s u 31.557.600 [[segundo]]s). Como a [[velocidat]] d'a [[luz]] en o [[vueito (fisica)|vueito]] ye de 299.792.458 m/s, un anyo luz ye alto u baixo igual a 9,46·10<sup>15</sup>m (9,46 [[petametro]]s).
Anque l'anyo luz ye una unidat mas popular os profesionals de l'astronomía e l'[[astrofisica]] fan servir mas a sobén o [[parsec]] y o suyo multiple, lo [[megaparsec]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Unidaz de mesura en astronomía]]
[[Categoría:Unidaz de longaria]]
odhrdficqsdnvo633xen70v8j2lht65
Almofalla
0
17010
2423469
2220199
2026-06-10T19:45:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423469
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Almofalla
|nombre_oficial = Almohaja
|de = d'
|provincia = Teruel
|comarca = Comunidat de Teruel
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Albarracín|Albarracín]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Rosario d'Almofalla|Ntra. Sra. d'o Rosario]]
|cp = 44369
|latitut = 40.604
|lonchitut = -1.439
|superficie = 25,6
|altaria = 1.199
|distancia = 45
|población = 16
|calendata = 2018
}}
'''Almofalla''' (''Almohaja'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en a comarca d'a [[Comunidat de Teruel]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref> A suya población yera de 16 habitants ([[2018]]), en una superficie de 25,3 [[km²]].
== Mugas ==
O suyo [[termin municipal]] muga con [[Alba (Teruel)|Alba]], con [[Pozondón]], con [[Rodenas]] y con [[Peracens]].
== Toponimia ==
Por [[Agustín Ubieto Arteta]] en ''Toponimia aragonesa medieval'' tenemos conoixencia d'a forma ''Almofalla'' en un texto [[1312]]. En atros textos apareixe como ''Almohaja'', razón por a que a vegadas s'interpreta o toponimo como ''Al Muhadchdcha''<ref>*{{es}} [[Gaudioso Giménez Resano]]: ''Toponimia mayor hispanoárabe de la provincia de Teruel''. Revista Teruel, 76, chulio-aviento de 1986, pp 265-275.</ref> ("o [[camín]]" en [[arabe]]), y no a partir de l'arabe ''Al-Mahala'' (''o campamento'') palabra que existe en [[idioma rumano|rumano]], ''mahala'' con o significato de barrio periferico, preso d'o [[idioma turco|turco]].
En trobamos una mención como ''Almofaia'' a principios d'o sieglo XV cuan en [[1409]] [[Benedet XIII d'Avinyón|Benedet XIII]] concede a gracia d'o quinto decimero a la fabrica d'a [[Seu d'o Salvador de Zaragoza]] y lo aplican en [[1412]]:
{{Cita|Peraselç et '''Almofaia'''. Eadem die procurator presentavit processum vicario}}
Ye posible que Almofalla siga mencionato en un texto andalusí d'una campanya en Zaragoza como ''Mahal·la Xalix'' ("Campamento d'o Salz", referindo-se u a [[Villar del Salz]] u a lo [[castiello de Peracens]]) d'a "Cronica d'o Califa Abdarrahman III An-Nansir entre os anyos 912 y 942 (al-Muqtabis V)" de [[Ibn Hayyan de Córdoba]] chunto con atros lugars localizatos en o [[Xiloca (comarca)|Xiloca]] u a [[Comunidat de Teruel]].
Bi ha microtoponimos en [[idioma aragonés|aragonés]] como ''Puntal de los Galachos''.
== Historia ==
En o [[sieglo XV]] perteneixeba a la [[Comunidat de Daroca]].<ref>{{es}} [[Fernando Arroyo Ilera]] ''[https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1036843&orden=0&info=link División señorial de Aragón en el siglo XV (PDF)] en ''Saitabi: revista de la Facultat de Geografia i Història'', ISSN 0210-9980, Nº. 24, 1974, pp. 65-102</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:33
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:7 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:31
bar:2000 from:0 till:29
bar:2002 from:0 till:29
bar:2004 from:0 till:28
bar:2006 from:0 till:30
bar:2008 from:0 till:28
bar:2010 from:0 till:29
bar:2012 from:0 till:28
bar:2014 from:0 till:21
bar:2016 from:0 till:19
bar:2018 from:0 till:16
bar:2020 from:0 till:14
</timeline>
{{DemogAragón |Cod provincia = |Cod municipio = |Cod entidat = |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998=31 |1999=30 |2000=29 |2001=29 |2002=29 |2003=31 |2004=28 |2005=30 |2006=30 |2007=28 |2008=28 |2009=23 |2010=29 |2011=29 |2012=28 |2013=21 |2014=21 |2015=20 |2016=19 |2017=18 |2018=16 |2019=16 |2020=14 |2021=14 |2022=16}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''1'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Cándido López Sánchez
|UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
|Tomás Simón Domínguez
| PAR
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Tomás Simón Domínguez
|PAR
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Tomás Simón Domínguez]] <ref> {{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PAR]]
|}
== Puestos d'intrés ==
*Bi ha presencia d'[[arte esquematico]] en ''Penya de la Albarda'' y l' ''Abrigo de los Tioticos'', a man d'on s'achunta o ''Barranco Cardoso'' y o ''Barranco de los Arejos''. Son gravatos cruciformes y [[Antonio Beltrán Martínez]] los calenda en a [[Edat de Bronce]].
*Ilesia d'a Virchen d'a Rosa, s. XVIII.
*Ermita d'a Virchen d'a Rosa.
== Fiestas ==
*Santa Engracia y Virchen d'a Rosa, 10 d'agosto.
== Personalidaz naixidas d'Almofalla ==
[[Chusé María Cebrián Muñoz]] ye naixito en ista localidat. Escribió ''Paisaches'', o primer libro en [[idioma aragonés|aragonés]] común escrito y editato en [[provincia de Teruel|Teruel]]; tamién estió miembro fundador d'a [[Colla de Fablans d'o Sur]] y d'a [[revista Ruxiada]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*[[Tomás Domingo Pérez]], [[Maria Rosa Gutiérrez Iglesias]]: ''La gracia del quinto diezmero concedida en el año 1409 a la fábrica de la seo por Benedicto XIII y su primera ejecución en 1412''. Aragón en la Edad Media Nº 14-15, 1, 1999.
== Vinclos externos ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20101223141612/http://redaragon.com/turismo/pueblos/pueblo.asp?accion=pagina&Poblacion_ID=544 Información general d'Almofalla en red Aragón].
* {{es}} [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?tipo=0&idloc=418 Información general d'Almofalla]
{{Municipios Comunidat de Teruel}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Almofalla|*]]
g2h677v8tq224x1g0aqqf0t1etbwevx
Fuents Claras
0
17091
2423178
2401378
2026-06-10T12:07:24Z
Willtron
41
2423178
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{correchir}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre= Fuents Claras
|nombre_oficial = Fuentes Claras
|imachen= [[imachen:Iglesia fuentes claras.JPG|250px|Ilesia de Fuents Claras.]]<br />[[Ilesia de Sant Pero de Fuents Claras|Ilesia de Fuents Claras]]
|provincia= Teruel
|bandera= Bandera de Fuentesclaras.svg
|escudo= Escudo de Fuentesclaras.svg
|escudo_grandaria= 70px
|comarca= Xiloca (comarca)
|partiuchudicial= Calamocha
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Calamocha|Calamocha]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Pero de Fuents Claras|Sant Pero Apóstol]]
|superficie= 36,64
|altaria= 909
|distancia= 66
|ta= Teruel
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
|densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 36.64) round 2 }}}}
|latitut= 40.867
|lonchitut= -1.317
| mapa_loc= Aragón
| latd= 40 | latm= 51 | lats= 49 | latNS= N
| longd= 1 | longm= 19 | longs= 25 | longEW= W
|cp= 44340
}}
'''Fuents Claras''' (''Fuentes Claras'' en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]] ([[Aragón]]), situau en la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de lo [[Xiloca (comarca)|Xiloca]]. La suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 36,64 [[km²]] y una [[Densidat de población|densidat]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/ 36.64) round 2 }}}} hab/km².
Lo municipio ye conoixiu en haber-se rechistrau allí la temperatura mas baixa en zonas habitadas d'[[Espanya]]: –30 °C en a estación d'observación meteorolochica de Calamocha-VOR lo [[17 d'aviento]] de [[1963]], récord oficial de frío reconoixiu per l'[[Achencia Estatal de Meteorolochía]] ([[Achencia Estatal de Meteorolochía|AEMET]]).
== Toponimia ==
Lo toponimo que denomina a la localidat se debe a lo gran numero de [[fuent]]s claras y [[naixedero]]s que surten en o termin y que sirven de refuerce a lo [[Cabal hidraulico|cabal]] de lo [[río Xiloca]], regando una ampla y fertil vega. En o escudo de la población s'utiliza la versión en [[latín]], ''Fontes Clarae'', sin que d'ixo se deduzca forzosament que l'actual población tienga orichen romano.<ref>{{es}} Alcañiz Gutiérrez, Ángel: [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf ''Fuentes Claras'']. Xiloca, 18. 1996. Pach. 250.</ref>
En lo texto de l'adchudicación de decimas [[1205]] por part de [[Remón de Castrocol]] ya leyemos ''Fuentesclaras''. L'actual chentilicio ''Fuentesclareros'' en plural ye rearagonesizable como ''Fuentsclarers''.
== Cheografía fisica==
=== Ubicación ===
[[Imachen:Sabinafuentesclarass.jpg|miniaturadeimagen|Sabina milenaria, un de los árbols mas singulars de Fuents Claras.]]
Lo municipio tiene una [[superficie]] de 36,64 [[kilometro cuadrau|km²]] con una [[población humana|población]] de 445 habitants (INE [[2020]]) y una [[densidat de población|densidat]] de 18,37 hab/km². Se troba a una [[distancia]] de 7 [[kilometro|km]] de la capital comarcal, [[Calamocha]]; a alto u baixo 65 [[km]] de la capital de provincia, [[Teruel]], y a alto u baixo 110 [[km]] de [[Zaragoza]].<ref>{{es}} [http://aplicaciones.aragon.es/mtiae/menu?idp=1&action=menu&tipo=2&padre=902&idt=44112 Estadística local] [[Instituto Aragonés de Estadística]]. [[Gubierno d'Aragón]].</ref>
=== Orografía ===
Fuentes Claras s'asienta sobre una terraza [[Cuaternario|cuaternaria]], chunto a lo leito fluvial de lo [[río Xiloca]], de sedimentos travertinicos; ye decir, acumulacions de [[carbonato calcico]] precipitadas quimicament arredol de restas vechetals. Enta las [[marguin]]s de lo río las acumulacions cuaternarias de abanicos aluvials y [[glacis]] forman superficies planas de gran amplaria, recorridas per chicotas [[rambla]]s, de las cualas la mas important ye la de Cañamaría, en la marguin occidental de lo río.
S'observa una fuerte transformación de lo paisache, que ha provocau l'aparición d'un [[fenero]] degradau con dominio de lo [[lastón]], chunto a lo cual existen grans extensions de cautivos. Destaca en as cercanías, a lo este de lo lugar, lo [[Pico Valdellosa]], con 1.227 m d'altitut, y en o cual s'ubican matorrals de porteye arbustivo con presencia de [[Quercus ilex|encinas]] y [[Quercus faginea|quejigos]]. Fuents Claras se troba en a val u depresión de lo [[río Xiloca|Xiloca]], los suyos paisaches son de zonas cautivadas, muit planas, entre las cuals trobamos zonas de [[regano]] y de [[secano]].<ref>{{es}} Benedicto Gimeno, Emilio (coord.): [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/IDOT/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=839582284141 4.4. ''Depresión del Alto Jiloca'']. Comarca del Jiloca. 2003. Pach. 34-35</ref>
La presencia de lo río Xiloca y las suyas amplias zonas de cautivo fa que sía una important zona d'alimento de la [[grus grus|grulla comuna]]. La cercanía a la [[Lacuna de Gallocanta]] permite que estas aus se desplacen en gran numero a las distintas zonas de cautivo de la zona de lo Xiloca.
=== Hidrografía ===
Dentro de lo patrimonio natural de Fuents Claras son destacables los [[uellos (hidrolochía)|uellos]], manantials naturals semellants a los d'atros municipios de la val de lo Xiloca, asinas clamaus en a comarca per la suya forma circular u ovalada.<ref>{{es}} [http://www.sipca.es/censo/1-INM-TER-025-112-014/Los/Ojos/de/Fuentes/Claras.html#.XbrEsxTOGpp Ojos de Fuentes Claras]. Sistema de Información del Patrimonio Cultural Aragonés. Gobierno de Aragón</ref><ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Ojos_de_Fuentes_Claras Ojos de Fuentes Claras] Xilocapedia</ref> En estar una zona tan plana afloran en a parte mas baixa. Son cinco masas d'augua de chicota extensión y son connectadas entre ellas per [[cequia]]s que aprofitan la suya augua pa regar. La masa d'augua mayor ocupa uns 1.000 m². En o municipio se denominan ''Las Balsas''. La profundidat maxima ye entre tres y cuatro metros y la minima ye d'uns 35 cm. Los materials calsinosos de la tierra son d'una gran permeabilidat, permitindo que l'augua se infiltre dica l'[[acuifero]], alimentando a lo río Xiloca.
Ye una zona sobrebuena pa alufrar la [[Milvus milvus|milaneta]], la [[Ardeidae|garra]] u la [[anade|anade reyal]]. Tamién son muitos los [[Austropotamobius pallipes|cangrillos de río]].
Lo paisache de los uellos ye muito vistoso en cualsequier epoca de l'anyo. Lo ciclo vital, tanto de los cautivos como de la vechetación natural, permite una variación en a tonalidat cromatica: verdes, ocres, amariellos, etc., irán cambiando a lo largo de l'anyo.
Dentro de l'arquitectura popular vinclada a los usos de l'augua destacaremos las pesqueras, lo ''lavador de lo Chopo'',<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Lavadero_del_Chopo_(Fuentes_Claras) Lavadero del Chopo (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref> lo ''lavador de lo Manantial'' (u ''Lo Cubo''),<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Lavadero_del_Cubo_(Fuentes_Claras) Lavadero del Cubo (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref> y las Suertes.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Suertes Suertes] Xilocapedia</ref> Mención aparte mereixen la ''fuent de Piedra'' y lo ''molín farinero'', descritos en l'apartau de patrimonio civil.
Lo lugar ye recorriu per cuantos cursos d'augua: lo Molinar, lo Chicot y lo Lavador, toz éls con un curto trayecto que oscila arredol de los dos kilometros. Lo río Xiloca ye denominau como lo ''río de la Mai''. Lo Molinar (u cequia de lo Molino)<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Acequia_del_Molino_(Fuentes_Claras) Acequia del Molino (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref> ye una desviación de lo Xiloca que, partindo de lo termin municipal de [[Camín Reyal]], riega l'ampla partida que leva lo suyo nombre y suministraba la fuerza de lo molín farinero. Lo río Chicot tiene lo suyo orichen en a fuent de las Hondoneras, confluyendo con o de lo Lavador a uns 300 m de lo suyo desembocadura en o río Mai. Lo Lavador naixe en a fuent de lo Cubo, chunto a un bien cudiau lavador publico de lo cual prene lo nombre, pa trascruzar posteriorment lo barrio de Sant Ramón, y replega en o suyo camín lo desaugüe d'asaber-las pesqueras caseras. Sobre este zaguer río i hai tamién unatro lavador municipal, lo Lavador de lo Chopo.<ref name="Fuentes Claras">{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf Fuentes Claras] Alcañiz Gutiérrez, Ángel. Xiloca, 18. 1996. Pach. 250-251</ref>
Atras fuents, menors en dimensions que l'anterior pero de gran importancia, son las representadas en as seis radices de la Olma que figura en o escudo y bandera: los Cuadrones, Ampón, Esteban, fuent de lo Lugar (la Fuent), de lo Cubo y fuent de la Virchen de los Navarros. Existen atras fuents como lo canyo Mana, Hondoneras, Cantalobos u la de lo Escorial, d'augua calient y salada, de la cuala se diz que tiene propiedaz curativas.<ref name="Fuentes Claras"/>
Las pesqueras son chicotas fuents que naixen debaixo de las viviendas y que se canalizan enta las cequias proximas u con endrecera ta lo río Lavador en dos de los suyos barrios (Sant Ramón y las Fuents).<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Pesquera_(Fuentes_Claras) Pesqueras de Fuentes Claras] Xilocapedia</ref>
==== Galería fotografica ====
<gallery>
Ojoss.jpg|Os uellos de Fuents Claras-Lo Pueyo.
Balsssa.jpg|Balsa (1).
Balssssa.jpg|Balsa (2).
Balsssssa.jpg|Balsa (3).
Balsaentrada.jpg|Balsa en a dentrada de lo lugar.
</gallery>
<gallery>
El cubbo.jpg|miniaturadeimagen|Manantial de lo Cubo.
Patoss.jpg|miniaturadeimagen|Río Lavador.
Riopequeño.jpg|Río Chicot.
Cuadrones.jpg|Manantial de los Cuadrones.
Lavaderooo2.jpg|miniaturadeimagen|Lavadero d’o Chopo.
Lavaderocubo.jpg|Lavadero de lo Cubo.
Pessquera.jpg|miniaturadeimagen|Tipica pesquera.
</gallery>
=== Clima ===
A grans rasgos, las variables climaticas de la [[Xiloca|Comarca de lo Xiloca]] definen un clima de tipo mediterranio continentalizado fresco y bella cosa ixuto. Permite cautivar, sin necesidat de riegos artificials, cerials de grano d'hibierno, [[Vitis vinifera|vit]] y plantas resistents como lo [[Crocus sativus|zafrán]]. En os hortals y campos con mayor grau de humedad ye posible lo cautivo de leguminosas, hortalicias, bulbos y bels cautivos industrials como lo [[canyimo]] y lo [[lino]]. Tamién cualques arbols fruitals, encara que en este caso cal tener en cuenta lo risgo que se produzca bella chelada en primavera y arruine la florada d'estes y impida la replegada posterior de los fruitos, lo que succede con bella frecuencia.<ref>{{es}} [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/IDOT/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=839582284141 El paisaje vegetal en la comarca del Jiloca] Comarca del Jiloca. 2003. Pach. 43-60</ref>
Lo [[17 d'aviento]] de [[1963]] se rechistroron –30 °C en a estación meteorolochica instalada chunto a lo centro de comunicacions pa la navegación aeria Calamocha-VOR sito en o termin de Fuents Claras, dato que suposó lo récord oficial de frío en zonas habitadas d'Espanya.<ref>{{es}} [http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=arn&l=9381&datos=det&x=9381&m=13&v=Tmn Valores extremos. Calamocha, aeródromo] Agencia Estatal de Meteorología (AEMET)</ref><ref>{{es}} [https://www.youtube.com/watch?v=tNZrupll4O8 Temperatura mínima histórica en España, Fuentes Claras (Teruel) –30 grados] Youtube. RTVE. 19 d'aviento de 2013</ref><ref>{{es}} [https://www.tiempo.com/ram/39131/el-triangulo-de-hielo-teruel-calamocha-molina-de-aragon-estudio-climatico-del-polo-del-frio-espanol/ El triángulo del frío: Teruel, Calamocha, Molina de Aragón: Estudio climático del polo del frío español] Aupí Royo, Vicente. Dovleuve Comunicación. 2013</ref><ref>{{es}} [https://www.levante-emv.com/opinion/2017/12/17/aniversario-record--30c-1963/1655711.html Aniversario del récord de –30ºC en 1963] Aupí Royo, Vicente. Levante EMV. 17 d'aviento de 2017</ref><ref>{{es}} [https://elpais.com/elpais/2019/12/13/ciencia/1576252372_696188.html El día polar en el que se alcanzaron –30 ºC en el corazón de España] El País. 17 d'aviento de 2019</ref> Todas dos poblacions s'adchudican la paternidad de dita marca, ya que lo observatorio se denominaba oficialment Calamocha-VOR; pero d'alcuerdo con os datos oficials de [[Achencia Estatal de Meteorolochía|AEMET]] en aviento de [[1963]], calendata d'o récord de frío en zonas habitadas de [[Espanya]], yera ubicau en Fuents Claras, a que lo suyo termin municipal corresponden las coordenadas cheograficas.<ref>{{es}} [https://www.google.com/maps/place/40%C2%B051'54.0%22N+1%C2%B018'18.0%22W/@40.865,-1.305,11z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d40.865!4d-1.305?hl=es-ES Ubicación d'o Observatorio Meteorolochico de Calamocha en Fuents Claras] Google Maps</ref><ref>{{es}} [https://docplayer.es/19000385-Resumen-de-extremos-climatologicos-en-espana.html Resumen de extremos climatológicos en España] Agencia Estatal de Meteorología (AEMET), pach. 1</ref><ref>{{es}} [https://www.diariodeteruel.es/noticia.asp?notid=1001652 Calamocha versus Fuentes Claras: clarificando el récord de frío de –30°C en 1963] Diario de Teruel. 29 d'aviento de 2017</ref><ref>{{es}} [https://www.diariodeteruel.es/movil/noticia.asp?notid=1011072&secid=13 Fuentes Claras reivindica ser el kilómetro cero del frío en España] Diario de Teruel. 17 d'aviento de 2018</ref>
== Historia ==
Las restas mas antigas de población en l'actual termin municipal son ubicaus en [[La Loma d'el Prau]], zona situada chunto a la muga municipal con [[Lo Pueyo (Xiloca)|Lo Pueyo]] (actualment pedanía de [[Calamocha]]). Sería una ciudat [[Imperio Romano|romana]] d'epoca imperial, talment fundada en albandonar-se lo nuclio urbano en o municipio vecino (actual [[Pueyo de Sant Esteban (chacimiento arqueolochico)|chacimiento de Sant Esteban]]) y bi habría existiu dica lo [[sieglo IV]] d.C. Actualment no quedan estructuras en superficie, encara que las restas afloradas han estau cuantiosas.
La primera referencia sobre l'actual nuclio de población de Fuents Claras amaneixe en a ''Adchudicación de Diezmos y Primicias de las Aldeas de la Comunidat de Daroca'' de lo Bispe de Zaragoza, [[Remón de Castrocol]], en [[1205]], replegada en o [[Libro vermello de l'Archivo Colechial de Daroca]], asinas como en un documento de lo Monesterio de [[Casbas]] en [[1209]]. La suya creyación s'enmarca en o proceso historico de la [[Reconquiesta]], en l'abance de las tropas cristianas de la [[Corona d'Aragón]] enta lo sud. Dau que los reis de [[Aragón]] no nomás tenioron que enfrontinar-se a los musulmans entre la [[Edat Meya]] –la guerra contra lo [[Reino de Castiella]] tamién estió present– lo rei [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]] ordenó la construcción de la Ciudadela de Fuents Claras en l'anyo [[1337]]. La zona de lo Xiloca en a cuala se troba la localidat fue atacada entre la [[Guerra d'os Dos Peros|Guerra de los Dos Peros]] entre [[1356]] y [[1369]]. En [[1361]] [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] mandó realizar obras en a Ciudadela pa resistir l'ataque castellano.<ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf Fuentes Claras] Alcañiz Gutiérrez, Ángel. Xiloca, 18. 1996. Pach. 251-252</ref>
Dende [[1414]] Fuents Claras perteneixió a la [[Comunidat de Daroca]], en concreto a la [[seixma d'el río Xiloca]], y dende alavez la suya historia sería ligada a dita Comunidat dica lo [[sieglo XIX]]. Tamién perteneixió succesivament a la [[sobrecullida]] (dende [[1488]]-[[1495]]), a la vereda<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20191022094218/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp%3Fvoz_id%3D12776 Vereda] Gran Enciclopedia Aragonesa</ref> (dende 1646) y a lo [[correchimiento]] (dende [[1711]]) de dita ciudat.
Con a creyación de la nueva [[División territorial d'Espanya de 1833|división territorial d'Espanya]] de 1833 en provincias la población fue incluyida en a [[Provincia de Teruel]]. En 1834 se constituyió como concello y dende alavez forma parte de lo [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Calamocha|Calamocha]].<ref>{{es}} [https://demarcacion.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=44&numpartido=2 Consejo General de Procuradores de España]</ref>
Seguntes lo ''Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar'' de [[Pascual Madoz]], en [[1847]] lo lugar teneba 412 habitants repartius en 120 casas y manteneba una escuela de primeras letras con 40 alumnos. La economía local se basaba en o cautivo de [[Triticum|trigo]], [[Secale cereale|centeno]], [[Hordeum vulgare|hordio]], [[canyimo]], [[Solanum tuberosum|trunfas]], [[Avena sativa|cibada]] y [[Crocus sativus|zafrán]]. Tamién mencionaba lo bestiar lanar y l'abundancia de [[Coturnix|codornices]], [[truita]]s, [[enguila]]s, [[barbo]]s y [[Austropotamobius pallipes|cangrillos de río]]. Amás existiba una [[pedrera]] de [[Ruello|ruellos de molín]] farinero, hue albandonada.<ref name="Tomo VIII. Fuentes Claras">{{es}} [https://web.archive.org/web/20190929201359/http://www.diccionariomadoz.com/fuentes-claras/Teruel/ Tomo VIII. Fuentes Claras] Madoz, Pascual: Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar. 1847. Pach. 250</ref> Igualment, la [[Enciclopedia Espasa]] indicaba en [[1924]] que lo municipio ya heba triplicau la suya población en [[1910]] (1179 habitants, repartius en 559 casas), en [[1920]] se manteneba estable (1178) y manteneba lo cautivo de cereales, legumbres y trunfas como prencipal fuent de riqueza; amás, la pedrera de ruellos de molín seguiba en activo.<ref name="Tomo XXIV. Fuentes Claras">{{es}} [https://archive.org/details/enciclopediauniversalilustradaeuropeo-americanav24/page/n1601/mode/2up Tomo XXIV. Fuentes Claras] AAVV: Enciclopedia Universal Ilustrada Europeo-Americana. Espasa-Calpe. 1924. Pach. 1492</ref>
En [[2003]] s'incorporó a la [[Xiloca|Comarca de lo Xiloca]],<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20130710034047/http://www.comarcas.es/pub/documentos/documentos_Ley_creacion_Jiloca_1e850516.pdf Ley 13/2003, de 24 de marzo, de creación de la Comarca del Jiloca] Boletín Oficial de Aragón. 26 de marzo de 2003. Pach. 3972-3977</ref> dentro de lo [[Comarcas d'Aragón|Plan de Comarcalización d'Aragón]].
== Cheografía humana ==
=== Demografía<ref>{{es}} [http://aplicaciones.aragon.es/mtiae/menu?idp=1&tipo=2&action=menu&idt=44112 Demografía y población. Cifras de población y censos demográficos] Instituto Aragonés de Estadística (IAEST)</ref> ===
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:707
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:142 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:665
bar:2000 from:0 till:650
bar:2002 from:0 till:613
bar:2004 from:0 till:571
bar:2006 from:0 till:641
bar:2008 from:0 till:673
bar:2010 from:0 till:590
bar:2012 from:0 till:576
bar:2014 from:0 till:531
bar:2016 from:0 till:494
bar:2018 from:0 till:461
bar:2020 from:0 till:445
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=412 |1857=772 |1860=841 |1877=959 |1887=991 |1897=1.113 |1900=1.123 |1910=1.179 |1920=1.178 |1930= 1.318 |1940=1.540 |1950=1.421 |1960=1.369 |1970=1.103 |1981=909 |1991=742 |1992= |1994= |1996=689 |1997= |1998=665 |1999=656 |2000=650 |2001=636 |2002=613 |2003=589 |2004=571 |2005=608 |2006=641 |2007=605 |2008=673 |2009=663 |2010=590 |2011=582 |2012=576 |2013=553 |2014=531 |2015=528 |2016=494 |2017=482 |2018=461 |2019=461|2020=445 |2021= |2022=434}}
=== Urbanismo ===
;Arquitectura<ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf Fuentes Claras] Alcañiz Gutiérrez, Ángel. Xiloca, 18. 1996</ref>
Los edificios son de baixa altura, aconseguindo a lo sumo dos u tres plantas. Las construccions tradicionals son de piedra y de gran grosor, fueras de las recients que utilizan materials modernos.
Curiosament lo estilo arquitectonico que impera en os prencipals edificios no ye lo estilo [[mudéchar aragonés]] propio de la comarca, sino lo barroco castellano posterior. Igualment destaca la escasa utilización como material de construcción de la rechola a la vista en ditas construccions en favor de la piedra y la sillería.
;Prencipals carreras y plazas
* ''Calle la Plaza''. Vial que une la [[casa d'o lugar|casa de lo lugar]] con a [[Ilesia (edificio)|ilesia Parroquial]].
* ''Calle San Pedro''. Tiene inicio debant de la ilesia y d'ella prene lo nombre.
* ''Calle Sant Ramón''. Antes mas uniba dito barrio con a resta de lo lugar antes de quedar unius. Segurament prenió lo nombre de la [[ermita]] que lo preside.
* ''Calle la Fuent''. Prene lo nombre de la fuent de piedra que la preside y connecta lo nuclio urbano con o barrio de Lo Santo.
* ''Calle San Salvador''. Ye la prencipal carrera de lo barrio de Lo Santo. Ye formada per una carrera y tres subviales diferents. Prene lo nombre de la ermita homonima.
Toz los vials aluden a figuras relichiosas, puestos de lo lugar u a localidaz vecinas. No i hai carreras dedicadas a personas.
;Parques y chardins
[[Imachen:Plazaconcordia.jpg|miniaturadeimagen|Plaza de la Concordia]]
* ''Plaza de la Concordia''. Espacio achardinau entre la ilesia parroquial, la Casa Gran, l'hostal de la localidat (la Concordia) y las instalacions esportivas.
* ''Plaza de la Fuent''. Situada en a carrera homonima amán de lo río y la ceiquia chicota, salindo enta las afueras. En o centro ye la fuent de piedra, arredol de la cuala i hai un chicot espacio achardinau.
* ''Parque municipal de San Salvador''. Zona verda de chicotas dimensions, situada en o barrio de San Salvador (Lo Santo) a lo costau de la ermita homonima.
* ''Prado de la Virchen''. Chopera situada a las afueras de la localidat chunto a la ermita de la Virchen de los Navarros, adecuau pa picnic u barbacoa.
* ''Parque de lo pabillón''. Zona verda de chicotas dimensions con cafetería, situada a lo costau de lo pabillón polisportivo.
* ''Parque infantil''. Especialment disenyau pa los mas chicoz, con zona de chuegos infantils. Ye situau en a carrera de Sant Roque, dentrando en o lugar dende la carretera cheneral.
=== Comunicacions ===
;Historia
Entre muitos anyos la prencipal vía de comunicación de Fuents Claras estió la carretera que une [[Murviedro]] con [[Burgos]] u N-234, pasando entre atros nuclios de población per [[Teruel]], [[Calatayú]] u [[Soria]]. Historicament se remonta a l'antiga calzada romana que uniba Saguntum (Murviedro) y Bilbilis (Calatayú), lo que mete de manifiesto la suya gran importancia historica. Parte de lo vial, a l'altura de Fuents Claras, tamién coincidiba con o Camín Reyal medieval que uniba [[Zaragoza]] y [[Teruel]].<ref name="xiloca.org">{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Itinerario_Zaragoza-Teruel_(por_el_valle_del_Jiloca) Itinerario Zaragoza-Teruel (por el valle del Jiloca)] Xilocapedia</ref> La carretera pasa per las afueras de lo lugar, aproximadament a meyo kilometro de lo nuclio urbano, y se connecta per un vial d'acceso. Actualment ha perdiu gran parte de la suya utilidat con a puesta en servicio de la [[Autovía Mudéchar]] u [[A-23]].
Posteriorment plegó lo ferrocarril, con a construcción per la ''Companyía d'o Ferrocarril Central d'Aragón'' d'o tramo entre [[Calatayú]] y [[Teruel]] que dentró en servicio en [[1901]], con aturada en o vecino lugar de [[Camín Reyal]]. Posteriorment, con motivo d'a obridura d'o tramo de [[Zaragoza]] a [[Camín Reyal]] en 1933 se construyió a [[Gara de Camín Reyal-Fuents Claras|gara nova]], a caballo de toz dos termins municipals.<ref name="gara">{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/X_37_83_112.pdf 75 años de la construcción de El Caminreal] Aldecoa Calvo, José Serafín. Xiloca, 37. 2009. Pach. 88-89</ref> O tramo [[Calatayú]]-[[Camín Reyal]] zarró en 1985 y actualment se mantiene la linia [[Zaragoza]]-[[Sagunto]], pasando per [[Teruel]]. La Estación estió clausurada en 1995, pero lo baixadero sigue en activo dica hue.
En 2001 dentró en servicio lo trampo de la [[Autovía Mudéchar]] entre [[Zaragoza]] y [[Valencia]] u [[A-23]] a l'altura de Fuents Claras. Con a dentrada en funcionamiento en a suya totalidat en [[2008]] gran parte de lo trafico rodau pasa per esta vía, que transcorre paralela a la [[N-234]] pero un poquet mas luent de lo municipio. Pa dentrar u salir d'ella ye necesario desplazar-se dica [[Camín Reyal]] u [[Calamocha]].<ref>{{es}} [https://www.europapress.es/aragon/noticia-fomento-completa-autovia-mudejar-23-sagunto-zaragoza-apertura-tramo-calamocha-romanos-20080221124858.html Fomento completa la Autovía Mudéjar, A-23, entre Sagunto y Zaragoza, con la apertura del tramo Calamocha-Romanos] Europa Press. 21 de febrero de 2008</ref>
Actualment lo lugar se troba situau en un de los prencipals eixes de transporte d'Espanya: lo Corredor [[mar Cantabrica|Cantabrico]]-[[mar Mediterrania|Mediterranio]], alto u baixo a metat de lo trampo [[Zaragoza]]-[[Teruel]]. Ye un corredor transversal que une per autovía (autovías A-23 y [[A-68]]) y ferrocarril l'este d'Espanya ([[Valencia]]) con o norte d'Espanya ([[Bilbao]] y [[Santander]]), pasando per [[Zaragoza]].
;Carreteras
* Con [[Teruel]] y [[Valencia]]: Autovía Mudeixar A-23
* Con [[Zaragoza]] y [[País Basco]]: Autovía Mudeixar A-23 y [[Autovía de l'Ebro]] A-68
* Con [[Madrid]]: Carretera Nacional N-211 ([[Mont-reyal (Teruel)|Mont-reyal]]-[[Alcolea del Pinar]]) y [[Autovía de lo Nord-este]] [[A-2]]
* Con [[Cataluña]]: Carretera Nacional N-211 ([[Caminreal]]-[[Alcanyiz]]-[[Tarragona]])
;Ferrocarril
* Con [[Teruel]], [[Zaragoza]] y [[Valencia]]: Linia de meya distancia 49: [[Valencia]]-[[Teruel]]-[[Zaragoza]]-[[Uesca]], operada per la companyía [[Renfe]].
;Autobús
* Rota [[Zaragoza]]-[[Teruel]] (chestionada per la empresa concesionaria Grupo Jiménez)
* Rota [[Zaragoza]]-[[Teruel]]-[[Valencia]]-[[Alicant]]-[[Murcia]] (chestionada per la empresa concesionaria Grupo Jiménez)
* Rota [[Teruel]]-[[Mont-reyal (Teruel)|Mont-reyal]]-[[Guadalachara (Espanya)|Guadalachara]]-[[Madrid]] (chestionada per la empresa concesionaria Grupo Samar)
== Economía ==
Tradicionalment las actividaz agropecuarias han constituyiu la base economica de la localidat, encara que en os zaguers anyos ha cambiau la tendencia, estando la industria y la construcción las prencipals actividaz de lo municipio.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20190929201353/http://bonansa.aragob.es:81/iaest/fic_mun/pdf/44112.pdf Estadística Local de Aragón. Ficha territorial. Municipio: Fuentes Claras] Instituto Aragonés de Estadística (IAEST). 15 de mayo de 2018. Pach. 11</ref>
=== Sector primario ===
;Agricultura
Gran parte de lo termin municipal ye ocupau per zonas [[agricultura|agricolas]] con 3.334 hectarias (un 90,4% de lo total), de las cualas 346 son de [[regano]]. Lo prencipal cautivo ye lo dedicau a herbacios, con 2.934 hectarias (2.601 en secano y 333 en regano) y los fruitals ocupan 23 (20 en secano y 3 en regano). Destaca lo cautivo de cerials pa grano (trigo, cibada, centeno y hordio) y en menor medida leguminosas, trunfas, [[vinyal]]s y fruitals.<ref>{{es}} [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/IDOT/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=839582284141 Cursos de agua] Comarca del Jiloca. 2003. Pach. 201-202</ref><ref name="bonansa.aragob.es">{{es}} [https://web.archive.org/web/20190929201353/http://bonansa.aragob.es:81/iaest/fic_mun/pdf/44112.pdf Estadística Local de Aragón. Ficha territorial. Municipio: Fuentes Claras] Instituto Aragonés de Estadística (IAEST). 15 de mayo de 2018. Pach. 14</ref>
;Pesca
Dada la presencia d'abundants cursos d'augua ye frecuent la [[pesca]] de [[Salmo trutta|truita comuna]], [[gobio]], [[Parachondrostoma miegii|madrilla]], [[Barbus barbus|barbo]] y [[Procambarus clarkii|cangrillo americano u royo]] (lo cual ha desplazau a l'autoctono [[cangrillo de río]]), encara que mas pa lo autoconsumo y pesca esportiva, sin chenerar una industria piscicola.<ref>{{es}} [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/IDOT/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=839582284141 Cursos de agua] Comarca del Jiloca. 2003. Pach. 73-74</ref>
;Ganadería
Per lo que fa a la [[ganadería]] destaca lo bestiar porcino con unas 17.500 cabezas; le sigue l'ovino con unas 2.300 cabezas y la resta corresponde a aus y conellos. En total, unas 20.000 cabezas.<ref name="bonansa.aragob.es"/>
=== Sector segundario ===
[[Imachen:Poligindfc.jpg|thumb|Poligono industrial Azalenguas]]
En os anyos 90 se construyió lo Poligono Industrial Azalenguas, situau a las afueras de lo nuclio urbano y a lo costau de la carretera cheneral N-234. La factoría mas important de lo mesmo ye una planta adedicada a la fabricación de components pa l'automoción (SMP Automotive Technologies), instalada en 2003, que actualment da emplego a uns 150 residents en a localidat.<ref>{{es}} [https://www.smp-automotive.com/en/global/teruel SMP in Teruel. A natural place to dream about] SMP Automotive</ref>
Tamién i hai una fabrica de tubos de [[formigón]],<ref>{{es}} [https://www.preadrian.com/ Preadrian. Prefabricados de hormigón] Preadrian SL</ref> un taller de fustería metalica y unatro de fustería de fusta.
=== Sector terciario ===
La comarca fa parte de lo [[GR 160|Camín de lo Cit]], serie de rotas turistico-culturals que siguen los pasos que recorrió [[Rodrigo Díaz de Vivar]], Lo Cit Campiador, en o [[sieglo XI]].<ref>{{es}} [https://www.caminodelcid.org/ Camino del Cid. Un viaje por la Edad Media]</ref> En concreto la localidat fa parte de la clamada Rota de las Tres Taifas, entre [[Calatayú]] y [[Cella]] de 308 km, que se puede recorrer total u parcialment a piet, en bicicleta u en auto.
D'igual traza existen diferents itinerarios en bicicleta, en auto u caminando per los diferents espacios naturals de la [[Xiloca|Comarca de lo Xiloca]]: vals, sierras, riberas, cerros, fuents, manantials y selvas.
Lo municipio ye rodiau de destacaus eixemplos de l'arquitectura mudéchar a lo largo de los diferents municipios de la comarca de lo río Xiloca. A mas distancia se troban la ciudat medieval de [[Daroca]] y lo [[Castiello de Peracens]], toz dos a uns 35 km de la población. Un poquet mas luent, a uns 70 km, se troba la ciudat d'[[Albarracín]], famosa per la suya conchunto historico.
Respective a espacios naturals ye destacable la reserva natural de la [[lacuna de Gallocanta]], a uns 30 km, la mayor lacuna natural d'augua salada d'[[Europa]].<ref>{{es}} [http://www.rednaturaldearagon.com/reserva-natural/reserva-natural-de-la-laguna-de-gallocanta/ Reserva Natural de la Laguna de Gallocanta] Gobierno de Aragón</ref>
Per lo que fa l'aloch, dende 2010 funciona l'hostal restaurant ''La Concordia'', situau a lo costau de la ilesia parroquial.<ref name="bonansa.aragob.es"/><ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20191003091248/http://www.infohostal.com/guia/teruel/fuentesclaras/alojamiento/196302/hostalrestaurantelaconcordia.html Hostal Restaurant La Concordia] infohostal.com</ref> Tamién han surtiu cuantas casas rurals pa la practica de [[turismo rural]], en paralelo a la resta d'a comarca.
== Simbolos ==
[[Imachen:Escudo de Fuentesclaras.svg|thumb|200px|Escudo de Fuents Claras]]
[[Imachen:Bandera de Fuentesclaras.svg|thumb|200px|Bandera de Fuents Claras]]
Fuents Claras tiene escudo y bandera oficials. Estioron adoptaus oficialment en 1993.<ref>{{es}} [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=479435654039 Decreto 190/1993, de 3 de noviembre, de la Diputación General de Aragón, por el que se autoriza al Ayuntamiento de Fuentes Claras, de la provincia de Teruel, para adoptar su escudo heráldico y bandera municipales] Boletín Oficial de Aragón. 12 de noviembre de 1993. Pach. 3998</ref>
;Escudo
Cuadrilongo con base circular. En campo de gules (royo), con una fuent d'oro (2 canyos d'azur sobre ondas d'azur y archent) cargada d'una olma, de sinople (verda), con as radices d'azur, cargada, a la suya vegada, en o tronco, de la cifra «1663», de loro, y brochant una cinta con o Sinyal Reyal d'Aragón, cargada con a leyenda ''Fontes Clarae'', de sable (negro). A lo trucador, Corona Reyal Ubierta.
;Bandera
En un panyo que las suyas proporcions son d'una longaria equivalent a tres meyos de l'amplaria. Lo espacio se distribuye en tres faixas: la primera roya y la tercera amariella, d'igual amplaria (8/36 cadaguna); la segunda u intermedia, de color azul (d'amplo 20/36), en a cual se colocan las suyas armas prencipals: una fuent d'oro (dos canyos d'azur sobre ondas d'azur y plata) situada en o centro de la bandera (inscrita en un rectanglo de 16/36 d'alto per 14/54 d'amplo), cargada d'una olma, de sinople, con as radices d'azur, cargada a la suya vegada, en o tronco, de la cifra «1663», d'oro, y brochant una cinta con o Sinyal Reyal d'Aragón, en a cual se reflecta la leyenda ''Fontes Clarae'', de sable.
== Politica ==
=== Gubierno municipal ===
;Alcaldes en a Segunda Republica (1931-1936)
{| class="wikitable"
|-
! Período !! Alcalde !! Partido
|-
| [[1931]] || Pedro Manuel Pérez Fuertes<ref name="Enrique Esteban">{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/aragon/2024/07/14/enrique-esteban-silenciado-alcalde-fuentes-claras-teruel-105594784.html Enrique Esteban, el silenciado alcalde de Fuentes Claras] García Gargallo, Manuel. El Periódico de Aragón, 14 de chulio de 2024</ref> || [[Partido Republicano Radical|PRR]] || style="width: 5px" bgcolor=#6f2da8 align="center" |
|-
| [[1931]]-[[1936]] || [[Enrique Esteban Julve]]<ref name="Enrique Esteban"/> || [[Partido Socialista Obrero Español|PSOE]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
|}
;Alcaldes en o periodo democratico (1979-actualidat)
{| class="wikitable"
|-
! Período !! Alcalde !! Partido
|-
| [[1979]]-[[1983]] || Antonio Sánchez Sanz<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia] Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas (Gobierno de España)</ref>
|| [[Unión de Centro Democrático|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=#04A404 align="center" |
|-
| [[1983]]-[[1987]] ||Mariano Pérez Pellicer
|[[Alianza Popular|AP-PDP-UL]] || style="width: 5px" bgcolor=#FFFF00 align="center" |
|-
| [[1987]]-[[1991]] ||Mariano Pérez Pellicer
|[[Alianza Popular|AP]] || style="width: 5px" bgcolor=#FFFF00 align="center" |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || Mariano Pérez Pellicer<ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf Fuentes Claras] Alcañiz Gutiérrez, Ángel. Xiloca, 18. 1996. Pach. 252</ref> || [[Partido Popular de Aragón|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#0071BC align="center" |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || Mariano Pérez Pellicer || [[Partido Popular de Aragón|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#0071BC align="center" |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || Mariano Pérez Pellicer || [[Partido Popular de Aragón|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#0071BC align="center" |
|-
| [[2003]]-[[2007]] ||Joaquín Sánchez Romero || [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2007]]-[[2011]] ||Joaquín Sánchez Romero || [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2011]]-[[2015]] || Joaquín Sánchez Romero || [[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2015]]-[[2019]] || Mª Milagros Gracia Alfonso || [[Partido Aragonés|PAR]] || style="width: 5px" bgcolor=#EAC102 align="center" |
|-
| [[2019]]-[[2023]] || Diego Hernández Bernal || [[Partido Aragonés|PAR]] || style="width: 5px" bgcolor=#EAC102 align="center" |
|-
| [[2023]]- || Diego Hernández Bernal || [[Partido Aragonés|PAR]] || style="width: 5px" bgcolor=#EAC102 align="center" |
|}
;Resultaus electorals
{| class="wikitable" style="margin:0 auto"
|-
| colspan="13" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''<ref>{{es}} [https://www.datoselecciones.com/elecciones-municipales Elecciones municipales]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partido'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
| align="right" | '''2023'''
|-
| bgcolor="#EAC102" | '''[[Partido Aragonés|PAR]]'''
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | -
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 3
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 7
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 4
| bgcolor="#FFCC66" align="right" | 7
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón|PSOE]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular de Aragón|PP]]'''
| bgcolor="#FFFF00" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF00" align="right" | 4
| bgcolor="#FFFF00" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
|-
| bgcolor="#197E36" | '''[[Unión de Centro Democrático|UCD]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 7
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
== Servicios publicos ==
=== Educación ===
La localidat tiene un centro educativo publico: lo CEIP Nuestra Sinyora de los Navarros, vinclau a lo CRA Goya de [[Caminreal]], con un total de 36 alumnos.<ref>{{es}} [http://cragoya.catedu.es/ Centro Rural Agrupado 'Goya']</ref>
=== Sanidat ===
I hai un consultorio, dependient de lo [[Servicio Aragonés de Salut]], y una [[botica]]. Depende de la Zona de Salut de [[Calamocha]] y de lo Hespital de [[Teruel]].<ref>{{es}} [http://www.mscbs.gob.es/ciudadanos/centros.do?metodo=realizarDetalle&tipo=centro&numero=124825 Detalle del centro] Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social</ref>
== Cultura ==
=== Patrimonio arqueolochico ===
;[[La Loma d'o Prau|Chacimiento de la Loma d'o Prau]]
Se tracta d'un [[chacimiento arqueolochico]] de caracter urbano d'epoca [[Imperio Romano|imperial romana]], existent aproximadament entre los sieglos [[sieglo I|I]] y [[sieglo IV|IV]]. Ye situau chunto a lo linde con [[Lo Pueyo (Xiloca)|Lo Pueyo]], d'unas nueu hectarias de superficie. Habió de fundar-se a partir de l'abandono d'o poblau anterior en o [[Pueyo de Sant Esteban (chacimiento arqueolochico)|Pueyo de Sant Esteban]] de dito municipio, a tasament un kilometro de distancia.
En superficie no conserva estructuras pero han aflorau diversos obchectos. Destaca un [[Piedra picada|sillar]] de arenisca, en que lo suyo frent tiene gravau una cabeza de toro u bue con fuellas de [[Acanthus mollis|acanto]], conservau en o [[Museu de Teruel]], asinas como una [[tésera]] d'hespitalidat, de [[bronce]] con forma de [[delfín]]. Tamién han aflorau tégulas y atras restas.
Dito asentamiento son las restas d'actividat humana mas antigos existents en l'actual termin municipal. Podría identificar-se con l'antiga ciudat de ''Leonica'', mencionada en referencias documentals de l'Antiguidat.<ref>{{es}} [https://www.diariodeteruel.es/noticia.asp?notid=1030409&secid=3 La Loma del Prado, la desconocida urbe romana de Fuentes Claras] Diario de Teruel. 22 de febrero de 2021.</ref><ref>{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/noticias/escenarios/ciudad-romana-fuentes-claras_1461807.html La ciudad romana de Fuentes Claras] El Periódico de Aragón, 21 de marzo de 2021.</ref>
;Pedrera de ruellas de molín
En as inmediaciones d'a [[Gara de Camín Reyal-Fuents Claras|gara de ferrocarril]] se troba una antiga [[pedrera]] de [[Ruello|ruellas de molín]] harinero. D'ella s'extrayeba toba volcanica, un tipo de [[roca ignia]] mas bien liuchera, suau a lo tacto y de consistencia porosa, idonia pa estar treballada. Ixo facilitaba la extracción, treballo en bloques de gran grandaria y transporte en distancias curtas. Per ixo tenió un papel relevant en aprovisionar los molins harineros d'a comarca, y posiblement tamién de materials pa la construcción.
D'ella se fació eco lo [[Diccionario Madoz]] en 1847<ref name="Tomo VIII. Fuentes Claras"/> y mas abance la [[Enciclopedia Espasa]] en 1924,<ref name="Tomo XXIV. Fuentes Claras"/> per lo que estió en activo a lo menos entre los sieglos [[sieglo XIX|XIX]] y [[sieglo XX|XX]]. Con a plegada d'o ferrocarril y lo zarre d'os molins d'a comarca la pedrera perdió la suya razón de ser y estió abandonada; actualment tasament quedan cualques vestigios en superficie.
=== Patrimonio civil ===
;[[Casa Gran de Fuents Claras|Casa Gran]]
[[Imachen:Casa Grande Fuentes Claras.jpg|thumb|Casa Gran]]
Ye l'edificio mas emblematico de l'arquitectura civil de la localidat, encara que podemos trobar atras viviendas populars. En [[1770]] perteneixeba a Joaquin Cayetano Cavero y Pueyo, IV Conde de Sobradiel (m. 1809), duenyo tamién en ixa epoca d'una gran extensión de terrenos rusticos repartidos per los lugars de Fuents Claras y Lo Pueyo.
Ye un edificio civil senyorial de dos plantas y atico, construyiu en mampostería. En la planta prencipal presenta una portalada adintelada en [[piedra picada]] y cuatro balcones con reixa de forcha. Lo escudo nobiliario esta picau, no podendo reconoixer-se lo linache a lo cual representaba. En la planta superior y arredol de la casa se troban chicoz vanos que conforman lo palomar de la casa.
En o [[sieglo XIX]] u prencipios de lo [[sieglo XX|XX]] se dividió l'edificio en dos familias, que cambioron la estructura orichinal de los vanos. La puerta prencipal fue encegada y s'ubrioron dos laterals, asinas como los balcons, que tamién estioron transformaus. Actualment una de las metaz (la mas amanada a la ilesia parroquial) ye propiedat de lo Concello y s'aspera adquirir l'atra parte pa levar a cabo la restauración de l'edificio como equipamiento municipal.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Casa_Grande_(Fuentes_Claras) Casa Grande (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref>
Fue declarau Molimento d'Interés Local per la corporación municipal lo 9 de mayo de 2008 de cara a la suya inclusión en o ''Catalogo d'o Patrimonio Cultural Aragonés''.<ref>{{es}} [https://www.boa.aragon.es/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=314503730202 Anuncio del Ayuntamiento de Fuentes Claras (Teruel), aprobando definitivamente la declaración de Monumento de Interés Local de la Casa Grande] Boletín Oficial de Aragón. 2 d'aviento de 2008. Pach. 24.999</ref>
;[[Gara de Camín Reyal-Fuents Claras|Gara de ferrocarril]]
[[Imachen:Estacion Caminreal - Roberto Abizanda.jpg|thumb|Gara Camín Reyal-Fuents Claras]]
Estación ferroviaria d'estilo racionalista, construyida en 1933 seguntes disenyo d'o arquitecto madrilenyo [[Luis Gutiérrez Soto]] con motivo d'a obridura d'a linia Zaragoza-Camín Reyal.<ref name="gara"/> O cuerpo de l'edificio ye situau en o termin municipal de [[Camín Reyal]], pero os terrenos perimetrals d'a estación se troba a caballo de toz dos municipios. De feito portó o nombre de ''Caminreal'' dica calendatas reciens, cuan estió rebautizada como ''Caminreal-Fuentes Claras''.
L'edificio destaca per la suya modernidat, combinando elementos d'o racionalismo arquitectonico alavez vichent con atros d'aire popular como fronteras encaladas, bandas de rechola royisca, teixa curva u fusterías en verda. Tot ixo da a l'edificio un marcau accento local, integrau en o paisache y a la vegada moderno y innovador. Estió un important activo pa lo desarrollo economico y social amás d'un estratechico nyudo de comunicacions que en os [[anyos 50]] y [[anyos 60|60]] d'o [[sieglo XX]] emplegó a mas de cient treballadors, pros d'éls residents en o cercano barrio de San Salvador (Lo Santo). En zarrar-se la linia Calatayú-Camin Reyal en 1985 dentró de decadencia dica clausurarse en 1995. Estió declarada en 2007 Bien Catalogado d'o Patrimonio Cultural Aragonés. En 2019 estió designada como una d'as siedes d'o futuro [[Museo d'o Ferrocarril d'Aragón]] y se preveye la suya rehabilitación pa tal finalidat.<ref>{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/noticias/opinion/caminreal-fuentes-claras_1445990.html Caminreal-Fuentes Claras. Los trámites del futuro Museo del Ferrocarril de Aragón siguen adelante] El Periódico de Aragón. 23 de noviembre de 2020</ref>
;Centro de Comunicacions Calamocha-VOR
[[Imachen:VOR Calamocha-Fuentes Claras 1.jpg|thumb|Centro de comunicacions Calamocha-VOR]]
Estió construyiu en 1959 per lo Ministerio de l'Aire d'Espanya) como centro de comunicacions pa la navegación aeria, en substitución de l'existent dica alavez en Calamocha.<ref>{{es}} Boletín Oficial del Ministerio del Aire. 5 de setiembre de 1959</ref> L'edificio aculle las instalacions aeronauticas d'o centro de comunicacions, lo radiofaro omnidireccional (VOR) y lo equipo mesurador de distancia (DME), funcionando de traza automatizada.<ref>{{es}} [https://ourairports.com/navaids/cma/calamocha_VOR-DME_YE/ Our Airports. Calamocha VOR-DME]</ref> Ye adscrito a [[AENA]] y la suya actividat la regula actualment lo [[Ministerio de Fomento d'Espanya|Ministerio de Fomento]].<ref>{{es}} Boletín Oficial del Estado (BOE). Real Decreto 195/2019, de 22 de marzo, por el que se modifican las servidumbres aeronáuticas del VOR y centro de emisores y receptores de Fuentes Claras y se establecen las correspondientes al DME de Fuentes Claras (Teruel). 1 de mayo de 2019</ref>
Tamién estió ubicau l'observatorio meteorolochico dica 1985, anyo en que tornó en Calamocha. Allí estió an se rechistró lo récord de –30 °C de [[17 d'aviento]] de [[1963]], un d'os tres vértices d'o denominau ''Trianglo de chelo'' u ''Trianglo d'o frío'', d'o cual los atros dos son [[Teruel]] y [[Molina d'Aragón]] ([[Provincia de Guadalachara|Guadalachara]]).<ref>{{es}} [https://elpais.com/espana/2021-01-16/el-triangulo-de-hielo-donde-los-termometros-bajan-de-20-al-menos-una-vez-por-decada.html El Triángulo de hielo, donde los termómetros bajan de –20 ºC al menos una vez por década] El País, 17 de chinero de 2021</ref>
;[[Palomar de Fuents Claras|Palomar circular]]
[[Imachen:Palomar.Fuentes_Claras.jpg|thumb|Palomar circular]]
Situau a la dentrada de lo lugar dende l'acceso dende la carretera cheneral, lo palomar ye una torre de planta circular construyida en mampostería, reservando-se las piedras mas grans pa enmarcar la dentrada de la puerta, la cual ye adintelada con [[cabecero]] de fusta. Conserva lo enlucido de argamasa orichinal. Tiene tres plantas, la inferior como almadazén y las dos superiors, a las cuals s'accede per medio d'escaleras de fusta, destinadas a la función de palomar. Podría datarse arredol d'o [[sieglo XVIII]].<ref>{{es}} [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Patolvidado/5967.pdf Palomares en el sur de Aragón. Las tierras del Jiloca] Souto Silva, Mercedes. El Patrimonio olvidado, 2. 2004. Pach. 113</ref>
;Peirón de la Piedra Plana
Ye un [[peirón]] de piedra, formau per una grada de solo escalón, basa y un solo cuerpo que alberga tronco y edículo. Este zaguer ye una capiella an se podeba leyer la dedicatoria y lo nombre de lo feneixiu (totalment ilechible en l'actualidat). Coronado en forma de piramide rematada con una bola, mide uns 2 metros en total. Desconoixemos la suya calendata d'erección, encara que podría estar en bel momento d'o [[sieglo XIX]].<ref>{{es}} [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Patolvidado/1097.pdf Los peirones en las comarcas del Jiloca y Campo de Daroca] Emilio Benedicto Gimeno, Emilio; Esteban Guillén, Pilar (coord.). El Patrimonio Olvidado, 1. 2002. Pach. 47</ref>
;Fuent de piedra
Situada en a carrera de lo mesmo nombre, con dos canyos y cubierta con un arco de piedra, se troba liucherament deprimida y pa acceder a ella ye necesario baixar uns escalones. Amaneixe mencionada en 1882, encara que segurament ha d'estar muito anterior.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/data/bases%20datos/Biblio%20electro/Jiloca.pdf Itinerarios del río Ebro y de todos sus afluentes: Río Giloca. Afluente del Jalón] Madrid: Imp. Fortanet, 1882. Pach. 437</ref>. Ye citada en o [[sieglo XIX]], encara que puede estar muito anterior. No ye la fuent orichinal, pus fue cambiada d'ubicación en os [[decada de 1990|anyos 90]] pa facilitar lo paso de lo trafico rodau.<ref>{{es}} [http://www.sipca.es/censo/1-INM-TER-025-112-010/Fuente.html#.XZR13RQp6po Fuente (Fuentes Claras)] Sistema de Información del Patrimonio Cultural Aragonés. Gobierno d'Aragón</ref>
;Reloch de sol
Se troba en a frontera d'un domicilio particular, situau en a Carrera San Pedro numero 12. Data de 1887 y se tracta d'un reloch cuadrangular con adorno semicircular radial en a parte superior. Ye esgrafiado sobre yeso, en colors blancas azulados. En a franja superior se leye la inscripción ''AÑO 1887'' y contino ''SESESMD''.
I hai dos reloches de sol mas en a población en senglas fronteras de fincas particulars, pero de calendatas muito recients (un de 2010 y unatro sin fechar, pero d'epoca semellant).<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Reloj_de_sol_(Fuentes_Claras) Reloj de sol (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref>
;Monumento a la bicicleta
Se tracta d'una escultura contemporania clamada ''La bicicleta de Julia Berna'', creyada en fierro en forcha con forma de bicicleta gigante, obra d'o escultor José Azul.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Azul,_José José Azul] Xilocapedia</ref> Estió colocada en 2019 en a rotonda de dentrada a la población, dende lo esbarro d'a carretera cheneral N-234. Ye lo primer elemento que se veye en dentrar en a población, alusivo a la fama que tienen los lugareños como usuarios de dito meyo de transporte.<ref>{{es}} [http://www.esculturaurbanaaragon.com.es/pfuentesclaras2.htm La bicicleta de Julia Bernia] Aragón. Escultura urbana</ref>
=== Patrimonio industrial ===
;[[Molín de Fuents Claras|Molín harinero]]
[[Imachen:Molino.Fuentes.Claras.jpg|thumb|Molín harinero]]
Fue construyiu con anterioridat a [[1555]]. En [[1731]] perteneixeba a José Latorre Alava, hidalgo vecin de [[Burbaguena]], qui lo logaba a moliners profesionals.
Se tracta d'un molín de la tipolochía de contrabalsa. Construyiu en mampostería, tapial y rechola, seguntes diversas reparacions. Presenta cuatro carcavos, de diferent factura, uns realizaus en sillería y atros con os sillars menos regularizaus. Poseye una vivienda anexa, a la cual s'accede per un porche de dentrada, baixo lo cual se troba un arco de meyo punto de sillería, muito modificau. La resta de la construcción alterna tapial y mampostería. Conserva en o suyo interior la maquinaria tanto de lo molín como de la fabrica de luz. Esta zaguera instalación fue creyada en o [[sieglo XX]] pa levar la electricidat a la fabrica de farinas de [[Bello]], que yera de los mesmos propietarios. Deixó de funcionar a prencipio de los [[decada de 1980|anyos 80]].<ref>{{es}} [http://www.sipca.es/censo/1-INM-TER-025-112-013/Molino.html#.XZR1qBQp6po Molino harinero (Fuentes Claras)] Sistema de Información del Patrimonio Cultural Aragonés. Gobierno de Aragón</ref>
;Lavador de lanas
Antigo complexo industrial dedicau a lo [[lavador|lavau]] d'a [[lana]], construyiu a primers d'o [[sieglo XVII]] a resultas d'o surtimiento d'a industria lanera en a comarca. Yera situau en o camín entre Fuents Claras y Lo Pueyo, localidat de l'actual termin municipal de Calamocha. Teneba unas dos hectarias d'extensión y s'extendeba en gran parte per la localidat vecina, encara que mas amán d'o casco urbano fuentesclarino. Pa la suya construcción se prenioron materials d'o vecino chacimiento romano de [[La Loma d'el Prau]].
Las suyas instalacions incluyiban toz los servicios pa lo procesau d'a lana: pesau y almacenaje, estibado, caldera pa escaldau y pilas de lavau, zonas pa estirau y ixugau, amás d'atras estancias (tallers, almagacenes, aloch, minchadors, etc.). S'ubicaba a lo costau d'o río Jiloca, que la suya augua yera necesaria pa tot lo proceso. Plegó a tener un centenar d'emplegaus en o [[sieglo XVIII]].
Estió activo dica prencipios d'o [[sieglo XIX]], cuan la [[Guerra d'o Francés]], la [[Primera Guerra Carlista]] y la emerchent industria d'o algodón en [[Catalunya]] afectoron a lo comercio lanero local. Enta 1850 ya no funcionaba y estió abandonau, quedando tan solo unas pocas ruinas en superficie.<ref>{{es}} Emilio Benedicto, Carlos Bonilla: «El lavadero de El Poyo del Cid.» ''Los lavaderos de lana'' (Comarca del Jiloca, 8). 2010. Pach. 23-50</ref>
=== Patrimonio militar ===
;Ciudadela
Arredol de l'actual ilesia parroquial quedan restas d'una especie de fortaleza de la cual se conservan un muro de 30 metros de longaria y 4 d'altaria. Fue mandada construyir per [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]] en [[1337]] como defensa contra las invasions castellanas. Ye realizada en sillars de grans dimensions, en o que quedan cuantas saeteras bien visibles en a suya cara interna y tasament apreciables en a parte externa de lo muro, amás d'un lichero talut en a base. En o suyo recinto s'incluyiba una torre con barbacana. En 1361 [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] tornó a ordenar obras en o recinto. Dimpués de la Guerra de los Dos Peros quedó muito danyada, autorizando lo arzobispo de Zaragoza la construcción d'una torre campanar en o castiello.<ref>{{es}} [https://www.castillosnet.org/fortificacion.php?r=TE-CAS-082 Ciudadela de Fuentes Claras] Castillos de España</ref>
Actualment lo recinto fa parte de la ilesia parroquial, que se construyió mas tarde. La torre de la fortaleza se convirtió en o campanar, encegando-se las saeteras y eliminando las almenas, pa cubrir-se con un [[chapitel]]. Ye construyida en mampostería con refuerzo de sillars en as cantonadas, conserva l'alféizar d'una buharda y finestras semicirculars.
=== Patrimonio relichioso ===
;[[Ilesia de Sant Pero de Fuents Claras|Ilesia parroquial de San Pero]]
[[Imachen:Iglesia_fuentes_claras.JPG|thumb|Ilesia parroquial de San Pero]]
Edificio gotico-renascentista, construyiu en o [[sieglo XVI]].<ref>{{es}} «Fuentes Claras. Iglesia de San Pedro.» ''Inventario Artístico de Teruel y su provincia''. Servicio de Publicaciones del Ministerio de Educación y Ciencia, 1974. Pach. 217-218</ref> La primera noticia que se tiene ye de [[1567]], cuan lo visitador arcebispal mandó enladriellar-la.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Monograficos/3943.pdf Noticias sobre la construcción de iglesias en el noroeste de la provincia de Teruel (siglos XVII-XVIII)] Carreras Asensio, José María. Serie Monografica, 15. 2003. Pach. 214-217</ref>
Ye construyida en mampostería y cantería, ubicada sobre las ruinas de l'antiga ciudadela. Presenta una sola nave de tres trampos y capiellas entre contrafuertes. La cubierta ye una [[Vuelta (arquitectura)|vuelta]] de crucería estrelada con arandelas de fusta policromada de lo [[sieglo XVII]]. Lo capitero ye poligonal y se cubre tamién de la mesma forma.
La cubierta ye de crucería estrelada con arandelas de fusta policromada de lo [[sieglo XVII]] y lo capitero ye poligonal, cubierta con a mesma [[Vuelta (arquitectura)|vuelta]] que lo trampo adchacent de la nave mayor.
La torre presenta dos cuerpos de piedra. En [[1699]] se coronó con un nuevo [[chapitel]] a cargo de lo mayestro d'obras de [[Madrit]] Juan Antonio Aparicio. Per ixo presenta una estetica barroca castellana, distinta a la de la resta de la comarca.<ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/963.pdf Noticias sobre las torres de Olalla, Peralejos, Báguena, Fuentes Claras y Ferreruela de Huerva] Carreras Asensio, José María. Xiloca, 27. 2001. Pach. 57-60</ref>
De comienzos de lo [[sieglo XVII]] ye lo retablo de la Virchen de lo Rosario, en o cual debió treballar lo escultor navarro Miguel Sanz (m. 1623). D'a mesma epoca ye un retablo manierista, con imáchens de [[Santa Ana]] y [[Sant Bertolomeu]]. Chunto a él, en o costau de la epistola, se conservan las imáchens dieciochescas de [[Santa Lucia]], [[Fabián I|Sant Fabián]] y [[Sant Sabastián mártir|Sant Sabastián]].
L'organo fue construyiu per lo mayestro organero navarro Bartolomé Sánchez (m. 1743) en 1724.
La portalada de l'edificio ye sencilla, de dos cuerpos. Ye diferent a las habituals de la epoca y sería producto d'una reforma posterior. Sirvió de modelo a la de la ilesia parroquial de [[Camín Reyal]], ya en o [[sieglo XVIII]]. En o costau ezquierdo de la portalada se puet apreciar la inscripción ''Año 1663 / se plantó la olma''. Dende calendata immemorial la portalada yera flanqueada per dos olmos centenarios (''las olmas''). Toz dos fuoron atacaus per una malotía y, dimpués de consulta popular, tallaus en 1989 y substituyius per arbols chóvens.
En o lateral dreito se troba una chicota construcción que da acceso a lo espacio de lo fosal antigo, de lo como encara se conserva lo muro de sillería que marguina este costau de la ilesia.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Iglesia_parroquial_de_Fuentes_Claras Iglesia parroquial de Fuentes Claras] Xilocapedia</ref>
;[[Ermita de la Virchen de los Navarros]]
[[Imachen:Ermitadelosnavarros.jpg|miniaturadeimagen|Ermita de la Virchen de los Navarros]]
Datada en o [[sieglo XVII]].<ref>{{es}} «Fuentes Claras. Ermita de la Virgen de los Navarros.» ''Inventario Artístico de Teruel y su provincia''. Servicio de Publicaciones del Ministerio de Educación y Ciencia, 1974. Pach. 218-219</ref> Construyida en mampostería, en as afueras de lo casco urbano y mugant con a carretera cheneral, d'una sola nave cubierta con [[Vuelta (arquitectura)|vuelta]] de meyo canyón con lunetos. Lo suyo capitero ye poligonal y ye aliniada con dos edificios laterals. Tiene decoración de estucos. La portalada, con arco de meyo punto de rechola baixo una ringlera de esquinillas, ye coronada per la imachen de la virchen en ceramica contemporania.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Ermita_de_la_Virgen_de_los_Navarros_(Fuentes_Claras) Ermita de la Virgen de los Navarros] Xilocapedia</ref>
Inicialment se clamó Virchen d'o Camín, en trobar-se la Ermita a lo costau d'o Camín Reyal que uniba Zaragoza y Teruel; dimpués estió clamada de la Fuent, per la cual regaba l'hortal cercano; y finalment, d'os Navarros. Sobre lo zaguer cambio de nombre i hai cuantas leyendas populars. Seguntes un, fue a proposito d'uns navarros que de camín a Valencia entablaron una baralla y resultoron ferius, pero estioron aduyaus per la Virchen a recuperar la salut y dotoron a la ermita d'asaber-las limosnas. Unatra teoría charra d'unatra baralla, tamién de navarros, que gracias a la intercesión de la Virchen se privó la muerte de la filla a mans de su [[pai]].<ref>{{es}} [https://books.google.es/books?id=m3NJAAAAcAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Aragón, Reyno de Christo, y dote de Maria Santissima] Faci, Roque Alberto. Imprenta de Joseph Fort. Tomo I. 1739. Pach. 319-321</ref><ref>{{es}} [http://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/bitstream/handle/20.500.11938/80359/b12783973.pdf Novenario para implorar el patrocinio de Maria Santisma, virgen y Madre de Dios, que baxo el titulo de Nra. Sra. de los Navarros se venera en el lugar de Fuentes Claras] Ibáñez de Jesús María, Joaquín. Oficina de Francisco Magallon, 1789. Pach. 6-7</ref> Finalment, unatra versión diz que uns navarros furtoron la Virchen de la ermita y fuyioron; cuan ya heban marchau d'o lugar s'aturoron pa reposar y paroron cuenta que la imachen heba desapareixiu: miraglosament la Virchen se trobaba de nuevo en a ermita.<ref>{{es}} [http://etno.patrimoniocultural.aragon.es/somerondon/fuentesclaras/leyenda.htm Fuentes Claras. Leyenda sobre la Virgen de los Navarros] Inmaculada Carné, Laura Pérez y Luis Pérez. Fondo documental de Somerondón. Asociación Universitaria Aragonesa de Folclore Aragonés, 1994</ref>
En [[1789]] lo relichioso fuentesclarino [[Joaquín Ibáñez de Jesús y María]] l'adedicó a la Virchen un novenario y uns goyos de devoción.<ref>{{es}} [http://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/bitstream/handle/20.500.11938/80359/b12783973.pdf Novenario para implorar el patrocinio de Maria Santisma, virgen y Madre de Dios, que baxo el titulo de Nra. Sra. de los Navarros se venera en el lugar de Fuentes Claras] Ibáñez de Jesús María, Joaquín. Oficina de Francisco Magallon. 1789. Pach. 9-24</ref>
;[[Ermita de Sant Remón de Fuents Claras|Ermita de Sant Remón Nonato]]
[[Imachen:ErmitaSanRamon.jpg|miniaturadeimagen|Ermita de Sant Remón]]
Edificio d'una sola nave y de chicotas proporcions, situau dentro de lo casco urbano en o barrio de Sant Ramón. Estió donada en [[1726]] a lo Concello per los suyos constructors y segurament se construyió en calendatas immediatament anteriors. Se tracta d'una sala rectangular, con un abside poligonal poco pronunciau cubierto per una [[Vuelta (arquitectura)|vuelta]] d'ariesta y tellau a dos auguas. La frontera ye de sillería y la dentrada presenta un arco de meyo punto de sillería.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Ermita_de_San_Ramón_Nonato_(Fuentes_Claras) Ermita de San Ramón Nonato] Xilocapedia</ref> Lo 23 d'agosto de 2010 lo Concello la declaró Monumento d'Interés Local de cara a la suya inclusión en o Catalogo d'o Patrimonio Cultural Aragonés.<ref name="MIL">{{es}} [https://www.boa.aragon.es/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=548520493838 Anuncio del Ayuntamiento de Fuentes Claras, relativo a la declaración de monumento de interés local] Boletín Oficial de Aragón, 15 de setiembre de 2010. Pach. 21.547</ref>
;[[Ermita de Sant Salvador de Fuents Claras|Ermita de Sant Salvador]]
[[Imachen:Ermita San Salvador (Fuentes Claras).jpg|miniaturadeimagen|Ermita de Sant Salvador]]
Construcción popular de calendata incierta (tal vegada entre lo [[sieglo XVIII]]), tamién conoixida como Lo Santo y situada en o barrio homonimo. Presenta una sola nave y ye cubierta a dos auguas. Presenta un sencillo arco rebaixau de dentrada, sobre lo cual se disposa una ringlera de rechola [[a la manganeta]].<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Ermita_de_San_Salvador_(Fuentes_Claras) Ermita de San Salvador] Xilocapedia</ref> Lo 23 d'agosto de 2010 lo Concello la declaró Monumento d'Interés Local de cara a la suya inclusión en o Catalogo d'o Patrimonio Cultural Aragonés.<ref name="MIL"/>
;Ermita de Sant Marcos
Una cuatrena ermita, la de Sant Marcos, fue construyida de nueva planta en [[1988]]. Ye situada en as lomas de Valdellosa, a uns cinco kilometros de la localidat, y ye actualment lo puesto de destín de la romería que tradicionalment se celebra en abril y que dinantes teneba per destín la ermita de Sant Esteban, de lo Pueyo.<ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf Fuentes Claras] Alcañiz Gutiérrez, Ángel. Xiloca, 18. 1996. Pach. 254</ref>
=== Patrimonio viario ===
;Camín Reyal
Antigo trazau viario que transcorre de norte a sud d'o termin municipal, entre a carretera cheneral ([[N-234]]) y a [[Autovía Mudéchar]] ([[A-23]]). Os suyos oríchens podrían remontar-se a epoca romana en formar parte d'o trazau de l'antiga calzada entre Saguntum (Murviedro) y Bilbilis (Calatayú) o [[Caesaraugusta]] ([[Zaragoza]]), u a existén entre Laminium ([[La Mancha]]) y a mesma Caesaraugusta.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20230327000843/https://historiasdecarreteras.com/wp-content/uploads/2020/04/El-Camino-Real-entre-Zaragoza-y-Valencia.pdf El camino real histórico entre Zaragoza y Valencia] Carlos Casas Nagore: historiasdecarreteras.com, 2020. Pach. 160-161</ref> En epoca medieval estió conoixiu como Camín Reyal y estió una d'as prencipals caminos de transito y transporte de mercaderías, estando entre sieglos a rota mas dreita entre [[Teruel]] y [[Zaragoza]]. Luego quedó obsoleto con a construción d'a N-234 y estió desaparexendo en estar sustituyiu por nuevas carreteras u absorbiu por istas.<ref name="xiloca.org"/><ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20230327000843/https://historiasdecarreteras.com/wp-content/uploads/2020/04/El-Camino-Real-entre-Zaragoza-y-Valencia.pdf El camino real histórico entre Zaragoza y Valencia] Carlos Casas Nagore: historiasdecarreteras.com, 2020. Pach. 6-7</ref>
En Fuens Claras se conserva o suyo trazau integro, en gran parte lixeramén engudronau. En o cruce con o camino ta [[Rubiuelos (Xiloca)|Rubiuelos]] se construyió a Ermita de la Virchen de los Navarros, antes mas conoixida como Virchen d'o Camino por aber-se devantau a lo costau d'o Camín Reyal. En atros dos cruces funcionoron senglas ventas ta l'atención de viacheros y transporte: una, conoixida como ''Venda d'o francés'', en o camino que desemboca en a [[N-211]]<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Venta_1_(Fuentes_Claras) Venta 1 (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref> y unatra, conoixida como ''Venda de Fuens Claras'', en o cruce d'o camino ta [[Bañón]].<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Venta_2_(Fuentes_Claras) Venta 2 (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref> Con a cayedura en desuso d'o Camín Reyal totas dos deixoron de funcionar como tals y se troban en un abanzau estau de ruina.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20230327000843/https://historiasdecarreteras.com/wp-content/uploads/2020/04/El-Camino-Real-entre-Zaragoza-y-Valencia.pdf El camino real histórico entre Zaragoza y Valencia] Carlos Casas Nagore: historiasdecarreteras.com, 2020. Pach. 47</ref>
;Vía verda
Las vías verdas son camins naturals pa uso peatonal u ciclista, reutilizando antigos trazaus ferroviarios pa convertir-los en senderos de caracter turistico y cultural.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20220524090149/http://www.ffe.es/viasverdes/principal.asp Vías Verdes] Fundación de los Ferrocarriles Españoles (FFE)</ref> En Fuents Claras transcorre de norte a sud d'o termin municipal y en paralelo a l'actual vía ferroviaria entre [[Valencia]] y [[Zaragoza]]. Forma parte d'a Vía verda Santander-Mediterranio, que escurre entre [[Santander]] y [[Valencia]], trazada aprofitando lo trazau d'antigas linias ferroviarias.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221028215907/https://www.mapa.gob.es/es/desarrollo-rural/temas/caminos-naturales/caminos-naturales/sector-noroeste/santander-mediterraneo/default.aspx Camino Natural Santander-Mediterráneo] Ministerio d'Agricultura, Pesca y Alimentación</ref>
En Fuents Claras la Vía verda transcorre acondicionando la viella Linia Calatayú-Valencia; en concreto, lo tramo entre [[Calatayú]] y [[Caminreal]], activo entre 1901 y 1985. Remató d'executar-se en 2022, estando un d'os zaguers d'a Vía verda Santander-Mediterranio en acabar-se. Antiparte d'a suya valor historica y natural, la Vía connecta y vertebra atras rotas de caracter turistico ya presents en o lugar y la comarca.<ref>{{es}} [https://www.diariodeteruel.es/comarcas/finalizan-las-obras-del-camino-natural-mas-largo-de-europa-a-su-paso-por-la-comarca-del-jiloca Finalizan las obras del camino natural más largo de Europa a su paso por la comarca del Jiloca] Diario de Teruel, 6 de setiembre de 2022</ref>
=== Entidaz culturals ===
* Asociación Cultural Alborada
* Asociación Amas de Casa Virchen de los Navarros
* Club de Chubilaus Sant Marcos
=== Confrairías ===
Amás de l'actual Confrairía de la Sangre de Cristo<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Cofradía_de_la_Sangre_de_Cristo_(Fuentes_Claras) Cofradía de la Sangre de Cristo (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref> existioron dica tres [[cofadría relichiosa|confrairías]] mas: Confrairía de lo Santismo Sacramento ([[sieglo XVII]]), Confrairía de la nuestra Sinyora de los Navarros (sieglos [[sieglo XVIII|XVIII]]-[[sieglo XX|XX]]) y Confrairía de lo Sagrau Corazón de Chesús ([[sieglo XVIII]]).
=== Festividaz y tradicions ===
La diferents festividaz de Fuents Claras son planificadas y organizadas a lo largo de l'anyo per una Comisión de Fiestas de caracter permanent, integrada per vecins de la población de traza rotatoria y coordinada con o Concello.
;Fiestas patronals en honor de la Virchen de los Navarros
Las fiestas mayors de lo lugar se celebran en honor de la Virchen de los Navarros. Se celebran en setiembre y son una de las zagueras de la comarca: los días prencipals son lo 7 y 8 de dito mes y estando lo día gran este zaguer. Lo suyo acto central ye la procesión a la Ermita de la Virchen de los Navarros, amás d'un gran numero d'actos ludicos y festivos.<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/teruel/2015/09/04/judias-espuma-y-ninos-con-tijeras-abren-los-actos-en-fuentes-claras-261908.html Judías, espuma y niños con tijeras abren los actos en Fuentes Claras] Heraldo de Aragón. 4 de setiembre de 2015</ref>
Ye tradicional y emotivo lo canto de las albadas en a medianoche de lo [[7 de setiembre]], en a viespra de la festividat de la Virchen de los Navarros. En a denominada zona de ''la costerilla'' s'interpreta una copla mirando enta la ilesia. En rematar se tanye un estribiello, nomás con trastes. Canta tot aquel que tienga motivo u quiera dar gracias a la Virchen.<ref>{{es}} [http://etno.patrimoniocultural.aragon.es/somerondon/fuentesclaras/albadas.htm Fuentes Claras. Albadas 8 de septiembre] Inmaculada Carné, Laura Pérez y Luis Pérez. Asociación Universitaria Aragonesa de Folclore Aragonés. 26 de febrero de 1994</ref><ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Cuadernos/2492.pdf Albadas a Nuestra Señora de los Navarros (Fuentes Claras)] Pérez Pérez, Isabel. Cuadernos del Jiloca, 15. 2002. Pach. 117-120</ref>
;Romería de los Penitents
Las referencias mas antigas datan de [[1674]]. Lo segundo domingo de mayo los vecins acuden en romería a la localidat vecina de [[Villalba de los Morals]]. La organiza la Cofradía de la Sangre de Cristo,<ref>{{es}} [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Cuadernos/200.pdf La Cofradía de la Sangre de Cristo de Fuentes Claras] Benedicto Gimeno, Emilio. Cuadernos del Jiloca, 10. 1997. Pach. 51-68</ref> que ye la que prene protagonismo en toz los actos. Acude en pleno y varios son los personaches destacaus: lo prior, lo listero, lo mayordomo, l'abanderau, los alumbradores u los cofrades; asinas como los actos: cortesías, obligacions, pasar lista en o nombradero, etc. Actualment la componen 182 cofrades y 61 chirmanas, estando l'acto seguiu per toz los vecins y gran cantidat de visitantes.
Cada anyo s'encarga un prior d'organizar la fiesta, él ye lo que prepara [[chicolate]] y pastas pa los cuals acuden per lo maitín a Villalba. Lo cargo de prior ye asignau anyalment a lo cofrade mas antigo que, dimpués de fer lo suyo redolín, no podrá repetir. Lo se encarga de cobrar las cuotas, levar la imachen de lo Cristo en a procesión, iluminar la capiella en os feneiximientos de los cofrades y nombrar seis alumbradores pa l'enrueno, y de dar la fiesta en Villalba.
La procesión sale en romería a las ueito de lo maitín enta Villalba, dimpués de lo volteo de campanas. Los cofrades salen dica lo barrio de Sant Salvador, con a imachen de lo nuestro Sinyor con a Cruz y la Dolorosa. La chent les acompanya dica la ermita y éls siguen en procesión enta Villalba. La confrairía, a traviés de lo denominau listero (siempre la mesma persona, ye un cargo que pasa de pais a fillos, dentro de la mesma familia), pasa lista en o puesto conoixiu como ''lo nombradero''.
Este puesto, cuan se sale per lo maitín de Fuents Claras, ye en a zona de Peñarrubia, amán de Villalba (en tornar de Villalba lo nombradero ye en a ermita de Sant Salvador, en o barrio de Lo Santo), antes de dentrar a lo lugar y formar en procesión. Han d'estar toz los cofrades y nomás se sincusa ''per delito de malotía''. Lo zaguer que s'ha apuntau (mocez y chóvens) ye l'en primeras en salir a la procesión (en estar nombrau), y asinas per orden d'inscripción dica lo zaguer que ye lo prior (lo mas viello de toz), que se coloca entre la Virchen y lo Cristo.
En Villalba son recibius per los vecins, que asperan con as imáchens relichiosas. Chuntos sienten misa y se minchan lo chicolate con bunyuelos preparau per lo prior.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Romería_de_los_Penitentes_(Fuentes_Claras) Romería de los Penitentes (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref>
;Romería a la Ermita de Sant Marcos
Lo sabado mas proximo a lo día de Sant Marcos ([[25 d'abril]]) s'acude en romería a la ermita de Lo Santo. Este día ye conoixiu como Romería u Día de lo Cerro.
;Atras tradicions
En zagueras s'ha recuperau la celebración de fogueras per Sant Antón ([[17 de chinero]]) per barrios u grupos de vecins, levando la lenya los propios interesaus. En o rescaldo de las fogueras se rustiban trunfas, productos de lo cochín que se mataba en casa y vin con figas. Atras calendatas de fogueras yeran per Santa Lucia ([[13 d'aviento]]) y la vispra de Sant Blas ([[3 de febrero]]).
Antes mas se celebraban los [[carnaval]]s, que igual que en atros lugars de la [[Xiloca|Comarca de lo Xiloca]], duraban dica tres días. Se caracterizaban per la existencia d'un personache denominau ''lo cagarrutero'' dimpués de lo cual correban los zagals per las carreras de la localidat.
Pa San Juan ([[24 de chunio|24 de chunyo]]) los mozos plantaban un [[Populus nigra|chopo]] en o frontón y per la nueit se les meteban flors y cardos a las mozas, asinas como bel ramo de ciresas. Pa Sant Pero se meteba una enramada en forma de arco con ramas y unas vigas en a puerta de la ilesia.
=== Gastronomía y patrimonio agroalimentario ===
La gastronomía local ye representada per los productos de mayor renombre de la comarca: lo [[Crocus sativus|zafrán]], lo [[Pernil de Teruel|pernil]], lo [[Ternasco d'Aragón|ternasco]] y la [[Borago officinalis|borraja]].
;Zafrán de lo Xiloca
Lo suyo cautivo se restrinche a terrenos con condicions muito precisas: altaria meya entre 900 y 1.100 metros, preferentment [[Calsinera|calizos]] y bien drenaus. Fuents Claras y la val de lo Xiloca reunen estas condicions y entre sieglos estió una de las prencipals rechions productoras de lo país. Entre lo [[sieglo XX]] la emigración de lo campo a la ciudat, la competencia de colorantes artificials y zafrans de baixa calidat y pre provocoron la suya desaparición cuasi total, pero en os zaguers decenios s'ha recuperau la suya producción y mira d'obtener de la [[Unión Europea]] la reconoixencia como [[Denominación d'Orichen Protechida]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2014/05/04/hace_siglo_aragon_producia_000_kilos_azafran_mas_que_ahora_285726_300.html Hace un siglo, Aragón producía 36.000 kilos de azafrán mas que ahora] Heraldo de Aragón. 4 de mayo de 2014</ref><ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2017/11/11/de-200-000-euros-kilo-precio-frena-expansion-del-azafran-teruel-1206115-300.html De 3.200 a 1.000 euros el kilo: el precio frena la expansión del azafrán en Teruel] Heraldo de Aragón. 11 de noviembre de 2017</ref>
;Pernil de Teruel
La [[Denominación d'Orichen Protechida|Denominación d'Orichen]] [[Pernil de Teruel]] naixió en 1984 y estió la primera d'estas caracteristicas en [[Espanya]]. La zona de producción ye formada per los termins municipals de la provincia que la suya altitut meya no sía inferior a 800 metros, entre los cuals se troba Fuents Claras. Proviene de la selección de las razas de cochín blanco Landrace, [[Large white|Large White]] y [[Duroc (raza porcina)|Duroc]]. Ye un jamón de gusto suau, con o punto chusto de sal y un percentache important de grasa intramuscular.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20191022053511/http://jamondeteruel.com/es/ Jamón de Teruel. Denominación de origen protegida] Jamón de Teruel. Denominación de origen protegida</ref>
;Ternasco d'Aragón
Per [[Ternasco d'Aragón]] s'entiende tota aquella carne de cordero certificada per lo Consello Regulador de la Indicación Cheografica Ternasco d'Aragón, procedent de cinco razas autoctonas: [[uella ansotana|ansotana]], [[Uella maellana|maellana]], [[rasa aragonesa]], [[roya bilbilitana]] y [[fardosca]]. Destaca per la suya carne d'aspecto rosau, con un baixo percentache de grasa, y lo suyo gusto, muito suau, dau que los corders son alimentaus exclusivament con leit materna y cerials.<ref>{{es}} [http://www.ternascodearagon.es/ Ternasco de Aragón] Ternasco d'Aragón</ref><ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/branded/2018/12/27/promocion-panos-cocina-una-carne-muy-saludable-con-adn-aragones-1284548-2261125.html Una carne muy saludable con ADN aragonés] Heraldo de Aragón. 27 d'aviento de 2018</ref>
;Borraja
La [[Borago officinalis|Borraja]] ye un vechetal muito habitual en a gastronomía local. Especialment los suyos [[Tallo (botanica)|tallos]], que gosan cocinar-se de diversas trazas: con [[Solanum tuberosum|trunfas]] y apanyaus con [[aceite d'oliva]], rechiraus con [[uego]] u [[seta]]s, u combinaus con [[Beta vulgaris var. cicla|acelga]], [[Allium sativum|allo]] y uego. La borraja ye tamién habitual como fondo basico pa lo [[caldo]] vechetal, sola u con atras verduras.
== Esporte ==
;Ciclismo
Lo esporte estrela de la localidat ye lo ciclismo a livel d'usuario como meyo de transporte cutiano. La bicicleta goza d'un excepcional arraigo y s'ha convertiu en sinyal d'identidat de lo lugar a livel supralocal, ya que toz los suyos habitants las usan pa desplazar-se. Mesmo, entre un tiempo, se plegoron a matricular. La localidat ha plegau a estar conoixida como ''l'Amsterdam aragonés''.<ref>{{es}} [https://www.antena3.com/noticias/sociedad/bicicletas-solo-son-verano-pueblo-teruel_2011100957475c9c6584a8f8626964dc.html Las bicicletas no solo son para el verano en un lugar de Teruel] Antena 3 Televisión. 9 d'octubre de 2011</ref><ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20190929201348/http://mvod.lvlt.rtve.es/resources/TE_STONOTA/mp3/3/7/1546856975273.mp3 Fuentes Claras, el Amsterdam aragonés] Radio 5 Todo Noticias. 26 d'aviento de 2018</ref>
;Birlas y frontón
A livel de competición, dos son los esportes que han gozado de gran arraigo en a localidat.
Per un costau lo chuego de [[birlas]], practicau en cualsequier ye un espacio plano y sin obstáculos. Formau per nueu chornalers con una corona en a parte superior y una altura de setanta centimetros y un rei coronau con tres coronas y con una altaria mayor. Pa lanzar s'emplegan dos lanzaderas u mazas cilindricas de 25 cm de longaria. Tradicionalment ha estau practicau per mullers.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Juego_de_bolos_(Fuentes_Claras) Juego de bolos (Fuentes Claras)] Xilocapedia</ref>
Per unatro costau lo [[chuego de pilota]], practicau en o [[Trinquete (esporte)|frontón]] per hombres.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/xilocapedia/index.php?title=Pelota Pelota] Xilocapedia</ref>
;Cicloturismo
Amás de l'uso de la bicicleta como meyo cutiano de transporte, lo lugar forma parte de cuantas rotas que recorren la [[Xiloca|Comarca de lo Xiloca]] (como lo Camín de lo Cid) en bicicleta de montanya como forma de potenciar lo cicloturismo.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20210117152243/https://jilocaactivo.es/ruta.php?id=8&tipo=1 Ruta 6: Ruta del río Jiloca] www.jiloca.es</ref>
=== Instalacions esportivas ===
La localidat disposa d'un pabillón polisportivo municipal en o cual se realizan fiestas y celebracions populars.
En a Plaza de la Concordia i hai una zona esportiva de moderna construcción, consistent en un frontón descubierto pa lo chuego de pilota y una piscina descubierta.
Lo frontón viello deixó de funcionar malas que se fació a devantadera lo nuevo. Actualment sirve pa actos socials y festivos de diversa índole a l'aire libre gracias a la suya centrica ubicación, amán de lo Concello.
=== Entidaz esportivas ===
* Club Esportivo Kuadrones
=== Eventos esportivos ===
Destacan dos eventos atleticos que se celebran anyalment.
Per un costau, dende [[1995]] se corre la Puyada de Sant Marcos en zaguerías d'abril, preba d'entre 6,5 y 7 kilometros disputada cuasi integrament per camins de tierra en una suau pendient ascendent entre lo municipio y la ermita de lo mesmo nombre. Se corre en zaguerías d'abril, entre la festividat homonima.<ref>{{es}} [https://runedia.mundodeportivo.com/carrera/subida-a-san-marcos-2020/202022247/ Subida a Sant Marcos] Runedia</ref>
Per unatro costau la cursa popular organizada anyalment per lo Club Esportivo Kuadrones dende [[2006]], que s'organiza en zaguerías d'agosto y de 10 km de distancia.<ref>{{es}} [https://www.rockthesport.com/es/evento/10k-kuadrones-2018 10k Kuadrones 2018] rocktesport.com</ref>
De [[2012]] a [[2014]] se celebró una prueba de [[mushing]] o perros de tiro. Gosaba celebrar-se en noviembre en dos etapas.<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/deportes/baloncesto/2014/11/02/exito-participacion-la-iii-carrera-fuentes-claras-con-perros-tiro-319724-1101029.html Éxito de participación en la III Carrera de Fuentes Claras con perros de tiro] Heraldo de Aragón. 2 de noviembre de 2014</ref>
== Personaches destacaus ==
* [[Miguel Francisco Gómez y Cabello]] (fin. s. XVII-1756), escritor y rector de la [[Universidat de Zaragoza]] entre 1744 y 1749.
* [[José Ibáñez y Gassia]] (1728-1779), escritor y inventor.
* [[Joaquín Ibáñez de Jesús y María]] (1738-1809), escritor y orador.
* [[María Ignacia Ibáñez]] (1745-1771), actriz oriunda de Fuents Claras.
* [[Mariano de Ibáñez Cuevas y Rubio]] (1750-1802), militar.
* [[Joaquín Gómez y Blasco]] (1774-1821), regidor d'o [[Concello de Zaragoza]] (1804-1821) y deputau suplente d'as Cortes de Cádiz (1813-1814).
* [[Rafael Ibáñez de Ibáñez]] (1796-1839), militar de la [[Primera guerra carlista]].
* [[Enrique Esteban Julve]] (1892-1968), alcalde durante la [[Segunda Republica Espanyola]] entre 1931 y 1936.
* [[Pepe Gálvez]] (1950), guionista y dibuixant de cómics.
* José Antonio Lázaro Romero (1951), hotero y president de la Federación de Comunidaz Aragonesas en l'Exterior.<ref>{{es}} [https://www.elperiodicomediterraneo.com/noticias/especiales/jose-antonio-lazaro-todo-emblema_1175796.html José Antonio Lázaro, todo un emblema] El Periódico Mediterráneo. 6 de loctubre de 2018</ref>
* [[Plácido Díez Bella]] (1958), periodista de radio y prensa escrita.
* José Antonio Pérez Cebrián (1958), president de la CEOE en Teruel.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20200924112906/https://diariodeteruel.es/movil/noticia.asp?notid=1014968 José Antonio Pérez Cebrián es elegido nuevo president de la CEOE en la provincia y anuncia que dejará la Caixa Rural en un plazo de tres meses] Diario de Teruel. 15 de mayo de 2019</ref>
* [[Amparo Bella|Amparo Bella Rando]] (1961), historiadora, activista feminista y politica.
* José Blas Rando Romero (1979), hotero.<ref>{{es}} [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Monograficos/Mono_21.pdf José Blas Rando Romero] Hernández Benedicto, José. La jota en el Jiloca. Cincuenta joteros por el valle. 2010. Pach. 145-146</ref><ref>{{es}} [https://www.diariodeteruel.es/entrevistas/jose-blas-rando-cantador-de-jota-la-jota-es-como-la-sangre-a-las-venas-para-mi-hay-que-llevarla-dentro-para-expresarla-bien José Blas Rando, cantador de jota: "La jota es como la sangre a las venas para mí, hay que llevarla dentro para expresarla bien] Diario de Teruel. 14 de agosto de 2022</ref>
* David Sánchez Fabra (1989), escritor y medico.<ref>{{es}} [https://www.diariodeteruel.es/noticia.asp?notid=1008811&secid=8 David Sánchez Fabra, escritor turolense: 'Defender las verdades y perseguir las mentiras es una de mis obsesiones'] Diario de Teruel. 14 de setiembre de 2018</ref>
== Bibliografía ==
* {{es}} AAVV (1924): ''Enciclopedia Universal Ilustrada Europeo-Americana. Espasa-Calpe.'' Barcelona: Espasa-Calpe. Vol. XXIV, pach. 1492 [https://archive.org/details/enciclopediauniversalilustradaeuropeo-americanav24/page/n1601/mode/2up]
* {{es}} Alcañiz Gutiérrez, Ángel (1996): ''Fuentes Claras''. Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Xiloca, 18). ISSN 0214-1175. Pach. 249-259 [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/596.pdf]
* {{es}} Aldecoa Bravo, José Serafín (2009): ''Entre el hambre de tierra y el despertar social: La II República en tierras del Jiloca (1931-1936)''. Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca, Calamocha. ISBN 978-84-613-6661-3 [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Monograficos/Mono_20.pdf]
* {{es}} Aldecoa Bravo, José Serafín (2009): ''75 años de la construcción de El Caminreal''. Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Xiloca, 37). ISSN 0214-1175. Pach. 83-112 [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/X_37_83_112.pdf]
* {{es}} Aupí Royo , Vicente (2013): ''El triángulo del hielo: Teruel, Calamocha, Molina de Aragón. Estudio climático del polo del frío español''. Teruel: Dobleuve Comunicación. ISBN 978-84-938724-7-2.
* {{es}} Benedicto Gimeno, Emilio (1997): ''La Cofradía de la Sangre de Cristo de Fuentes Claras''. Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Cuadernos del Xiloca, 10). ISSN 1136-8209. Pach. 51-68 [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Cuadernos/200.pdf]
* {{es}} Benedicto Gimeno, Emilio; Esteban Guillén, Pilar (2002): ''Los peirones en las comarcas del Jiloca y Campo de Daroca.'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (El Patrimonio olvidado, 1). ISBN 84-609-5131-6. Pach. 47 [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Patolvidado/1097.pdf]
* {{es}} Benedicto Gimeno, Emilio (2003): ''Comarca del Jiloca.'' Gobierno de Aragón (Territorio, 9). ISBN 84-96223-10-8 [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/IDOT/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=839582284141]
* {{es}} Benedicto Gimeno, Emilio; Bonilla Torrijo, Carlos (2010): ''Los lavaderos de lana.'' Calamocha: Comarca del Jiloca (El patrimonio cultural de la Comarca del Jiloca, 8). Pach. 23-50
* {{es}} Carreras Asensio, José María (2001): ''Noticias sobre las torres de Olalla, Peralejos, Báguena, Fuentes Claras y Ferreruela de Huerva.'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Xiloca, 27). ISSN 0214-1175. Pach. 57-60 [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/963.pdf]
* {{es}} Carreras Asensio, José María (2003): ''Noticias sobre la construcción de iglesias en el noroeste de la provincia de Teruel (siglos XVII-XVIII).'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Serie monográfica, 15). ISBN 84-607-7302-7. Pach. 214-217 [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Monograficos/3943.pdf]
* {{es}} Casas Nagore, Carlos (2020): ''El camino real histórico entre Zaragoza y Valencia.'' historiasdecarreteras.com [https://web.archive.org/web/20230327000843/https://historiasdecarreteras.com/wp-content/uploads/2020/04/El-Camino-Real-entre-Zaragoza-y-Valencia.pdf]
* {{es}} Faci, Roque Alberto (1739): ''Aragón, Reyno de Christo, y dote de Maria Santissima.'' Zaragoza: Imprenta de Joseph Fort. Pach. 319-321 [https://books.google.es/books?id=m3NJAAAAcAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false]
* {{es}} Hernández Benedicto, José (2010): ''La jota en el Jiloca. Cincuenta joteros por el valle.'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca. ISBN 84-614-2829-8 [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Monograficos/Mono_21.pdf]
* {{es}} Ibáñez de Jesús y María, Joaquín (1789): ''Novenario para implorar el patrocinio de Maria Santisma, virgen y Madre de Dios, que baxo el titulo de Nra. Sra. de los Navarros se venera en el lugar de Fuentes Claras por el P. Joaquin Ybañez de Jesus y Maria de las Escuelas Pias.'' Zaragoza: Oficina de Francisco Magallon [http://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/bitstream/handle/20.500.11938/80359/b12783973.pdf]
* {{es}} Latassa y Ortín, Félix de (1801): ''Biblioteca nueva de los escritores aragoneses que florecieron desde el año de 1753 hasta el de 1795.'' Zaragoza: Oficina de Joaquín de Domingo [https://bivaldi.gva.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1004666]
* {{es}} Madoz e Ibáñez, Pascual (1847): ''Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar.'' Madrid: Imprenta del Diccionario. Vol. VIII, pach. 250 [https://web.archive.org/web/20190929201359/http://www.diccionariomadoz.com/fuentes-claras/Teruel/]
* {{es}} Pérez Pérez , Isabel (2002): ''Albadas a Nuestra Señora de los Navarros (Fuentes Claras).'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Cuadernos del Xiloca, 15). ISSN 1136-8209. Pach. 117-120 [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Cuadernos/2492.pdf]
* {{es}} Rando Rando, Marco A. (1988): ''La evolución demográfica del municipio de Fuentes Claras (1960-1981).'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (Xiloca, 2). ISSN 0214-1175. Pach. 109-149 [http://www.xiloca.org/data/Bases%20datos/Xiloca/366.pdf]
* {{es}} Sebastián López, Santiago (1974): ''Inventario artístico de Teruel y su provincia.'' Madrid: Servicio de Publicaciones del Ministerio de Educación y Ciencia. ISBN 84-369-0347-1. Pach. 217-219
* {{es}} Souto Oliva, Mercedes (2004): ''Palomares en el sur de Aragón. Las tierras del Jiloca.'' Calamocha: Centro de Estudios del Jiloca (El Patrimonio Olvidado, 2). ISBN 84-609-1598-0 [http://xiloca.org/data/Bases%20datos/Patolvidado/5967.pdf]
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Veyer tamién ==
* [[Lista de municipios de Teruel]].
== Vinclos externos ==
* [https://web.archive.org/web/20210120171413/http://www.fuentesclaras.es/ Concello de Fuents Claras].
* [https://web.archive.org/web/20200927184102/http://www.jiloca.es/comarca/municipios-de-la-comarca-del-jiloca/2-uncategorised/94-fuentes-claras Fuents Claras en a pachina web d'a comarca d'o Xiloca].
{{Municipios Xiloca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Fuents Claras|*]]
d8aelxohb5l2io9pjjfm9y2b06dm7rs
Aguatón
0
17326
2423349
2311714
2026-06-10T19:26:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423349
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Aguatón
|de = d'
|escudo = Escudo de Aguatón.svg
|escudo_grandaria = 70px
|imachen = [[Imachen:Aguatón (Teruel, Aragón).jpg|250px]]
|provincia = Teruel
|comarca = Comunidat de Teruel
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Albarracín|Albarracín]]
|parroquia = [[Ilesia d'o Salvador d'Aguatón|O Salvador]]
|cp = 44382
|latitut = 40.667
|lonchitut = -1.233
|superficie = 22,3
|altaria = 1225
|distancia = 40
|población = 18
|calendata = 2018
}}
'''Aguatón''' ye un [[municipio]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de la [[Comunidat de Teruel]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref> La suya población ye de {{#property:P1082}} habitants en una superficie de 34,3 km² y una [[densidat de población]] de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/34.3) round 2 }}}} hab/km².
==Cheografía==
Ye situato en lo [[semontano]] de [[Sierra Palomera]].
=== Mugas ===
Lo suyo [[termin municipal]] muga con [[Archent (Teruel)|Archent]], [[Camanyas]], [[Torremocha de Xiloca]], [[Torre la Cárcel]], [[Cingla]] y [[Buenya]].
== Toponimia ==
Lo [[toponimia aragonesa|toponimo]] puet venir d'a embotada d'un propietario [[Antiga Roma|romano]]: ''Aquatus'' u ''Agatonus''.<ref>{{es}} [[Marcelino Cortés Valenciano]] ''Toponimia aragonesa antroponímica con la terminación -ón (I)'', [[Alazet]], n° 30, [[2018]], ISSN 0214-7602, p.76</ref>
== Historia ==
En o [[sieglo XIV]] feba part d'a [[seixma d'el Campo de Cella]], adintro d'a [[Comunidat de Teruel (medieval)|comunidat d'aldeyas de Teruel]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:28
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:6 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:26
bar:2000 from:0 till:24
bar:2002 from:0 till:26
bar:2004 from:0 till:24
bar:2006 from:0 till:24
bar:2008 from:0 till:21
bar:2010 from:0 till:21
bar:2012 from:0 till:20
bar:2014 from:0 till:18
bar:2016 from:0 till:19
bar:2018 from:0 till:18
bar:2020 from:0 till:19
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950=|1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=26 |1999=26 |2000=24 |2001=25 |2002=26 |2003=26 |2004=24 |2005=23 |2006=24 |2007=21 |2008=21 |2009=21 |2010=21 |2011=20 |2012=20 |2013=19 |2014=18 |2015=19 |2016=19 |2017=19 |2018=18 |2019=18 |2020=19 |2021=17 |2022=16}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''1'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|Miguel Sanz Gómez
|UCD
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
|Juan Ramón Miguel Cardo Muñoz
| PSOE
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|Juan Ramón Miguel Cardo Muñoz
|PSOE
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Juan Ramon Cardo Muñoz]] <ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PSOE]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora de Aguatón|Ilesia de l'Asumpción]].
* Ermita de Nuestra Sinyora d'o Castiello, s. XVIII
== Fiestas ==
* Fiestas patronals, [[14 de setiembre|14]]-[[16 de setiembre]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
*[https://web.archive.org/web/20080704165433/http://www.aguaton.com/ www.aguaton.com], web d'o concello.
{{Municipios Comunidat de Teruel}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aguatón|*]]
bhetmztgst430mwwqkqqy3n411vw2kb
Alfambra
0
17346
2423429
2331320
2026-06-10T19:39:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423429
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Alfambra
|escudo = Escudo de Alfambra.svg
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Alfambra.jpg|250px]]
|provincia = Teruel
|comarca = Comunidat de Teruel
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Teruel|Teruel]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora d'Alfambra|Asumpción de Ntra. Sra.]]
|cp = 44160
|latitut = 40.55
|lonchitut = -1.033
|superficie = 122,4
|altaria = 1043
|distancia = 28
| cod_provincia =
| cod_municipio =
|población = {{#property:P1082}}
|calendata =
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/122.4) round 2 }}}}
|ríos = [[río Alfambra|Alfambra]]
}}
'''Alfambra''' ye una [[villa]] y [[municipio]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Comunidat de Teruel]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref> A suya [[población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 122,4 [[km²]] con una densidat de {{formatnum:{{ #expr: ({{#property:P1082}}/122.4) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
A parte viella d'o lugar ye situata en un [[pueyo testimonial]] en meyo d'a [[fuesa tectonica|fuesa]] de [[fuesa de Teruel|Teruel]] u d'[[fuesa de Teruel|Alfambra]]. A parte nueva ye en o [[plana|plan]]. Ye o lugar d'a [[Peninsula Iberica]] a on ye mas abundant a [[quenopodiacia]] ''[[Kraschesninnikovia ceratoides]]'', una especie mas bien propia d'[[Europa Oriental]] y [[Asia Central]]; bi tien un nombre vernaclo, ''alarba''.
=== Mugas ===
O suyo termin municipal muga con [[Orrios]], [[Escoriuela]], [[Peralellos]], [[Teruel]], [[Celadas]], [[Camanyas]], [[Visiedo]] y [[Perals]].
== Toponimia ==
Lo [[toponimia aragonesa|toponimo]] ''Alfambra'' ye d'orichen [[arabe]], ''Al-hamra'' significa ''a [[roya]]'',<ref>{{es}} [[Gaudioso Giménez Resano]]: ''Toponimia mayor hispanoárabe de la provincia de Teruel''. [[Revista Teruel]], nº 76, chulio-aviento de 1986, pp. 265-275.</ref> fendo referencia a las [[archila (sedimento)|archila]]s royas d'o [[Mioceno]] que bi ha arredol d'o lugar; o fonema arabe representau por a letra [[Ḥā]] s'adaptó foneticament como ''f'' en [[idioma mozarabe|mozarabe]] y [[idioma aragonés|aragonés]]. A ''roya de Granada'', conoixida como ''[[Alhambra]]'' no tien ''f'' porque a zona fue conquiesta por os [[Corona de Castiella|castellanos]] y en un periodo prou tardano con poca [[mozarabes|mozarabía]].
== Historia ==
En o [[sieglo XV]] perteneixeba a la [[Castellanía d'Amposta]].<ref>{{es}} [[Fernando Arroyo Ilera]] ''[https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1036843&orden=0&info=link División señorial de Aragón en el siglo XV (PDF)] en ''Saitabi: revista de la Facultat de Geografia i Història'', ISSN 0210-9980, Nº. 24, 1974, pp. 65-102</ref>
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:794
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:159 start:0
BarData=
bar:1998 text:"1998"
bar:2000 text:"2000"
bar:2002 text:"2002"
bar:2004 text:"2004"
bar:2006 text:"2006"
bar:2008 text:"2008"
bar:2010 text:"2010"
bar:2012 text:"2012"
bar:2014 text:"2014"
bar:2016 text:"2016"
bar:2018 text:"2018"
bar:2020 text:"2020"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1998 from:0 till:682
bar:2000 from:0 till:645
bar:2002 from:0 till:642
bar:2004 from:0 till:640
bar:2006 from:0 till:740
bar:2008 from:0 till:740
bar:2010 from:0 till:676
bar:2012 from:0 till:622
bar:2014 from:0 till:587
bar:2016 from:0 till:568
bar:2018 from:0 till:531
bar:2020 from:0 till:482
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950=|1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998=682 |1999=662 |2000=645 |2001=630 |2002=642 |2003=629 |2004=640 |2005=682 |2006=740 |2007=756 |2008=740 |2009=723 |2010=676 |2011=677 |2012=622 |2013=584 |2014=587 |2015=571 |2016=568 |2017=554 |2018=531 |2019=508 |2020=482 |2021=483 |2022=490}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Compromiso con Aragón]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido de los Socialistas de Aragón]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
|
|
|-
| align="center"|[[2011]]–[[2015]]
| Francisco Abril Galve
| [[Partido Aragonés]]
|-
| align="center"|[[2015]]–[[2019]]
|
|
|-
| align="center"|[[2019]]–[[2023]]
|
|
|-
| align="center"|[[2023]]–[[2027]]
| [[Jose Manuel Monferrer Crespo]] <ref> {{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/06/17/ayuntamientos-importantes-zaragoza-huesca-teruel-2023-1659505.html ''Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón''] en [[Heraldo de Aragón]].</ref>
| [[PP]]
|}
== Puestos d'intrés ==
[[Imachen:Instalacion escultorica El Sueño, Alfambra.jpg|right|210px|thumb|Instalación escultorica "[[El Sueño (Juan José Barragán)|El Sueño]]", obra de [[Juan José Barragán]].]]
*Enrunas d'a torre principal d'o [[Castiello d'Alfambra|Castiello]], a on se fundó a [[Orden d'Alfambra]], que s'integró en a [[Orden d'o Temple]].
*[[Museu d'a Remolacha Zucrera (Alfambra)|Museu d'a Remolacha Zucrera]].
*Escultura "[[El Sueño (Juan José Barragán)|El Sueño]]" o "Tren de los Sueños", de [[Juan José Barragán]].
*Ilesia Parroquial Nuestra Sinyora de l'Asumpción.
*Ermita de Santa Ana.
*Ermita de Sant Chuan Baptista, siglo XVIII.
*Palacio de Donya Ricarda Gonzalo de Liria y Blesa.
*Museu d'a Remolacha.
== Fiestas ==
*Sant Antón, chinero.
*Santa Beatriz, 3 y 4 y 5 de chulio.
*L'Asumpción y Sant Roque, 15 - 17 d'agosto.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
*[https://web.archive.org/web/20070712113035/http://www.alfambra.org/ www.alfambra.org]
*[https://web.archive.org/web/20071023150220/http://alfambra.tk/ www.alfambra.tk]
{{Municipios Comunidat de Teruel}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alfambra|*]]
f0a7u4ayvtlkppf2st4w4z6esfwbc7u
Anxelu
0
17804
2423540
2156026
2026-06-10T19:56:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423540
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Anxelu
|imachen =
|imachen grandaria = 200px
|calendata naiximiento = [[1 de marzo]] de [[1899]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Asturias.svg|25px]] [[Viḷḷayana]], [[Ḷḷena]].
|calendata muerte = [[5 de febrero]] de [[1987]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of Asturias.svg|25px]] [[Xixón]].
|ocupación = poeta y monologista.
}}
'''Ángel Menéndez Blanco''', conoixito como '''Anxelu''', ([[Viḷḷayana]], [[Ḷḷena]], [[1 de marzo]] de 1899 - †[[Xixón]], [[5 de febrero]] de [[1987]]) estió un poeta y monologuista [[Asturias|asturiano]] que escribiba en [[idioma asturiano|asturiano]].
A los 13 anyos escomenzó a treballar en a [[minería|mena]], por lo que solo podió cursar estudios dica primaria. En [[1929]] escomenzó a actuar en veilatas, actuacions beneficas y atras actividaz como monologuista.
Miembro activo d'o movimiento [[anarquismo|anarquista]], partecipó en a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]] en o [[Segunda Republica Espanyola|bando republicano]]. Cuan as tropas [[Franquismo|franquistas]] ocuporon o Prencipau, fue adscrito como soldato a lo bando nacional.
== Obras ==
*''La excursión de Anxelu a Pravia''.
*''Pa Marruecos''.
*''Celedonio''.
*''De corazón sanu''.
*''El divorcio de segundo''.
*''Les tres chaquetes d'Anxelu''.
*''La sentencia de Pachu''.
*''A Tino no-y gusta el vino''.
*''Linón''.
*''El tiru por la culata''.
*''Un tratu sin condición''.
*''Les conquistes de Rufón el Pinto''.
*''En qué pensaría Xuaca''.
*''Los consejos de Anxelu''.
*''Recuerdos de San Antón''.
*''Pachón a la caza del gurrión''.
*''La despedida de Pin''.
*''Siempre contigo, Mariyina''.
== Bibliografía ==
* {{ast}} Anxelu. ''Monólogos d'Anxelu''. Trabe, 2009. {{ISBN|84-8053-227-0}}.
* {{ast}} Faustino F. Álvarez. ''Anxelu, Monólogos, poemes y teatru''. [[Oviedo|Uviéu]], Trabe, 1995.
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Anxelu}}
[[Categoría:Anarquistas d'Espanya]]
[[Categoría:Muertos en Xixón]]
[[Categoría:Naixius de Llena]]
[[Categoría:Poetas d'Espanya]]
[[Categoría:Poetas en asturiano]]
[[Categoría:1899 (naixencias)]]
[[Categoría:1987 (muertes)]]
q72seczua1vyyxdvzmzu5d1lmm4tqt6
Aguilar
0
18220
2423350
2211709
2026-06-10T19:26:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423350
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre un lugar aragonés de lo municipio de Graus, en la comarca de Ribagorza y provincia de Uesca; ta atros usos, se veiga '''[[Aguilar (desambigación)]]'''''.
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aguilar
|entidat = [[Despoblau]]
|municipio = Graus
|imachen =
|comarca = Ribagorza
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Balbastro
|altaria = 952
|distancia =
|ta = Graus
|población = 0
|calendata = 2018
|cp = 22430
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia = [[Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora d'Aguilar|Asumpción de Ntra. Sra.]]
|latitut =42.2560256
|lonchitut = 0.3786932
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Aguilar''' ye un [[lugar]] despoblau [[Aragón|aragonés]] de la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]] y [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] situato a man de [[Graus]], perteneixient a este municipio.<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref>
== Toponimia ==
Ye un [[toponimia aragonesa|toponimo]] transparent formau por lo [[sufixo -ar]] y la parola ''[[aguila]]''. Se pronuncia ''/Aguilá/''. Seguntes la [[Normas graficas de Uesca|grafía]] de [[1987]] y las actuals normas de l'[[Academia de l'Aragonés]] la -r final s'ha d'escribir, y sería ''Aguilar''.
== Cheografía ==
Ye situato en un [[pueyo]] en la marguin de lo [[río Esera]], a 952 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre lo ran de la mar.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006=3 |2007= |2008= |2009= |2010=}}
== Molimentos ==
*Ilesia parroquial, una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] de lo [[sieglo XVI]].
*Ermita de Sant Andreu, un [[edificio]] d'estilo [[Romanico aragonés|romanico]] de lo [[sieglo XII|XII]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Graus}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars de Graus]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Ribagorza]]
ncjmifnrk74sz4wxnpcagd0xvotd0ir
Abella (Uesca)
0
18225
2423278
2224294
2026-06-10T19:14:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423278
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Ta atros emplegos d'o termin '''Abella''' se veiga '''[[Abella (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Abella
|nombre orichinal =
|de = d'
|municipio = Las Pauls
|comarca = Ribagorza
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Balbastro
|altaria = 1.385
|distancia = 150
|ta=Uesca
|población = 29
|calendata = 1991
|cp = 22471
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa Chulita d'Abella|Santa Chulita]]
|latitut =42.4543726
|lonchitut =0.5618729
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Abella''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] amán de [[Las Pauls]] y perteneixient a iste [[municipio]], en la [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]] y [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.4</ref> En [[1991]] teneba una [[Población humana|población]] de 29 habitants.
== Cheografía ==
Lo lugar d'Abella se troba situato a 1.385 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima de lo ran de la mar, a una [[distancia]] de 150 [[km]] de la [[ciudaz d'Aragón|ciudat]] de [[Uesca]], la [[Capital (politica)|capital]] de la suya provincia. La estructura urbana de lo lugar s'articula arredol de la ilesia.
== Parla ==
Se i charra [[idioma catalán|catalán]]. Lo catalán d'Abella muga con lo [[aragonés benasqués|benasqués]]; la muga natural ye lo [[Coll de Fadas]], estando hue l'ueste d'iste [[cuello (topografía)|cuello]] una zona de diftongación predominant d'as O y E curtas [[latín|latinas]] y l'este d'iste cuello una zona de no diftongación predominant.
== Toponimia ==
Lo nombre ye d'orichen [[idioma latín|latín]], a partir d'''apilia''. Pareixe que los [[antiga Roma|romanos]] rurals emplegaban a sobén embotadas animals, en iste caso un [[insecto]].
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= 29 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=}}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Santa Chulita d'Abella]], protechita legalment con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Laspauls}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de las Pauls]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Ribagorza]]
sja4npek0b5z2iqj376m087at9ns4me
A Cort
0
18329
2423261
2360702
2026-06-10T19:11:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423261
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre '''a Cort'''. Ta atros emplegos de '''Cort''' se veiga '''[[Cort (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Cort
|nombre_oficial = Lacort
|de = d'
|imachen = [[Imachen:066.Lacort.JPG|250px]]<br>Casas de a Cort dende o restaurant d'a localidat.
|municipio = La Foradada d'el Toscar
|comarca = Ribagorza
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 958
|distancia = 115
|ta = Uesca
|distancia2 = 32
|ta2 = Graus
|distancia3 = 9
|ta3 = Murillo de Llena
|población = 5
|calendata = 2018
|cp = 22452
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|latd=42|latm=25|lats=26.79|latNS=N|longd=0|longm=19|longs=06.43|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = right
}}
'''A Cort''' (en [[aragonés ribagorzano]] '''La Cort ''', pronunciau /a'kor/, /la'kor/; en [[Idioma castellano|castellano]] y oficialment ''Lacort'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] de [[a La Foradada d'el Toscar]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]] y a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 5 habitants ([[2018]]<ref name="INEinterLacort">{{es}} [https://web.archive.org/web/20160304222456/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Lacort&botonBusquedaRapida=Consultar%20selecci%F3n «''Lacort''» en a subpachina «''Relación de unidades poblacionales''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada o 21 de marzo de 2012.</ref>).
== Cheografía ==
O lugar d'a Cort se troba a 958 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar, amán d'o [[collau d'a Foradada]] por a suya baixant de [[a Fueva]]. Con l'adaptación d'a carretera que atraviesa o dito puerto, actual [[carretera nacional|Nacional]] [[N-260]], se troba alto u baixo a 1 Km d'o punto de coronación d'o puerto.
A Cort ye en as [[garra (orografía)|garras]] d'a [[sierra Ferrera]], en dominando a valleta d'un [[barranco|barranquet]] (a la sazón, «barranco de a Cort») que ye [[afluent]] d'o [[río d'a Nata]]. En chunto con [[as Corz]] que tamién ye pedanía d'a Foradada y se troba por l'altra man d'un [[sarrato|sarrau]] (que fa que no s'albiren d'entre ellos) son os dos solos nuclios que a Ribagorza tiene fuera d'a cuenca de l'[[río Esera|Esera]] por toda a metat occidental d'a comarca.
Por a suya posición cheografica, tanto a Cort como as Corz fan parte efectiva d'a depresión y subcomarca sobrarbenca que ye [[a Fueva]], participando en bels d'os suyos costumbres y tradicions, como por eixemplo a romería anyal ta la [[santuario de Santa María de Bruís|Virchen de Bruís]].
As poblacions mas amán de a Cort son todas d'o [[A Fueva (municipio)|municipio d'a Fueva]]: [[a Cabezonada]] a poquet mas de 2 Km y [[Sant Per (Toledo d'a Nata)|Sant Per]] a 3, aldea y cabecera de l'antigo municipio d'o Toledo d'a Nata respectivament. Ta [[Fuent de Campo]] a distancia ye de menos de 5 km, y [[l'Atiart]] y [[Sant Chuan (Toledo d'a Nata)|Sant Chuan]], en o sarrau d'o Toledo, tamién son en a zona.
==Economía==
A economía en a Cort tradicionalment s'heba relacionau con a [[ganadería]] y, en menor mesura, con l'[[agricultura]] que se practicaba en [[faixa]]s, pus a localidat careix de fincas de gran extensión por a suya posición tan elevada.
En l'actualidat en a Cort i ha activos un [[restaurant]] amán d'a carretera nacional y una casa de [[turismo rural]].
== Toponimia ==
O nombre de a Cort ye una clara referencia a una [[cort]] ta'l [[bestiar]] (d'o [[Idioma latín|latín]] < *COHORS, *COHORTIS). Iste tipo de [[corral]]s, muit populars en a montanya altoaragonesa, sirven ta amallatar as [[ramada]]s en os puestos de paso. Bels autors han sinyalau que a palabra «cort» tamién ha designau historicament cualques tipos de [[facienda]]s rurals y propiedaz [[sinyoría|sinyorials]] rusticas<ref name="Cort">{{es}} [https://web.archive.org/web/20110926223725/http://perso.wanadoo.es/pirineoaragones/pueblo_lacort.htm Estudio sobre os toponimos con «Cort» en Aragón], consultau o [[24 d'aviento]] de [[2010]].</ref> en [[Aragón]].
L'uso de l'articlo inicial en o nombre pareix que podría haber variau con os anyos. En o [[sieglo XV]] i ha indicios que fan pensar que encara se podría haber emplegau a forma completa -con L-, porque en o [[Fogache de 1495]] un d'os vecinos de [[La Foradada d'el Toscar|a Foradada]] y as suyas aldeyas se feba decir ''Johan de la Cort'', entendendo-se que podría estar vecino en a Cort.
== Parla ==
A parla d'a Cort s'estudió en os [[anyos 1990]], drentro d'un estudio sobre a parla d'a Fueva que fizon [[Fernando Romanos Hernando|Fernando Romanos]] y [[Fernando Sánchez Pitarch|F. Sánchez]]. A suya adscripción ye plenament [[aragonés fovano|fovana]],<ref name="FernandosBaixoPeñas">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] et [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''El Aragonés de Baixo Peñas''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2005]]. <small>{{ISBN|84-8094-054-9}}</small></ref> y anque o lugar perteneixca a un municipio con cabecera en a comarca de Ribagorza, no se considera substancialment diferent de a resta de lugars de o [[Toledo d'a Nata]] y [[baixo Penyas]] en cheneral.<ref name="FernandosBaixoPeñas"/> O sinyor Lázaro de ''Casa Lacort'' estió a persona enquestada d'iste lugar ([[agosto]] de [[1995]]).
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= 119 |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= 7 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= 8 |2001= 8 |2002= 6 |2003= 6 |2004= 6 |2005= 6 |2006= 6 |2007= 6 |2008= 7 |2009= 7 |2010= 7 |2011= 7|2012= }}
==Referencias==
{{listaref}}
{{lugars de La Foradada d'el Toscar}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Cort, a}}
[[Categoría:Lugars de la Foradada d'el Toscar]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Ribagorza]]
831azrddg7d62jv3jygx37yv842foee
Aiguascaldas
0
18356
2423371
2229493
2026-06-10T19:30:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423371
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aiguascaldas
|nombre_oficial = Aguascaldas
|de = d'
|imachen =
|municipio = Vall de Bardaixín
|comarca = Ribagorza
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 1.029
|distancia =
|ta =
|población = 14
|calendata = 2006
|cp = 22451
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'as Dolors d'Aiguascaldas|Ntra. Sra. d'as Dolors]]
|latitut = 42.4139487
|lonchitut = 0.4417588
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Aiguascaldas''' (''Aguascaldas'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Vall de Bardaixín]], perteneixient a iste municipio d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref>
Teneba una [[Población humana|población]] de 14 habitants en [[2006]] encara que yera desabitada en [[1991]].
== Nombre ==
As primeras mencions son en [[1612]] como ''Aguas caldas''.
== Cheografía ==
O lugar d'Aiguasaldas se troba situau a 1.029 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991=0 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006=14 |2007= |2008= |2009= |2010=}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Bardaixín}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars d'a Vall de Bardaixín]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Ribagorza]]
gpto8syrsbwopcpx61l723b3kl5dhja
Arasiella
0
18418
2423595
2220413
2026-06-10T20:04:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423595
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Arasiella
|nombre_oficial = Arasilla
|entidat = [[Despoblau]]
|de = d'
|imachen =
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|altaria = 857
|distancia =
|población = 0
|calendata = 2019
|cp = 22600
|latitut = 42.436238
|lonchitut = -0.3587423
}}
'''Arasiella''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Arasilla'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situau en o [[municipio]] de [[Samianigo]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]].
== Cheografía ==
A localidat d'Arasiella se troba situada en un tozal a 857 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar. Consta de dos edificacions prencipals con atras mas chicotas anexas en as que se troban bels grafitti feitos por milicians antifaixistas mientres a [[Guerra Civil Espanyola]] con as siglas [[UGT]], [[CNT]] y [[Uniz-tos Chirmans Proletarios|UHP]] asinas como [[falz|falces]] y [[martiello]]s.
A l'este d'as casas se troba a suya ilesia [[arte romanico|romanica]] adedicada a Sant Chaime y actualment en ruinas. Compuesta por una [[nau (arquitectura)|nau]] rectangular d'abside semicerclar en o que s'ubre una finestra. O perimetro de l'abside yera recorriu por un [[Escaquiau chaqués|escaquiau]] ya desapareixiu. Bellas decoracions d'o suyo tellau fuoron recuperadas y se troban en o [[Museu Ángel Orensanz y Artes de Sarrablo|Museu d'Artes de Sarrablo]]. En l'actualidat nomás y queda 1 metro de muro, ya que a resta se desmontó pa emplegar-se en a Guerra Civil como barracalas.
Bi ha tamién a l'ueste d'a ilesia as restas d'o que habió d'estar un [[torretón]] de planta octogonal que dominaba buena parti d'o curso meyo d'o [[río Galligo|Galligo]]. Tien un diametro d'alto u baixo 5 metros, con dos dentradas paralelas orientadas enta l'este. Actualment nomás i queda a parti baixa d'os muros, con una altaria d'entre 50 cm y 1,50 cm.
==Toponimia==
L'orichen d'iste toponimo podría estar a radiz prerromana ARA, con o significau de ''piedra'' u de ''corrient d'agua'' con o [[Sufixo -iello|sufixo diminutivo -iella]], u bien d'o vascón ARRA (ARRI) ''piedra''.
Apareixe en as fuents como ''Arasiella'' ([[1035]]-[[1070]]), ''¿Larresiella?'' ([[1086]]), ''¿Arrasella?'' ([[1270]]), ''Arasiellya'' ([[1405]]), ''Arassiella'', ''Arassella'', ''Arasella'', ''Ariasiallya'' y ''Laraselle''.<ref>{{es}} [https://issuu.com/diputacionprovincialdehuesca/docs/geograf_a_medieval_de_serrablo Geografía medieval de Serrablo]. José Miguel Navarro López. Colección «A Lazena de yaya», 15. {{ISBN|84-8127-104-7}}</ref>
==Historia==
Apareixe en cuantos documentos d'o Cartulario de Fanlo, asinas por eixemplo en una compra feita por l'abat Banzo en Grasa, entre os anyos [[1035]] y [[1070]], ya se diz que actuó como testigo
López Inyigones de "Arasiella" (doc. 56). En l'anyo [[1064]], Galindo Inyigones a y suya muller, Urraca, ceden cuantas fincas sitas en "Arasiella" a o monesterio de Fanlo (doc. 37).
Atro documento de l'anyo [[1086]], recenta a crompa de l'abat Ximeno en "Arasiella" de dos ''mallolos'' (vinyas recient plantadas) en dos campos ditos ''Padules'' y ''Capanniella'' a Ínyigo Banzones por un pre de diez [[Cafiz|cafices]] de trigo y vente [[Sueldo (moneda)|sueldos]], asinas como una vinya por seis cafices de trigo y cinco [[Dinero (moneda)|diners]]. Pa sellar l'alcuerdo se fació una [[lifara]] con toz os habitants de "Arasiella". En o mesmo documento apareixe a referencia a la crompa d'una viga de ''tillare'' ([[Tilia|tillera]] probablement) a Atón Bita de Arasiella (doc. 82).
En l'anyo [[1150]] bi ha documentación d'un alcuerdo entre García Ximenones de Grostán y Fortún de Mont Aragón a on se nombra a García Sanz de Arasiella (doc. 117). En o zaguer documento d'o dito Cartulario, con calendata de [[1270]], apareixe una casa d'"Arrasella" (doc. 172).
Dimpués de que o rei [[Pero I d'Aragón]] conquerise a ciudat de [[Uesca]] en [[1096]] muitos montanyeses baixoron ta tierra plana buscando una millor forma de vida. D'entre ellos se conoixe a Chuan d'Arasiella y a suya muller, Guillerma, residents en [[1197]] en [[Almunient]].
Cal mencionar tamién que a ilesia d'Arasiella pagó, chunto con a d'[[Ipiés]], a cantidat de 10 sueldos pa as obras d'a [[seu de Santa María de Uesca]]. A población d'iste lugar nunca no habió d'estar mayor d'os cuatre fuegos rechistraus en o [[sieglo XV]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [http://www.despobladosenhuesca.com/search/label/PARDINA%20DE%20ARASILLA En http://www.despobladosenhuesca.com/]
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
[[Categoría:Pardinas]]
q7gvnjzalsg316sbnb3bc53ijhjs5xf
Alins
0
18491
2423451
2229461
2026-06-10T19:42:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423451
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre un '''lugar de [[las Pauls]]'''. Ta atros emplegos se veiga [[Alins (desambigación)]]''.
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alins
|nombre orichinal = Alins d'Isàvena
|nombre_oficial = Alíns
|de = d'
|municipio = Las Pauls
|comarca = Ribagorza
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Balbastro
|altaria = 1352
|distancia = 153
|población = 17
|calendata = 2011
|cp = 22471
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Pero Apóstol d'Alins|Sant Pero apóstol]]
|latitut = 42.4342725
|lonchitut =0.6263638
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Alins''' (en [[idioma catalán|catalán]] ''Alins d'Isàvena'', en [[idioma castellano|castellano]] ''Alíns'') ye un [[lugar]] situau a 7 km de [[Las Pauls]] y perteneixient a este [[municipio]] de la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref> En [[2011]] teneba una población de 17 habitants.
== Toponimia ==
Existe en [[Litera]] un lugar homonimo que en la toponimia oficial en castellano ha estau baptizau como ''[[Alins del Monte]]''.
En la part de lo termin municipal de [[Las Pauls]] arredol d'Alins predominan los toponimos con [[fonetica d'o catalán|fonetica catalana]] como ye normal, pero n'hi ha que siguen la [[fonetica aragonesa]] como ''[[Sarradiello]]'', u que lo pareixen por tener ''-o'' final como ''El Faro'' y ''L'[[Entuixano]]'' (derivau de lo latín ''ostia'', "[[puerta]]").
==Cheografía==
Alins ye situau en una zona alta entre lo ''Tussal de la Font'', ''Sarradiello'' y ''La Tana'', por d'encima d'una curva que fa l'[[río Isabana|Isabana]] auguas entalto de lo [[Congustro de Croqueta]].
== Luengas y parlas ==
{{articlo principal|Catalán ribagorzano}}
Se i charra [[idioma catalán|catalán]] de lo mesmo tipo que en [[Las Pauls]]. [[Espés d'Alto]] y [[Espés de Baix]].<ref name=CATALANRIBAGORZAN>{{es}} [[Gunther Haensch]]: ''[[Las hablas de la Alta Ribagorza]]''. [[Gara d'Edizions]], 2003.</ref>
== Molimentos ==
*Casa Espanyol, edificio nobiliar con restos de torres defensivas.
*Ermita de Santa Lucia.
*Ermita de Sant Marzal.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Lugars de Laspauls}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de las Pauls]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Ribagorza]]
q0e0fy1ot27t9jqsql9gg97sf7zyesk
Acumuer
0
18596
2423306
2351619
2026-06-10T19:19:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423306
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Acumuer
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Dones_amb_nens_als_braços_a_la_plaça_Major_d'Acumuer_(cropped).jpeg|250px]]
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|altaria = 1.131
|distancia =
|población = 13
|calendata = 2014
|chentilicio = acumuerano/a
|cp = 22600
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Acumuer|Ntra. Sra. de l'Asumpción]]
|latitut = 42.6208728
|lonchitut = -0.4090446
}}
'''Acumuer''' ye un [[lugar]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] situato en o [[municipio]] de [[Samianigo]], en l'[[Alto Galligo]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.6</ref>
Se troba en a [[val d'Acumuer]], trescruzata por o [[río Aurín]], a 12 km de Samianigo y a nomás 5 km d'a [[val d'a Garcipollera|Garcipollera]].
A suya ilesia parroquial yera d'estilo [[Romanico aragonés|romanico]] cuan se construyió entre os sieglos [[sieglo XI|XI]] y [[sieglo XII|XII]], pero bi ha habito muitas transformacions dende allora.
Tamién pueden trobar-sen de camín ta Acumuer, en a marguin chucha de l'Aurín, i son as ruinas d'o [[monesterio d'Arrasul]], d'orichen prerromanico.
Se fabla l'[[Aragonés d'a val d'Acumuer]].
== Demografía ==
Como en atros lugars d'a redolada a población albandonó lo lugar ta marchar a treballar ta la ciudat. Encara a principios d'o [[sieglo XX]] a población d'o lugar yera de cuasi 500 habitants, estando lo segundo lugar mas poblato d'a redolada por dezaga de [[Biescas]]:
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demografica
! Anyo !! [[1873]] !! [[1892]] !! [[1900]] !! [[1903]] !! [[1907]] !! [[1918]]
|-
| align=center| Casas || align=center| 64 || align=center| 67 || align=center| 69 || align=center| 77|| align=center| 82 || align=center| 65
|-
| align=center| Habitants || align=center| 373 || align=center| 356 || align=center| - || align=center| 485 || align=center| 483 || align=center| 410
|}
== Molimentos ==
A [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Acumuer]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'o [[sieglo XVIII]] en estilo [[barroco]] adedicada a [[Nuestra Sinyora de l'Asumpción]], que ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105133947/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/50-parroquiasarciprestazgodesabinanigo ''Parroquias del Arciprestazgo de Sabiñánigo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
* [https://web.archive.org/web/20071003224636/http://www.serrablo.org/boletin/s125/s125a3.html Población d'Acumuer a la fin d'o sieglo XIX y prencipio d'o XX].
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
2clcz06g0c870cz077v3z5uam5hihvh
Allué
0
18618
2423463
2349881
2026-06-10T19:44:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423463
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Allué
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Allué (Uesca).jpg|250px|Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Allué]]<br />Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Allué.
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|altaria = 860
|distancia =
|población = 5
|calendata = 2016
|cp = 22600
|patrón = [[Sant Chuan Baptista]]
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|parroquia = [[ilesia de Sant Chuan Baptista d'Allué|Sant Chuan Baptista]]
|latitut = 42.4843429
|lonchitut = -0.3144049
}}
'''Allué''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], situato en o [[municipio]] de [[Samianigo]] en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref>
A meyatos d'o [[sieglo XIX]] s'integró en o [[termin municipal]] de [[Sardás]].
== Toponimia ==
Ye un caso de [[terminación -ué]], indicador probable de pertenencia, acompanyando a un [[antroponimo]], (que puet estar ''Allus'', documentato en Hispania, u ''Allius'', documentato en a Galia).
== Cheografía ==
O lugar d'Allué se troba situato a 860 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:65
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2009 text:"2004"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1900 from:0 till:58
bar:1910 from:0 till:55
bar:1920 from:0 till:58
bar:1930 from:0 till:52
bar:1940 from:0 till:40
bar:1950 from:0 till:27
bar:1960 from:0 till:23
bar:1970 from:0 till:13
bar:1981 from:0 till:0
bar:1991 from:0 till:0
bar:2001 from:0 till:0
bar:2009 from:0 till:6
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=56 |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=58 |1910=55 |1920=58 |1930=52 |1940=40 |1950=27 |1960=23 |1970=13 |1981=0 |1991=0 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001=0 |2002=0 |2003=5 |2004=6 |2005=10 |2006=6 |2007=5 |2008=7 |2009=7 |2010=6 |2011=5 |2012=5 |2013=7 |2014=7}}
== Molimentos ==
A [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'o lugar, a [[ilesia de Sant Chuan Baptista d'Allué]], ye d'estilo [[romanico aragonés|romanico]], d'o [[sieglo XII]], y ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105133947/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/50-parroquiasarciprestazgodesabinanigo ''Parroquias del Arciprestazgo de Sabiñánigo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref> Debito a la suya [[torre]]-fortaleza pareixe mas un [[edificio]] con función defensiva.
== Fiestas ==
* Fiesta mayor [[Sant Chuan Baptista|Sant Chuan]].
* Fiesta menor [[Sant Miguel]].
==Referencias==
{{listaref}}
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Chuan Baptista]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
2rc9j7sm5m925uc6nh7cxo8kkcfkpnc
Aineto
0
18737
2423372
2406858
2026-06-10T19:30:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423372
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aineto
|de = d'
|imachen = [[Imachen:20070324 Aineto.JPG|250px|Anvista d'Aineto]]
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|altaria = 998
|distancia =
|ta =
|población = 42
|calendata = 2014
|cp = 22600
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'Aineto|Sant Miguel Arcánchel]]
|latitut = 42.3920806
|lonchitut = -0.1941446
}}
'''Aineto''' ye un lugar d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] situato en o municipio de [[Samianigo]], en l'[[Alto Galligo]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref>
== Toponimia ==
I hai cuantas hipotesis, entre ellas que lo suyo orichen provienga de:
* l'antroponimo latino ''Asinius'',
* u d'una parola d'orichen basco.<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.28</ref>
== Historia ==
Apareixe en documentos de [[1076]] y ya en l'anyo [[1488]] teneba 4 fuegos.
Se despobló a mitat d'o [[sieglo XX]]; la población actual ye de neorrurals d'orichen diverso, pero mas que mas chent d'arias metropolitanas de ciudaz grans.
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:110
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0
BarData=
bar:1900 text:"1900"
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2001 text:"2001"
bar:2009 text:"2004"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1900 from:0 till:97
bar:1910 from:0 till:97
bar:1920 from:0 till:86
bar:1930 from:0 till:104
bar:1940 from:0 till:76
bar:1950 from:0 till:59
bar:1960 from:0 till:38
bar:1970 from:0 till:6
bar:1981 from:0 till:7
bar:1991 from:0 till:35
bar:2001 from:0 till:29
bar:2009 from:0 till:34
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900=97 |1910=97 |1920=86 |1930=104 |1940=76 |1950=59 |1960=38 |1970=6 |1981=7 |1991=35 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000=32 |2001=32 |2002=29 |2003=32 |2004=34 |2005=38 |2006=43 |2007=45 |2008=42 |2009=42 |2010=42 |2011=42 |2012=44 |2013=40 |2014=42}}
== Molimentos ==
Entre as suyas construccions populars destaca ''Casa Escartín'' construyita en [[1793]].
A [[Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'Aineto]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] adedicada a [[Sant Miguel Arcánchel]], d'o [[sieglo XVIII]], encara que hue ye en runas. Tanimientres, ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105133947/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/50-parroquiasarciprestazgodesabinanigo ''Parroquias del Arciprestazgo de Sabiñánigo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref>
Tamién destaca a ermita de Santa María de Perula a lo norte d'o lugar.
== Fiestas ==
* [[Sant Miguel]], patrón d'a localidat, [[29 de setiembre]].
* [[Sant Fabián]] y [[Sant Sabastián (mártir)|Sant Sabastián]], fiestas chicotas.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
m3u3phl9o3io04r6mieelyzdd6p0rl1
Abellada
0
18948
2423279
2380772
2026-06-10T19:14:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423279
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Abellada
|entidat = [[Despoblau]]
|de = d'
|imachen =
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Ayerbe|Ayerbe]]
|altaria = 1.221
|distancia =
|ta =
|población = 0
|calendata = 2017
|cp = 22600
|latitut = 42.3454253
|lonchitut = -0.2056146
}}
'''Abellada''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] despoblato d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]] situato en o municipio de [[Samianigo]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.4</ref>
== Cheografía ==
Se troba situato en l'extremo sudoriental d'o [[termin municipal]] de [[Samianigo]], en a versant norte d'a [[sierra de Guara]], a lo piet d'o [[barranco d'Abellada]], un [[afluent]] d'o [[río Guatizalema]], en a [[parzana]] conoixita como a [[Guarguera]], por o nombre d'o [[río Guarga]], a 1.221 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]].
O nuclio urbán ye constituito por tres casas, situatas transversalment respecto a la ilesia, que se troba dica o sud, o que apareixe en a morfolochía urbanistica de belluns d'os lugars de [[Sarrablo]].
== Comunicacions ==
No bi ha [[carretera]] engudronata ta plegar ta o lugar, a on s'accede por meyo d'un [[camín forestal]] que sale d'o [[puerto de Monrepós]] y puya enta l'este por as alturas d'a [[sierra de Belarra]], en o [[Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara]], pasando primero por [[Ibirque]], ta continar dica Abellada y, d'astí, dica [[Azpe]], a on remata. Una atra branca lateral la conecta con un camín pareixito y paralelo a l'anterior dende a [[N-330]] [[Uesca]]-[[Samianigo]] a l'ueste dica [[Bara]] a l'este.
== Población ==
En el [[sieglo XVI]] Abellada teneba cuatro fuegos, quedando despoblato dende os [[Decenio de 1960|anyos 1960]].<ref>{{es}} Garcés, José; Gavín, Julio; Satué, Enrique (1997-06) [https://web.archive.org/web/20150924100553/http://www.serrablo.org/boletin/s104/s104-1.html La arquitectura popular en las distintas áreas de Serrablo. Generalidades y descripción de sus núcleos.]''. Serrablo. número 104, año XXVI ''[[Asociación d'Amigos de Sarrablo]]''<nowiki/>''</ref>
== Patrimonio cultural ==
* [[Ilesia (edificio)|Ilesia]] [[Romanico aragonés|romanica]] de [[Ilesia de Santa María d'Abellada|Santa María]], hue en runas. Ye protechita legalment con a suya declaración como ''[[Bien d'Intrés Cultural]]''.
* [[Crismón]] tamién romanico, d'o [[sieglo XII]], actualment alzato en o ''[[Museu Ángel Orensanz y Artes de Sarrablo]]''. Manimenos, bi ha dandalos de si en realidat procede d'o [[monesterio de Sant Chuan d'a Penya]].<ref>{{es}} [http://www.claustro.com/Crismones/Webpages/Catalogo_Crismon.htm?http://www.claustro.com/Crismones/Webpages/Huesca/CrismonFicha_Abellada.htm Abellada (Huesca). Iglesia de Santa María] Catálogo de Crismones.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [http://www.despobladosenhuesca.com/search/label/ABELLADA Abellada en www.despobladosenhuesca.com]
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en l'Alto Galligo]]
mxgki1btwff3gr8slvllwygoqut5ril
Alavés
0
18969
2423389
2351631
2026-06-10T19:32:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423389
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre o despoblato dito '''Alavés''' situato en o municipio de '''Samianigo''' ta l'equipo de fútbol, se veiga '''[[Deportivo Alavés]]'''''.
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alavés
|entidat = [[Despoblau]]
|de = d'
|imachen =
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|altaria = 850
|distancia =
|población = 0
|calendata = 2016
|cp = 22600
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alavés|Ntra. Sra. de l'Asumpción]]
|latitut = 42.3928771
|lonchitut = -0.3821378
}}
'''Alavés''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] situato en o municipio de [[Samianigo]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]].<ref>{{es}} [[Daniel Lerín Cristóbal]], [[Teresa Tiñena Abril]]:''Toponimia de la Baja Guarguera'', Comarca Alto Gállego, [[2006]], {{ISBN|84-934262-3-7}}, p.104</ref>
== Cheografía ==
Se troba en a marguin ezquierda d'o [[río Guarga]], chunto a la variant nueva d'o [[Monrepós]], a 850 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar.
== Población ==
Hue as dos casas suyas son deshabitatas. A la fin d'o [[sieglo XV]] encara teneba dos fuegos y en o [[sieglo XIX]] 7 fuegos y 43 habitants chunto a [[Ordavés]].
== Patrimonio arquitectonico ==
En as dos casas d'o lugar pueden veyer-sen bels elementos arquitectonicos intresants, como una [[finestra]] d'o [[sieglo XVIII]] en una y un forno de [[chaminera]] primatica en l'atra. A sola [[borda]] que bi ha ye dividita en dos metaz iguals, cadaguna d'ellas con a suya propia dentrata.
== Molimentos ==
A [[Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alavés]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] adedicada a [[Nuestra Sinyora de l'Asumpción]], actualment en runas, que ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105133947/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/50-parroquiasarciprestazgodesabinanigo ''Parroquias del Arciprestazgo de Sabiñánigo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Samianigo]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en l'Alto Galligo]]
kyng892jgrtz1z8e917dz26pr2dqqti
Alfoceya
0
19825
2423432
2414948
2026-06-10T19:39:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423432
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'entidat cheografica
|nombre = Alfoceya
|nombre_oficial = Alfocea
|de = de
|entidat_mayor = [[Zaragoza]]
|unidat = [[Districto rural (Zaragoza)|Barrio rural]]
|ran = 4
|imachen = [[Imachen:Alfoceya, Zaragoza.jpg|250px]]
|mapa2 = [[Imachen:Zaragoza_Mapa_Junta_Alfocea.svg|230px]]
|subdivisión =
|superficie = 11,31
|superficie_pos = 9
|numero_entidaz =
|unidat_sup = km²
|población = 166<ref>{{es}} [https://www.zaragoza.es/sede/servicio/publicacion-municipal/11452 Cifras de Zaragoza 2018]</ref>
|población_anyo = 2018
|población_pos = 13
|densidat =
|tipo_superior_1 = [[País]]
|superior_1 = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|20px|border]] [[Aragón]]
|tipo_superior_2 = [[Ciudat]]
|superior_2 = [[Imachen:Bandera de Zaragoza.svg|20px|border]] [[Zaragoza]]
|campo1_nombre = Nº distrito
|campo1 = 13
|campo2_nombre = Altaria
|campo2 = 221
|campo3_nombre = [[Parroquia eclesiastica|Parroquial]]<br>• [[Archidiocesi]]<br>• [[Arcipestrau]]<br>• [[Parroquia eclesiastica|Parroquia]]
|campo3 = <br>[[Archidiocesi de Zaragoza|Zaragoza]]<br>[[Arcipestrau de Casetas|Casetas]]<br>[[Ilesia d'a Inmaculada Concepción d'Alfoceya|Inmaculada Concepción]]
|codigo postal nombre= [[Codigo postal]]
|codigo_postal = 50071
}}
'''Alfoceya''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Alfocea'') ye un [[barrio rural]] situato a l'ueste de [[Zaragoza]] ([[Districto rural (Zaragoza)|Districto rural]]). Se troba a o canto de l'[[río Ebro|Ebro]] a bels 15 km d'a ciudat de Zaragoza.
D'antis mas bi heba [[Chesa (chacimiento)|chesas]] y furnos de [[cheso (roca)|cheso]] que yeran una d'as prencipals fuents economicas d'o lugar. Tamién se reculliban en os suyos terrenos [[arto]]s que s'emplegaban en muitos fogarils d'a ciudat de Zaragoza. Tamién yera important a suya huerta por trobar-se en a [[val d'Ebro|ribera de l'Ebro]], actualment a mayor parti d'esta superficie ha estato urbanizata.
Amán d'Alfoceya se troba tamién o [[galacho de Chuslivol]], formato en l'anyo [[1961]] dimpués d'una [[creixitas de l'Ebro|creixita de l'Ebro]], y actualment espacio natural protechito.
==Historia==
A zona ye habitata dende fa muitos sieglos. Bi ha un chacimiento [[Imperio Romano|romano]], auguas entalto de l'Ebro, amán de l'actual Alfoceya. Dimpués d'a epoca musulmana que remató con a conquiesta de Zaragoza en l'anyo [[1118]] por ''[[Alifonso I d'Aragón|o Batallero]]'', y dimpués d'a muerte d'o monarca o lugar estió propiedat d'os [[Orden d'o Temple|templers]]. S'han trobato restas d'una antiga ilesia [[romanico aragonés|romanica]] d'ixa epoca.
En os siguients sieglos o lugar pasó a mans d'a nobleza, estando una zona de gran actividat ganadera y agricola. A decadencia prencipia en l'anyo [[1609]] cuan forachitan a los [[morisco]]s que yeran a mayor parti d'a [[man de obra]] en a zona.
==Toponimia==
O [[toponimia aragonesa|toponimo]] "Alfoceya" tien orichen [[idioma arabe|arabe]] y viene d'''al-Hauz'' que significa "puesto de descanso". A forma con [[epentesi antihiatica en l'aragonés|epentesi antihiatica]] la podemos veyer escrita coexistindo con a forma sin epentesi en bel texto medieval como uno de [[1306]] d'os "[[Cartularios de Sant Salvador de Zaragoza]]":
{{cita|A todos sia manifiesto presentes e avenideros qu yo don Garcia Valles rector de las eglesias de '''Alfoceya''' e de [[Castiello de Miranda (Chuslivol)|Miranda]] puesto en enfermedat empero puesto en mi seso e memoria, fago mi postrero testament e ordinación de todos mis bienes...}}
== Molimentos ==
* Destaca a [[Ilesia d'a Inmaculada Concepción d'Alfoceya|ilesia parroquial]] d'a ''[[Inmaculata Concepción]]'', una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] establita en [[1683]] por Juan Francisco Montemayor y Córdoba de Cuenca.
* D'antis mas existiba una ilesia [[Romanico aragonés|romanica]] d'a que hue se puet veyer nomás de parti d'un [[abside]], que fue derribada en [[1974]], a [[Ilesia de Sant Cristofo d'Alfoceya|Ilesia de Sant Cristofo]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105180041/http://campaners.com/php/campanar.php?numer=4837 ''Parroquia de San Cristóbal de Alfocea''] en a web de [[Campaners.com]].</ref>
* Restas d'o [[Castiello d'Alfoceya|castiello]].
== Espacios naturals ==
* [[Galacho de Chuslivol]].
* [[Barranco de Los Leiteros]].
== Fiestas ==
Se celebran a prencipios d'octubre en honor a la [[Virchen d'o Rosario]]. Os danzants van ta la ilesia fendo un [[palotiau]] debant d'a imachen barroca d'a virchen.
=== Figuras de protección ===
* [[Zona d'Especial Protección d'Aus|ZEPA]] [[ZEPA Sotos y mechanas de l'Ebro|Sotos y mechanas de l'Ebro]].
* [[Zona d'Especial Protección d'Aus|ZEPA]] [[ZEPA Monts de Zuera, Castillón de Valdechasa y Lo Castellar|Monts de Zuera, Castillón de Valdechasa y Lo Castellar]].
* [[Puesto d'Interés Comunitario|PIC]] [[PIC Lo Castellar|Lo Castellar]].
* [[Puesto d'Interés Comunitario|PIC]] [[PIC Sotos y mechanas de l'Ebro|Sotos y mechanas de l'Ebro]].
== Ditos y mazadas ==
*''mas bruto qu'el sinyor d'Alfocea''.<ref>{{an}}/{{es}} [[Juan Moneva y Puyol]]: ''Vocabulario de Aragón. Edición y estudio de José Luis Aliaga'', Xordica Editorial, {{ISBN|978-84-88920-97-3}}, [[2004]], p.110</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* "Alfocea". Folleto informativo. (AV "El Castellar" y Alcaldía de Alfocea).
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alfocea|Alfoceya}}
{{Districto rural de Zaragoza}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alfoceya|*]]
qnvf2nwy75kt3pz7q6tmljcf46jfyaq
Ademuz
0
20746
2423316
2337402
2026-06-10T19:20:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423316
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Ademuz
|de = d'
|comunidat = Comunidat Valenciana
|provincia = Valencia
|comarca = Rincón d'Ademuz
|bandera =
|escudo = Escut d'Ademús.svg
|escudo_grandaria = 70px
|imachen = [[Imachen:Verge de l'Horta -Ademús-.JPG|center|250px|Ermita de Santa María de la Güerta d'Ademuz. S. XIV]]<br>Ermita de Santa María de la Güerta d'Ademuz ([[sieglo XIV|S.XIV]])
|cp = 46140
|superficie = 100,40
|altaria = 660
|distancia = 130
|ta = Valencia
|población = 1.269
|calendata = 2008
|ríos = [[río Guadalaviar|Guadalaviar]] y [[río Boílgues|Boílgues]]
|situación =
|latd=40|latm=4|lats=|latNS=N|longd=1|longm=17|longs=|longEW=W
|mapa_loc = País Valenciano
|web = [http://www.ademuz.es/ www.ademuz.es]
}}
'''Ademuz''' (''Ademús'' en [[idioma catalán|catalán]]) ye un [[municipio]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Valencia|Valencia]], situato en o enclau d'o [[Rincón d'Ademuz]], [[Comarcas d'o País Valenciano|comarca]] [[País Valenciano|valenciana]] entre [[Aragón]] y [[Castiella-La Mancha]], y en ye a suya [[Capital (politica)|capital]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 1.242 habitants ([[2007]]), en una [[superficie]] de 100,4 [[km²]] con una [[Densidat de población|densidat]] de 12,37 hab/km².
== Cheografía ==
A villa d'Ademuz se troba entre as marguins dreitas d'os ríos [[río Guadalaviar|Guadalaviar]] y [[río Boílgues|Boílgues]] y situata en as pronunciatas vesants d'a [[montanya]] d'os ''[[zafrán|Zafranares]]''. Ye por ixo que ista villa tien como caracteristica as largas y estreitas carreras estando muitas en cuesta, que se comunican entre ellas por chicoz [[callizo]]s, y carreras mas estreitas, muitas d'ellas escalonatas, mientres as casas pareixen sobreposar-sen as unas dencima d'as atras, formando a caracteristica anvista d'iste lugar, que manda a [[bega]] d'o río Guadalaviar. A villa d'Ademuz ye a capital d'a [[comarcas d'o País Valenciano|comarca]] d'o [[Rincón d'Ademuz]].
==== Mugas ====
O [[termin municipal]] d'Ademuz muga con [[Libros]], [[Río Deva (Teruel)|Río Deva]], [[La Puebla de Sant Miguel]], [[Santa Cruz de Moya]], [[Casas Altas]], [[Vallanca]] y [[Castiel Fabib]].
==== Espacios naturals ====
[[Imachen:Urueña almendro2 lou.jpg|thumb|left|Flors d'[[almendrera]].]]
O [[termin municipal]] d'Ademuz ye en a suya mayor parte [[Montanya|montanyoso]], con cautivos tipicament mediterranios como as [[almendreras]]. O termin municipal ye trescruzato por o [[río Guadalaviar]] y o suyo [[afluent]], o [[río Boílgues]], con un amplo rete de zaicas que permete os cautivos de [[regano]], mes que mes [[mazanera]]s y atros [[árbol fruital|fruital]]s.
O paisache natural ye muito polito y adecuato pa las [[gambata]]s y rotas senderistas, en especial en o río Boílgues, con una intresant fauna y vechetación de ribera, declarato microrreserva natural. Tamién bi ha [[Molín|molins]], beluns d'ellos muito antigos como o d'a Villa, d'Efren, y una central hidro-electrica huei en desuso.
vecín a lo termin d'Ademuz ye o [[Parque Natural de Puebla de Sant Miguel]], declarato parque natural por o gubierno valenciano en mayo de [[2007]]. Tien [[Juniperus thurifera|sabina]]s centenarias, y lo pico mes alto d'o País Valenciano: l'[[Alto de las Barracas]] u tamién dito [[Cerro Calderón]].
==== Nuclios de población ====
Bi ha 3 nuclios de población en o municipio, a mes d'a mesma villa d'Ademuz:
*[[Mas de l'Olmo]].
*[[Sesga]].
*[[Val de la Sabina]].
Tamién bi ha a-saber-las [[masada]]s por tot o termin municipal, como as d'''Altamira'', ''Guerrero'', ''El Soto'', ''San Juan de las Veguillas'' y ''La Balsa'', entre atras.
== Historia ==
Antes que lo [[Reconquista|reconquerisen]] se menciona ''Demuz'' en [[1142]] como una d'as [[muga]]s d'a [[Comunidat de Daroca]]. Por lo que pareix [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Remón Berenguer IV]] lis ne atorgaba a los Daroca si lo reconqueriban. Sindembargo a [[Comunidat de Daroca]] nunca no plegó a controlar territorios tan a lo sud.[[Imachen:Castell d'Ademuz.jpg|thumb|300px|Castiello d'Ademuz. Anvista parcial]]
Ademuz fué reconquiesto en [[1210]], ya pa cutio por [[Pero II d'Aragón]] (''Daymuz et Castellum Habib et castellum cuom dicitur lo Corbo et castellum cuom dicitur Serrella'') con aduya templera. En [[1216]] se confirmó que [[Sancho VII de Navarra]] teneba cualques [[castiello]]s en a muga aragonesa con lo reino taifa de Valencia, entre ellos lo de [[Castiel Fabib]] y lo d'Ademuz, castiellos que probablement consiguió con [[penyora]]s de [[Pero II D'Aragón|Pero II]].
O [[20 d'abril]] de [[1229]] se firmó un tractau entre [[Chaime I d'Aragón]] y [[Zait Abu Zait]]. Abu Zait se declaró vasallo de Chaime I, se producioron cesions territorials y Ademuz quedó como lugar d'a Corona con os dreitos d'as [[diezma]]s ceditos a lo [[Orden d'o Temple|Temple]]. Ademuz fue adhibito a lo [[Reino de Valencia]] por o fillo y succesor de Pero II, [[Chaime I d'Aragón|Chaime I o Conqueridor]].
O [[castiello d'Ademuz]] estió muit important en a [[Edat Meya]], en especial en a guerra con [[Reino de Castiella|Castiella]], asetiato dos vegatas por as tropas de [[Pero I de Castiella]]. Os ademucers estioron fidels siempre a la [[Corona d'Aragón]].
Esta fidelidat la premioron muitas vegatas los reis d'Aragón, con fueros y libertaz a la municipalidat. Yera Ademuz villa reyal y teneba representación de sendicos en as [[Corz de Valencia]].
== Demografía ==
Dende a decada de [[Anyos 1940|1940]] a [[emigración]] despobló Ademuz. Os vecins se'n iban pa grans centros [[industria]]ls como [[Barcelona]], [[Valencia]] y o [[Puerto de Murviedro]]. Tamien estió significativa a emigración temporal pa las [[vendema]]s de [[Francia]].
== Demografía ==
{{DemogEspanya |1749= |1787= |1842=3.033 |1857= |1860= |1877=3.339 |1887= |1897= |1900=3.415 |1910= |1920=4.092 |1930= |1940=3.866 |1950= |1960=2.827 |1970= |1981=1.545 |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001=1.115 |2002= |2003= |2004= |2005=1.157 |2006=1.183 |2007=1.242 |2008=1.269 |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=1.000}}
Actualment a tendencia negativa s'invierte por a plegata de emigrants pa Ademuz, provinients d'a [[Berbería]] y de [[Rumanía]] mes que mes.
== Economía ==
[[Imachen:Apples.jpg|thumb|120px|left|Variedaz de mazanas]]
As actividaz [[Economía|economicas]] principals son [[Agricultura|agricolas]]. En o pasato estioron os [[cerials]] y a [[vinya]] os cautivos principals. Huei son importants os cuasi monocautivos como as [[almendrera]]s y as [[mazanera]]s. As '''mazanas d'Ademuz''' tienen un reconoixito prestichio en os mercatos exteriors.
As actividaz [[Ganadería|ganaderas]] se centran en o bestiar [[Uella|ovín]] mes que mes.
A [[industria]] ye redueita a actividaz alimentarias como turrons u carnicas, y atros productos de consumo basico, venditos en os mercatos exteriors y tamién muito apreciatos por os visitants.
O [[comercio]] ye muito desarrollato, se i concentran uns cuantos comercios, supermercatos, bancos y caixas, tallers, etc. a on acuden tamien os habitants d'as poblacions vecinas.
O dia de mercato semanal ye o miercols, en a ''Plaza del Rabal''.
O turismo rural tien en os zaguers tiempos un desarrollo acceptable, cuenta con un hotel y unas cuantas pensions y casas rurals.
Ademuz concentra tamién os principals servicios d'a comarca: o Centro de Salut Comarcal, o Colechio de Primaria, o Instituto d'Amostranza Segundaria y l'helipuerto en construcción.
== Administración ==
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Martirián Sánchez Monterde
| [[Unión de Centro Democrático]]
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
| Martirián Sánchez Monterde
| OIV
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
| Rafael Edo Pertegaz
| [[Partido Socialista Obrero Español]]
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
| Jesus Férriz Hinojosa
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
| Jesus Férriz Hinojosa
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
| Jesus Blasco Sánchez
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Fernando Soriano Antón
| [[Partido Socialista Obrero Español]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Fernando Soriano Antón
| [[Partido Socialista Obrero Español]]
|}
== Patrimonio historico-artistico ==
[[Imachen:Iglesia Arciprestal de San Pedro y San Pablo de Ademuz.JPG|right|thumb|150px|Ilesia Arciprestal de Sant Per y Sant Pavlo. Sieglo XVII. Ademuz]]
=== Arquitectura relichiosa ===
*'''[[Ilesia Arciprestal de San Per y de San Pablo d'Ademuz|Ilesia Arciprestal de Sant Per y de Sant Pablo]]''', d'o [[sieglo XVII]].
*'''[[Ermita de Santa María de la Huerta d'Ademuz|Ermita de Santa María de la Huerta]]''', d'o [[sieglo XIV]].
*'''[[Ermita de San Chuaquín d'Ademuz|Ermita de Sant Chuaquín]]''', d'o [[sieglo XV]].
*'''Ermita de [[Santa Barbara]]''', d'o sieglo XVII.
*'''Ermita de Santa María del Rosel''', d'o [[sieglo XVIII]].
*'''Ermita de [[San Miguel Arcánchel]]''', en [[Val de la Sabina]], d'o [[sieglo XVI]].
*'''Ilesia d'a [[Purisma Concepción]]''', en [[Sesga]], d'o sieglo XVI.
*'''Ilesia de [[Santa Barbara]]''', en [[Mas de l'Olmo]], d'o sieglo XVII.
=== Arquitectura civil ===
[[Imachen:Escudo de Xativa.svg|right|thumb|100px|Antigo escudo d'armas d'Ademuz en epoca foral]]
*'''[[Castiello d'Ademuz]]''', con gran importancia historica.
*'''[[Casa de la Villa d'Ademuz|Casa de la Villa]]''', d'o sieglo XVI.
*'''[[Fosqueta Municipal d'Ademuz|Fosqueta Municipal]]''', d'o sieglo XVI.
*'''Forno medieval''', d'o [[sieglo XIII]].
*'''''[[Cambra Vieja del Trigo d'Ademuz|Cambra Vieja del Trigo]]''''', antigo [[almudín]] d'o [[sieglo XVI]], con l'antigo escudo d'armas d'Ademuz.<ref>{{es}} Fuente: Raúl Eslava Blasco, [https://web.archive.org/web/20200527001629/https://rincondeademuz.wikispaces.com/space/showimage/52-Her%C3%A1ldica+hist%C3%B3rica+de+Castielfabib+y+Ademuz.pdf ''Heráldica de las villas de Ademuz y Castielfabib'', en la revista ''[[Revista Ababol|ABABOL]]'', nº 52, anyo 2007.]</ref>
*'''''Puerta de San Vicente'''''.
*'''''Fuente Vieja''''' u ''de los siete canyos''.
*'''Molín Reyal'''.<ref>{{es}} Fuente: Raúl Eslava Blasco, [https://web.archive.org/web/20090117102718/http://rincondeademuz.wikispaces.com/file/view/31-El+molino+harinero+de+Vallanca.pdf ''El Molino de la Villa de Ademuz'', en la revista ''ABABOL'', nº 31, anyo 2002]</ref> En o río Boilgues, huei conoixito como ''Molino de la Villa''. Sieglo XIII.
*'''''Molino Nuevo'''''.<ref>{{es}} Fuente: Raúl Eslava Blasco, [http://rincondeademuz.wikispaces.com/space/showimage/35-El+Molino+Nuevo+de+Ademuz.pdf ''El Molino Nuevo de Ademuz'', en la revista ''ABABOL'', nº 35, anyo 2003.]</ref> Relacionato con as [[navata]]s que i heba en o [[río Guadalaviar]], d'o [[sieglo XVIII]].
== Museus y espacios culturals ==
*'''Museu pa a Interpretación de l'augua''', en o Molín Reyal.
*'''Museu d'o Pan y forno tradicional'''. En [[Mas de l'Olmo]].
*'''Casa d'a Cultura'''. Se tracta d'un edificio historico construito en a [[Anyos 1920|decada de 1920]], o Café-Teatro "La Unión", conoixito popularment como ''La Sociedad'', pus a suya edificación la movioron os vecins d'ideolochía republicana. En a actualidat ye un centro multiusos que aculle, entre atros organismos, l'''Instituto Cultural y de Estudios del Rincón de Ademuz'', a Biblioteca Monecipal y a Sociedat Musical.
*'''Sala de Exposiciones Temporales'''. en l'edificio d'a antiga Fosqueta Monecipal de'o [[sieglo XVI]].
== Toponimia menor ==
Se conservan microtoponimos coincidents con l'[[idioma aragonés|aragonés]], como ''[[Val]]'', ''[[Cambra]]'' (en ''Cambra vieja del trigo'') u a ''Casa de la Villa'', que se clama asinas mes que ''ayuntamiento''.
== Fiestas ==
*'''Feria de San José'''. Tradicional feria de bestiar.
*'''Sant Vicente Ferrer'''. Domingo siguient a Pascua de Resureccion. Mona y por a noche ''hoguericas'' en las calles.
*'''[[Asumpción d'a Virchen]]'''. Fiestas d'agosto. Bailes, toros en a carrera y o ''Rabal'', penyas, toro embolato, etc.
*'''Nuestra Sinyora d'el Rosario'''. Tradicionals Fiestas Patronals d'a villa. Primer domingo d'octubre. Bailes, toro embolato...
*Tambien se celebran '''Sant Roque''', '''Santa Bárbara''' y o patron d'a villa, '''Sant Pero'''. Atros santos celebrados son '''Sant Blas''' y '''Sant Antón'''.
*'''[[Sant Miguel Arcánchel]]''' en Val de la Sabina.
*'''Santa Barbara''' en Mas de l'Olmo.
== Personalidaz naixidas d'Ademuz ==
* José Ríos.<ref name="rincondeademuz.wikispaces.com">{{es}} Fuente: Raúl Eslava Blasco, [http://rincondeademuz.wikispaces.com/space/showimage/49-Escritores+del+Rinc%C3%B3n+de+Ademuz+en+los+siglos+XVII+y+XVIII.pdf ''Noticias sobre escritores del Rincón de Ademuz en los siglos XVII y XVIII, según sus contemporáneos'', en la revista ''ABABOL'', nº 49, año 2007.]</ref> Escritor y anticuario del siglo XVIII, naixito d'Ademuz, retor de [[Líria]] y [[Cullera]].
* Vicente Español. [[Rector]] ilustrato de la ilesia arciprestal d'Ademuz d'o sieglo XVIII.
* Eusebio Cañas.<ref name="rincondeademuz.wikispaces.com"/> Escritor y traductor chesuita d'o sieglo XVIII, naixito d'Ademuz y muerto en Italia en 1807.
* [[Elvira Lindo]]. Escritora y guionista, naixita en 1962 de [[Cádiz]] y d'orichen ademucer.
== Bibliografía ==
*Eslava Blasco, Raúl: ''Ademuz y su patrimonio histórico-artístico''. Ademuz, [[2007]]. {{ISBN|978-84-606-4251-0}}
*Gargallo Gil, J.E.: ''Habla y cultura popular en el Rincón de Ademuz''. Madrit, 2004.
*Rubio Herrero, Samuel: ''Historia verdadera de la cruz que chilla y fundación del Hospital de San Joaquín''. Ademuz, [[2001]].
*Rodrigo Alfonso, Carles: ''El Rincón de Ademuz, análisis comarcal''. Valencia, [[1998]].
*''ABABOL''. Revista del Instituto Cultural y de Estudios del Rincón de Ademuz (ICERA), dirigida por Ángel Antón Andrés y publicada trimestralmente en Ademuz dende [[1995]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* {{commonsart|Ademuz}}
* [http://www.ademuz.es/ www.ademuz.es] Pachina web oficial d'Ademuz.
* [https://web.archive.org/web/20090310191656/http://www.icera-rincondeademuz.es/ Pachina del ''Instituto Cultural y de Estudios del Rincón de Ademuz'' (ICERA) y d'a suya revista ''ABABOL''].
* [https://web.archive.org/web/20150414030429/http://rincondeademuz.wikispaces.com/ Arte y patrimonio en el Rincón de Ademuz]. {{es}}
* [https://web.archive.org/web/20090210034435/http://www.smusicalademuz.com/ Sociedad Musical de Ademuz].
* [https://web.archive.org/web/20080225234521/http://www.rincondeademuz.com/manzanas/index.htm Mazanas d'Ademuz].
* [http://www.topwalks.net/en/rincon_ademuz.htm Cualques rutas senderistas por as tierras d'Ademuz].
{{Municipios Rincón d'Ademuz}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Municipios de Valencia que mugan con Aragón]]
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Valencia]]
[[Categoría:Municipios d'o País Valenciano por aon pasa la N-330]]
02626pt0z1nokqb5whecf7j6gom8gsl
Anyada
0
20828
2423541
2399549
2026-06-10T19:56:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423541
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:01 Xérès millésime 1781.jpg|thumb|230px|Un vin de Xerez de l'anyada 1781]]
Una '''anyada'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''anyata'''</ref> ye o periodo d'un [[anyo]] y o resultato d'ixe periodo. S'emplega, mas que mas, en o contexto [[agricultura|agricola]] y [[ganadería|ganadero]]. Por eixemplo:
{{cita|Esta anyada sembraremos [[hordio]]<ref>[[Chabier Tomas Arias]] L'aragonés d'o Biello Sobrarbe.</ref>}}
En muitas ocasions se fa servir como sinonimo d'[[anyo]], tanto en [[dialectos de l'aragonés|aragonés dialectal]] como en [[idioma aragonés|aragonés estándard]]. Este emplego estió cheneralizato en os primers anyos de l'aragonés estandardizau, substituyindo sistematicament a "anyo" cosa que bels filologos como [[Chabier Tomás Arias]] consideran una error.
Bels eixemplos d'uso patrimonial:
{{cita|En aquellas '''añadas''' las chens no encara tan empetecaus, encara nos iba llobén pa'l gasto<ref>[[Fernando Romanos]]. ''Aragonés ribagorzano: lesico emplegau en a obra de [[Pablo Recio]]''. Luenga e Fablas, 4. Consello d'a Fabla Aragonesa. [[2000]].</ref>}}
{{cita|Casa empeñada, nunca güena '''añada'''''<ref>[[Chesús de Mostolay]]. ''El Aragonés en el Somontano de Barbastro}}. Aneto Publicaciones. [[2007]]. {{ISBN|978-84-95349-42-2}}</ref>}}
Bels eixemplos d'uso medieval:
{{cita|E en aquel '''anyo''' es la luna primera al .ix.º dia a la exida de março, assi como ella fue al començamjento, e toda aquella '''anyada''' es como la hora.<ref>[[Libro del Trasoro]]</ref>}}
{{cita|Todas las actas de la '''anyada''' seran segunt es dito continuadas no dexando cosa alguna de scriuir en aquell maliciosament<ref>[[Manuel Mora y Gaudó]]. ''Ordinaciones de la Ciudat de Çaragoça''. Editado en [[1908]]. [http://books.google.es/books?id=Qo88AAAAIAAJ&pgis=1]</ref> }}
{{cita|E que los oficiales electos compiecen a cumplir su '''anyada''' en el dito dia de Sant Miguel primero venient: e dalli adelant sucesivament e que cada hun '''anyo''' sean esleydos tres conselleros...<ref>[[Manuel Serrano y Sanz]]. ''Orígenes de la dominación espanyola en América: Estudios históricos''. [http://books.google.es/books?id=nchQgAAAAMAAJ&q=feyto+anyada&dq=feyto+anyada&ei=qJLBR9j_G5XUzAS72q2wCA&pgis=1]</ref>}}
{{cita|Esti '''anno''' por toda Espanya fue gran '''anyada''' de trigo.<ref>''Archivo Historico Provincial de Teruel. Actas del Concejo de Teruel'', serie B-34</ref>}}
Con sentito no [[agricultura|agricola]]:
{{cita|nueve lençuelos nueuos (...) que compró Bernat en las '''anyadas''' del dito Ferrando<ref name="ReferenceA">[[Javier Terrado Pablo]]. ''La lengua de Teruel a fines de la Edad Media'' .Instituto de Estudios Turolenses. [[1991]].</ref>}}
Con sentito [[agricultura|agricola]]
{{cita|malas '''anyadas''' que se an seguido continuas<ref name="ReferenceA"/>}}
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Periodos de tiempo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Periodos de tiempo]]
[[Categoría:Terminolochía agricola]]
p1e4awqd99ddn5zo5nv523cdh34x4le
Adoba
0
21157
2423318
2304411
2026-06-10T19:21:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423318
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Este articlo tracta sobre las adobas como material de construcción. Pa las lamas de fusta que fan parte de los tonels, se veiga [[adoga|adoba (fusta)]].''
[[Imachen:Casa in mattoni di fango - Guspini, Sardegna.jpg|thumb|300px|Construcción d'adobas.]]
L''''adoba'''{{DACC}}<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 165.{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref><ref name="PARDOASSO">[[José Pardo Asso|PARDO ASSO, José]], ''Nuevo diccionario etimológico aragonés (voces, frases y modismos usados en el habla de Aragón)'' (Facsímil); Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2002. {{ISBN|84-8094-101-4}}</ref> (de l'[[arabe]] ''< aṭṭúb'') ye un [[ladriello]] feito con una masa d'[[Archila (sedimento)|archila]] y bella cosa mas, secada a lo sol y a l'aire (ixoriada), y sin cocer-la. A diferencia d'os ladriellos, l'adoba, en chunto con o [[tapial]], fa parte d'os materials de construcción basaus en o [[bardo]] que no precisan cocción.
L'adoba ye un material de [[construcción]] muit antigo, y encara s'emplega en amplas rechions por estar fácil de fer y d'emplegar. Funciona muit bien en rechions de clima seco y soleyau por estar buen [[aislant termico]], anque s'erosiona con as [[plevida]]s frecuents. D'antes se podeban fer con lo [[tarquín]] de las [[ceica]]s, anque en puestos como l'[[Alto Aragón]] ye tipico que sen faiga con [[buro]] y [[palla]].<ref name=Monesma>[[Eugenio Monesma|MONESMA, Eugenio]] (realizador), [https://www.youtube.com/watch?v=Mi_XZadxBp0 ''Los adobes. Construcción tradicional de una caseta con tierra, paja y agua.''] (documental).</ref>
== Historia ==
[[Imachen:272.Barcabo - Casa con frontera d'adobas.jpg|thumb|right|250px|Casa tipica d'os [[semontano]]s de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Buena cosa ye feita d'adobas, anque s'alterna con piedra en os pisos d'abaixo.]]
La mes antiga ciudat conoixida, [[Çatal Höyük]], en [[Anatolia]], de lo [[VII milenio antes de Cristo]], teneba las casas construitas con adobas.
En l'[[Antiguo Echipto]] s'empleó l'adoba, fendo-la con [[limo]] de lo [[Nilo]], en la costrucción de casas, tumbas ([[mastaba]]s), fortalezas, y mesmo [[palacio]]s; encara que estioron los primers en emplegar la [[piedra]] tallada pa alzar templos, piramides y atras edificacions monumentals.
En [[Espanya]], l'adoba ye tipica de las rechions secas de [[Castiella y Leyón]] u d'[[Aragón]], a on s'anyade [[palla]] a lo [[bardo]]. Las construccions d'adoba gosan cubrir-se con una napa de lo mesmo bardo, con lo que dan ixa traza tan curiosa a las casas tipicas de [[Tierra de Campos]]. Tamién ye usual en rechions semideserticas d'[[Africa]], [[America Central]] y [[Sudamerica|America de lo Sud]] ([[rancho]]).
En Aragón, as adobas s'han feito servir por toda la [[depresión d'Ebro]] y os [[semontano]]s d'o [[Pireneu]] de conchunta con os ladriellos y os muros de tapial, pos o clima seco que fa que tarden mas en desfer-se, y a manca de [[piedra]], que la feba cara y en bel caso se teneba que trayer de leixos, han feito que o [[buro]] estase o principal material popular entre a-saber-los anyos.<ref name=Monesma/> Aún en o [[sieglo XXI]] ye cosa regular que en as zonas rurals se trobe edificacions de fa anyos feitas con iste material.
== Elaboración ==
[[Imachen:Bundesarchiv Bild 135-S-14-01-37, Tibetexpedition, Formen von Ziegeln.jpg|thumb|right|200px|Muller d'antes mas fendo adobas con o molde en a era.]]
Pa fer as adobas a la manera tradicional como se'n feba en Aragón, lo primero que cal fer ye picar y quitar o [[buro]] d'un puesto an que i haiga [[tierra de buro]] de buena calidat, y alavez carriar-lo ta la «era» d'adobas an se vulcará n'un montón pa emplegar-lo dimpués. Una buena era d'adobas gosará estar en un puesto que no sía leixos ni de la mina de buro ni d'una fuent d'[[augua]],<ref name=Monesma/> pos si no s'habrá de carriar la uno u lo atro, lo que ferá que o proceso se torne un [[escamallo]], pero tamién habrá d'estar bien esposada a o sol y a l'aire.
Dimpués, se socava en o [[suelo]] una zancha no guaire fonda, que se diz a «masadera», que ye an se vulcará a tierra de buro y se mesclará con augua aduyando-se con un [[pozal]] y un [[ixau]]. Pa que o bardo no se crebe cuan sía seco, y pa dotar-lo de bella cosa d'estructura, se meterá palla limpia en a mescla. A [[palla]] fa que l'adoba que en salga no s'acrebace, pos o buro solo se torna fráchil en secar.
A masa que resulta de tot ixe proceso se saca en unatro pozal y se replena en un [[molde]] feito con [[madera]] y meso sobre o suelo d'a era, molde que será igual pa todas as piezas, mirando bien que no quede vanos ni espacios bofos adintro que luego farían que l'adoba se crebase. Alavez s'atabla la cara superior pa que quede plana como la d'abaixo. Pa que a mezcla no se pegue en o molde s'ixambrará con [[arena]] u [[polvo]]. Una vez ye plano o molde y pleno con a mezcla, se debanta y, si s'ha espolvoriau bien, l'adoba fresca en saldrá por primer vez d'una pieza.
[[Imachen:Milyanfan-adobe-bricks-8038.jpg|thumb|right|200px|Era con as adobas mesas a xoriar.]]
A continación principia o proceso d'ixoriar as adobas. As piezas quedarán esposadas a pleno sol y a l'aire entre varias semanas, dreitament en o suelo d'a era, de manera que l'augua se vaiga [[evaporación|evaporando]]. De contino s'irá chirando as adobas pa que s'ixorien bien por toz laus.<ref name=Monesma/>
A la fin, se transportará as adobas dica o puesto de construcción an que sían precisas. Ixo se soleba fer con un [[abrío]] (un [[masto]] u un [[somero]]) que se le clavaba un [[aparello]] que se deciba «[[halma]]»,<ref name=Monesma/> que yera común en o [[transporte]] d'atros materials de construcción como [[ladriello]]s y piedras, y va dencima o [[baste]] de l'animal.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Buro]].
* [[Tarquín]]
* [[Laco (sedimento)]].
* [[Era]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Arquitectura]]
swrkaefu5b2yvn1yoihaz4q20440dae
Almosna
0
21606
2423472
2326641
2026-06-10T19:45:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423472
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Smart Hymn21 Generosity.jpg|thumb|300px|Un noble dando almosna a uns mendigos, imachen de lo [[sieglo XVIII]].]]
L''''almosma'''{{DACC}} u '''limosna'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant palatalizada '''llimosna'''</ref> (d'o [[latín medieval]] ''< alemosina'')<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.72</ref> son uns [[diner]]s que se dan a los [[probe]]s y [[mendigo]]s a cambio de res. Cuan se da a la [[Ilesia (institución)|Ilesia]] tien la valura d'[[ofrenda]].
En la mayor part de las [[relichión|relichions]] l'almosna se considera una ofrenda a [[Dios]]. Sirve pa liberar de lo pecato y pa compensar por las malas accions, y evitar asinas remordimientos de [[concencia]].
En la [[relichión musulmana]] l'almosna u ''zakat'' ye lo tercer [[Pilar de l'Islam]]. Bi ha una almosna dita oblitatoria que se paga a traviés de lo estau (a lo [[ministerio d'afers relichiosos]]"), por un regular en la fiesta de la ''[[xurah]]''.
En sentiu de queixar-se refiere tamién a una cantidat de diners que no ye prou.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Relichión]]
[[Categoría:Pilars de l'Islam]]
qhjvshllowvm45spugnwp7vlg8qvkd8
A Mula
0
22888
2423266
2350505
2026-06-10T19:12:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423266
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''a Mula'''. Ta altros emplegos d'o termin «mula» se veiga '''[[Mula (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Mula
|nombre_oficial = La Mula
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen =
|municipio = A Fueva (municipio)
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = ±995
|distancia = 124
|ta = Uesca
|distancia2 = 23
|ta2 = l'Aínsa
|distancia3 = 20
|ta3 = Tierrantona
|población = 0
|calendata = 2010
|cp = 22336
|patrón= [[Sant Bartolomeu]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|latd=42|latm=26|lats=42.77|latNS=N|longd=0|longm=14|longs=05.15|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = right
}}
'''A Mula''' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''La Mula'') ye una [[aldeya]] [[Aragón|aragonesa]] d'o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment se troba despoblada.
==Cheografía==
A Mula s'asienta en un [[cerro]] en a man meridional d'a [[sierra Ferrera]], que recibe o nombre de «cerro d'a Mula» u «[[sarrato (orografía)|sarrato]] d'a Mula». Ye en o norte d'a subcomarca natural de [[a Fueva]], en o que en a redolada se conoix como [[Baixo Penyas]]. O cerro d'a Mula se prolarga un poquet mas que l'altro cerro visible en os [[calcil (orografia)|calcils]] de a Penya Montanyesa, que ye o de [[Reyal Monesterio de Sant Veturián|Sant Veturián]] (a 1 km mas ta ponient), y guarda una altitut cuasi homochenia en a suya [[loma]] cuasi dica l'extrimo de mas luent de a sierra, que será 700 u 800 metros t'adintro d'a Fueva.
A posición d'o casar de a Mula, que no son si que dos casas, ye en a punta d'o cerro que ye mas luent d'a sierra, en cosirando sin guaire dificultat un buen troz d'a val d'o [[río d'a Nata]] y d'a valleta d'o [[barranco d'o Plano]], concretament en o paso por a on que as dos cuencas se comunican que ha nombre «Cuello d'Arro», y en estando a la vegada tamién fácil de defender por toz os costaus menos uno. Isto fa pensar que, como con muitos altros lugars gosa pasar, as oríchens de a población sigan de cualque estructura defensiva [[Edat Meya|medieval]], que podría haber feito d'embrión ta l'asentamiento.
L'acceso de que disposa ye una pista de tierra (transitable con 4x4) que puya dende [[Moliniás]] fendo una vuelta por as [[pardina]]s de [[a Marinyosa]] y [[o Mediano]], con un recorrido aproximau de 4 km dende Moliniás. A dita pista s'enfila por o recuesto d'o tozal de Sant Chorche (1037 m, debaixo d'[[ermita de Sant Veturián d'a Espelunca|a Espelunca]]) ta dimpués amanar-se ta a Mula dende dezaga, por a loma d'o cerret que ella domina.
En chunto con o Mediano, a Marinyosa y Moliniás, a Mula feba parte de a partida de «Fosau Alto», d'o municipio de [[Fosau]]. Cuan l'achuntamniento de Fosau desapareixió, as cuatro pardinas mas Fosau s'achuntón en l'achuntamiento de [[Toledo d'a Nata]], en o cual remanión dica l'absorción d'iste municipio en o [[A Fueva (municipio)|municipio de a Fueva]] en a [[anyos 1960|decada de 1960]].<ref name="INEToledo">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=1&textoMunicipio=Lanata&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n «Toledo de Lanata» en a subpachina «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada lo [[29 de chinero]] de [[2011]]</ref>
==Zaguers habitants==
A Mula se composa de dos casas: ''Casa Altemir''<ref name="José">{{es}} [[Severino Pallaruelo Campo|PALLARUELO CAMPO, Severino]], ''[[José, un hombre de los Pirineos]]''. Ed. PRAMES. Zaragoza, 1996. {{ISBN|84-8321-077-0}}</ref> y ''Casa Felipe''. A segunda se troba despoblada dende meyaus de a decada de 1960,<ref name="José"/> pero en Casa Altemir habió 2 habitants dica finals de a [[anyos 1990|decada de 1990]]. A [[ilesia (edificio)|ilesieta]] ye consagrada a l'advocación de [[Sant Bartolomeu]],<ref name="José"/> patrón de lugar, y en l'actualidat amenaza con espaldar-se.
Os habitants de Casa Altemir yeran os chirmans José y Pilar Castillón Peiret. Sobre José, [[Severino Pallaruelo Campo|Severino Pallaruelo]], que lo conoixió y le vesitaba con frecuencia, escribió o libro ''[[José, un hombre de los Pirineos]]'' ([[PRAMES]], [[1996]]) en o que recorre con [[fotografía|fotos]] y relato as diferents actividaz [[agricultura|agricolas]] y [[ganadería|ganaderas]] que l'anciano feba mientres tot l'anyo. Tamién fue uno d'os zaguers que teneba una raza de [[gallina]] antiga autoctona d'Aragón conoixita en l'actualidat como [[gallina de Sobrarbe]], y que chunto con eixemplars d'atros lugars d'a redolada fuoron fundamentals ta a suya recuperación.<ref>{{es}} [http://www.gallinadelsobrarbe.es/index.html Pachina web de l'Asociación de Criadores de la Gallina del Sobrarbe (AGASOB)].</ref>
==Toponimia==
Seguntes l'autor [[uesca]]no [[Manuel Benito Moliner]], o nombre d'«a Mula» dimana d'o [[Idioma latín|latín]] <*MOLA, con o significau d'una elevación d'o terreno. Isto prene especial sentido si se conta con a posición orografica de l'aldeya, que chusto ye en l'altura d'un sarrato.
==Fiestas==
*[[24 d'agosto]], '''Fiesta Mayor'''<ref name="José"/> fendo-le honras a [[Sant Bartolomeu]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Bibliografía relacionada==
*{{es}} [[Severino Pallaruelo Campo|PALLARUELO CAMPO, Severino]]: ''José, un hombre de los Pirineos''. Ed. PRAMES. Zaragoza, 1996. <small>{{ISBN|84-8321-077-0}}</small>
{{Lugars d'a Fueva (municipio)}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Mula, a}}
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars d'a Fueva]]
[[Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Bertolomeu]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
0i5le99r13cz9j5xnpgdmhjgayzlb4k
Agullana
0
23339
2423364
2385444
2026-06-10T19:28:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423364
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Agullana
|bandera =
|escudo = Escut d'Agullana.svg
|escudo_grandaria = 90px
|imachen = [[Imachen:80.Agullana.JPG|249px]]
|comunidat = Catalunya
|provincia = Chirona
|comarca = Alto Empordán
|superficie = 27,72
|altaria = 166
|población =
|calendata =
| cod_provincia = 17
| cod_municipio = 001
| densidat= {{formatnum:{{ #expr: (841/27.72) round 2 }}}}
|distancia = 60
|ta = Chirona
|cp = 17707
|latd=42|latm=23|lats=45
|longd=2|longm=50|longs=51
|mapa_loc = Catalunya
|situación =
|chentilicio = agullanenc / agullanenca (en [[Idioma catalán|catalán]])
|ríos =
|web = [http://www.agullana.com/ www.Agullana.com]
|}}
'''Agullana''' ye un [[municipio]] [[Catalunya|catalán]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Chirona|Chirona]], en a [[comarcas de Catalunya|comarca]] de l'[[Alto Empordán]]. A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}} habitants en una [[superficie]] de 27,52 [[km²]] y una [[Densidat de población|densidat]] de {{formatnum:{{ #expr: (841/27.72) round 2 }}}} hab/km².
== Cheografía ==
[[Imachen:76.Pollineta a Agullana.JPG|thumb|left|200px|Una '''[[somer]]eta'''. Os cautivos y animals de subsistencia bi fuón prencipals enantes.]]
O nuclio prencipal d'Agullana se troba en a boca d'o ''Torrent del Gou'' enta lo [[río Guilla]], 5 [[Km]] mes ta l'este d'a coneixita población de ''[[La Jonquera]]'', puesto de mugas per a parte catalana con [[Francia]].
Os limites d'o municipio incluyen bel trampo d'a [[muga]] [[Espanya|hispano]]-[[Francia|francesa]] per alto lo lumo d'a [[sierra de l'Albera]], a on que ye muga enta la par d'o [[Vallespir]] (historico condau catalán que fue adhibito a [[Francia]] dimpués d'o siello d'Os Pireneus de [[1659]]). Fica linias tamién con os municipios de [[La Jonquera]] per l'este, [[Capmany]] per lo sud-este, [[Darnius]] per lo sud-ueste, y [[La Vajol]] per lo sud sud-ueste.
A mes gran parte d'o municipio el cubren selvas nuevas de [[pin]]s y [[lecina]]s como gosa a fer-se per as zonas costeras cuan que en ye desapareixita la selva orichinal. O cautivo de [[Quercus suber|zurera]]s que s'ha feto en habe decadas, ta quitar-ne [[zuro]], bi ye, manimenos, diz que cosa nueva que no en heba habito enantes. l'[[Agricultura|Agricultuera]] local yeba feto de siempre producción d'[[olivera]]s, y [[vin]] en as "''feixes''" ( [[Alfabeto Fonetico Internacional|AFI]]: ['feiʃɶs], asinas en dicen d'as [[faixa]]s eno [[idioma catalán|catalán]] de Chirona) y altros cautivars de subsistencia.
[[Imachen:Localització d'Agullana respecte de l'Alt Empordà.svg|100px|left|thumb|Agullana en l'Alto Empordán]]
=== Lugars y demografía ===
O municipio d'Agullana el forman dos lugars: Agullana y l'Estrada. Agullana tien 667 habitants, y l'Estrada en agrupa 40 d'os altros. A resta d'as personas dica sumar ixes 756 habitadors se troban per as [[pardina]]s (''masos'' en catalán) esparditas per a redolada.
{{DemogCat |1497= |1515=26 |1553=34 |1717=337 |1787=443 |1857=1.250 |1877=1.564 |1887=1.529 |1900=1.641 |1910=1.798 |1920=1.456 |1930=1.180 |1940=1.062 |1950=859 |1960=897 |1970=824 |1981=688 |1990=711 |1992=667 |1994=675 |1996=619 |1998=622 |2000=655 |2002=672 |2004=746 |2006=756 |2008=806 |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=903 |2023= |2024= |2025=}}
== Historia ==
En o puesto a on que huei ye lo municipio d'Agullana se sabe que bi heba habito chent ya en a prehistoria, mercés que mos i han quedau as trazas d'ixes pobladors.
A man d'o lugar de l'Estrada se pueden veyer encara dos [[dolmen]]s y dos [[menhir]]s eneoliticos, amás d'una [[necropolis]], o [[chacimiento arqueolochico|chacimiento]] de ''Can Bec de Baix'', d'os tiempos d'a [[cultura d'os Campos d'Urnas]].
En a epoca romana no se'n sabe cosa de garra poblacions ni asentamientos en o puesto an que huei se troba Agullana. Existe manimenos una teoría que diz que lo nombre Agullana ye ''per se'' un toponimo [[latín]], pus leva inscrito lo sufixo ''[[sufixo -ana (toponimia)|-ana]]'' que alavez s'emplegaba prou. Avalando ixa teoría existe en o termin municipal una empedrata romana, de bels metros conservata nomás, que diz que talment podría haber-se feto parte d'una población u ''villa'' romana que ta part d'alavez bi hese existito.
Manimenos, a presencia d'altras vías d'epocas antigas en a redolada pareix que fa d'ir que ixo no significás cosa. Mesmo, perque a man meridional d'a Sierra de l'Albera ye prou baixa y se puet franqueyar per an que se quiere (de revés que pasa per a resta d'o Pireneo) d'ixo diz que yera parte per a on que se pasaba mutismo enantes.
=== Agullana en a [[Edat Meya]] ===
[[Imachen:89.Santa Maria d'Agullana (S.XIII).JPG|thumb|right|250px|O traspaso d'a ilesia de Santa María aporta la primera calendata conoixita que '''Agullana''' ya existise.]]
Agullana amaneix per a primera vegata en un documento d'o [[bispe]] Per [[Rotger d'Ampurias]], qui en deció ''ECCLESIAM SANCTA MARIAE DE AGULIANA'' d'a ilesia suya en afaceyando-la ta la [[seu|sieu]] canoniga de [[Chirona]], en l'anyo [[1019]]. Ésta ye la primer vez, tamién, que se'n sabe cosa d'a ilesia que ye o molimento prencipal d'o lugar.
Se'n fayoron expresions posteriors, cal de siempre vinclato encara, con o [[vezcondau de Rocabertí]], pos diz que yeba ta part d'alavez la un que controlaba ixa parte d'o que enantes heba estato lo condau d'Ampurias. mientres que lo condau d'Ampurias existió, o vizcondau de Rocabertí s'heba dito siempre [[vezcondau de Peralada]], fendo parte d'o condau en calidat de ''[[pagus]]'', ixo ye, puesto u castellanía que pagaba [[peita]]s a lo conte que en yera prencipal. Rocabertí yera l'apellito d'a casa vizcontal que con os tiempos se fayó tamién sinonimo d'o condau.
En a epoca de [[Chuan I d'Aragón|lo rei Chuan ''lo Cazataire'']], cuan que los subditos d'o conte d'Armenyac (qui yeba, tamién, suegro d'o rei) invadioron lo Empordán y tot o norte d'el que huei ye la [[provincia de Chirona]], d'o [[1389]] dica lo [[1390]], os castiellos d'os cuals en yera poblato lo pais fayoron buena aduya en la esfensa d'os lugars, anque la presencia d'o redito [[castiello de Rocabertí]], en a par d'a collata d'o ''Portell'' (en [[idioma catalán|catalán]] ''el Coll del Portell'') en La Jonquera diz que no bi estió guaire cabal ta privar-ne y la invasión se fayó mesmo que si no bi hese estato.
=== Agullana en a [[Edat Moderna]] ===
A posición d'o lugar d'Agullana a'l canto la collata ''del Portell'' el fayó que fuese, como tamién en fuon altros lugars en l'altra man de l'Albera, puesto de contino ta que bi acampasen as tropas [[Espanya|espanyolas]] y [[Francia|francesas]] mientres os conflictos que las dos nacions tenioron a sobén en o [[sieglo XVII]]. Anque, ni sisquiera en a [[Guerra de Secesión Catalana|Guerra d'os ''Segadors'']], se'n sabe que Agullana tenese garra particularidat, ye d'esperar-se que la violencia y las tensions d'os qui aguardan en tierra de guerras causasen mesmas baixas astí que en cualsiquier altro puesto en a linia con Francia. Esto se preba perque o libro d'a Parroquia guarda a-saber-los rechistros de defuncions violentas escaixitos en a epoca d'as grans guerras franco-espanyolas d'o XVII, especialment mientres os asaltos d'uno u altro bando en os que lo lugar (u la suya redolada) quedó baixo lo dominio alternativo de franceses u espanyols y alavez os altros el querioron recuperar.
[[Imachen:102.Tres Quercus suber.JPG|thumb|250px|right|A '''[[zurera]]''' estió lo motor economico d'os lugars de lo Empordán, dimpués d'o [[sieglo XVIII]].]]
Zaga que se firmás lo [[tractau d'os Pireneus]] ([[1659]]), l'anexión a [[Francia]] de tot lo sector que queda en a man norte d'a Sierra de l'Albera, como tamién a tierra d'o Rosellón, fayó que la linia d'entre [[Espanya]] y lo pais galo quedás per ixes puestos, fendo-se d'alavez ta debant cabalment important controlar os pasos prencipals d'o pais. Asinas, a par d'alavez mos trobamos que la presencia de tropas se feba cada vegada mes contina en a zona, adubindo-se-ie la epoca de mes gran presencia militar d'entre lo [[9 de noviembre]] de [[1673]] y lo [[17 de setiembre]] de [[1678]], con una calendata especialisma en o [[1675]] que lo [[lista de virreis de Catalunya|virrei]] de [[virreinato de Catalunya|Catalunya]] espritó una invasión de lo [[Rosellón]] a traviés d'''El Portell'' con 8000 infants y 2500 hombres en a caballería, que marchoron de [[La Jonquera]] t'allá, mirando de reconquerir tot el que s'heba perdito en a firma d'o tractau, y que amanatos en fuon a conseguir-lo anque de ultimas fracasoron.
En o [[sieglo XVIII]], pasata la epoca mas fura d'ixas guerras, o municipio diz que emprencipió a fer como en altros puestos de lo [[Empordán]], introducindo lo cautivo d'a [[zurera]] u ''árbol corchero'', que en [[Catalunya]] en dicen ''Surera''.
O ''zuro'' se fayó con os anyos la primer producción d'o municipio, y encara huei, ye uno d'os productos con mes tradición enradigata en lo Empordán. Diz que la presencia en o lugar d'un gremio d'[[estivador]]s (en [[idioma catalán|catalán]], ''traginers'') y teixedors de [[lino|linar]]s tamién contrebuyó que ixa industria i prosperás.
=== Agullana en a [[Edat Contemporania]]; Textil, ''corcho'' e [[arte modernista|modernismo]] ===
A prosperidat d'os inversors d'o "[[zuro]]", beluns d'os cuals s'heban levato los suyos negocios enta altras poblacions como [[Figueras (Chirona)|Figueras]], [[Palafrugell]] u [[Chirona]], potenció la construcción d'edificios residencials y d'ocio, a l'estilo d'ixa poca.
[[Imachen:95.Casa Estela 01 (Agullana).JPG|thumb|right|200px|A ''Casa Estela'', de [[1911]], estió un disenyo de Josep Azemar i Pont.]]
[[Imachen:88.Cafè-Bar La Concordia (Agullana).JPG|thumb|left|180px|[[Frontera]] d'o Café-Bar ''La Concordia'', de [[1912]].]]
Edificios residencials como lo ''Chalet d'os Gomis'' (''Can Perellada''), ''Can Vidal'' y la ''Casa Estela'' (en a plaza d'o lugar) en son buens eixemplos. Altros edificios d'emplego civil que se bi fayoron son as Escuelas Nacionals, ditas en a localidat "''Els Hermanos''" pus las sufragoron dos chirmans d'o lugar a prencipios d'o [[sieglo XX]], l'Asilo Gomis y lo emblematico Café ''La Concordia''.
L'[[Arquitectura|arquitecto]] Josep Azemar i Pont, arquitecto municipal de [[Figueras (Chirona)|Figueras]] dende [[1889]], estió l'encargato d'o [[disenyo]] y construcción de beluns d'estes edificios d'Agullana que huei son destacatos. O [[prochecto]] d'a ''Casa estela'' el escomenzó en l'anyo [[1908]], en o zamflón d'a Plaza Mayor, y diz que el emplegó mes luego tamién como modelo ta os edificiós que fue fendo per altras localidaz [[Provincia de Chirona|cherundinas]] como Figueras u [[Olot]] en os anyos posteriors.
As formas rectilinias d'a casa, en chunto con os barannatos de fierro esviellato en os balcons, fan d'ir de como ye de representativo l'estilo d'ixa casa d'o que luego se fayó estilo propio de l'autor ampordanés.
Azemar fayó tamién os [[prochecto]]s d'as Escuelas Nacionals, d'entre [[1910]] y [[1913]], sofragatos per os chirmans y industrials Vidal, naturals d'a localidat, que s'esnevinioron o [[prochecto]] arquitectonico de naturaleza civil mes prencipal en o lugar en os suyos anyos.
O Café La Concordia, feito de [[prochecto]] en o [[1912]], luego estió lo primer local d'ocio establito en Agullana, y anque las suyas trazas son simples, tamién s'ha d'encaber en a epoca modenista d'a localidat.
As fabricas, textils y de tapas de zuro, que bi habió en o [[sieglo XIX|XIX]] y prencipios d'o [[sieglo XX]], dioron fayena a la mes gran parte d'a población local d'ixes anyos. Ixo, y tamién que la localidat estás o puesto de naixencia de bel industrial ampordanés como s'ha dito que bi metioron a saber-los diners en fer-se casas residencials y en chunto reformar a estructura d'o lugar, l'aganó a Agullana lo malnombre de "''El Petit Madrid''" (lo chicot Madrid) en a comarca, nombre que encara recuerdan huei beluns d'os güelos que bi son vivindo.
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20160304191349/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0917900199_L1.htm?d=0&e=237 Resultatos] d'as eleccions municipals de 2011 en Agullana en a pachina web d'o [[Ministerio d'o Interior]].</ref>
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Convergència i Unió]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 7
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 7
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 7
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#EEEE42" | '''[[Esquerra Republicana de Catalunya]]'''
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 3
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 3
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 5
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 4
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#32CD32" | '''Independients'''
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 7
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 2
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partit dels Socialistes de Catalunya|PSC]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
<small>Fuent: [http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=1700100000/ ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''].</small>
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
| [[Esquerra Republicana de Catalunya]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Alfons Quera i Carré
| [[Esquerra Republicana de Catalunya]]
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Santa María d'Agullana]], d'estilo [[Romanico catalán|romanico]].<ref>{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.132.</ref> Tien una sola [[Nau (arquitectura)|nau]] con [[abside]] de planta [[Semicerclo|semicircular]] y con dos [[capiella]]s a os costaus, que forman un chicot [[transepto]]. Tien nomás que una dentrada, en o muro sud d'a [[Ilesia (edificio)|ilesia]], con una [[frontera]] muit intresant. Ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agullana|Agullana}}
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20080301221539/http://www.agullana.com/ Web oficial de l'achuntamiento d'Agullana].
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20070929090254/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=1700100000 Información estatistica en o Portal ''Municat.com''].
* {{ca}} [http://www.idescat.net/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&PDF=FALSE&V1=17001 Estatisticas demograficas d'a ''Generalitat de Catalunya'' sobre Agullana].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars d'Agullana}}
{{Municipios de l'Alto Empordán}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Chirona]]
tv2n1hft7o25lbflpvdid3xft22fj5s
Alins (Litera)
0
23585
2423452
2236046
2026-06-10T19:42:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423452
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre un '''lugar de [[Zanui-Alins]]'''. Ta atros emplegos se veiga [[Alins (desambigación)]]''.
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alins
|nombre_oficial = Alins del Monte
|imachen = [[Imachen:Alins_del_Monte.jpg|250px]]
|municipio = Zanui-Alins
|comarca = Litera
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Monzón
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Meya-Litera|Cinca Meya-Litera]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Alins|Sant Chuan Baptista]]
|altaria = 664
|distancia = 74
|ta = Uesca
|población = 20
|calendata = 1991
|cp = 22421
|latitut = 42.0188226
|lonchitut =0.3342562
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Alins''' (''Alins del Monte'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] situau a 74 km de [[Uesca]] y perteneixient a lo [[lista de municipios de Uesca|municipio]] de [[Zanui-Alins]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Litera]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.22</ref> En [[1991]] teneba 20 habitants.
==Cheografía==
Ye situau en un [[cabezo]].
== Demografía ==
<timeline>
ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:150
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0
BarData=
bar:1910 text:"1910"
bar:1920 text:"1920"
bar:1930 text:"1930"
bar:1940 text:"1940"
bar:1950 text:"1950"
bar:1960 text:"1960"
bar:1970 text:"1970"
bar:1981 text:"1981"
bar:1991 text:"1991"
bar:2005 text:"2005"
PlotData=
width:15
color:brightblue
bar:1910 from:0 till:129
bar:1920 from:0 till:114
bar:1930 from:0 till:132
bar:1940 from:0 till:86
bar:1950 from:0 till:63
bar:1960 from:0 till:54
bar:1970 from:0 till:33
bar:1981 from:0 till:20
bar:1991 from:0 till:10
bar:2005 from:0 till:8
</timeline>
{{DemogAragón |1362= |1495=4 |1842= |1857=190 |1860=193 |1877= |1887=181 |1897= |1900= |1910=129 |1920=114 |1930=132 |1940=86 |1950=63 |1960=54 |1970=33 |1981=20 |1991=10 |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005=8 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011= |2012=}}
==Molimentos==
*Ilesia parroquial de [[Sant Chuan Baptista]].
*Antigo [[Castiello d'Alins|castiello]] formando un conchunto con casa Guilleuma.
==Luengas y parlas==
{{articlo principal|Catalán ribagorzano}}
{{articlo principal|Aragonés baixorribagorzano}}
{{articlo principal|Parla de transición}}
En a zona occidental d'a comarca de Litera existen parlas de transición entre o [[idioma catalán|catalán]] y l'[[Idioma aragonés|aragonés]]. A parla d'Alins ye la sola parla d'ista comarca que se clasifica como aragonesa (de transición enta lo catalán), lingüisticament proxima a lo baixo ribagorzano de Fonz y de Chuseu. Seguntes o mapa feito por [[Artur Quintana]], a linia [[Chuseu]]-[[Torres (Ribagorza)|Torres]]-[[Alins]] desepara a l'este parlas catalanas de transición enta l'aragonés y a l'ueste parlas aragonesas de transición enta o catalán. Si bien a parla de Zanui presenta diftongacions y o fonema interdental propio de l'aragonés, ye considerada como parla catalana, a diferencia d'a parla d'Alins que ye aragonesa.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alins (Huesca)|Alins}}
* {{es}} [http://es.scribd.com/doc/83964093/Las-Hablas-de-Alins-y-Azanuy-2012 ''Las hablas de Alins y azanuy''].
{{Lugars de Zanui-Alins}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alins (Litera)|*]]
ldvkqd0ljqwtvyseh7yvi2ntpslgk7x
GR 1
0
24520
2423456
2423038
2026-06-10T19:43:07Z
Willtron
41
/* Etapas */
2423456
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 1<br><small>Sendero Historico</small>
| imachen = [[Imachen:GR1 Murillo de Gállego.jpg|250px]]
| comentario = GR1 en [[Riglos]]
| territorios = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|border|22px]] [[Catalunya]]<br>[[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]<br>[[Imachen:Flag of Navarre.svg|border|22px]] [[Navarra]]<br>[[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|22px]] [[País Basco]]<br>[[Imachen:Flag of Castile and León.svg|border|22px]] [[Castiella y Leyón]]<br>[[Imachen:Flag of Cantabria.svg|border|22px]] [[Cantabria]]<br>[[Imachen:Flag of Galicia.svg|border|22px]] [[Galicia]]
| orichen = [[Puent de Montanyana]]
| destín = [[Muga entre Aragón y Navarra]]
| quilometros = 793,26 km (en total)<br>315 km (en Aragón)
| etapas = 84 (en total)<br>17 (en Aragón)
| mapa = [[Imachen:MapasenderoGR-1.png|250px]]
}}
O '''GR 1''', tamién conoixiu como '''Sendero Historico''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Espanya]], que trescruza la peninsula d'este ta ueste en a suya parti norte, salindo d'[[Ampurias]] y plegando ta [[Finisterre (A Coruña)|Finisterre]], pasa por [[Catalunya]], [[Aragón]], [[Navarra]], [[Alaba]], [[provincia de Burgos|Burgos]], [[Cantabria]], [[provincia de Palencia|Palencia]], [[provincia de Leyón|Leyón]] y [[Galicia]].
==GR 1 en Aragón==
O trampo aragonés trescruza Aragón d'este ta ueste, prencipiando en [[Puent de Montanyana]] dende tierras [[Catalunya|catalanas]] y rematando en [[Sos d'o Rei Catolico]], a on dentra en [[Navarra]]. Se divide en 17 etapas que recorren a [[provincia de Uesca]] y o norte d'a [[provincia de Zaragoza]] pasando por o [[Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara]] y o [[Paisache Protechiu d'a Sierra de Santo Domingo]].
===Etapas===
* [[GR 16|<span style="background-color:#FF0000;color:#ffffff"> ''' GR 16 '''</span>]] y GR 1 - '''[[Nocito]]''' - Barranco Palomar - '''[[Ibirque]]''' - Collau de Penya Blanca - Carretera ta [[Bara]] - '''[[Nocito]]'''
* Etapa 27: '''[[Puent de Montanyana]]''' - [[Montanyana (Ribagorza)|Montanyana]] - [[Mora de Montanyana]] - [[Puyol]] - [[Badías]] - [[Castigaleu]] - '''[[Llascuarre]]'''
* Etapa 28: '''[[Lascuarre]]''' - [[Llaguarres]] - [[Pociello]] - [[Capella]] - [[Portaspana]] - '''[[Graus]]'''
* Etapa 29: '''[[Graus]]''' - [[Grustán]] - Castiello de Paniello - '''[[Pano]]'''
* Etapa 30: '''[[Pano]]''' - [[Caneto]] - [[Salinas de Trillo]] - [[Troncedo]] - [[Formigals]] - [[Moriello de Monclús]] - '''[[Tierrantona]]'''
* Etapa 31: '''[[Tierrantona]]''' - [[Muro de Roda]] - [[O Lumo de Muro]] - [[Palo (Uesca)|Palo]] - [[Ligüerre de Cinca]] - '''[[Mesón de Ligüerre]]'''
* Etapa 32: '''[[Mesón de Ligüerre]]''' - [[Sant Mitier (Mediano)|Samitier]] - [[A Torre (Pallaruelo de Monclús)|A Torre]] - [[Castillón de Sobrarbe]] - Cerollar - [[L'Arcusa]] - [[O Coscollar]] - '''[[Paúls de Sasa]]'''
* Etapa 33: '''[[Paúls de Sasa]]''' - [[Santa María de la Nuez]] - [[Sasa de Surta]] - [[As Bellostas]] - [[Bagüeste]] - [[Letosa]] - [[Cheto]] - '''[[Rodellar]]'''
* Etapa 34: '''[[Rodellar]]''' - Pardina Seral - [[Nasarre]] - [[Bara]] - [[Fuset]] - [[Bentué de Nocito]] - Santuario de Sant Úrbez - '''[[Nocito]]'''
* Etapa 35: '''[[Nocito]]''' - [[Lusera]] - [[Santa María de Belsué]] - [[Belsué]] - '''[[Arguis]]'''
* Etapa 36: '''[[Arguis]]''' - Collau de Sarramiana - Collau d'os Pozos - Ermita d'a Trinidat - '''[[Boleya]]'''
* Etapa 37: '''[[Boleya]]''' - [[Aniés]] - '''[[Lobarre]]'''
* Etapa 38: '''[[Lobarre]]''' - [[Sarsamarcuello]] - [[Linars de Marcuello]] - [[Riglos]] - '''[[Morillo de Galligo]]'''
* Etapa 39: '''[[Morillo de Galligo]]''' - [[Agüero]] - [[Sant Felices]] - [[Liso (Fuencalderas)|Sant Miguel de Liso]] - [[Fuencalderas]] - '''[[Biel]]'''
* Etapa 40: '''[[Biel]]''' - Collau Erica La Fosa - Pigalo - [[Castiello de Sibirana]] - '''[[Petiella d'Aragón]]'''
* Etapa 41: '''[[Petiella d'Aragón]]''' - '''[[Sos d'o Rei Catolico]]'''
* Etapa 42: '''[[Sos d'o Rei Catolico]]''' - '''[[Muga entre Aragón y Navarra|Muga con Navarra]]'''
===Variant GR 1.1===
* Etapa 01: [[Alquezra]] - [[Asque]]
==Se veiga tamién==
*[[GR 45]]
==Vinclos externos==
{{commonscat|GR 1 (Spain)|o GR 1}}
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr1 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-1-sendero-historico-cyl/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-1-sendero-historico/ En a web d'a FAM]
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20080615024503/http://branosera.com/gr-1.php Información y rotas GPS y Google Earth d'o GR1]
{{Gran recorriu d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|1]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Cantabria|1]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Castiella y Leyón|1]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Catalunya|1]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Galicia|1]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Navarra|1]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'o País Basco|1]]
rjtwbh3esxebk4tpg3p9cqdxejjydc5
Abenfigo
0
24649
2423280
2345253
2026-06-10T19:14:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423280
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Abenfigo
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Abenfigo (Castellote, Teruel).JPG|250px]]
|provincia = Teruel
|comarca = Mayestrato
|municipio = Castellot
|partiuchudicial= Alcanyiz
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Alcorisa|Alcorisa]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chulián Mártir d'Abenfigo|Sant Chulián mártir]]
|cp = 44560
|latitú =
|lonchitú =
|superficie =
|altaria = 527
|distancia = 154
|ta = Teruel
|población = 45
|calendata = 2009
|latitut =40.8158664
|lonchitut = -0.2757163
}}
[[Imachen:Iglesia de San Julián, Abenfigo (Castellote, Teruel).JPG|miniaturadeimagen|Ilesia de Sant Chulián, Abenfigo (Castellot)]]
[[Imachen:Localidad de Abenfigo (Aragón).jpg|miniaturadeimagen|Abenfigo]]
'''Abenfigo''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] de la [[provincia de Teruel]], situato en lo [[municipio]] de [[Castellot]] y [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de lo [[Mayestrato]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.4</ref>
La suya [[Población humana|población]] ye de 45 habitants ([[2009]]).
[[Imachen:Iglesia de San Julián (Abenfigo, Castellote, Teruel).JPG|miniaturadeimagen|Ilesia de Sant Chulián, Abenfigo (Castellot)]]
== Cheografía ==
O lugar d'Abenfigo se troba situato a 527 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima de lo ran de la mar, a una [[distancia]] de 154 [[km]] de la ciudat de [[Teruel]], la [[Capital (politica)|capital]] de la suya provincia.
== Nombre ==
Ye una composición de l'antroponimo [[Idioma mozarabe|mozarabe]] ''Figo'' y la palabra [[Idioma arabe|arabe]] ''aben'' que se vei en nombres de tribus arabes pero tamién en muitos toponimos [[País Valenciano|valencianos]] y que puet representar l'arabización de lo [[latín]] ''DOMINUS'' o la suya evolución ''Don''.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= 53 |2000= 51 |2001= 52 |2002= 52 |2003= 53 |2004= 48 |2005= 48 |2006= 47 |2007= 45 |2008= 48 |2009= 45 |2010=}}
== Puestos d'intrés ==
* Ilesia de Sant Chulián.
== Fiestas ==
* Sant Antón, chinero.
* Sant Roc, primer domingo d'agosto.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Castellot}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Castellot]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Teruel]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Teruel y Albarracín en o Mayestrato]]
pten3e1xpujzxf6tenozuy2vv73p7u8
Alto Penedés
0
24718
2423487
2157854
2026-06-10T19:48:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423487
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de comarca
|nombre = Alto Penedés
|escudo =
|nombre orichinal = Alt Penedès
|banderap = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px]]
|imachen = [[Imachen:Catalonia Foix river dam.jpg|250px]]<br>O [[río Foix]].
|mapa = [[Imachen:Localització de l'Alt Penedès.svg|250px]]
|país = [[Catalunya]]
|provincia = [[Provincia de Barcelona|Barcelona]]
|población = 98.856
|anyo = 2007
|superficie = 592,77
|densidat = 166,77
|capital = [[Vilafranca del Penedès]]
|municipios = 27
|web = [http://www.ccapenedes.com/ Pachina web oficial]
}}
L''''Alto Penedés''' (en [[idioma catalán|catalán]] y oficialment ''Alt Penedès'') ye una [[Comarcas de Catalunya|comarca]] de [[Catalunya]], una d'as dos en que se dibidió a comarca historica de lo [[Penedés]] en [[1936]] chunto con o [[Baixo Penedés]] (tamién en feban parte bels municipios de l'actual comarca d'o [[Garraf]].
Muga con l'[[Anoya]] por o norte; con o [[Baixo Llobregat]] por l'este; con o [[Garraf]] por o sud, y con o [[Baixo Penedés]] y l'[[Alto Campo]] por l'ueste.
A suya [[Población humana|población]] ye de 98.856 habitant en una [[superficie]] de 592,77 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 166,77 hab/km². A suya [[Capital (politica)|capital]] se troba en [[Vilafranca del Penedès]] (que yera a capital d'a comarca d'o Penedès) y actualment en fan parte 27 [[municipio]]s.
== Historia ==
O [[5 de mayo]] de [[985]] tropas d'o [[Califato de Cordoba]] comandatas por [[Almanzor]] marchan dende [[Cordoba]] enta lo [[condau de Barcelona]]. En o suyo camín espullan os territorios d'as actuals comarcas d'o [[Baixo Penedés]], Alto Penedés, [[Baixo Llobregat]], [[Barcelonés]] y [[Vallés Occidental]], destruindo los monesterios de [[Monesterio de Sant Cugat del Vallès|Sant Cugat del Vallès]] (en [[Sant Cugat del Vallès]]), [[Monesterio de Sant Pavlo del Campo de Barcelona|Sant Pavlo del Campo]] (en [[Barcelona]]) y [[Monesterio de Sant Per d'as Puellas|Sant Per d'as Puellas]] (tamién en Barcelona).<ref>{{es}} David González Ruiz: ''Breve Historia de la Corona de Aragón''. [[Ediciones Nowtilus, S.L.]], [[Madrid]], abril de [[2012]], p. 39, {{ISBN|978-84-9967-306-6}}</ref>
En o verano de [[1003]], un exercito d'o [[Califato de Cordoba]] mandau por [[Abd al-Malik al-Muzaffar]], fillo d'[[Almanzor]], destruye bellos castiellos en l'Alto Penedés y espulla la ciudat de [[Manresa]], en o [[condau de Barcelona]].<ref>{{es}} David González Ruiz: ''Breve Historia de la Corona de Aragón''. [[Ediciones Nowtilus, S.L.]], [[Madrid]], abril de [[2012]], p. 42, {{ISBN|978-84-9967-306-6}}</ref>
== Demografía ==
{{DemogCat| 1497=929| 1515=930| 1553=1.229| 1717=7.605| 1787=14.758| 1857=36.497| 1860=38.076| 1877=39.298| 1887=44.545| 1900=41.362| 1910=42.904| 1920=45.778| 1930=47.681| 1940=46.799| 1950=46.091| 1960=47.281| 1970=56.415| 1981=64.834| 1990=69.468| 1992=70.399| 1994=72.261| 1996=73.196| 1998=74.566| 2000=77.622| 2002=82.678| 2004=89.444| 2006=96.779}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios de l'Alto Penedés}}
{{Comarcas de Catalunya}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Comarcas de Catalunya]]
[[Categoría:Alto Penedés]]
600veyi50515el2pz4br5fuxaaw5i5h
Acín
0
24965
2423307
2157951
2026-06-10T19:19:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423307
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Acín
|entidat = [[Despoblau]]
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Acín de Garcipollera (Huesca).jpg|250px|A ilesia d'Acín]]<br>A [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'Acín.
|municipio = Chaca
|comarca = Chacetania
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Chaca-Berdún|Chaca-Berdún]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Acín|Sant Chuan Baptista]]
|altaria = 1.021
|población = 0
|calendata = 2014
|río = [[Río Ixuez]]
|cp =
|latitut =42.6258942
|lonchitut = -0.4657117
}}
'''Acín''' u '''Acín de Garcipollera''' ye un [[despoblato]] [[Aragón|aragonés]] perteneixient a lo [[municipio]] de [[Chaca]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Chacetania]] ([[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]]), situato en a [[val d'a Garcipollera]], una val lateral d'a val d'o [[río Aragón]], auguas dencima de Chaca.
== Historia ==
En 1374 aparece mencionado como Açin de la Rosa. O suyo [[termin municipal]] fue expropiato ta estar replantato de [[Pin royo|pins]] con a fin d'evitar a colmatación de l'[[entibo de Yesa]] con os [[sedimento]]s, a traviés d'o [[río Ixuez]], afluent d'o [[río Aragón]].
En [[1961]], seguntes o Decreto 2543/61, de [[7 d'aviento]], publicato en o ''[[Boletín Oficial del Estado]]'' numero 303, de [[20 d'aviento]], Acín fue oficialment incorporato a lo [[termin municipal]] de [[Chaca]].
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=74 |1857= |1860= |1877=319 |1887=312 |1897=349 |1900=352 |1910=331 |1920=304 |1930=275 |1940=249 |1950=200 |1960=69 |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=}}
En o censo de [[1857]] Acín teneba Achuntamiento común con [[Villanoviella]]. Dende [[1961]], fa parte d'o termin municipal de [[Chaca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.6</ref>
== Molimentos ==
* A suya [[Ilesia (edificio)|ilesia]] [[Romanico aragonés|romanica]], a [[Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Acín de Garcipollera)|ilesia de Sant Chuan Baptista d'Acín de Garcipollera]], ye de zaguerías d'o [[sieglo XII]] u prencipios d'o [[sieglo XIII]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Acín|Acín}}
{{Lugars de Chaca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars afectaus por l'entibo de Yesa]]
[[Categoría:Lugars de Chaca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en a Chacetania]]
dgswinbrclejesjoqiqn0yh7hd8x5b4
Aragonés d'a Ribera de Fiscal
0
25261
2423584
2310878
2026-06-10T20:03:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423584
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat de l'aragonés
|Nombre=Aragonés d'a Ribera de Fiscal
|Imachen=[[Imachen:Mapa situación aragonés Fiscal.svg|250px]]<br>Situación de l'aragonés d'a Ribera de Fiscal
|local=
|charradors=
|localización= [[Ribera de Fiscal]]
|lugars= [[Albiella]], [[L'Arresa]], [[Borrastre]], [[Cáixol]], [[Chinuabel]], [[Chanobas]], [[Xabierre d'Ara]] y [[Santa Olaria d'Ara]], [[La Cort]], [[Lardiés]], [[Ligüerre de Ara]], [[Planiello]], [[Sant Felices d'Ara]], [[Sant Chuste (Fiscal)|Sant Chuste]], [[Sasé]], [[Tricas]] y [[Fiscal]].
|rasgos=
|bitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=
}}
L''''aragonés d'a Ribera de Fiscal''' ye a [[parla (lingüistica)|parla]] local [[idioma aragonés|aragonés]] que se charra en a [[Ribera de Fiscal]]. Ye poco conoixita, presenta caracteristicas comuns con o [[aragonés bergotés|bergotés]] y l'[[aragonés d'a valle de Vio]], pero ye mes [[castellanización|castellanizato]]. En beluns d'os lugars a on se charraba ya no queda chent autoctona.
== Fonetica ==
[[Alwin Kuhn]] documentó casos de conservación de [[Consonants oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|xordas intervocalicas]] como ''amallatar'', ''[[fillato]]'' y ''xarticar''.<ref>{{es}} [[Alwin Kuhn|KUHN, Alwin]], ''[[Der hocharagonesische Dialekt|El Dialecto Altoaragonés]]'' (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2008]]. p 85. {{ISBN|978-84-96457-41-6}}</ref>
== Morfolochía ==
L'[[articlo definito en aragonés|articlo]] ye ''o'', ''os'', ''a'', ''as'' con as formas ''ro'', ''ros'', ''ra'', ''ras'' dezaga de vocal.
Os [[participio en aragonés|participio]]s en ''-ato'', ''-ito'' han estato substituyius por -au, -iu en tiempos recients.
Se fa servir a [[locucions adverbials temporals en l'aragonés|locución adverbial de tiempo]] occidental ''a ormino'', que tien en a Ribera de Fiscal a suya presencia mes oriental.<ref name=BELSETANLOZA>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]]: (2005). ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]''. Zaragoza: [[Gara d'Edizions]] - IFC, p 136.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{borrador}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|Fiscal]]
nyo4bqhssrxvg7v1ya77g4r9bgwoqab
GR 16
0
25382
2423509
2423045
2026-06-10T19:51:42Z
Willtron
41
2423509
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 16<br><small>Sendero de Sarrablo</small>
| imachen = [[Imachen:Sant Chuan de Busa (Biescas, Uesca).jpg|250px]]
| comentario = [[Sant Chuan de Busa]]
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = [[Biescas]]
| destín = [[Nocito]]
| quilometros = 50 km
| etapas = 6
| mapa =
}}
O '''GR 16''', conoixiu tamién como '''Sendero de Sarrablo''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero recorre a comarca [[provincia de Uesca|uescana]] de [[Sarrablo]] de norte ta sud, salindo-ne de [[Biescas]] y plegando ta [[Nocito]].
==Recorriu==
[[Imachen:Iglesia de Olivan en Huesca.jpg|250px|thumb|[[Ilesia de Sant Martín d'Oliván]]]]
Os recorriu pasa por muitas d'as localidaz que forman a rota d'[[ilesias de Sarrablo]]:
===Etapas===
* Circular '''[[Yebra de Basa]]''' - '''[[Puerto de Santa Orosia|Santa Orosia]]''' - [[Casbas]] - '''[[Susín]]''' - [[Larrede]] - [[Satué]] - [[Isún de Basa]] - '''[[Yebra de Basa]]'''
* Etapa 01: '''[[Sallent de Galligo]]''' - [[Pandicosa]] - [[Oz de Tena]] - '''[[Biescas]]''' [[GR 15|<span style="background-color:#FF0000;color:#ffffff"> ''' GR 15 '''</span>]]
* Etapa 02: '''[[Biescas]]''' - [[Orós Baixo]] - [[Oliván]] - [[Susín]] - [[Larrede]] - [[Satué]] - [[Isún de Basa]] - '''[[Yebra de Basa]]'''
* Etapa 03: '''[[Yebra de Basa]]''' - [[Zresola]] - [[Artosiella]] - [[Villobas]] - '''[[O Molín de Villobas|Molín de Villobas]]'''
* Etapa 04: '''[[O Molín de Villobas|Molín de Villobas]]''' - [[Chesera]] - [[Ibirque]] - '''[[Nocito]]'''
* GR 16 y [[GR 1|<span style="background-color:#FF0000;color:#ffffff"> ''' GR 1 '''</span>]] - [[Nocito]] - [[Ibirque]] - [[Nocito]]
===Variant GR 16.1===
GR 16.1 - Variant de Santa Orosia: [[Susín]] - [[Casbas]] - '''[[Puerto de Santa Orosia|Santa Orosia]]''' - [[Yebra de Basa]]
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr16 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-16-sendero-del-serrablo/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-16-sendero-del-serrablo/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|16]]
n6l0k6f50ufd44qltnbb1u8u3mevsew
Aragoneses
0
26496
2423575
2382074
2026-06-10T20:01:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423575
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo tracta sobre las chents d'Aragón. Pa lo lugarón segoviano, veyer [[Aragoneses (Segovia)]].''
{{Ficha de pueblo|
|pueblo=Aragoneses
|nombre nativo = Aragonesos
|imachen = [[Imachen:Aragoneses.jpg|250px]]
|descripción = <small>[[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I]] · [[Francisco de Goya y Lucientes|Goya]] · [[Miguel Serveto y Conesa|Serveto]] · [[Eva Amaral|Amaral]] <br/> [[Santiago Ramón y Cajal|Ramón y Cajal]] · [[Enrique Bunbury|Bunbury]] · [[Luis Buñuel|Buñuel]] · [[José de Palafox y Melzi|Palafox]]</small>
|población=2.227.000<ref name=joshua>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=100450 joshuaproject.net Poblazión total en Espanya]. En total arredol de 2.500.000</ref>
|rechión_nativa1= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragon]]
|pob_nativa1 = 1.277.471
|rechión1= [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|border|22px]] [[Catalunya]]
|pob1 = 112.315<ref>[http://www.idescat.cat/pub/?id=aec&n=257&lang=es Datos d'o Instituto d'Estatística de Catalunya (2010)]</ref>
|rechión2= [[Imachen:Flag of the Land of Valencia (official).svg|border|22px]] [[País Valenciano]]
|pob2 = 44.401<ref>[http://ive.ive.es/ive/padron/res_2d_optimo.php Datos d'o Instituto Valenciano d'Estatística (2010)]</ref>
|rechión3 = [[Imachen:Flag of the Community of Madrid.svg|border|22px]] [[Comunidat de Madrit]]
|pob3 = 32.418<ref>[http://www.madrid.org/siesta/controlador/Controlador.icm?opcion=Recogida&codPeticion=28143 Datos d'o Instituto d'Estatistica d'a Comunidat de Madrit (2010)]</ref>
|rechión4 = [[Imachen:Flag of Andalusia.svg|border|22px]] [[Andalucía]]
|pob4 = 11.635<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión5 = [[Imachen:Flag of Navarre.svg|border|22px]] [[Navarra]]
|pob5= 11.444<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión6= [[Imachen:Flag_of_Castile_and_León.svg|border|22px]] [[Castiella y Leyón]]
|pob6= 7.445<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión7= [[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|22px]] [[País Basco]]
|pob7 = 6.560<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión8= [[Imachen:Flag of France.svg|border|22px]] [[Francia]]
|pob8 = 6.459<ref name="servicios3.aragon.es">[http://servicios3.aragon.es/analytics/saw.dll?Go&_scid=m0NvkfNOX2Y Padrón de Españoles Residentes en el Extranjero (2011)]</ref>
|rechión9= [[Imachen:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|22px]] [[Castiella-La Mancha]]
|pob9 = 5.467<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión10= [[Imachen:Flag of the Balearic Islands.svg|border|22px]] [[Balears]]
|pob10 = 4.400<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión11= [[Imachen:Flag of Argentina.svg|border|22px]] [[Archentina]]
|pob11 = 4.208<ref name="servicios3.aragon.es">[http://servicios3.aragon.es/analytics/saw.dll?Go&_scid=m0NvkfNOX2Y Padrón de Españoles Residentes en el Extranjero (2011)]</ref>
|rechión12= [[Imachen:Flag of the Canary Islands.svg|border|22px]] [[Canarias]]
|pob12= 4.093<ref name="Datos d'o Padrón d'o INE 2010">[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe245%2Fp04%2F%2Fa2010 Datos d'o Padrón d'o INE (2010)]</ref>
|rechión13= [[Imachen:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|border|22px]] [[La Rioja]]
|pob13 = 3.970<ref>[http://www.larioja.org/upload/documents/495479_EstructuraEvolucion.pdf?idtab=439146 Datos d'o Instituto Riojano de Estadistica (2010)]</ref>
|relichions=[[Ilesia catolica|Catolica romana]]
|idiomas=[[Idioma aragonés|Aragonés]], [[idioma catalán|catalán]] y [[idioma castellano|castellano]].
|relacionaus= [[Catalans]], [[Valencianos]], [[occitans]], [[castellanos]] y atros pueblos latinos
}}
Os '''aragoneses'''<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.81</ref> son un pueblo [[pueblos latinos|latino]] considerato como [[nación]] que vive en a [[rechión|rechión historica]] d'[[Aragón]], situata entre o centro y o nord-este d'a [[Peninsula Iberica]].
== Identidat ==
A identidat aragonesa tien un d'os suyos oríchens en a existencia d'un estato medieval creyato por una clase dirichent cristiana sobre una población de mayoría autoctona d'orichen [[Hispania romana|hispanorromano]], o [[Reino d'Aragón]], con unas institucions propias baixo una monarquía y con l'uso oficial d'a luenga romanz autoctona (l'[[idioma aragonés|aragonés]] en o suyo estándard medieval u ''[[aragonés medieval|scripta aragonesa]]''), chunto con o latín dende o reinato de [[Pero III d'Aragón|Pero III]] dica [[Alifonso V d'Aragón|Alifonso V lo Magnanimo]].
Por a naturaleza de tierra de paso Aragón ha recibito influencias de toz os países y pueblos d'arredol ([[occitans]], [[gascons]], [[bascos]], [[catalans]] y [[castellanos]]), y ye especialment permiable. O proceso de formación d'Espanya significó pa os aragoneses una tendencia a uniformar-se con os pueblos d'o centro d'Espanya, en especial os [[castellanos]].
Dende o punto de vista cultural bels autors como [[Julio Caro Baroja]] destacan a heterocheneitat cultural (que por atra part existe en totas as rechions espanyolas y en totas as nacionalidaz historicas en as que dengún no destaca ixa heterocheneidat). [[Julio Caro Baroja]] considera que as arias con una cultura més chenuína son as [[Lista de vals d'o Pireneu aragonés|vals d'o Pireneu]] y a [[val d'Ebro]], estando o semontano pirenenco un aria de transición, y considera que a chent d'as sierras d'o [[Sistema Iberico]] no presentan diferencias culturals significativas con os [[castellanos]] y que os habitants d'a [[Francha Oriental d'Aragón|Francha de Levant]] son de cultura catalana.
Autors catalans consideran a los [[Catalanoparlants d'Aragón|habitants d'a Francha de Levant]] como part d'o pueblo [[catalans|catalán]]. Dende un punto de vista historico os catalanoparlants d'Aragón no constaban en a [[Edat Meya]] como catalans por perteneixer a lo [[Reino d'Aragón]], pero dende o punto de vista etnolingüistico sí que farían part d'una mesma unidat etnolingüistica con os [[valencianos]], [[balears]] y habitants de Catalunya, seguindo criterios filolochicos y de continuidat cultural con arias mugants.
== Luenga ==
{{articlo principal|idioma aragonés}}
Actualment Aragón ye un territorio trilingüe, pero os suyos habitants no en son. A suya luenga orichinal d'Aragón ye l'[[idioma aragonés|aragonés]], que se charraba u se conoixeba en tot o [[Reino d'Aragón]] en a [[Edat Meya]], y que hué ye una luenga en periglo de disapareixer, charrata nomás por bels mils de fablants [[parlant etnofonico|etnofonicos]] nativos en bellas localidaz de l'[[Alto Aragón]]. Tamién bi ha neoparlants de l'aragonés, pero a més gran part no s'expresan bien en aragonés ni en tienen una conoixencia completa.
A mayor parti d'os aragoneses (90% u mas) son [[parlant alofonico|alofonicos]] tienen hué como luenga nativa o [[idioma castellano|castellano]] en a suya [[Castellano en Aragón|variedat aragonesa]], que presenta restos de l'anterior idioma aragonés, sobre tot en o [[lexicolochía de l'aragonés|lexico]] asociato a l'agricultura, a ganadería, l'artisanía y a una vida rural en definitiva en a que l'aragonés yera vehiclo d'una cultura u unas culturas propias.
En a zona oriental, conoixita como ''[[Francha Oriental d'Aragón|La Francha]]'', bels 47.686 [[aragoneses catalanoparlants]] (un 3% d'a población total) a población autoctona charra variants locals d'o mesmo [[idioma catalán|catalán]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080513145531/http://www.ub.edu/cusc/recerques/natxo_sorolla.pdf ub.edu/Què sabem del català de la Franja?]</ref> [[catalán nordoccidental|nordoccidental]] que se charra en as provincias de [[provincia de Leida|Leida]] y [[provincia de Tarragona|Tarragona]] como consecuencia de [[repoblación medieval|repoblacions medievals]] feitas con [[catalans]].
==Demografía==
Aragón ye un país muit rural con una [[densidat de población]] muit baixa, 25,4 habitants por km².<ref name=demo>{{ca}} [http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0004626 GEC demografia d'aragó]</ref> [[Zaragoza]], a capital, agrupa un 70,5% d'a población.<ref name=demo/> Existen grupos importants d'aragoneses y os suyos descendients establitos en o País Valenciano y Catalunya,<ref name=demo/> con cuasi a metat d'a población resident difuera d'Aragón y aintro d'o Estato Espanyol. Asinas [[Barcelona]] ye dimpués de Zaragoza a segunda ciudat d'o mundo con mayor población aragonesa, mas de 200.000 aragoneses viven en a ciudat condal y a suya aria metropolitana<ref>[https://web.archive.org/web/20120112013251/http://centroaragonesbcn.tripod.com/ Centro Aragonés de Barcelona]</ref> (alto u baixo un 6% d'a población d'ista ciudat<ref>Seguntes datos de l'INE a población de l'aria metropolitana de Barcelona en 2008 yera de 3.186.461 habitants</ref>).
== Modo de vida tradicional ==
[[Imachen:Labrador aragonés.JPG|thumb|160px|left|Un labrador aragonés ([[1825]])]]
En os semontanos pirenenco y iberico, en os Prepireneus y en o Sistema Iberico bi ha una agricultura mediterrania con policautivo de secano (''coltura promiscua''), con [[olivera]]s, [[vinya]], [[almendreras]] y [[cerial]]s. En bels puntos amanixioron monocautivos en forma d'amplos [[binyero|vinyers]] u [[oliveral]]s.
En as riberas d'os ríos d'a [[depresión d'Ebro]] y parte d'o sistema Iberico bi ha una agricultura mediterrania con reganos, que encomenzoron a estar de gran mida dende tiempos d'os romanos, y no dende tiempos d'os musulmans como a sobén se diz. A val d'Ebro y a Huerta Valenciana son os puestos d'a peninsula iberica con tradición de reganos estensos mes antiga. Cautivos tradicionals de regano son a [[perera]], a [[manzanera]], l'[[abricoquera]], a presquera, etc. En a ribera d'o [[río Guadalaviar|Guadalaviar]], clima més frido, ye més común o cautivo d'a perera.
En as vals d'o [[Pireneu axial|Pireneu Axial]] a base d'a economía yera o pastoreyo [[transhumancia|transhumant]], y o bestiar pasaba l'hibierno en as tierras planas d'a depresión d'Ebro. As rotas transhumants se dicen "[[cabanyeras]]".
En a metat d'o [[sieglo XIX]] y sobretot a fins d'o [[sieglo XX]] os modos tradicionals de vida cuasi han desapareixito, substituyius por l'agricultura y ganadería intensivas y comercials. Por atra parte a industrialización y modernización han feito que a mayor parte d'a población no se dedique a o sector primario.
==Historia==
{{Articlo principal|Historia d'Aragón}}
==Cultura==
===Relichión===
O 95% d'os aragoneses se declaran [[catolicismo|catolicos]]<ref name=joshua/>. A patrona d'os aragoneses ye a [[Virchen d'o Pilar]].
===Gastronomia===
{{Articlo principal|Cocina d'Aragón}}
[[Imachen:08.Torta de Huevo 04.JPG|200px|thumb|Torta de Sobrarbe]]
A cocina d'Aragón ye una cocina d'interior, continental. Se troba en o cruce entre as cocinas d'a [[mar Mediterrania|mediterrania]] [[Catalunya|catalana]], l'[[oceano Atlantico|atlantica]] [[País Basco|basca]] y de l'[[altiplán]] [[Castiella|castellano]]. Ye asinas que se puet trobar platos como o [[salmorejo]] andaluz, o [[chilindrón]] basco y – en a Francha – a [[coca (repostería)|coca]] catalana.
Os productos y comidas prencipals son os [[embutito]]s, o [[pernil]], a [[cecina]] y atros derivatos d'o [[tocín]], [[Cervus elaphus|ciervo]], [[uella]] y a [[cazata]] en cheneral. A zona central ye una gran productora de [[vin]] tinto, [[fruita]] y [[hortalicia]]s, y en a [[Plana de Uesca]], os lamins. En l'este bi ha a [[longaniza]] y l'[[aceite d'oliva]], chunto con as cocas. En tot o Pireneu abundan os [[fongo]]s y a [[cazata]]. Atros productos locals son a [[miel]], [[mermelada]], [[abellana]]s y o [[queso]] ''de tronchón'' y de [[Radiquero]].<ref name="aragon">"Aragón", pp35-36, guia editata por o Gubierno d'Aragón.</ref>
Platos habituals son o [[pollo]] a la [[chilindrón]], o ''[[potache]]'', l'''[[alloarriero]]'', as ''[[migas]]'', o ''rancho'', a ''fritada'', a [[truita de río]] frida, carne a la pastora, y o ''[[salmorejo]]''.<ref>"Turismo de Aragón", editato por o Gubierno d'Aragón</ref>
== Veyer tamién ==
*[[Reino d'Aragón]].
*[[Churros]].
*[[Riberos navarros]].
*[[Catalanoparlants d'Aragón]].
==Referencias==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* [[Julio Caro Baroja]] "Los Pueblos de España". Ediciones Istmo Colección Fundamentos. 1981
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragoneses|*]]
[[Categoría:Pueblos latinos]]
[[Categoría:Etnias d'Espanya]]
qt0x38pzwyeib1uctyd5p05zckcnb6g
GR 11
0
27147
2423698
2423041
2026-06-11T07:03:49Z
Willtron
41
2423698
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 11<br><small>Sendero Pirenenco</small>
| imachen = [[Imachen:Cartel_GR-11.jpg|250px]]
| comentario = GR 11 entre [[o Fornigal]] y [[Canfranc]]
| territorios = [[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|22px]] [[País Basco]]<br>[[Imachen:Flag of Navarre.svg|border|22px]] [[Navarra]]<br>[[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]<br>[[Imachen:Flag of Andorra.svg|border|22px]] [[Andorra]]<br>[[Imachen:Flag of Catalonia.svg|border|22px]] [[Catalunya]]
| orichen = [[Zuriza]]
| destín = [[Muga entre Aragón y Catalunya]]
| quilometros = 497,37 km (en total)
| etapas = 46 (en total)<br>14 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 11''' conoixito tamién como '''Sendero Pirenenco''' ye un [[senders de gran recorrito|sendero de gran recorrito]] que recorre os [[Pireneus]] por a suya versant [[sud]], dende a [[Mar Cantabrica|Cantabrica]] dica a [[Mediterrania]].
Encara que no s'ha de puyar denguna gran montanya, o suyo recorrito s'ha de calificar como d'[[alta montanya]] ya que bi ha a saber-los trampos que tienen mas de 2.000 [[metro|m]] d'altaria.
==GR 11 en Aragón==
[[Imachen:Chevaux estive Pyrenees.jpg|250px|thumb|Caballos en o GR 11 amán de l'[[ibón d'Estaners]]]]
[[Imachen:Vall d'Estós 29.jpg|250px|thumb|En pasando por a [[vall d'Estós]]]]
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Zuriza]]''' - [[Punta Tacheras|Tacheras]] - Collau de Petraficha - '''La Mina'''
* Etapa 02: '''La Mina''' - [[Aguatuerta]] - [[Paso d'Escalé]] - Val d'os Sarrios - Puerto de Vernera - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collado d'o Bozo - [[Punta Esper|Esper]] - [[Tuca Blanca (Candanchú)|Tuca Blanca]] - Achar de Tortiella - [[Tobazo]] - '''[[Candanchú]]'''
* Etapa 04: '''[[Candanchú]]''' - [[Canal Roya]] - [[Ibons d'Anayet]] - [[O Fornigal]] - '''[[Sallent de Galligo]]'''
* Etapa 05: '''[[Sallent de Galligo]]''' - [[Entibo de ra Sarra|A Sarra]] - Plano Cheto - '''[[Refuchio de Respomuso]]'''
* Etapa 06: '''[[Refuchio de Respomuso]]''' - [[Ibón de Llena Cantal]] - Collau de Tebarrai - [[Ibón Azul Alto|Ibons Azuls]] - [[Ibón de Vachimanya]] - [[Refuchio de Casa de Piedra]] - '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]'''
* Etapa 07: '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]''' - [[Ibón de Brazato|Ibons de Brazato]] - [[Collau de Brazato]] - [[Val de Cervillonar|Val de l'Ara]] - '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]'''
* Etapa 08: '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]''' - Puent d'os Navarros - [[Val d'Ordesa|Pradera d'Ordesa]] - Gradas de Soaso - Coda de Caballo - '''[[Refuchio de Góriz]]'''
* Etapa 09: '''[[Refuchio de Góriz]]''' - Collau d'Arrablo - Fuent Blanca - Collau d'Anyisclo - '''[[Refuchio de Pineta]]'''
* Etapa 10: '''[[Refuchio de Pineta]]''' - [[Valle de la Larri|La Larri]] - Collata las Coronetas - Pietramula - [[Chisagüés]] - '''[[Parzán]]'''
* Etapa 11: '''[[Parzán]]''' - [[Puerto d'Ordiceto|Collau d'Ordiceto]] - '''[[Refuchio de Viadors]]'''
* Etapa 12: '''[[Refuchio de Viadors]]''' - [[Puerto d'Auguas Cruces|Auguas Cruces]] - Collau de Chistau - [[Refuchio d'Estós]] - '''Puent de Sant Chaime'''
* Etapa 13: '''Puent de Sant Chaime''' - Pllan de Senarta - [[Refuchio de Puent de Coronas]] - [[Vall de Vallhibierna|Collau de Vallhibierna]] - '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]'''
* Etapa 14: '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]''' - Collau de los Ibones - [[Estanyo Gran d'Angllós|Ibón d'Angllós]] - [[Refuchio d'Angllós]] - Puent d'Ixalenques - Refuchio Forestal de Baserca - '''[[Muga entre Aragón y Catalunya|Muga con Catalunya]]'''
===Variant GR 11.1===
* Etapa 01: [[Punta Tacheras|Tacheras]] - [[Selva d'Oza|Oza]]
* Etapa 02: [[Selva d'Oza|Oza]] - [[Refuchio de Lizara]]
* Etapa 03: [[Refuchio de Lizara]] - [[Canfranc]]
* Etapa 04: [[Canfranc]] - [[Canal Roya]]
===Variant GR 11.1 Tres Refuchios===
* Etapa 01: [[Refuchio de Viadors|Viadors]] - [[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]]
* Etapa 02: [[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]] - [[Refuchio d'Estós|Estós]]
===Variant GR 11.5===
* Etapa 01: Pllan de Senarta - [[Refuchio de la Rencllusa]]
* Etapa 02: [[Refuchio de la Rencllusa]] - [[Refuchio de Cap de Llauset]]
* Variant La Besurta - [[Forau d'Aiguallut|Pllan d'Aiguallut]]
===Variant GR 11.9===
* Etapa 01: [[Refuchio de Góriz]] - [[Refuchio de Pineta]] por a variant d'a [[Punda de ras Solas|faixa de ras Solas]]
==Vinclos externos==
{{commonscat|GR11 (Spain)|o GR 11}}
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr11 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-11-ruta-transpirenaica/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-11-senda-pirenaica/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Andorra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Catalunya|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Navarra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'o País Basco|11]]
kiml1n5l3xmrtm2y2k24sj6dj77dp6j
2423700
2423698
2026-06-11T07:35:11Z
Willtron
41
2423700
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 11<br><small>Sendero Pirenenco</small>
| imachen = [[Imachen:Cartel_GR-11.jpg|250px]]
| comentario = GR 11 entre [[o Fornigal]] y [[Canfranc]]
| territorios = [[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|22px]] [[País Basco]]<br>[[Imachen:Flag of Navarre.svg|border|22px]] [[Navarra]]<br>[[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]<br>[[Imachen:Flag of Andorra.svg|border|22px]] [[Andorra]]<br>[[Imachen:Flag of Catalonia.svg|border|22px]] [[Catalunya]]
| orichen = [[Zuriza]]
| destín = [[Muga entre Aragón y Catalunya]]
| quilometros = 497,37 km (en total)
| etapas = 46 (en total)<br>14 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 11''' conoixito tamién como '''Sendero Pirenenco''' ye un [[senders de gran recorrito|sendero de gran recorrito]] que recorre os [[Pireneus]] por a suya versant [[sud]], dende a [[Mar Cantabrica|Cantabrica]] dica a [[Mediterrania]].
Encara que no s'ha de puyar denguna gran montanya, o suyo recorrito s'ha de calificar como d'[[alta montanya]] ya que bi ha a saber-los trampos que tienen mas de 2.000 [[metro|m]] d'altaria.
==GR 11 en Aragón==
[[Imachen:Chevaux estive Pyrenees.jpg|250px|thumb|Caballos en o GR 11 amán de l'[[ibón d'Estaners]]]]
[[Imachen:Vall d'Estós 29.jpg|250px|thumb|En pasando por a [[vall d'Estós]]]]
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Zuriza]]''' - [[Punta Tacheras|Tacheras]] - Collau de Petraficha - '''La Mina'''
* Etapa 02: '''La Mina''' - [[Aguatuerta]] - [[Paso d'Escalé]] - Val d'os Sarrios - Puerto de Vernera - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collado d'o Bozo - [[Punta Esper|Esper]] - [[Tuca Blanca (Candanchú)|Tuca Blanca]] - Achar de Tortiella - [[Tobazo]] - '''[[Candanchú]]'''
* Etapa 04: '''[[Candanchú]]''' - [[Canal Roya]] - [[Ibons d'Anayet]] - [[O Fornigal]] - '''[[Sallent de Galligo]]'''
* Etapa 05: '''[[Sallent de Galligo]]''' - [[Entibo de ra Sarra|A Sarra]] - Plano Cheto - '''[[Refuchio de Respomuso]]'''
* Etapa 06: '''[[Refuchio de Respomuso]]''' - [[Ibón de Llena Cantal]] - Collau de Tebarrai - [[Ibón Azul Alto|Ibons Azuls]] - [[Ibón de Vachimanya]] - [[Refuchio de Casa de Piedra]] - '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]'''
* Etapa 07: '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]''' - [[Ibón de Brazato|Ibons de Brazato]] - [[Collau de Brazato]] - [[Val de Cervillonar|Val de l'Ara]] - '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]'''
* Etapa 08: '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]''' - Puent d'os Navarros - [[Val d'Ordesa|Pradera d'Ordesa]] - Gradas de Soaso - Coda de Caballo - '''[[Refuchio de Góriz]]'''
* Etapa 09: '''[[Refuchio de Góriz]]''' - Collau d'Arrablo - Fuent Blanca - Collau d'Anyisclo - '''[[Refuchio de Pineta]]'''
* Etapa 10: '''[[Refuchio de Pineta]]''' - [[Valle de la Larri|La Larri]] - Collata las Coronetas - Pietramula - [[Chisagüés]] - '''[[Parzán]]'''
* Etapa 11: '''[[Parzán]]''' - [[Puerto d'Ordiceto|Collau d'Ordiceto]] - '''[[Refuchio de Viadors]]'''
* Etapa 12: '''[[Refuchio de Viadors]]''' - [[Puerto d'Auguas Cruces|Auguas Cruces]] - Collau de Chistau - [[Refuchio d'Estós]] - '''Puent de Sant Chaime'''
* Etapa 13: '''Puent de Sant Chaime''' - Pllan de Senarta - [[Refuchio de Puent de Coronas]] - [[Vall de Vallhibierna|Collau de Vallhibierna]] - '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]'''
* Etapa 14: '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]''' - Collau de los Ibones - [[Estanyo Gran d'Angllós|Ibón d'Angllós]] - [[Refuchio d'Angllós]] - Puent d'Ixalenques - Refuchio Forestal de Baserca - '''[[Muga entre Aragón y Catalunya|Muga con Catalunya]]'''
===Variant GR 11.1===
* Etapa 01: '''[[Punta Tacheras|Tacheras]]''' - Barranco Mazandú - Collau de Estriviellas - Barranco d'Estriviellas - '''[[Selva d'Oza|Oza]]'''
* Etapa 02: '''[[Selva d'Oza|Oza]]''' - Puent de Sil - Calzada Romana - Puent de Santa Ana - [[Refuchio de Gabardito]] - Collau de lo Foratón - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collau d'o Bozo - Collau de Rigüelo - '''[[Canfranc]]'''
* Etapa 04: '''[[Canfranc]]''' - [[Os Aranyons]] - Barranco d'Izas - '''[[Canal Roya]]'''
===Variant GR 11.1 Tres Refuchios===
* Etapa 01: [[Refuchio de Viadors|Viadors]] - [[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]]
* Etapa 02: [[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]] - [[Refuchio d'Estós|Estós]]
===Variant GR 11.5===
* Etapa 01: Pllan de Senarta - [[Refuchio de la Rencllusa]]
* Etapa 02: [[Refuchio de la Rencllusa]] - [[Refuchio de Cap de Llauset]]
* Variant La Besurta - [[Forau d'Aiguallut|Pllan d'Aiguallut]]
===Variant GR 11.9===
* Etapa 01: [[Refuchio de Góriz]] - [[Refuchio de Pineta]] por a variant d'a [[Punda de ras Solas|faixa de ras Solas]]
==Vinclos externos==
{{commonscat|GR11 (Spain)|o GR 11}}
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr11 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-11-ruta-transpirenaica/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-11-senda-pirenaica/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Andorra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Catalunya|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Navarra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'o País Basco|11]]
r6381hmu2l6qbbiajmvyvgk65m47qvp
2423703
2423700
2026-06-11T07:41:38Z
Willtron
41
2423703
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 11<br><small>Sendero Pirenenco</small>
| imachen = [[Imachen:Cartel_GR-11.jpg|250px]]
| comentario = GR 11 entre [[o Fornigal]] y [[Canfranc]]
| territorios = [[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|22px]] [[País Basco]]<br>[[Imachen:Flag of Navarre.svg|border|22px]] [[Navarra]]<br>[[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]<br>[[Imachen:Flag of Andorra.svg|border|22px]] [[Andorra]]<br>[[Imachen:Flag of Catalonia.svg|border|22px]] [[Catalunya]]
| orichen = [[Zuriza]]
| destín = [[Muga entre Aragón y Catalunya]]
| quilometros = 497,37 km (en total)
| etapas = 46 (en total)<br>14 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 11''' conoixito tamién como '''Sendero Pirenenco''' ye un [[senders de gran recorrito|sendero de gran recorrito]] que recorre os [[Pireneus]] por a suya versant [[sud]], dende a [[Mar Cantabrica|Cantabrica]] dica a [[Mediterrania]].
Encara que no s'ha de puyar denguna gran montanya, o suyo recorrito s'ha de calificar como d'[[alta montanya]] ya que bi ha a saber-los trampos que tienen mas de 2.000 [[metro|m]] d'altaria.
==GR 11 en Aragón==
[[Imachen:Chevaux estive Pyrenees.jpg|250px|thumb|Caballos en o GR 11 amán de l'[[ibón d'Estaners]]]]
[[Imachen:Vall d'Estós 29.jpg|250px|thumb|En pasando por a [[vall d'Estós]]]]
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Zuriza]]''' - [[Punta Tacheras|Tacheras]] - Collau de Petraficha - '''La Mina'''
* Etapa 02: '''La Mina''' - [[Aguatuerta]] - [[Paso d'Escalé]] - Val d'os Sarrios - Puerto de Vernera - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collado d'o Bozo - [[Punta Esper|Esper]] - [[Tuca Blanca (Candanchú)|Tuca Blanca]] - Achar de Tortiella - [[Tobazo]] - '''[[Candanchú]]'''
* Etapa 04: '''[[Candanchú]]''' - [[Canal Roya]] - [[Ibons d'Anayet]] - [[O Fornigal]] - '''[[Sallent de Galligo]]'''
* Etapa 05: '''[[Sallent de Galligo]]''' - [[Entibo de ra Sarra|A Sarra]] - Plano Cheto - '''[[Refuchio de Respomuso]]'''
* Etapa 06: '''[[Refuchio de Respomuso]]''' - [[Ibón de Llena Cantal]] - Collau de Tebarrai - [[Ibón Azul Alto|Ibons Azuls]] - [[Ibón de Vachimanya]] - [[Refuchio de Casa de Piedra]] - '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]'''
* Etapa 07: '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]''' - [[Ibón de Brazato|Ibons de Brazato]] - [[Collau de Brazato]] - [[Val de Cervillonar|Val de l'Ara]] - '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]'''
* Etapa 08: '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]''' - Puent d'os Navarros - [[Val d'Ordesa|Pradera d'Ordesa]] - Gradas de Soaso - Coda de Caballo - '''[[Refuchio de Góriz]]'''
* Etapa 09: '''[[Refuchio de Góriz]]''' - Collau d'Arrablo - Fuent Blanca - Collau d'Anyisclo - '''[[Refuchio de Pineta]]'''
* Etapa 10: '''[[Refuchio de Pineta]]''' - [[Valle de la Larri|La Larri]] - Collata las Coronetas - Pietramula - [[Chisagüés]] - '''[[Parzán]]'''
* Etapa 11: '''[[Parzán]]''' - [[Puerto d'Ordiceto|Collau d'Ordiceto]] - '''[[Refuchio de Viadors]]'''
* Etapa 12: '''[[Refuchio de Viadors]]''' - [[Puerto d'Auguas Cruces|Auguas Cruces]] - Collau de Chistau - [[Refuchio d'Estós]] - '''Puent de Sant Chaime'''
* Etapa 13: '''Puent de Sant Chaime''' - Pllan de Senarta - [[Refuchio de Puent de Coronas]] - [[Vall de Vallhibierna|Collau de Vallhibierna]] - '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]'''
* Etapa 14: '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]''' - Collau de los Ibones - [[Estanyo Gran d'Angllós|Ibón d'Angllós]] - [[Refuchio d'Angllós]] - Puent d'Ixalenques - Refuchio Forestal de Baserca - '''[[Muga entre Aragón y Catalunya|Muga con Catalunya]]'''
===Variant GR 11.1===
* Etapa 01: '''[[Punta Tacheras|Tacheras]]''' - Barranco Mazandú - Collau de Estriviellas - Barranco d'Estriviellas - '''[[Selva d'Oza|Oza]]'''
* Etapa 02: '''[[Selva d'Oza|Oza]]''' - Puent de Sil - Calzada Romana - Puent de Santa Ana - [[Refuchio de Gabardito]] - Collau de lo Foratón - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collau d'o Bozo - Collau de Rigüelo - '''[[Canfranc]]'''
* Etapa 04: '''[[Canfranc]]''' - [[Os Aranyons]] - Barranco d'Izas - '''[[Canal Roya]]'''
===Variant GR 11.1 Tres Refuchios===
* Etapa 01: '''[[Refuchio de Viadors|Viadors]]''' - Esbarre ta Millars - [[Puerto de la Forqueta|Collau de la Forqueta]] - [[Ibón de Lardaneta]] - Esbarre ta Estós - '''[[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]]'''
* Etapa 02: '''[[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]]''' - Esbarre ta Viadors - Collau de la Plana - [[Ibón Gran de Vaticielles]] - [[Ibonet de Vaticielles]] - '''[[Refuchio d'Estós|Estós]]'''
===Variant GR 11.5===
* Etapa 01: Pllan de Senarta - [[Refuchio de la Rencllusa]]
* Etapa 02: [[Refuchio de la Rencllusa]] - [[Refuchio de Cap de Llauset]]
* Variant La Besurta - [[Forau d'Aiguallut|Pllan d'Aiguallut]]
===Variant GR 11.9===
* Etapa 01: '''[[Refuchio de Góriz]]''' - Collau d'Arrablo - [[Punda de ras Solas|Faixa de ras Solas]] - Collau d'Anyisclo - '''[[Refuchio de Pineta]]'''
==Vinclos externos==
{{commonscat|GR11 (Spain)|o GR 11}}
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr11 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-11-ruta-transpirenaica/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-11-senda-pirenaica/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Andorra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Catalunya|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Navarra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'o País Basco|11]]
si1ndna87gxwi602gor5k97sj3vuwxc
2423704
2423703
2026-06-11T07:45:15Z
Willtron
41
2423704
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 11<br><small>Sendero Pirenenco</small>
| imachen = [[Imachen:Cartel_GR-11.jpg|250px]]
| comentario = GR 11 entre [[o Fornigal]] y [[Canfranc]]
| territorios = [[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|22px]] [[País Basco]]<br>[[Imachen:Flag of Navarre.svg|border|22px]] [[Navarra]]<br>[[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]<br>[[Imachen:Flag of Andorra.svg|border|22px]] [[Andorra]]<br>[[Imachen:Flag of Catalonia.svg|border|22px]] [[Catalunya]]
| orichen = [[Zuriza]]
| destín = [[Muga entre Aragón y Catalunya]]
| quilometros = 497,37 km (en total)
| etapas = 46 (en total)<br>14 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 11''' conoixito tamién como '''Sendero Pirenenco''' ye un [[senders de gran recorrito|sendero de gran recorrito]] que recorre os [[Pireneus]] por a suya versant [[sud]], dende a [[Mar Cantabrica|Cantabrica]] dica a [[Mediterrania]].
Encara que no s'ha de puyar denguna gran montanya, o suyo recorrito s'ha de calificar como d'[[alta montanya]] ya que bi ha a saber-los trampos que tienen mas de 2.000 [[metro|m]] d'altaria.
==GR 11 en Aragón==
[[Imachen:Chevaux estive Pyrenees.jpg|250px|thumb|Caballos en o GR 11 amán de l'[[ibón d'Estaners]]]]
[[Imachen:Vall d'Estós 29.jpg|250px|thumb|En pasando por a [[vall d'Estós]]]]
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Zuriza]]''' - [[Punta Tacheras|Tacheras]] - Collau de Petraficha - '''La Mina'''
* Etapa 02: '''La Mina''' - [[Aguatuerta]] - [[Paso d'Escalé]] - Val d'os Sarrios - Puerto de Vernera - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collado d'o Bozo - [[Punta Esper|Esper]] - [[Tuca Blanca (Candanchú)|Tuca Blanca]] - Achar de Tortiella - [[Tobazo]] - '''[[Candanchú]]'''
* Etapa 04: '''[[Candanchú]]''' - [[Canal Roya]] - [[Ibons d'Anayet]] - [[O Fornigal]] - '''[[Sallent de Galligo]]'''
* Etapa 05: '''[[Sallent de Galligo]]''' - [[Entibo de ra Sarra|A Sarra]] - Plano Cheto - '''[[Refuchio de Respomuso]]'''
* Etapa 06: '''[[Refuchio de Respomuso]]''' - [[Ibón de Llena Cantal]] - Collau de Tebarrai - [[Ibón Azul Alto|Ibons Azuls]] - [[Ibón de Vachimanya]] - [[Refuchio de Casa de Piedra]] - '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]'''
* Etapa 07: '''[[Os Banyos de Pandicosa|Banyos de Pandicosa]]''' - [[Ibón de Brazato|Ibons de Brazato]] - [[Collau de Brazato]] - [[Val de Cervillonar|Val de l'Ara]] - '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]'''
* Etapa 08: '''[[Val de Buixaruelo|Sant Nicolau de Buixaruelo]]''' - Puent d'os Navarros - [[Val d'Ordesa|Pradera d'Ordesa]] - Gradas de Soaso - Coda de Caballo - '''[[Refuchio de Góriz]]'''
* Etapa 09: '''[[Refuchio de Góriz]]''' - Collau d'Arrablo - Fuent Blanca - Collau d'Anyisclo - '''[[Refuchio de Pineta]]'''
* Etapa 10: '''[[Refuchio de Pineta]]''' - [[Valle de la Larri|La Larri]] - Collata las Coronetas - Pietramula - [[Chisagüés]] - '''[[Parzán]]'''
* Etapa 11: '''[[Parzán]]''' - [[Puerto d'Ordiceto|Collau d'Ordiceto]] - '''[[Refuchio de Viadors]]'''
* Etapa 12: '''[[Refuchio de Viadors]]''' - [[Puerto d'Auguas Cruces|Auguas Cruces]] - Collau de Chistau - [[Refuchio d'Estós]] - '''Puent de Sant Chaime'''
* Etapa 13: '''Puent de Sant Chaime''' - Pllan de Senarta - [[Refuchio de Puent de Coronas]] - [[Vall de Vallhibierna|Collau de Vallhibierna]] - '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]'''
* Etapa 14: '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]''' - Collau de los Ibones - [[Estanyo Gran d'Angllós|Ibón d'Angllós]] - [[Refuchio d'Angllós]] - Puent d'Ixalenques - Refuchio Forestal de Baserca - '''[[Muga entre Aragón y Catalunya|Muga con Catalunya]]'''
===Variant GR 11.1===
* Etapa 01: '''[[Punta Tacheras|Tacheras]]''' - Barranco Mazandú - Collau de Estriviellas - Barranco d'Estriviellas - '''[[Selva d'Oza|Oza]]'''
* Etapa 02: '''[[Selva d'Oza|Oza]]''' - Puent de Sil - Calzada Romana - Puent de Santa Ana - [[Refuchio de Gabardito]] - Collau de lo Foratón - '''[[Refuchio de Lizara]]'''
* Etapa 03: '''[[Refuchio de Lizara]]''' - Collau d'o Bozo - Collau de Rigüelo - '''[[Canfranc]]'''
* Etapa 04: '''[[Canfranc]]''' - [[Os Aranyons]] - Barranco d'Izas - '''[[Canal Roya]]'''
===Variant GR 11.1 Tres Refuchios===
* Etapa 01: '''[[Refuchio de Viadors|Viadors]]''' - Esbarre ta Millars - [[Puerto de la Forqueta|Collau de la Forqueta]] - [[Ibón de Lardaneta]] - Esbarre ta Estós - '''[[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]]'''
* Etapa 02: '''[[Refuchio Ángel Orús|Ángel Orús]]''' - Esbarre ta Viadors - Collau de la Plana - [[Ibón Gran de Vaticielles]] - [[Ibonet de Vaticielles]] - '''[[Refuchio d'Estós|Estós]]'''
===Variant GR 11.5===
* Etapa 01: '''Pllan de Senarta''' - [[Hespital de Benás]] - La Besurta - '''[[Refuchio de la Rencllusa]]'''
* Etapa 02: '''[[Refuchio de la Rencllusa]]''' - [[Forau d'Aiguallut|Pllan d'Aiguallut]] - Collau d'Ixalenques - '''[[Refuchio de Cap de Llauset]]'''
* Variant '''La Besurta''' - '''[[Forau d'Aiguallut|Pllan d'Aiguallut]]'''
===Variant GR 11.9===
* Etapa 01: '''[[Refuchio de Góriz]]''' - Collau d'Arrablo - [[Punda de ras Solas|Faixa de ras Solas]] - Collau d'Anyisclo - '''[[Refuchio de Pineta]]'''
==Vinclos externos==
{{commonscat|GR11 (Spain)|o GR 11}}
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr11 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-11-ruta-transpirenaica/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-11-senda-pirenaica/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Andorra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Catalunya|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu de Navarra|11]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'o País Basco|11]]
9etl2el6fp2u3ulmrg6r7smvleoq376
Albanyà
0
27630
2423391
2336959
2026-06-10T19:33:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423391
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Albanyà
|de = d'
|bandera = Bandera d'Albanyà.svg
|escudo = Escut d'Albanyà.svg
|escudo_grandaria = 85px
|imachen = [[Imachen:Lliurona Albanyà Catalonia.jpg|250px|O lugar de Lliurona (Albanyà)]]<br />O lugar de [[Lliurona]] (Albanyà).
|comunidat = Catalunya
|provincia = Chirona
|comarca = Alto Empordán
|superficie = 94,43
|altaria = 239
|población = 137
|calendata = 2007
| cod_provincia = 17
| cod_municipio = 003
|distancia = 23
|ta = Figueras (Chirona)
|distancia2 = 72
|ta2 = Chirona
|distancia3 = 163
|ta3 = Barcelona
|cp = 17733
|chentilicio = albanyenc / albanyenca (en [[Idioma catalán|catalán]])
|ríos =
|web = [http://www.ddgi.es/albanya/ www.DDGi.es.Albanya]
|latd=42|latm=18|lats=25|latNS=N|longd=2|longm=43|longs=21|longEW=E
|mapa_loc = Catalunya
|situación =
}}
'''Albanyà''' (''Albanyà'' en [[Idioma catalán|catalán]] y oficialment, ''Albañá'' en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[municipio]] [[Catalunya|catalán]] situato en a [[Comarcas de Catalunya|comarca]] d'[[Alto Empordán]] y [[partiu chudicial]] de [[Figueras (Chirona)|Figueras]], en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Chirona|Chirona]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 149 habitants ([[2010]]), en una [[superficie]] de 94,43 [[km²]] con una [[densidat de población]] de 1,60 hab/km².
== Cheografía ==
Albanyà ye situato a 239 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 23 [[km]] d'a [[ciudaz de Catalunya|ciudat]] de [[Figueras (Chirona)|Figueras]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya [[Comarcas de Catalunya|comarca]] y [[partiu chudicial]]; a 72 km de [[Chirona]], a capital d'a suya [[provincia]] ([[provincia de Chirona]]) y a 163 km de [[Barcelona]], a capital de Catalunya.
D'o suyo [[termin municipal]] fan parte os lugars de [[Bassegoda]], [[Carbonills]], [[Cursuvell]], [[Lliurona]], [[Molí de Baix (Albanyà)|Molí de Baix]], [[Molí de Dalt (Albanyà)|Molí de Dalt]], [[Pincaró]], [[Ribelles (Albanyà)|Ribelles]] y [[Sous]].
O termin municipal d'Albanyà ye trescruzato por o [[Senders de gran recorrito|sender de Gran Recorrito]] [[GR 11]] y por dos rutas [[BTT]].<ref name="Salines-Bassegoda">{{ca}} [http://ca.salines-bassegoda.org/recursos.php?grup=1&municipi=2&x=34&y=3 Información d'o turismo d'a Naturaleza en a pachina web d'o Consorcio Salines-Bassegoda].</ref>
== Historia ==
Encara que o territorio d'Albanyà yera habitato en l'antigüidat (bi ha restas [[Arqueolochía|arqueolochicas]] megaliticas), a primera cita documentata d'o lugar ye de [[844]], con o nombre d'''Albanianum'', en un diploma d'o [[Lista de reis de Francia|rei franco]] [[Carlos II de Francia|Carlos II ''O Calvo'']] que cedeba tierras a l'abat Domnulo, que estió o fundador en o lugar en [[820]] d'uno d'os [[monesterio]]s [[Orden de Sant Benedet|beneditins]] mas antigos de [[Catalunya]], o [[monesterio de Sant Per d'Albanyà]], que dende [[869]] pendió d'o [[monesterio de Santa María d'Arles]], en o [[Vallespir]].
== Economía ==
A prencipal actividat [[Economía|economica]] d'Albanyà estió historicament l'[[agricultura]], con [[cerials]], [[trunfa]], [[legumbre]]s u [[ferraina]]; amás amás d'a [[ganadería]].
Bi habió tamién [[silvicultura]], incluyindo-ie a elaboración de [[carbón vechetal]], encara que a [[industrialización]] fació desapareixer ista actividat.
O incremento d'o [[turismo]] y d'atras actividaz d'[[ocio]] (recollida de [[fongo]]s u [[cazata]]) ha desarrollato modernament, dende a segunda mitad d'o [[sieglo XX]], o sector d'a [[hostelería]].
== Demografía ==
{{DemogCat |1497= |1515= |1553= |1717= |1787= |1857= |1877= |1887= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1990= |1992= |1994= |1996= |1998= |2000= |2002= |2004= |2006= |2008= |2009= |2010=149 |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=180 |2023= |2024= |2025=}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20210417110935/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0917900399_L1.htm?d=0&e=237 Resultatos] d'as eleccions municipals de 2011 en Albanyà en a pachina web d'o [[Ministerio d'o Interior]].</ref>
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Convergència i Unió]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#32CD32" | '''Independients'''
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 5
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 2
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 5
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 2<ref>En a candidatura de ''Progrès Municipal'', vinclata a o [[Partit dels Socialistes de Catalunya]].</ref>
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
| align="right" | '''''5'''''
|}
<small>Fuent: [http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=1700310007/ ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''].</small>
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Vicenç Campsol i Terrades
| Independient
|}
== Demografía ==
{{DemogCat| 1497=17| 1515=13| 1553=28| 1717=298| 1787=594| 1857=1.059| 1860=1.180| 1877=935| 1887=921| 1900=769| 1910=795| 1920=753| 1930=705| 1940=528| 1950=442| 1960=334| 1970=187| 1981=121| 1990=108| 1992=113| 1994=122| 1996=123| 1998=131| 2000=128| 2002=110| 2004=135| 2006=137| 2007=137 | 2010=149}}
== Molimentos ==
[[Imachen:Lliurona.jpg|right|thumb|250px|A Portalada d'a [[ilesia de Sant Andreu de Lliurona]], d'estilo [[Romanico catalán|romanico]] ([[sieglo XII]]).]]
* [[Sepulcre]] d'a Creu de Principi, molimento megalitico.
* [[Ilesia de Sant Vicient de Principi]], en ruinas, d'estilo [[Romanico catalán|romanico]], d'o [[sieglo IX]].
* Ilesia parroquial de [[Ilesia de Sant Per d'Albanyà|Sant Per d'Albanyà]], d'estilo [[Romanico catalán|romanico]], d'o [[sieglo X]]. Ye o repui de l'antigo [[monesterio]] [[Orden de Sant Benedet|beneditín]] d'o [[sieglo IX]] fundato por o monche Domulo en [[844]].
* [[Ilesia de Sant Miguel de Bassegoda]], d'estilo [[Romanico catalán|romanico]] d'o [[sieglo XII]], que ye restaurata. Tien una unica [[nau (arquitectura)|nau]] con [[vuelta de canyón]] apuntato y [[abside]] [[Semicerclo|semicercular]], con [[portalada]] orientata a meyodía y [[campanar]] con [[espadanya]].
* [[Ilesia de Sant Martín de Corsavell]].
* [[casal (edificio)|Casal]] fortificato de Corsavell, d'o [[sieglo XII]].
* [[Ilesia de Sant Chuan de Baussols]], d'o [[sieglo XIV]], albandonata dende [[1910]] por a cayita d'un [[rayo]].
* [[Ilesia de Sant Feliu de Carbonills]], d'o [[sieglo XIV]], con repuis de [[pintura romanica]] en o suyo interior. I provién una [[lapida]] d'o [[sieglo XIII]] que ye en Sant Per d'Albanyà.
* [[Ilesia de Sant Cristoforo dels Horts]], documentata en [[990]].
* [[Ilesia de Sant Cornel d'a Muga]] u de Ribelles. A suya [[Nau (arquitectura)|nau]] ye enrunata, anque l'[[abside]] ye en piet.
* [[Ilesia de Sant Bertolomeu de Pincaró]], d'o [[sieglo XII]].
* [[Ilesia de Sant Andreu de Lliurona]] u Llorona, d'o [[sieglo XII]].
* Santuario d'a Virchen del Mont. Remodelato en [[2002]].
* Santuario d'a Virchen del Fau, Virchen de les Formigues u de les Alades, d'o [[sieglo XV]]. Conserva o suyo [[retablo]] [[Arte neoclasico|neclasico]].
* [[Monesterio de Sant Lorient del Mont]] (u de Sous), d'o [[sieglo XI]] y en estilo romanico.<ref>{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.132.</ref> Ye en a plana de Sous, en a ladera d'a montanya d'a Virchen del Mont.
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat}}
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20051221141140/http://www.ddgi.es/albanya/ Pachina web oficial municipal d'Albanyà].
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20070929103237/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=1700310007 Información d'Albanyà] en a pachina web d'a [[Cheneralidat de Catalunya]].
* {{ca}} [http://www.idescat.es/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=17003 Información d'Albanyà] en a pachina web de l'''[[Institut d'Estadística de Catalunya]]''.
* {{ca}} [http://www.monestirs.cat/monst/aemp/ae02pere.htm Monesterios de Catalunya: O monesterio de Sant Per].
* {{ca}} [http://ca.salines-bassegoda.org/recursos.php?grup=1&municipi=2&x=34&y=3/ Rutas d'a Natura en Albanyà en a web d'o Consorcio Salines-Bassegoda].
* {{ca}} [http://ca.salines-bassegoda.org/municipi.php?id=2&n=Albany%E0 Información y imáchens d'Albanyà en a pachina web d'o Consorcio Salinas-Bassegoda].
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20110723151256/http://www.altagarrotxa.org/2004/index.php Pachina web d'o Consorcio de l'Alta Garrotxa].
{{Municipios de l'Alto Empordán}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Chirona]]
846wkcjgvrq7t6qh3cbniuacp2yxtyx
Alberuela de la Liena
0
28160
2423404
2233154
2026-06-10T19:35:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423404
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alberuela de La Liena
|nombre_oficial = Alberuela de Laliena
|imachen =
|provincia = Uesca
|comarca = Semontano de Balbastro
|municipio = Abiego
|partiuchudicial= Balbastro
|cp = 22147
|superficie =
|altaria = 580
|distancia = 8
|ta = Abiego
|latitut = 42.1638122
|lonchitut = -0.0338273
|población = 66
|calendata = 2018
|situación =
|río = Balcez
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Nicolau d'Alberuela de la Liena|Sant Nicolau]]
}}
'''Alberuela de la Liena''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Alberuela de Laliena'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[concello municipal]] de [[Abiego]], situato en a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] y [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Semontano de Balbastro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.14</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de 66 habitants ([[2018]]).
== Cheografía ==
Alberuela de la Liena ye situata a la ezquierda d'o [[río Balcez]] u Isuala, a 580 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 8 [[km]] d'[[Abiego]], a [[capital (politica)|capital]] d'o [[termin municipal]].
== Toponimia ==
En o ''[[Libro del Reparo del General]]'' de 1489-1491 s'escribe ''Albaruela de Liana''. ''Liena'' u ''Liana'' ye una palabra propia d'o [[lexico aragonés]] de materials [[cheolochía|cheolochico]]s.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=352 |1857=385 |1860=425 |1877=367 |1887=385 |1897=354 |1900=375 |1910=362 |1920=341 |1930=300 |1940=240 |1950=209 |1960=188 |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000=95 |2001=96 |2002=95 |2003=91 |2004=91 |2005=86 |2006=90 |2007=84 |2008=84 |2009= |2010=}}
==Referencias==
{{listaref}}
{{Lugars d'Abiego}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars d'Abiego]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en o Semontano de Balbastro]]
co2ggmjsjrh4904swajzyu9m0xrhoue
Antonio Plaza Boya
0
29102
2423536
2159385
2026-06-10T19:56:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423536
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Antonio Plaza Boya
|imachen = Antonio Plaza (Academia de l'Aragonés, 2009).jpg
|imachen grandaria = 210px
|piet de foto = Antonio Plaza en a presentación de l'[[Academia de l'Aragonés]] en a [[Universidat de Zaragoza]]
|calendata naiximiento = -
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px]] [[Castillón de Sos|Castilló de Sos]]
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|ocupación = Filologo
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Antonio Plaza Boya''' ye un [[filologo]] y [[sacerdot]] [[Aragón|aragonés]], naixeu de [[Castilló de Sos]] en [[1935]], en la [[val de Benás]]. Ha escrito bels articllos de l'Alto [[Esera]]. Ye miembro numerario de l'[[Academia de l'Aragonés]].
== Obras ==
* Antonio Plaza Boya. ''Mitos y supersticiones en el Alto Esera''. Annales: Anuario del Centro de la Universidad Nacional de Educación a Distancia de Barbastro, ISSN 0213-117X, Nº 2, 1985, págs. 187-210.
* Antonio Plaza Boya. ''El dialecto del Alto Ésera: características del patués''. Annales: Anuario del Centro de la Universidad Nacional de Educación a Distancia de Barbastro, ISSN 0213-117X, Nº 10-11, 1993-1994, págs. 271-280.
* Antonio Plaza Boya. ''El dialecto del valle de Benasque (comarca de Castejón de Sos): Bases para una morfosintaxis.'' Alazet: Revista de filología, ISSN 0214-7602, Nº 2, 1990, págs. 155-236.
* Antonio Plaza Boya. ''El mundo religioso del Alto Esera: estudio etnológico-léxico de Castejón de Sos y comarca.'' Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1985. {{ISBN|84-00-06146-2}}.
== Vinclos externos ==
*[http://dialnet.unirioja.es/servlet/busquedadoc?db=1&t=plaza+boya&td=todo Obras d'Antonio Plaza en ''Dialnet''].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Plaza Boya, Antonio}}
[[Categoría:Miembros de l'Academia de l'Aragonés]]
[[Categoría:Naixius de Castilló de Sos]]
[[Categoría:Filologos d'Aragón]]
[[Categoría:1935 (naixencias)]]
6s0ietv837rk2aefbqnslm7s0a0qtny
A plebia amariella
0
29449
2423273
2324810
2026-06-10T19:13:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423273
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de libro
|títol= A plebia amariella
|imachen=[[Imachen:A plebia amariella.jpg|220px]]
|autor= [[Julio Llamazares]]
|chenero= [[Novela]]
|subchenero=
|idioma orichinal= [[Idioma castellano|<span style="color:white;">castellano</span>]]
|títol orichinal= La lluvia amarilla
|ilustrador orichinal=
|editorial orichinal=
|ciudat orichinal=
|país orichinal= [[Imachen:Flag of Spain.svg|border|22px]] [[Espanya]]
|calendata orichinal=[[1988]]
|formato orichinal=
|pachinas orichinal=
|isbn orichinal= 84-322-0804-3
|traductor= [[Chesús Casaus]]
|ilustrador=
|editorial= [[Gara d'Edizions]]
|ciudat= [[Zaragoza]]
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
|calendata= [[1998]]
|formato= Pocha (11 x 18)
|pachinas= 160
|isbn= 84-8094-008-5
|oclc=
|precedito_por=
|sucedito_por=
}}
'''''A plebia amariella'''''<ref group="nota" name="grafía">Títol orichinal escrito en [[Normas graficas de l'aragonés|grafía de Uesca]]</ref> (''A plevia amariella'' en [[Academia Aragonesa d'a Luenga|ortografía AAL]]; títol orichinal en [[idioma castellano|castellano]]: ''La lluvia amarilla'') ye una [[novela]] d'o [[poesía|poeta]] y escritor leyonés [[Julio Llamazares]], espublicata en [[1988]]. Ye o [[monologo]] d'o zaguer habitant d'un [[lugar]] albandonato d'o [[Sobrepuerto]], en o [[Pireneu]] [[Aragón|aragonés]]; [[Ainielle]] (actualment, en o municipio de [[Biescas]]).
En [[idioma aragonés|aragonés]] fue publicata en [[1998]] por [[Gara d'Edizions]] y traducita por [[Chesús Casaus]].
== Sinopsi ==
A novela narra, en clau de ''[[Flashback]]'' u retrospectiva y a modo de [[monologo]], a trachectoria vital d'o protagonista Andrés, amo y zaguer habitant d'a imachinaria Casa Sosas. Tanto a casa como o protagonista, como tamién a resta de casas y personas que amaneixen en a novela son imachinarias y nunca no han existiu<ref name=Lluvia>{{es}}LLAMAZARES, Julio. ''La lluvia amarilla''. Editorial Planeta, S.A. Barcelona, 1998. {{ISBN|978-84-322-1747-0}}</ref><ref name="Memo">{{es}} SATUÉ OLIVÁN, Enrique. ''Ainielle, la memoria amarilla''. Ed. PRAMES. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-8321-154-8}}</ref>, y nomás [[Ainielle]], a suya cheografía urbana y tamién a cheografía natural y os paisaches que l'arredolan son verdaders.
A historia se centra en a soledat que experimenta Andrés, o zaguer habitant d'Ainielle, cuan queda solo en o lugar con su [[muller]] Sabina y a [[canya (fembra de can)|canya]] de casa, y muit especialement en cómo ixa soledat s'accentua dimpués de que a muller se suicide, afurcando-se en o [[molino]], a os pocos meses de que os atros zaguers habitants hesen marchau de lugar.
O libro recreya l'atmosfera poetica y claustrofobica d'o mundo que, a boniquet, se va amortando a-debant d'os uellos d'o protagonista, que bien luego deixa de poder mantener as construccions d'o lugar y as carreras, y principia a trazar firmes analochías entre a decrepitut que adube o lugar y a d'o suyo propio cuerpo. En o transcurso d'a historia, o lector dubda entre o que ye realidat y o que ye imachinau (allucinau) por o protagonista, en un abocar-se a la locura que le avanza día par d'atro. Os [[delirio]]s d'Andrés van fendo-se mas fuertes y patents a mesura que avanza o tiempo, tiempo d'o cual o lector en pierde a noción (con buena [[traza]] d'o narrador), pero que cubren uns 10 anyos d'a vida solitaria de l'habitant de Casa Sosas.
Andrés de Sosas racuenta, a-sobén en desorden cronolochico, diferents escaicimientos d'a suya vida pasada: antes de la despoblación d'Ainielle y en a suya cobentut (as menos vegadas), y dimpuesas, cuan tot ye vuedo y a vechetación conquere o que enantes estió de l'Hombre. Tamién a cruda realidat familiar d'un hombre solo: a muerte d'a filla de malotía a os 4 anyos, o fillo gran que nunca tornó d'a [[Guerra Civil espanyola|Guerra Civil]], a decepción enquistada con o mediano, que decide marchar a la Emigración y no seguir con a casa, a muller deprimida que se suicidó... Os [[pantasma]]s acuden y le dispiertan en a nueit, le sacan a vida, y mesmo le'n dan tamién, y alimentan os delirios y alcordanzas que un día (él lo sabe bien) l'han de rematar.
O enreligamiento recurrent d'entre o marco fisico (as enrunas y o lugar) y o propio cuerpo d'o protagonista, que tan bien invoca l'autor, arriban a o suyo zénit en o principio (que tamién ye o final) d'a obra, a-on que, en morindo-ie, Andrés s'ha convertiu en Ainielle y Ainielle en Andrés, que por as suyas [[finestra]]s y [[puerta]]s vei plegar a partida d'hombres que, muito dimpués d'haber deixau a vida y cuan ye de raso masiau tarde, vienen por fin a trobar as suyas restas mortals y dar-les sepultura.
== Títol ==
O nombre d'a obra dimana d'as fuellas de [[chopo]] en [[agüerro]] que, arrocegadas por a plevia, cayen contra la finestra d'o molino d'Ainielle (debaixo de lugar, en o [[Barranco d'Ainielle|barranco]]), a-on que Andrés s'amagaba cuan no quereba despedir-se d'os vecinos que emigraban, y a on-que se le i suicidó Sabina, su muller. Una veilada en a cual no se gosa dormir, Andrés a pasa en o molino, y tot veyendo cayer as fuellas plenas d'augua contra la ventaneta, decide que aquella plevia ye «amariella».
L'agüerro, y por extensión a suya color amariella caracteristica, se torna ''de facto'' una [[alegoría]] d'a decadencia y d'a tristura, y arriba dica a estar o «tinte» d'a obsesión d'Andrés bellas escenas mas t'adebant.
== Repercusión ==
A novela fue publicada la primer vegada en 1988 y se tornó rapedament a novela mas vendida de l'autor, a cual encara en ye.<ref name=Pais>{{es}} [http://cultura.elpais.com/cultura/2013/04/15/actualidad/1366048385_162674.html ''El País'': Julio Llamazares: "Las novelas son vidas que no vivimos y pudimos vivir".], consultau o 31 d'agosto de 2015.</ref> En o entorno literario d'as zaguerías d'[[decada de 1980|os 80]], a-on que dominaba a literatura urbana y a influencia de «[[La Movida]]», fue una sorpresa tanto ta l'autor, Julio Llamazares, como ta lo suyo editor, pus denguno s'esperaba o exito que tuvo una historia fundamentalment rural<ref name=Vigo>{{es}} [http://www.lavozdegalicia.es/noticia/ocioycultura/2013/07/04/obabakoak-lluvia-amarilla-cosecha-88/0003_201307G4P39991.htm «Obabakoak» y «La lluvia amarilla», cosecha del 88, en "''La Voz de Galicia''"], consultau o 31 d'agosto de 2015</ref>.
Un efecto colateral d'ixe exito, que mesmo l'autor ha confesau que nian se podeba esperar<ref name=Memo/>, fue o redescubrimiento a la Opinión Publica d'os despoblaus y os nuclios de población perdius d'a Montanya, que ta buena cosa de chent heban estau una realidat oculta dica o inte. En o caso concreto d'Ainielle, a lectura d'o libro fizo dispertar o intrés de muitos caminants afeccionaus, que comenzón a puyar-ie cada vegada en un numero mas gran ta vesitar o particular escenario d'a obra de Llamazares, tornando-se o que [[Enrique Satué Oliván|Enrique Satué]] (autor d'o libro ''[[Ainielle, la memoria amarilla]]'', director d'o [[Museu de Sarrablo]] y descendient d'o lugar) ha dau en clamar l'«atra plevia amariella»<ref name=Memo/>, a d'as personas que por un motivo u unatro se deixan u s'han deixau cayer por o nuclio.
O caso ye que Ainielle, gracias a o libro de Llamazares, s'ha convertiu en un d'os despoblaus mas famosos d'Espanya, y ha estau mientres sobre tot a [[decada de 1990]] o foco de peregrinación de mas caminants y excursionistas que garra atro. Ista «atra plevia amariella», que diz Satué, ha comportau actuacions espontanias, bienintencionadas u no, y descoordinadas, de bels vesitants. Os uns, que han desbrozau aleatoriament puestos d'o lugar, atros deixando exprisions y notetas y, en o pior d'os casos, basura y encara bella pintada (''graffitti'') en os muros de piedra<ref name=Memo/>.
== Vinclos externos ==
* {{an}} {{es}} [http://www.youtube.com/watch?v=4HXAnfU9o_U Vidio sobre una fleca d'o libro, por "La Casa de Zitas"]
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Libros en castellano]]
[[Categoría:Obras traducidas ta l'aragonés]]
[[Categoría:Libros de 1988]]
lwkgs2jh40z7in1u9px6y8x4ota8uu2
A Valarenya
0
30259
2423272
2228284
2026-06-10T19:13:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423272
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Valarenya
|nombre_oficial = La Valareña
|imachen = [[Imachen:Valareña.jpg|250px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Cinco Villas
|municipio = Exeya d'os Caballers
|partiuchudicial= Exeya d'os Caballers
|archidiocesi = Zaragoza
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Exeya d'os Caballers|Exeya d'os Caballers]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'a Valarenya|Sant Miguel Arcánchel]]
|cp = 50600
|superficie =
|altaria =
|distancia =
|ta =
|distancia2 =
|ta2 =
|población =
|calendata =
|situación =
|río =
|latitut = 42.1322309
|lonchitut = -1.3116418
}}
'''A Valarenya''' (''La Valareña'' en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[Exeya d'os Caballers]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Cinco Villas]], [[provincia de Zaragoza]] y [[partiu chudicial]] d'[[Exeya d'os Caballers]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.520</ref>
== Toponimia ==
A primera referencia d'este toponimo ye de [[1306]] como ''Las Ballyarenyas''. ''Arenya'' ye a evolución d'o adchetivo [[latín]] ARENEA ("arenosa"), igual que o toponimo [[Arinyo]] ye a evolución d'o latín ''ARENEUM''.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970=478 |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004=360 |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019=}}
{{Lugars d'Exeya d'os Caballers}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Valarenya, A}}
[[Categoría:Lugars d'Exeya d'os Caballers]]
[[Categoría:Lugars de colonización en Aragón]]
[[Categoría:Localidaz de l'archidiocesi de Zaragoza en Cinco Villas]]
afao1r9gbd3ctj7lu2dyvd93yomtpyj
Al Pacino
0
30273
2423381
2146986
2026-06-10T19:31:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423381
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Al Pacino
|imachen = Al Pacino.jpg
|grandaria imachen = 250px
|piet de foto = Al Pacino.
|calendata naiximiento = [[25 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|conyuche =
|fillos =
|oscars= '''[[Oscar a o Millor Actor]]''':<br>-[[1992]]: por ''[[Scent of a Woman]]''<br />'''Nominau a l'[[Oscar a o Millor Actor]]''':-[[1973]]: por ''[[Serpico]]''<br />-[[1974]]: por ''[[The Godfather Part II]]''<br />-[[1975]]: por ''[[Dog Day Afternoon]]''<br />-[[1979]]: por ''[[...And Justice for All (cinta)|...And Justice for All]]''.
|goyas=
|césars=
|BAFTAs= '''[[Premio BAFTA a o Millor Actor]]''':<br>-[[1976]]: por ''[[The Godfather Part II]]''.
|globos= '''[[Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico]]''':-[[1973]]: por ''[[Serpico]]''<br />-[[1992]]: por ''[[Scent of a Woman]]''<br />'''[[Globo d'Oro a o Millor Actor en Series, Miniseries o Telefilmes]]''':<br>-[[2004]]: por ''[[Angels in America (miniserie)|Angels in America]]''.
|sitio web = [http://www.alpacino.net/ www.AlPacino.net] (offline)
|anotacions =
}}
'''Alfredo James Pacino''', mas conoixiu por o suyo [[nombre artistico]] '''Al Pacino''', ye un [[actor]], [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]], naixiu o [[25 d'abril]] de [[1940]] de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]).<ref name="ActoresOscars">{{es}} Christian Aguilera y Núria Dias: ''Los actores de los Oscar del siglo XX'', [[L'Hospitalet de Llobregat]] ([[Barcelona]]) [[1999]], {{ISBN|84-930559-0-5}} .</ref>
== Premios ==
Al Pacino recibió un [[premio Oscar]] a o [[Oscar a o Millor Actor|Millor Actor]] en [[1992]] por o suyo papel en a cinta ''[[Scent of a Woman]]'', de [[Martin Brest]]. Tamién recibió una nominación a iste premio en [[1973]] por a suya interpretación en a cinta ''[[Serpico]]'', dirichida por [[Sidney Lumet]]; en [[1974]] por o suyo papel en ''[[The Godfather Part II]]'', de [[Francis Ford Coppola]]; en [[1975]] por ''[[Dog Day Afternoon]]'', una cinta dirichida por [[Sidney Lumet]]; y en [[1979]] por a suya interpretación en ''[[...And Justice for All (cinta)|...And Justice for All]]'', dirichida por [[Norman Jewison]].
Recibió un [[Premio BAFTA a o Millor Actor]] en [[1976]] por ''[[The Godfather Part II]]'', de [[Francis Ford Coppola]], y por ''[[Dog Day Afternoon]]'', de [[Sidney Lumet]].
Tamién recibió dos [[Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico|Globos d'Oro a o Millor Actor Dramatico]]: en [[1973]] por ''[[Serpico]]'', de [[Sidney Lumet]]; y en [[1992]] por ''[[Scent of a Woman]]'', de [[Martin Brest]]. En [[2004]] recibió un [[Globo d'Oro a o Millor Actor en Series, Miniseries o Telefilmes]] por ''[[Angels in America (miniserie)|Angels in America]]'', de [[Mike Nichols]].
Recibió un [[Premio Cecil B. DeMille]] ta toda la suya carrera en [[2001]].
Antiparte, en [[1972]] recibió un [[Premio NBR a o Millor Actor Segundario]] por ''[[The Godfather (cinta)|The Godfather]]'', de [[Francis Ford Coppola]], y en [[1973]] un [[Premio NBR a o Millor Actor]] por ''[[Serpico]]'', de [[Sidney Lumet]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Al Pacino|Cintas interpretadas por Al Pacino]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Al Pacino}}
* [https://web.archive.org/web/20090827040037/http://www.alpacino.net/ Pachina web oficial] (offline).
*{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000199/ Al Pacino] en [[Internet Movie Database|Internet Movie Database]].
<center>
{{start box}}
{{succession box
| predecesor = [[Anthony Hopkins]]
| títol = [[Oscar a o Millor Actor]]
| periodo = [[1992]]
| succesor = [[Tom Hanks]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Michael Caine]]<br />[[Laurence Olivier]]<br />[[Peter O'Toole]]<br />[[Paul Winfield]]
| títol = Nominau a l'[[Oscar a o Millor Actor]], con<br />[[Marlon Brando]]<br />[[Jack Nicholson]]<br />y [[Robert Redford]]
| periodo = [[1973]]
| succesor = [[Albert Finney]]<br />[[Dustin Hoffman]]<br />[[Jack Nicholson]]<br />Al Pacino
}}
{{succession box
| predecesor = [[Marlon Brando]]<br />[[Jack Nicholson]]<br />Al Pacino<br />[[Robert Redford]]
| títol = Nominau a l'[[Oscar a o Millor Actor]], con<br />[[Albert Finney]]<br />[[Dustin Hoffman]]<br />y [[Jack Nicholson]]
| periodo = [[1974]]
| succesor = [[Walter Matthau]]<br />Al Pacino<br />[[Maximilian Schell]]<br />[[James Whitmore]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Albert Finney]]<br />[[Dustin Hoffman]]<br />[[Jack Nicholson]]<br />Al Pacino
| títol = Nominau a l'[[Oscar a o Millor Actor]], con<br />[[Walter Matthau]]<br />[[Maximilian Schell]]<br />[[James Whitmore]]
| periodo = [[1975]]
| succesor = [[Robert De Niro]]<br />[[Giancarlo Giannini]]<br />[[William Holden]]<br />[[Sylvester Stallone]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Warren Beatty]]<br />[[Gary Busey]]<br />[[Robert De Niro]]<br />[[Laurence Olivier]]
| títol = Nominau a l'[[Oscar a o Millor Actor]], con<br />[[Jack Lemmon]]<br />[[Roy Scheider]]<br />[[Peter Sellers]]
| periodo = [[1979]]
| succesor = [[Robert Duvall]]<br />[[John Hurt]]<br />[[Jack Lemmon]]<br />[[Peter O'Toole]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Jack Nicholson]]
| títol = [[Premio BAFTA a o Millor Actor]]
| periodo = [[1976]]
| succesor = [[Jack Nicholson]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Marlon Brando]]
| títol = [[Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico]]
| periodo = [[1973]]
| succesor = [[Jack Nicholson]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Nick Nolte]]
| títol = [[Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico]]
| periodo = [[1992]]
| succesor = [[Tom Hanks]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Albert Finney]]
| títol = [[Globo d'Oro a o Millor Actor en Series, Miniseries o Telefilmes]]
| periodo = [[2004]]
| succesor = [[Geoffrey Rush]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Barbra Streisand]]
| títol = [[Premio Cecil B. DeMille]]
| periodo = [[2001]]
| succesor = [[Harrison Ford]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Peter O'Toole]]
| títol = [[Premio NBR a o Millor Actor]]
| periodo = [[1973]]
| succesor = [[Robert Ryan]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Joel Grey]]
| títol = [[Premio NBR a o Millor Actor Segundario]]
| periodo = [[1972]]
| succesor = [[John Houseman]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Pacino, Al}}
[[Categoría:Actors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Actors de Hollywood]]
[[Categoría:Directors cinematograficos d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Globo d'Oro a o Millor Actor Dramatico]]
[[Categoría:Globo d'Oro a o Millor Actor en Series, Miniseries u Telefilmes]]
[[Categoría:Guionistas d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Naixius de Nueva York]]
[[Categoría:Nominau a o Premio Oscar a o Millor Actor]]
[[Categoría:Premio BAFTA a o Millor Actor]]
[[Categoría:Premio Cecil B. DeMille]]
[[Categoría:Premio NBR a o Millor Actor]]
[[Categoría:Premio NBR a o Millor Actor Segundario]]
[[Categoría:Premio Oscar a o Millor Actor]]
[[Categoría:Productors cinematograficos d'Estaus Unius]]
[[Categoría:1940 (naixencias)]]
cdvm25zdgqxhpqkrb8nem80qp72xzhr
Antonio Ubieto Arteta
0
31487
2423537
2215272
2026-06-10T19:56:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423537
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre l''''historiador Antonio Ubieto Arteta'''. Ta atros usos se veiga [[Ubieto Arteta]].''
{{Ficha de famoso
|nombre = Antonio Ubieto Arteta
|imachen =
|imachen grandaria =
|piet de foto =
|calendata naiximiento = [[31 de marzo]] de [[1923]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px]] [[Zaragoza]] ([[Aragón]])
|calendata muerte = [[1 de febrero]] de [[1990]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the Land of Valencia (official).svg|22px]] [[Valencia]] ([[País Valenciano]])
|almamáter = [[Universidat de Zaragoza]]
|ocupación = [[Historiador]] y [[filologo]].
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Antonio Ubieto Arteta''', naixito de [[Zaragoza]] o [[31 de marzo]] de [[1923]] y muerto en [[Valencia]] o [[1 de febrero]] de [[1990]], estió un [[historiador]], [[medievalista]] y [[filologo]] [[Aragón|aragonés]].
Estió disciplo d'o [[historiador]] [[José María Lacarra]], y o suyo campo s'actuación prencipal estió a [[Historia]] y a [[Literatura]] [[Edat Meya|medieval]] [[Aragón|aragonesas]], pero tamién [[País Valenciano|valencianas]].
Dende [[1977]] dica [[1988]] estió [[catedratico]] d'[[Historia medieval]] d'a [[Universidat de Zaragoza]].
Os suyos disciplos son: o suyo chirmán [[Agustín Ubieto Arteta]], y o historiador de [[Teruel]] [[Antonio Gargallo]].
Establió en [[Valencia]] a editorial ''Anubar'' y a revista ''Ligarzas''.
== Obras (selección) ==
*[[1957]]: ''Observaciones al Cantar de Mio Cid'', ''Arbor'', XXXVII, 145-170.
*[[1961]]: ''Colección Diplomática de Cuéllar'', Segovia.
*[[1982]]: ''Historia de Aragón. Literatura medieval, I'', Zaragoza, Anubar, {{ISBN|84-7013-186-9}}
*[[1992]]: ''El "Cantar de Mío Cid" y algunos problemas históricos'', Zaragoza, Anubar, {{ISBN|84-7013-054-4}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [https://web.archive.org/web/20170608073407/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=12487 ''Antonio Ubieto Arteta''], an a ''Gran Enciclopedia Aragonesa''.
*{{es}} Angel J. Martín Duque, ''[http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=15849&orden=85316 El medievalista aragonés Antonio Ubieto Arteta]'', ''Príncipe de Viana'', año n.º 51, n.º 189, 1990, págs. 19-22. ISSN 0032-8472
* {{es}} Ramón Ferrer Navarro, ''[http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/23/05/_ebook.pdf El profesor Ubieto y el medievalismo hispano]'', ''Revista de Historia Jerónimo Zurita. Historiadores de la Espanya Medieval y Moderna'', 73 (1998), Zaragoza, Institución «Fernando el Católico», págs. 89-116. ISSN 0044-5517.
== Vinclos externos ==
*{{es}} [http://www.anubar.com/autores/aut1.htm Publicacions d'Antonio Ubieto Arteta].
*{{es}} [http://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=75727 Treballos d'Antonio Ubieto Arteta] en ''[[Dialnet]]''.
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Ubieto Arteta, Antonio}}
[[Categoría:Alumnos d'a Universidat de Zaragoza]]
[[Categoría:Catedraticos d'Aragón]]
[[Categoría:Catedraticos d'a Universidat de Zaragoza]]
[[Categoría:Historiadors d'Aragón]]
[[Categoría:Filologos d'Aragón]]
[[Categoría:Muertos en Valencia]]
[[Categoría:Naixius de Zaragoza]]
[[Categoría:1923 (naixencias)]]
[[Categoría:1990 (muertes)]]
r25qd8pupmd8zz3twr7kn1k9v4az5ac
Almada
0
32514
2423464
2310175
2026-06-10T19:44:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423464
wikitext
text/x-wiki
:''Ta la localidat portuguesa con o mesmo nombre se veiga [[Almada (Portugal)]]''
[[Imachen:Lautrec in bed 1893.jpg|thumb|300px|Parella refirmata en almadas de [[Henri de Toulouse-Lautrec|Toulouse-Lautrec]]]]
Una '''almada'''{{DACC}}<ref name=BARCOS>{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 167.{{ISBN|978-84-8094-058-0}}.</ref> (de l'[[arabe]] ''< muhadda'') ye una pieza tova en a que se refirma o [[tozuelo]] mientres o suenio. L'almada se mete sobre o [[colchón]], en a parti superior d'o [[leito]]. O suyo obchectivo ye mantener recta a columna vertebral plenando a concavidat d'o [[cuello]] ta relaxar a [[foyeta]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[Almadón]].
*[[Coixín]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Pillows|as almadas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Ropa de fogar]]
0u0ba2s8ug7skh4uh273z414qf24nzw
Arachis hypogaea
0
32549
2423573
2384415
2026-06-10T20:01:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423573
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = Arachis hypogea
|nombre_pop1 = calcauetera
|nombre_pop2 = cacauetera
|nombre_pop3 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Arachis hypogaea - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-163.jpg|249px]]
|descripcion = ''Arachis hypogea''
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Fabales
|suborden =
|familia = Fabaceae
|subfamilia = Faboideae
|tribu =
|chenero = Arachis
|especie = A. hypogaea
|subspecie =
|nombre_binominal = Arachis hypogaea
|descriptor = [[Linnaeus|L.]]
|calendata_desc = 1756
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''calcauetera'''{{DACC}} u '''cacauetera'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Arachis hypogaea}}) ye una especie d'a familia d'as [[Fabaceae]] orichinaria de [[Sudamerica]] pero cautivata en puestos relativament calidos de tot o mundo.´
O suyo fruito se conoixe como "calcauet"{{DACC}}, "cacauet"{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p. 43.</ref> u "cascauet"<ref>{{es}} [[José Carlos López Dieste]]: ''Vocabulario aragonés de Villanueva de Gállego (Bajo Gállego, Zaragoza)'', [[Xordica Editorial]], [[2010]], {{ISBN|978-84-96457-62-1}}, p.33</ref> (d'o [[nahuatl]] ''< cacáhuatl'' "cacau").
== Galería d'imáchens ==
<gallery>
Imachen:Peanut oil bottle.jpg| Botella d'aceite de calcauet.
Imachen:PeanutButter.jpg|[[Manteca de calcauet]].
Imachen:Alegrías_(5557828502).jpg
Imachen:Cacahuates_Japoneses.jpg|
Imachen:Dragee_"Арахис_в_сахарной_глазури"_02.jpg|
Imachen:Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|
</gallery>
== Referencias ==
{{Listaref}}
==Vinclos externos==
{{Commonsart|Arachis hypogaea|o calcauet}}
{{Chenero Arachis}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Arachis|Hypogaea]]
1um876i2h1p256qntgh2mtmzrt72cq8
A Corona (Muro de Roda)
0
32821
2423260
2230338
2026-06-10T19:11:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423260
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''A Corona'''. Ta altros emplegos d'a parola «'''Corona'''» se veiga '''[[Corona (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Corona
|nombre_oficial = La Corona
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen = [[Imachen:01.A Corona Muro de Roda.jpg|250px]]
|municipio = A Fueva (municipio)
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = ±700
|distancia = 127
|ta = Uesca
|distancia2 = 17
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 = 9
|ta3 = Tierrantona
|población = 0
|calendata = 2010
|cp = 22336
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|latd=42|latm=21|lats=55.39|latNS=N|longd=0|longm=13|longs=19.23|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''A Corona''' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''La Corona''<ref name="FuevaAband"/>) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y en a provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]]. En l'actualidat ye despoblau.<ref name="FuevaAband">{{es}} [http://www.lafueva.com/pueblos-abandonados.htm «''Pueblos abandonados''» en a pachina oficial de l'achuntamiento d'A Fueva], consultada o [[2 de noviembre]] de [[2010]].</ref><ref name="ACINFANLO">{{es}} [[José Luis Acín Fanlo|ACÍN FANLO, José Luis]]. ''Paisajes con memoria; Viaje a los pueblos deshabitados del Alto Aragón'' (7ª Ed.). Ed. PRAMES; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-8321-202-1}}</ref>
Se troba en un [[cuello (topografía)|collau]] de poqueta altaria que comunica a fondonada d'[[a Fueva]] con a [[val d'a Cinca]], d'entre as [[garra (orografía)|garras]] d'o tozal de [[Griébal]] y o [[sierra de Muro de Roda|tozal de Muro de Roda]]. Be de distar 1,5 [[kilometro]]s de [[A Lecina (Arasanz)|a Lecina]] y alto u baixo igual de a pardina de [[Montero]], todas dos en dos camals d'o camino que baixa ta la inundada [[ribera]] d'a Cinca y [[Arasanz]], cacegaus por l'[[entibo de Mediano]]. Por a man d'o collau que mira ta la Fueva, a 1 km u cosa asinas se troba [[Susiaz]] y poquet mas luent, en seguindo a pista camino ta [[Arro]], [[A Plana (Muro de Roda)|a Plana]].
A Corona ye un lugar chicorrón, formau por bellas casas en una sola [[carrera]] y sin garra [[ilesia (edificio)|ilesia]], por o que ta os servicios relichiosos no disposaba si que d'una [[capella|capilleta]] que omne ha puesto datar en o [[sieglo XIX]].<ref name="ACINFANLO"/> L'edificio millor destacable de o lugar ye ''Casa Oncins'', un [[casal (edificio)|casal]] noble de grans dimensions. Como tamién pasa con cualques lugarichons de a redolada, como a Lecina, a Plana u [[o Pamporciello]], a estructura urbana ye centrada en un u dos [[casal (edificio)|casal]]s fuertes y no se i tiene ta oficios si que a tipica capilleta que gosan tener todas as [[pardina]]s, o que fa pensar que se pueda tractar de nuclios creixidos a partir d'una pardina antiga, a on que se i habrían dido adhivindo casas mas humildes con os anyos.
En chunto con belaltras pardinas d'a redolada y cualques lugars, va estar parte d'o [[Muro de Roda (municipio)|municipio de Muro de Roda]], dica l'absorción d'iste ta formar-se l'achuntamiento de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]] en o [[anyos 1960|decenio de 1960]].<ref name="INEinterMuro">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Muro+de+Roda&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n «Muro de Roda» en a subpachina «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada l'[[1 de noviembre]] de [[2010]]</ref>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Lugars d'a Fueva (municipio)}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Corona, a}}
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars d'a Fueva]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
hr4ka84mylub9eev4a0i6pq70vi7jha
A Lecina (Arasanz)
0
32822
2423265
2230341
2026-06-10T19:12:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423265
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''A Lecina'''. Ta altros emplegos d'a parola «'''Lecina'''» se veiga '''[[Lecina (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Lecina
|nombre_oficial = La Lecina
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen =
|municipio = A Fueva (municipio)
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = ±650
|distancia = 127
|ta = Uesca
|distancia2 = 17
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 = 9
|ta3 = Tierrantona
|población = 0
|calendata = 2010
|cp = 22394
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|latd=42|latm=21|lats=43.39|latNS=N|longd=0|longm=12|longs=42.50|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''A Lecina''' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''La Lecina'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y en a provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]]. En l'actualidat ye despoblau.<ref name="ACINFANLO">{{es}} [[José Luis Acín Fanlo|ACÍN FANLO, José Luis]]. ''Paisajes con memoria; Viaje a los pueblos deshabitados del Alto Aragón'' (7ª Ed.). Ed. PRAMES; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-8321-202-1}}</ref>
A Lecina se forma de cualques casas, no guaires, arrocladas arredol d'una [[carrera]] sola en a que en i son visibles tres principals: ''Casa Carrera'', ''Casa a Lueza'' y ''Casa Oz''.<ref name="ACINFANLO"/> En a mayoría d'os edificios, as piezas de cualque valura como [[barana (balcón)|baranas]] d'os [[balcón|balcons]], [[finestra]]s y [[puerta]]s las han rancau de fa ya tiempos, por o que puede veyer-se o que i ha adintro sin guaire complicación. O lugar tiene bellas casas con [[patio]]s de [[vuelta]] de piedra, que se son a admirar.
A población no teneba [[ilesia (edificio)|ilesia]], y por cuentas d'ella contaba con una [[capiella]] chicorrona que, casualment, ye d'os primers edificios que s'estorrocón.
Con [[A Corona (Muro de Roda)|a Corona]] y [[Montero]], y con [[A Plana (Muro de Roda)|a Plana]], [[Susiaz]], [[O Plano (Muro de Roda)|o Plano]], [[o Pamporciello]], [[Fumanal]], [[Carrera (A Fueva)|Carrera]], [[o Lumo de Muro]], [[Ministirio]] y [[Muro de Roda]] fayó parte d'o [[Muro de Roda (municipio)|municipio de Muro de Roda]] dica l'absorción en [[A Fueva (municipio)|a Fueva]] en a [[anyos 1960|decada de 1960]],<ref name="INEinterMuro">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Muro+de+Roda&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n «Muro de Roda» en a subpachina «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» d'o ''Instituto Nacional de Estadística''], consultada l'[[1 de noviembre]] de [[2010]]</ref> cuan que a redolada quedó graument tocada por a construcción de l'[[entibo de Mediano]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [http://www.despobladosenhuesca.com/search/label/LA%20LECINA%20%28LA%20FUEVA%29 En http://www.despobladosenhuesca.com]
{{Lugars d'a Fueva (municipio)}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Lecina, a}}
[[Categoría:Lugars d'a Fueva]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars afectaus por l'entibo de Mediano]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
ljgh26jv2xm5pym281j0l8cmw85m5xr
Almodóvar del Río
0
34098
2423468
2161508
2026-06-10T19:44:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423468
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Este articlo tracta sobre '''Almodóvar del Río''', municipio d'a provincia de [[provincia de Cordoba|Cordoba]]. Ta atros emplegos d'o toponimo '''Almodóvar''', veyer '''[[Almodóvar (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Almodóvar del Río
|de = d'
|bandera =
|escudo = Escudo de Almodóvar del Río.svg
|escudo_grandaria = 90px
|imachen = [[Imachen:Fotografía Aérea Almodovar del Río.JPG|250px|Anvista aeria d'Almodóvar del Río]]<br />Anvista aeria d'Almodóvar del Río.
|comunidat = Andalucía
|provincia = Cordoba
|comarca = Vega del Guadalquivir
|cp = 14720
|superficie = 172,53
|altaria = 121
|distancia = 22
|ta = Cordoba
|población = 7.682
|calendata = 2007
|chentilicio = Cuco / cuca; carbulense (en [[Idioma castellano|castellano]])<ref>{{es}} Pancracio Celdrán: ''Diccionario de topónimos españoles y sus gentilicios'', Editorial Espasa-Calpe, Madrid, 2003, 2ª edición, {{ISBN|84-670-0146-1}} .</ref>
|ríos =
|web = [http://www.dipucordoba.es/almodovar www.DipuCordoba.es/almodovar]
|situación = [[Imachen:Map of Almodovar del Rio in the province.svg|250px|Almodóvar del Río en a provincia de Cordoba]]<br />Almodóvar del Río en a provincia de Cordoba.
}}
'''Almodóvar del Río''' ye un [[municipio]] [[Andalucía|andaluz]] en a [[provincia de Cordoba]], [[Comarcas d'Andalucía|comarca]] d'a [[Vega del Guadalquivir]]-[[Valle Medio del Guadalquivir]] y [[partiu chudicial]] de [[Posadas]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 7.682 habitants ([[2007]]) en una [[superficie]] de 172,53 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 44,53 hab/km².
== Cheografía ==
A localidat d'Almodóvar del Río ye situata a 121 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 22 [[km]] de [[Cordoba]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.
== Administración ==
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| María Sierra Luque Calvillo
| [[Izquieda Unida]]
|}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Almodóvar del Río}}
*{{es}} [http://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadistica/sima/htm/sm14005.htm ''Almodóvar del Río'' en a pachina web d'o ''Instituto de Estadística de Andalucía'' d'a ''Junta de Andalucía''].
*{{es}} [http://www.dipucordoba.es/almodovar Pachina web oficial municipal].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Municipios Vega del Guadalquivir}}
{{Municipios Valle Medio del Guadalquivir}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Cordoba]]
8wxk5ti8em06oz206v4fhn96iurjo49
Albrecht Dürer
0
34255
2423407
2343074
2026-06-10T19:35:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423407
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Albrecht Dürer
|imachen =Selbstporträt,_by_Albrecht_Dürer,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = ''Autorretrato''.
|calendata naiximiento = [[21 de mayo]] de [[1471]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg|22px]] [[Nuremberg]] ([[Sacro Imperio Romano Chermanico]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]])
|calendata muerte = [[6 d'abril]] de [[1528]]
|puesto muerte = [[Imachen:Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg|22px]] [[Nuremberg]] ([[Sacro Imperio Romano Chermanico]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]])
|puesto d'enterreco = Fosal de Sant Chuan, [[Nuremberg]].
|ocupación = [[Pintor]], [[gravador]], [[matematico]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche = Agnès Dürer
|obras = ''[[Adán y Eva (Durero)|Adán y Eva]]''<br />''[[Rinoceront de Durero]]''
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Albrecht Dürer''', naixiu de [[Nuremberg]] ([[Sacro Imperio Romano Chermanico]], hue [[Bavera]], [[Alemanya]]) o [[21 de mayo]] de [[1471]] y muerto tamién en Nuremberg o [[6 d'abril]] de [[1528]], estió un [[pintor]], [[gravador]] y [[matematico]] [[Alemanya|alemán]], representant d'o estilo [[Arte renaixentista|renaixentista]]. Con una important producción pictorica, as suyas [[pintura]]s tenioron muita influencia en os pintors d'o [[sieglo XVI]].
== Galeria d'imáchens ==
<center><gallery>
Imachen:Albrecht Dürer - Adam and Eve (Prado) 2.jpg| ''Adán y Eva'', 1507.
Imachen:Charlemagne-by-Durer.jpg|''Carlos Magno'', 1512.
Imachen:Knight-Death-and-the-Devil.jpg|''O caballero la muerte y o diaple'', 1513.
</gallery>
<gallery>
Imachen:Dürer-Hieronymus-im-Gehäus.jpg|''Sant Hieronimo en o suyo estudio'', 1514.
Imachen:Dürer_Melancholia_I.jpg|''La malenconia'', 1514.
Dürer's Rhinoceros, 1515.jpg|''Rinoceront'', 1515.
</gallery></center>
== Bibliografía ==
* {{en}} Clarke, T.H.''The Rhinoceros from Dürer to Stubbs: 1515–1799''. Londres, Sotheby's Publications, 1986. {{ISBN|0-85667-322-6}}.
* {{es}} Varios autors. ''Historia Universal del Arte:Volum 10''. Madrid, SARPE, 1984. {{ISBN|84-7291-598-0}}.
* {{es}} Varios autors. ''Historia del Arte Espasa'' . Barcelona, Espasa-Calpe, 2004. {{ISBN|84-670-1323-0}}.
* {{es}} Fiossi Todorow, María. ''Pinacoteca de los genios: Durero''. Buenos Aires, ed. Codex, 1964. Rechistro d'a propiedat intelectual nº 806.580.
* {{es}} Sureda, Joan. ''Historia Universal del Arte:Alemania y Países germánicos''. Barcelona, Editorial Planeta, 1988. {{ISBN|84-320-8906-0}}.
* {{es}} Panofsky, Erwin. ''Vida y arte de Alberto Durero''. Madrid, Alianza Editorial, 1982. {{ISBN|84-206-7027-8}}.
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Albrecht Dürer}}
* {{en}} [http://www.artcyclopedia.com/artists/durer_albrecht.html ''Albrecht Dürer'' en ''Artcyclopedia''].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20171108031405/https://www.albrecht-durer.org/ 350 pinturas d'Albrecht Dürer].
* {{de}} Albrecht Dürer en [https://web.archive.org/web/20111102182730/http://www.xn--albrechtdrer-llb.com/ ''www.albrechtdürer.com''].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Durer, Albrecht}}
[[Categoría:Gravadors d'Alemanya]]
[[Categoría:Matematicos d'Alemanya]]
[[Categoría:Muertos en Bavera]]
[[Categoría:Naixius de Bavera]]
[[Categoría:Pintors d'Alemanya]]
[[Categoría:Pintors d'o Renaiximiento]]
[[Categoría:1471 (naixencias)]]
[[Categoría:1528 (muertes)]]
13vft5cl98jn363rlolctgsvtku9iz3
Andy Warhol
0
34377
2423513
2328643
2026-06-10T19:52:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423513
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Andy Warhol
|imachen = Andy Warhol 1977.jpg
|imachen grandaria = 225px
|piet de foto = Andy Warhol en [[1977]].
|calendata naiximiento = [[6 d'agosto]] de [[1928]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Pittsburgh (Pennsilvania)|Pittsburgh]] ([[Pennsilvania]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[22 de febrero]] de [[1987]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|enterreco = Cimenterio Bizantino catolico de St. John the Baptist, [[Bethel Park]], [[Pennsilvania]].
|almamáter = [[Universidat Carnegie Mellon]]
|ocupación = [[Pintor]], [[escultor]], [[director cinematografico]] y [[productor cinematografico|productor]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conyuche = Billy Name <br> [[John Giorno]] <br> Jed Johnson
|obras =''Campbell's Soup Cans''<br>''[[Marilyn Diptych]]''
|fillos =
|sitio web = [http://www.warholfoundation.org/ www.WarholFoundation.org]
|anotacions =
|sinyal = [[Imachen:Andy Warhol Autograph.svg|125px]]
}}
'''Andrew Warhola''' (conoixito como '''Andy Warhol'''), naixito de [[Pittsburgh (Pennsilvania)|Pittsburgh]] ([[Pennsilvania]], [[Estaus Unius]]) o [[6 d'agosto]] de [[1928]] y muerto en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[22 de febrero]] de [[1987]], estió un artista polifacetico [[Estaus Unius|estausunidense]], que destacó en a suya faceta de [[pintor]] y [[escultor]] encara que tamién en o mundo d'o [[cine]] (estió [[director zinematografico]], [[guionista]], [[productor cinematografico|productor]] u mesmo [[actor]]), en o mundo d'o [[disenyo]] artistico y en belatras actividaz de tipo artistico y
cultural, en o movimiento artistico clamato ''[[Pop Art]]''.
Yera fillo d'uns emigrants [[lemkos]] de [[Miková]] (en l'actual [[Eslovaquia]]).
== Bibliografía ==
<div style="font-size:85%;">
* Bourdon, David. ''Warhol''. Harry N. Abrams, Nueva York, 1989. {{ISBN|0-8109-1761-0}}.
* Colacello, Bob. ''Holy Terror: Andy Warhol Close Up''. HarperCollins, Nueva York, 1990. {{ISBN|0-06-016419-0}}.
* Dillenberger, Jane. ''The Religious Art of Andy Warhol''. Continuum, Londres, 2001. {{ISBN|0-8264-1334-X}}.
* Honnef, Klaus. ''Andy Warhol 1928-1987 El arte como negocio''. Taschen, Köln, 2000. {{ISBN|3-8228-5828-5}}.
* Rial Ungaro, Santiago y Liniers, Ricardo. ''Warhol para principiantes''. Era Naciente, Buenos Aires, 2001. {{ISBN|987-9065-96-4}}.
* Staff of The Andy Warhol Museum. ''Andy Warhol: 365 Takes''. Harry N. Abrams, Nueva York, 2004. {{ISBN|0-500-23814-6}}.
* Tretiack, Philippe. ''Andy Warhol''. Kliczkowski-Onlybook, 1997. {{ISBN|84-96137-63-5}}.
* Vera Pachón, María. ''Andy Warhol Pop Art''. Edicions Polígrafa, Barcelona, 2006. {{ISBN|84-343-1108-9}}.
</div>
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Andy Warhol|Andy Warhol}}
* {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0912238 Andy Warhol] en [[Internet Movie Database|IMDb]].
* {{en}} [http://www.warholfoundation.org/ Fundación Andy Warhol].
* {{en}} [http://www.warhol.org/ Museu Andy Warhol].
* {{en}} [http://www.warholcity.com/ The Andy Warhol Museum of Modern Art - Medzilaborce, Slovakia, Europe - city of origin].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Warhol, Andy}}
[[Categoría:Artistas d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Pintors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Pintors d'o Pop Art]]
[[Categoría:Disenyadors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Directors cinematograficos d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Guionistas d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Productors cinematograficos d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Escultors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Naixius de Pittsburgh]]
[[Categoría:Muertos en Nueva York]]
[[Categoría:1928 (naixencias)]]
[[Categoría:1987 (muertes)]]
0vi6n9v9lj71qgu5akdfzrhlhkzo790
A Pastoriza
0
34422
2423269
2161642
2026-06-10T19:13:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423269
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = A Pastoriza
|de = d'
|bandera =
|escudo = Escudo de A Pastoriza.svg
|escudo_grandaria = 80px
|imachen = [[Imachen:Casa do concello, A Pastoriza.jpg|250px|A Casa d'a Villa d'A Pastoriza]]<br />A [[Casa d'a Villa]] d'A Pastoriza.
|comunidat = Galicia
|provincia = Lugo
|comarca = Terra Chá
|distancia =
|ta =
|superficie = 175,0
|altaria =
|población = 3.631
|calendata = 2008
| cod_provincia = 27
| cod_municipio = 044
|cp = 27287
|chentilicio = Pastoricense (en [[Idioma gallego|gallego]])
|ríos =
|web = [http://www.apastoriza.com/ www.APastoriza.com]
|situación = [[Imachen:Situacion A Pastoriza.PNG|250px|Situación d'A Pastoriza en Galicia]]<br />Situación d'A Pastoriza en Galicia.
}}
'''A Pastoriza''' (''A Pastoriza'' en [[Idioma gallego|gallego]] y oficialment, ''Pastoriza'' en [[Idioma castellano|castellano]])<ref>{{es}} Pancracio Celdrán: ''Diccionario de topónimos españoles y de sus gentilicios'', Editorial Espasa Calpe, S.A., [[Barcelona]], 2ª edición, chulio de [[2003]], {{ISBN|84-670-0146-1}}, pachina 588.</ref> ye un [[municipio]] [[Galicia|gallego]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Lugo|Lugo]], situato en a [[Comarcas de Galicia|comarca]] d'a [[Terra Chá]].
A suya [[Población humana|población]] ye de 3.566 habitants ([[2009]]), en una [[superficie]] de 175,0 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 20,37 hab/km².
== Demografía ==
{{DemogEspanya |1749= |1787= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003=3.911 |2004=3.856 |2005=3.787 |2006=3.726 |2007= |2008=3.631 |2009=3.566 |2010=}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular|PP]]/[[Alianza Popular|AP]]-[[Partido Democrático Popular|PDP]]-[[Unión Liberal|UL]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 9
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 7
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido Socialista de Galicia-PSOE|PSG-PSOE]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 1
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Bloque Nacionalista Galego|BNG]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 2
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 2
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| José Yáñez Díaz
| [[Partido Popular]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Primitivo Iglesias Sierra
| [[Partido Popular]]
|}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|A Pastoriza}}
*[https://web.archive.org/web/20171006152809/http://www.apastoriza.com/ Pachina web oficial municipal d'A Pastoriza].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Municipios Terra Chá}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Lugo]]
dhj8lf547lz0q3e68rvsyt2obne6mv4
Aniés
0
34864
2423520
2422797
2026-06-10T19:53:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423520
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aniés
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Iglesia de San Esteban, Aniés, Huesca, España, 2015-01-06, DD 20-22 HDR.JPG|250px]]<br>[[Ilesia de Sant Istevan d'Aniés]]
|provincia = Uesca
|comarca = Plana de Uesca
|municipio = A Sotonera
|partiuchudicial= Uesca
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Ayerbe|Ayerbe]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Istevan d'Aniés|Sant Istevan]]
|cp = 22160
|superficie =
|altaria =
|distancia =
|ta =
|población =
|calendata =
|situación =
|río =
|latitut = 42.3040598
|lonchitut = -0.5784197
}}
'''Aniés''' ye un lugar [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[a Sotonera]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Plana de Uesca]] y [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]].
== Toponimia ==
Se creye que puede promanar de l'antroponimo latino ''Annaeus''.<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.59</ref>
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004=140 |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019=}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars d'A Sotonera}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars d'a Sotonera]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en a Plana de Uesca]]
39i6k4as9qriaejbgz7b89qynh3tmcj
Abraham Lincoln
0
35156
2423285
2385442
2026-06-10T19:15:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423285
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha d'autoridat
| tratamiento =
| nombre = Abraham Lincoln
| imachen = Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg
| grandaria = 230px
| pietimachen =
| escudo = Seal Of The President Of The United States Of America.svg
| cargo = 16<sup>eno</sup> [[President d'os Estaus Unius]]
| districto =
| prencipio = [[4 de marzo]] de [[1861]]
| fin = [[15 d'abril]] de [[1865]]
| chuntoa =
| president =
| monarca =
| primerministro =
| gubernador =
| chefe =
| lugartenient = [[Hannibal Hamlin]] (1861–1865)<br>[[Andrew Johnson]] (1865)
| bizeprimerministro =
| tenient =
| vicegubernador =
| vicechefe =
| canciller =
| predecesor = [[James Buchanan]]
| succesor = [[Andrew Johnson]]
| escudo2 = Seal_of_the_United_States_House_of_Representatives.svg
| cargo2 = Miembro d'a Casa de Representants d'os Estaus Unius
| districto2 = 7<sup>eno</sup> districto d'[[Illinois]]
| prencipio2 = [[4 de marzo]] de [[1847]]
| fin2 = [[4 de marzo]] de [[1849]]
| chuntoa2 =
| president2 =
| monarca2 =
| primerministro2 =
| gubernador2 =
| chefe2 =
| lugartenient2 =
| bizeprimerministro2 =
| tenient2 =
| vicegubernador2 =
| vicechefe2 =
| canciller2 =
| predecesor2 = [[John Henry]]
| succesor2 =[[Thomas Harris]]
| partiu= [[Partiu Republicano d'os Estaus Unius|Partiu Republicano]]
| calendatanaix= [[12 de febrero]] de [[1809]]
| puestonax= [[Condau de Hardin (Kentucky)|Condau de Hardin]], [[Kentucky]], [[Estaus Unius]]
| calendatamuerte= [[15 d'abril]] de [[1865]]
| puestomuerte= [[Washington, DC]], [[Estaus Unius]]
| almamáter=
| profesión= [[Avogau]]
| residencia=
| conchuche= [[Mary Todd]]
| relichión=
| sinyal= Abraham Lincoln Signature.svg
| pachinaweb=
}}
'''Abraham Lincoln''', naixiu d'o [[Condau de Hardin (Kentucky)|condau de Hardin]] ([[Kentucky]]) o [[12 de febrero]] de [[1809]] y asasinau en [[Washington, DC]] o [[15 d'abril]] de [[1865]], estió un [[politico]] [[Estaus Unius|estausunidense]], que estió o 16<sup>eno</sup> [[President d'os Estaus Unius]], dende o [[4 de marzo]] de [[1861]] dica lo suyo asasinato o [[15 d'abril]] de [[1865]].
A suya elección, por estar opuesto a la [[esclavitut]], estió a causa immediata d'a [[Guerra Civil Estausunidense]], por a seccesión d'os [[Estaus d'Estaus Unius|estaus]] d'o sud, que formoron os ditos ''[[Estaus Confederaus d'America]]''. Lincoln aconsiguió liderar a victoria de l'exercito d'a [[Unión (Guerra Civil d'os Estaus Unius)|Unión]] contra l'exercito confederau, liberando os esclavos de tot o territorio y prometendo restablir a paz. Seis días dimpués d'a rendición d'o [[Robert Lee|cheneral Lee]] fue asasinau convirtindo-se hi en un mártir.
== Bibliografía ==
* Lincoln, Abraham. ''Abraham Lincoln: His Speeches and Writings'' (1946). Da Capo Press, 2001, {{ISBN|978-0-306-81075-6}}.
* Lincoln, Abraham. ''Collected Works of Abraham Lincoln (9 vols.)''. Rutgers University Press, New Brunswick (New Yersey) 1953, {{ISBN|978-0-8135-0172-7}}.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Abraham Lincoln|Abraham Lincoln}}
* {{en}} [http://www.abrahamlincoln.org/ Abraham Lincoln Institute].
* {{en}} [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=627 Abraham Lincoln at Find a Grave]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20131017030245/http://www.wdl.org/en/item/11358/ The Lincoln Bible]
{{start box}}
{{succession box
| predecesor = [[James Buchanan]]
| títol = [[President d'Estaus Unius|President]] d'[[Estaus Unius]]
| periodo = [[1861]]-[[1865]]
| succesor = [[Andrew Johnson]]
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Lincoln, Abraham}}
[[Categoría:Presidents d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Politicos d'Estaus Unius d'a Guerra Civil Estausunidense]]
[[Categoría:Politicos asasinaus]]
[[Categoría:Naixius de Kentucky]]
[[Categoría:1809 (naixencias)]]
[[Categoría:1865 (muertes)]]
kahsocv5vyvsasfuunnwjn7aotjyvbq
Aluminio
0
35753
2423494
2336877
2026-06-10T19:49:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423494
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|+10}}
{{Ficha d'elemento quimico
|name=Aluminio
|number=13
|symbol=Al
|left=[[Magnesio]]
|right=[[Silicio]]
|above=[[boro|B]]
|below=[[galio|Ga]]
|series=Metals d'o bloque p
|series comment=
|group=13
|period=3
|block=p
|series color=
|phase color=
|appearance=Griso
|image name=Al,13
|image size=
|image name comment=
|image name 2=
|image name 2 comment=
|atomic mass=26.9815386
|atomic mass 2=13
|atomic mass comment=
|electron configuration=[[[neón|Ne]]] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>1</sup>
|electrons per shell=2, 8, 3
|color=
|phase=Solido
|phase comment=
|density gplstp=
|density gpcm3nrt=2.70
|density gpcm3nrt 2=
|density gpcm3mp=2.375
|melting point K=933.47
|melting point C=660.32
|melting point F=1220.58
|boiling point K=2792
|boiling point C=2519
|boiling point F=4566
|triple point K=
|triple point kPa=
|critical point K=
|critical point MPa=
|heat fusion=10.71
|heat fusion 2=
|heat vaporization=294.0
|heat capacity=24.200
|vapor pressure 1=1482
|vapor pressure 10=1632
|vapor pressure 100=1817
|vapor pressure 1 k=2054
|vapor pressure 10 k=2364
|vapor pressure 100 k=2790
|vapor pressure comment=
|crystal structure=Cubica centrata en as caras<br />0.40494 nm
|oxidation states=3, 2, 1
|oxidation states comment=Oxido anfoterico
|electronegativity=1.61
|number of ionization energies=4
|1st ionization energy=577.5
|2nd ionization energy=1816.7
|3rd ionization energy=2744.8
|atomic radius=[[1 E-10 m|125]]
|atomic radius calculated=[[1 E-10 m|118]]
|covalent radius=[[1 E-10 m|118]]
|Van der Waals radius=
|magnetic ordering=[[paramagnetismo|Paramagnetico]]
|electrical resistivity=
|electrical resistivity at 0=
|electrical resistivity at 20=26.50 n
|electrical conductivity=[[1 E 6 Sm|3.78]]
|thermal conductivity=237
|thermal conductivity 2=
|thermal diffusivity=
|thermal expansion=
|thermal expansion at 25=23.1
|speed of sound=
|speed of sound rod at 20=
|speed of sound rod at r.t.= 5000
|Young's modulus=70
|Shear modulus=26
|Bulk modulus=76
|Poisson ratio=0.35
|Mohs hardness=2.75
|Vickers hardness=167
|Brinell hardness=245
|CAS number=7429-90-5
|isotopes=
{{Ficha d'elemento quimico/Isotopo desintegración 3 | mn=26 | sym=Al | na=[[Radioisotopo|sin]] | hl=[[1 E13 s|7.17×10<sup>5</sup>]][[anyo|a]] | dm1=[[Emisión de positrons|β<sup>+</sup>]] | de1=1.17 | pn1=26 | ps1=[[magnesio|Mg]] | dm2=[[Captura electronica|ε]] | de2=- | pn2=26 | ps2=[[magnesio|Mg]] | dm3=[[Radiación gamma|γ]] | de3=1.8086 | pn3= | ps3=- }}
{{Ficha d'elemento quimico/Isotopo estable | mn=27 | sym=Al | na=100% | n=14 }}
|isotopes comment=
}}
L''''aluminio'''{{DACC}} ye un [[elemento quimico]] de simbolo '''Al''' y [[numero atomico]] 13. Ye l'elemento metalico mas abundante en [[crosta terrestre]], con un 8,13 % d'abundancia. O primer [[Fisica|fisico]] en aillar-lo estió o cientifico [[Dinamarca|danés]] [[Hans Christian Oersted]].
Debito a que ye lichero, a la suya [[conductividat electrica]], resistencia a la [[corrosión]] y baixo [[punto de fusión]] fan que sía un material ideyal ta muitas aplicacions, especialment l'[[aeronautica]]; manimenos, a gran cantidat d'[[enerchía]] que s'aprecisa ta la obtención d'o [[metal]] a partir d'os [[oxido]]s dificulta a suya mayor utilización; encara que se puet compensar en parti por o baixo coste en reciclar-lo, a suya larga vita útil y a estabilidat d'o suyo pre.
O primer lingote fabricato en [[Espanya]] estió en l'anyo 1927 en a empresa ''Aluminio Español S.A.'', en a localidat aragonesa de [[Samianigo]].<ref>{{es}} [http://www.empresas.ws/origen-de-la-industria-del-aluminio.html Historia d'a industria de l'aluminio].</ref>
== Etimolochía ==
En o [[sieglo XIX]] con o desarrollo d'a fisica y quimica s'identificó l'elemento present en l'[[alum]] y o britanico [[Sir Humprey Davy]] proposó a denominación d'''aluminium'' en l'anyo [[1809]].
== Caracteristicas chenerals ==
[[Imachen:Aluminum Metal coinless.jpg|thumb|200px|left|Aluminio.]]
L'aluminio ye un [[metal]] lichero, tovo pero resistent y d'aspecto griso archent. A suya [[densidat]] ye alto u baixo un tercio d'a de l'[[acero]] u de l'[[arambre]], ye muit [[maleable]] y [[dúctil]] y apto ta estar [[mecanización|mecanizato]] y ta a [[Fundición (metalurchia)|fundición]] . A causa d'a suya alta [[calor]] d'oxidación se forma a escape, en presencia d'aire, una fina capa superficial d'[[oxido d'aluminio]] (Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>) impermeable y adherent que atura o proceso d'oxidación proporcionant-le resistencia a la corrosión y durabilidat. Ista capa protectora, puet estar enamplata por [[electrolisi]] en presencia d'[[oxalato]]s.
L'aluminio, tien caracteristicas [[anfotero|anfotericas]], ye decir que se disuelve en acidos, formando sals d'aluminio y en bases fuertes, formando aluminatos con l'anión [Al(OH)<sub>4</sub>]<sup>-</sup>, liberando [[hidrocheno]].
O prencipal y cuasi unico [[estato d'oxidación]] de l'aluminio ye o +III, como ye d'asperar por a [[confeguración electronica]] que presenta, con tres [[Electrón|electrons]] en a capa de valencia.
== Producción ==
[[Imachen:Work aboveground - mine 01.jpg|left|thumb|250px|[[Mena]] de [[bauxita]] en [[Hongría]].]]
A extracción de l'aluminio se fa dende o [[mineral]] dito [[bauxita]], que recibe o suyo nombre d'o nombre en [[Idioma francés|francés]] d'a localidat [[Occitania|occitana]] de [[Baus]] (''Les Baux'' en francés), que ye o puesto a on se fació a suya primera extracción. Actualment os prencipales chacimientos d'iste mineral se trobal en os países d'a [[mar Caribe]], [[Australia]], [[Brasil]] y [[Africa]] en estar en ixos lugars a on a extracción de l'aluminio dende a bauxita se fa con mas facilidat. A bauxita ye un mineral rico en aluminio, d'entre un 20% y un 30% d'a suya [[masa]], frente a o 10% u 20% que tienen os silicatos aluminicos d'[[Archila (grupo mineral)|archilas]] y carbons. Ye un aglomerato de cuantos compuestos que contien [[caolinita]], [[cuarz]], oxidos de [[fierro]] y titania, y a on l'aluminio se i presenta en cuantas formas hidroxidas como a [[gibbsita]] Al (OH)<sub>3</sub>, a [[boehmita]] AlOOH y o [[diasporo]] AlOOH.
A obtención de l' aluminio se fa en dos fases: aa extracción de l'[[alumina]] dende a bauxita ([[proceso Bayer]]) y a extracción de l'aluminio dende ista zaguera por [[electrolisi]]. Cuatre toneladas de bauxita producen dos toneladas d'alumina y, en zagueras, nomás que una d'aluminio. O proceso Bayer prencipia con o triturato d'a bauxita y con o suyo lavato con una solución calient d'[[hidroxido de sodio]] a alta presión y [[temperatura]]. A sosa disuelve os compuestos de l'aluminio, que en trobar-se en un meyo muit [[Base (quimica)|basico]], s'hidratan:
:Al(OH)<sub>3</sub> + [[hidroxido|OH<sup>-</sup>]] + Na<sup>*</sup> → Al(OH)<sub>4</sub><sup>-</sup> + Na<sup>*</sup>
:AlO(OH)<sub>2</sub> + [[hidroxido|OH<sup>-</sup>]] + [[augua|H<sub>2</sub>O]] + Na<sup>*</sup> → Al(OH)<sub>4</sub><sup>-</sup> + Na<sup>*</sup>
Os materiales no aluminicos se deseparan por [[decantación]]. A solución caustica de l'aluminio se refreda dimpués ta recristalizar o hidroxido y deseparar-lo d'a sosa, que se recupera ta poder tornar a fer-la servir. Ta rematar, se calcina o hidroxido d'aluminio a temperaturas amanatas a 1000 °C, ta formar l'[[alumina]].
:2 [[Hidroxido d'aluminio|Al(OH)<sub>3</sub>]] → [[alumina|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]] + 3 [[augua|H<sub>2</sub>O]]
L'[[alumina|oxido de aluminio]] que s'ha obteniu d'ixa maneta tien un punto de fusión muit alto (2000 °C) que fa imposible someter-lo a un proceso d'electrolisi. Ta evitar-lo, se disuelve en un banyo de [[criolita]], obtenindo asinas una mezcla [[eutectica]] con un punto de fusión de 900 °C. Contino se fa a electrolisis, en sumerchindo en a [[Celula electroletica|cuba]] uns [[electrodo]]s de [[carbonio]] (tanto l'[[ánodo]] como o [[cátodo]]), preparatos en horizontal. Ta cada tonelada d'aluminio cal entre 17 y 20 [[Megawatio|MWh]] d'enerchía, y consume en o proceso 460 [[kg]] de [[carbonio]], que ye asinas entre un 25% y un 30% d'o pre final d'o producto, cosa que fa que l'aluminio sía asinas uno d'os metals mas caros d'obtener. De feito, se son buscando procesos alternativos menos costosos que o proceso electrolítico.<ref>{{es}} [http://www.offnews.info/downloads/industrias-aluminioPacheco.pdf World research. Industrias de aluminio en la búsqueda de energía barata. Offnews.info]. Istos procedimientos parten d'archilas ricas en aluminio en cuentas de partir d'a bauxita.</ref> L'aluminio obtenito tien una pureza de entre o 99,5% y o 99,9%, estando as impurezas mas que mas de [[fierro]] y [[silicio]] principalmente.<ref name="ReferenceA">{{es}} {{cita libro
| autor = William F. Smith
| títol = Fundamentos de la Ciencia e Ingeniería de Materiales
| anyo = 1998
| editorial = Madrid: Editorial Mc Graw Hill
| id = {{ISBN|84-481-1429-9}}
}}</ref> Dende as cubas pasa a o furno, a on se purifica por meyo de l'adición d'un [[fundent]] u se fa l'aliación con atros metals ta obtener materials con propiedaz especificas. Dimpués se vierte en moldes u s'en fan lingoz u chapas.
=== Tabla de produccions por continent ===
{| class="wikitable"
! width="40" | Anyo
! width="60" | [[Africa]]
! width="60" | [[America d'o Norte]]
! width="60" | [[America d'o Sud]]
! width="60" | [[Asia]]
! width="60" | [[Europa]] y [[Rusia]]
! width="60" | [[Oceanía]]
! width="60" | Total
|----- align="right"
| align=center| 1973
| 249
| 5.039
| 229
| 1.439
| 2.757
| 324
| 10.037
|----- align=right
| align=center| 1978
| 336
| 5.409
| 413
| 1.126
| 3.730
| 414
| 11 428
|----- align=right
| align=center| 1982
| 501
| 4.343
| 795
| 1.103
| 3.306
| 548
| 10.496
|----- align=right
| align=center| 1987
| 573
| 4.889
| 1.486
| 927
| 3.462
| 1.273
| 12.604
|----- align=right
| align=center| 1992
| 617
| 6.016
| 1.949
| 1.379
| 3.319
| 1.483
| 14.763
|----- align=right
| align=center| 1997
| 1.106
| 5.930
| 2.116
| 1.910
| 6.613
| 1.804
| 19.479
|----- align=right
| align=center| 2003
| 1.428
| 5.945
| 2.275
| 2.457
| 8.064
| 2.198
| 21.935
|----- align=right
| align=center| 2004
| 1.711
| 5.110
| 2.356
| 2.735
| 8.433
| 2.246
| 22.591
|----- align=center
| colspan=8 | <small>Producción d'aluminio en millons de toneladas. Fuent: [https://web.archive.org/web/20090207001501/http://www.world-aluminium.org/Statistics/Historical+statistics ''International Aluminium Association''].</small>
|}
== Aplicacions ==
[[Imachen:Cadiresalumini.JPG|thumb|left|200px|Mobiliario d'aluminio.]]
En l'antigüedat se feba servir o compuesto d'aluminio dito [[alum]] en [[tintorería]] y [[medicina]].
Ya sía considerando a cantidat u a valura d'o metal emplegato, l'uso de l'aluminio sobrepuya a o de cualsiquier atro fueras de l'acero, y ye un material important en a-saber-las actividaz [[Economía|economicas]]. L'aluminio puro ye tovo y fráchil, pero as suyas [[aliación|aliacions]] con chicotas cantidaz d'[[arambre]], [[manganés]], [[silicio]], [[magnesio]] y atros elementos presentan una gran variedat de caracteristicas adecuatas a las mas diversas aplicacions. Istas chicotas aliacions constituyen o component prencipal de muitos components d'os [[avión|avions]] y [[codete]]s, en que o peso ye un factor critico.
Cuan s'evapora aluminio en o [[Vueito (fisica)|vueito]], forma un revestimento que reflecta tanto a luz visible com a infrarroya. Amás a capa d'oxido que se forma impide o deterioramiento d'o recubrimiento, por ista razón s'ha emplegato ta revestir os mirallos de [[telescopio]]s, en substitución de l'[[archent]].
Dada a suya gran reactividat quimica, finament polvorizato s'usa como [[combustible solido]] de codetes; en bels explosivos, como [[anodo]] de sacrificio y en procesos d'aluminotermia ta a obtención de metals.
Atros usos de l'aluminio metalico son:
* [[Transporte]], como material estructural en avions, [[automóbil]]s, tanques, superestructuras de [[vaixiello]]s, blindaches, etc.
* Embalache; [[papel d'aluminio]], ''[[tetrabrik]]s'', etc.
* Construcción; [[finestra]]s, [[puerta]]s, bastidas estructurals, etc.
* Biens de consumo; aines de cocina, ferramientas, etc.
* Transmisión electrica. Encara que a suya [[conductividat electrica]] ye nomás d'o 60% de la d'o [[coure]] a suya mayor lichereza permite una mayor deseparación entre as torres d'alta tensión, disminuindo os costes d'a infraestructura.
* Recipients criochenicos (dica -200 [[grau Celsius|°C]]), ya que no presenta temperatura de transición de [[dúctil]] a [[fráchil]] como l'[[acero]], y la tenacidat de l'aluminio contina estando buena a baixas temperaturas.
* Material de calderería; radiadors,...
Tamién s'emplegan compuestos d'aluminio en:
* As sals d'aluminio d'os acidos grasos (p.eix. o estearato d'aluminio) fan parti d'o [[napalm]].
* Os [[hidruro]]s complexos d'aluminio son [[reductor]]s útils en [[sintesi organica]].
* Os [[haluro]]s d'aluminio tienen caracteristicas d'[[acido de Lewis]] y son emplegatos como tals, como catalizadors y como reactivos auxiliars.
* Os aluminosilicatos son un tipo important de [[mineral]]. Fan parti d'as [[Archila (grupo mineral)|archilas]] y son a base de muitas [[ceramica]]s.
* Adhibir aditivos d'oxido d'aluminio u aluminosilicatos a [[vidre]]s, fa variar as propiedaz termicas, mecanicas y opticas d'istos.
* O [[corindón]] (Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>) ye emplegato como [[abrasivo]]. Bellas variants d'iste, como o [[rubín]] y o [[safiro]] s'emplegan en [[choyería]] como [[piedra preciosa|piedras preciosas]].
[[aliación|aliacions]] d'aluminio:
* [[Duraluminio]]
== Toxicidat ==
Iste metal ha estato considerato mientres muitos anyos como innocuo ta os [[ser humán|sers humans]]. Debito a ista suposición s'han fabricato de forma masiva ainas d'aluminio ta cocinar alimentos, envases ta alimentos, y papel d'aluminio ta o embalache d'alimentos frescos. Manimenos, o suyo [[impacto ambiental|impacto]] sobre os sistemas biolochicos ha estato obchecto de muita controversia en as decadas pasatas y una profusa investigación ha contrimostrato que puet producir efectos adversos en [[planta]]s, [[animals]] acuaticos y sers humans.<ref>{{es}} [http://www.quimicaviva.qb.fcen.uba.ar/Actualizaciones/Aluminio.htm ''Aluminio ¿culpable o inocente?''] Revista Química Viva Vol2 Nº 1 abril de 2003. Articlo cientifico elaborato por Alcira Nesse, Graciela Garbossa, Gladys Pérez, Daniela Vittori, Nicolás Pregi. Laboratorio de Análisis Biológicos, Departamento de Química Biológica, facultad de Ciencias Exactas y Naturales, [[Universidad de Buenos Aires]].</ref>
A exposición a l'aluminio por un regular no ye perchudiciosa, pero a exposición a altos nivels puet causar serios problemas ta la salut. A exposición a l'aluminio se produce prencipalment cuan:
* Se consumen [[merecina]]s que contienen altos nivels d'aluminio.
* S'inhala polvo d'aluminio que sía en a zona de treballo.
* Se vive a on se quita u procesa aluminio.
* Se colocan vacunas que contienen aluminio.
Cualsiquier persona se puet intoxicar con aluminio u os suyos derivatos, pero bellas personas son mas propensas a desarrollar toxicidat por l'aluminio.<ref>{{es}} [http://www.upmc.com/HealthManagement/ManagingYourHealth/HealthReference/Diseases/?chunkiid=177911 Toxicidad por aluminio. Envenenamiento por aluminio] upmc.com. Articlo divulgativo.</ref>
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Aluminium|Aluminio}}
* {{es}} [http://www.indexmundi.com/es/precios-de-mercado/?mercancia=aluminio&meses=300 Pres historicos de l'aluminio, seguntes o FMI].
* {{es}} [http://www.empresas.ws/origen-de-la-industria-del-aluminio.html Historia d'a industria de l'aluminio].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Elementos quimicos]]
[[Categoría:Metals d'o bloque p]]
j7l6eqr9dhir60km6p38xorzwyi4kl4
Arambre
0
35756
2423590
2336219
2026-06-10T20:04:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423590
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
:''Iste articlo tracta sobre o metal y '''elemento''' d'a tabla periodica. Pa o filos de metal como material se veiga [[filo d'arambre]].''
{{Ficha d'elemento quimico
|name=Arambre
|number=29
|symbol=Cu
|left=[[Níquel]]
|right=[[Zinc]]
|above=-
|below=[[Archent|Ag]]
|series=Metals de transición
|series comment=
|group=11
|period=4
|block=d
|series color=
|phase color=
|appearance=Arambre metalico
|image name=Cu,29
|image size=
|image name comment=
|image name 2=
|image name 2 comment=
|atomic mass=63.546
|atomic mass 2=3
|atomic mass comment=
|electron configuration=[[[argón|Ar]]] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>1</sup>
|electrons per shell=2, 8, 18, 1
|color=
|phase=Solido
|phase comment=
|density gplstp=
|density gpcm3nrt=8.96
|density gpcm3nrt 2=
|density gpcm3mp=8.02
|melting point K=1357.77
|melting point C=1084.62
|melting point F=1984.32
|boiling point K=2835
|boiling point C=2562
|boiling point F=4643
|triple point K=
|triple point kPa=
|critical point K=
|critical point MPa=
|heat fusion=13.26
|heat fusion 2=
|heat vaporization=300.4
|heat capacity=24.440
|vapor pressure 1=1509
|vapor pressure 10=1661
|vapor pressure 100=1850
|vapor pressure 1 k=2089
|vapor pressure 10 k=2404
|vapor pressure 100 k=2834
|vapor pressure comment=
|crystal structure=Cubica centrata en as caras<br />0.3610 nm
|oxidation states=+1, '''+2''', +3, +4
|oxidation states comment=
|electronegativity=1.90
|number of ionization energies=4
|1st ionization energy=745.5
|2nd ionization energy=1957.9
|3rd ionization energy=3555
|atomic radius=[[1 E-10 m|128]]
|atomic radius calculated=[[1 E-10 m|145]]
|covalent radius=[[1 E-10 m|138]]
|Van der Waals radius=[[1 E-10 m|140]]
|magnetic ordering=[[diamagnetismo|Diamagnetico]]
|electrical resistivity=
|electrical resistivity at 0=
|electrical resistivity at 20=16.78 n
|thermal conductivity=401
|thermal conductivity 2=
|thermal diffusivity=
|thermal expansion=
|thermal expansion at 25=16.5
|speed of sound=
|speed of sound rod at 20=
|speed of sound rod at r.t.=3810
|Young's modulus=110 - 128
|Shear modulus=48
|Bulk modulus=140
|Poisson ratio=0.34
|Mohs hardness=3.0
|Vickers hardness=369
|Brinell hardness=874
|CAS number=7440-50-8
|isotopes=
{{Ficha d'elemento quimico/Isotopo estable | mn=63 | sym=Cu | na=69.15% | n=34 }}
{{Ficha d'elemento quimico/Isotopo estable | mn=65 | sym=Cu | na=30.85% | n=36 }}
|isotopes comment=
}}
L''''arambre'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''aram''' y '''arame'''</ref>, '''alambre'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant palatalizada '''allambre'''</ref> (d'o [[latín medieval]] ''aeramen'') u '''cobre'''{{DACC}} (d'o [[latín]] ''cuprum'') ye un [[elemento quimico]] de [[numero atomico]] 29. Ye un d'os [[metal]]s mas importants. Se tracta d'un [[metal de transición]] de coloración royenca y brillo metalico que, chunto con l'[[archent]] y l'[[oro]], fa parti d'o dito [[grupo 11 d'a tabla periodica]], caracterizato porque son os millors conductors [[electrecidat|electricos]]. Gracias a la suya alta [[conductividat electrica]], [[dúctil|ductilitat]] y [[maleable|maleabilidat]], s'ha convertito en o material mas emplegato ta fabricar [[cordón|cordons]] electricos y atros components [[electrecitat|electricos]] y [[Electronica|electronicos]].
L'arambre fa parti d'una cantidat muit alta d'[[aliación|aliacions]] que por un regular presentan millors propiedaz mecanicas, encara que tienen una conductividat electrica menor. As mas importants son conoixitas con o nombre de [[bronce]]s y [[latón (metal)|latons]]. D'atra man, l'arambre ye un metal duradero porque se puet reciclar un numero cuasi ilimitato de vegatas sin que pierda as suyas propiedaz mecanicas.
[[Imachen:Cuivre Michigan.jpg|thumb|250px|Arambre|left]]
Estió un d'os primers metals en estar emplegatos por o ser humán ya en a [[prehistoria]]. L'arambre y a suya aliación con l'[[estanyo (elemento)|estanyo]], o [[bronce]], adquirioron tanta importancia que os historiadors han nombrato [[Edat de l'arambre]] y [[Edat de Bronce]] a dos periodos de l'[[antigüidat]]. Encara que o suyo uso perdió importancia relativa con o desarrollo d'a [[siderurchia]], l'arambre y as suyas aliacions continoron estando emplegatos ta fer obchectos tan diversos com [[moneda]]s, [[campana]]s y [[canyón|canyons]]. A partir d'o [[sieglo XIX]], concretament a partir de [[1831]], anyo en que Faraday inventó o [[chenerador electrico]], l'arambre se convertió atra vegata en un metal estratechico, en estar a [[materia primera]] prencipal de cordons y instalacions electricas.
L'arambre tien un important papel biolochico en o proceso de [[fotosintesi]] d'as plantas, encara que no fa parti d'a composición d'a [[clorofila]]. L'arambre contrebuye a la formación de [[globulo royo|globulos royos]] y a o mantenimiento d'os [[vasos sanguinios]], [[niervo]]s, [[sistema immunolochico]] y [[ueso|osio]] y por tanto ye un [[oligoelemento]] esencial ta a vida humana.<ref>{{es}} Enciclopedia de Ciencia y Técnica. Tomo 4 Cobre. Varios autores. Salvat Editores S.A (1984) {{ISBN|84-345-4490-3}}</ref>
L'arambre ye o tercer metal mas emplegato en o [[mundo]], por dezaga de l'[[acero]] y l'[[aluminio]]. A producción mundial d'arambre refinato s'estimó en 15,8 Mt en 2006, con un deficit de 10,7% debant d'a demanda mundial prochectata de 17,7 Mt.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20081210032143/http://www.infomine.com/news/editorials/partners/bnamericas/2006/0829.asp Informes sobre producción mundial d'arambre refinato]. Cochilco Chile.</ref>
== Denominacions ==
A forma tradicional en [[idioma aragonés|aragonés]] ta decir a iste elemento ye ''arambre''. Encara se puet trobar una ampla zona dende [[Graus]], [[Campo (Uesca)|Campo]], [[Benás]] y [[Fonz]] dica [[Sobrarbe]] y [[Ansó]] a on que se fa servir ista parola, encara que muitas vegatas referita no a o propio elemento sino a un filo metalico en cheneral. Ista forma se puet leyer tamién tanto en textos medievals como modernos, asinas en o [[Vidal Mayor]] apareixe ''"arampne"''. En l'aria catalanofona d'Aragón, en lugars como [[Peralta de la Sal]] se cuaterna a forma ''"aram"'' y en as zonas mugants con a [[vall de Lierp]] ''"arame"''.<ref name="Rodes">[[Francho Rodés Orquín]]. ''"Proposa d'una metodolochía lesicolochica de l'aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo: a tabla periodica d'os elementos"'' Luenga & Fablas 8-9 (2004-2005) ISSN 1137-8328</ref>
Actualment a forma mas conoixita y transdialectal ta o nombre d'iste elemento ye '''cobre''', de seguras debito a la [[castellanización]], habendo-se rechistrato tamién a forma ''"crobe"'' como [[metatesi en l'aragonés|metatesi]] d'a forma castellana en lugars como [[Epila]] y [[Taust]].<ref name="Rodes"/>
==Se veiga tamién==
* [[Filo d'arambre]]
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Copper|l'arambre}}
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
== Referencias ==
{{listaref|2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Elementos quimicos]]
[[Categoría:Metals de transición]]
0akypabr6fwvjwonlu8hgatvpn387uj
Amor
0
36276
2423500
2312772
2026-06-10T19:50:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423500
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
:''Ta la comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, se veiga '''[[Amor (Landas)]]'''''.
[[Imachen:Emblem-favorites.svg|thumb|150px|O corazón s'emplega muito a sobén como simbolo de l'amor.]]
L'<nowiki/>'''amor'''<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.74</ref> (d'o [[latín]], ''amor, -ōris'') ye un [[concepto]] universal relacionato con l<nowiki>'</nowiki>''afinidat'' entre sers, definito de diferents formas seguntes as diferents ideyolochías y puntos d'anvista (cientifico, filosofico, relichioso, artistico). A sobén se puet entrepitar como un ''sentimiento'' y o termin gosa asociar-se con l'[[amor romantico]]. Ta [[Gottfried Leibniz]], ''«amar ye trobar en a felicidat d'atro a tuya propia felicidat»''. En o terreno [[relichión|relichioso]] presenta grans connotacions espirituals, de forma que trasciende o ''sentimiento'' y pasa a estar un ''estato'' de l'''alma'' u d'a ''consciencia'', identificato en belas relichions como [[Dios]] mesmo. En [[psicolochía]], [[Robert J. Sternberg]] creye necesarios ta que exista amor tres elementos: ''intimidat'', ''pasión'' y ''decisión'' u ''compromís''. Ta [[Erich Fromm]], l'amor ye un ''arte''. En [[Biolochía]], ''pareixe'' estar relacionato con a ''supervivencia'' de l'individuo y d'a [[especie]]. Seguntes beluns, no ye exclusivo d'a especie humana, y tamién puet presentar-se en atros sers.
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Love|l'amor}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Amor|*]]
4n40sm1ll8h8px9gd76lfz3vzke55m9
Aeronau
0
36308
2423333
2335289
2026-06-10T19:23:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423333
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
[[Imachen:Airbus A380 blue sky.jpg|thumb|250px|L'[[Airbus A380]] ye l'avión comercial mas gran d'o mundo.]]
[[Imachen:Zeppelin NT im Flug.jpg|thumb|250px|Un [[zeppelin]] u dirichible.]]
Una '''aeronau'''{{DACC}} ye cualsiquier aparato con capacidat ta despegar, aterrizar y navegar por l'[[Atmosfera terrestre|atmosfera]], podendo amás transportar personas, animals u cosas. Seguntes a [[OACI]], aeronau ye ''tota maquina que puet desplazar-se en l'atmosfera por reaccions de l'aire que no sían as reaccions d'o mesmo contra a superficie d'a tierra.''<ref name=annexo1>{{Cita libro
| autor = [[Organización d'Aviación Civil Internacional]]
| capítol = 1. Definicions y reglamento cheneral respective a l'atorgamiento de licencias. Punto 1.1.- Definicions
| títol = annexo 1 a lo Convenio sobre Aviación Civil Internacional - Licencias a lo personal
| anyo = chulio de 2006 (decima edición)
| editorial = [[Mont-reyal (Canadá)|Mont-reyal]]: Organización d'Aviación Civil Internacional - Document Sales Unit
| id = {{ISBN|92-9194-756-3}}
}}</ref>
Existen dos tipos d'aeronau:
Os [[aerostato]]s, que son mas liucheros que l'aire, estioron os primers en estar desenvolicatos. Puyan debito a lo [[prencipio d'Arquimedes]], y se caracterizan por contener un [[fluyiu|fluyito]] gaseoso de menor densidat que l'aire. En iste grupo se troban os [[dirichible]]s y [[globo aerostatico|globos aerostaticos]].
Os [[aerodino]]s son aeronaus mas pesatas que l'aire, y son as unicas que pueden chenerar sustentación. A sustentación puet chenerar-se por alas fixas ([[Aeronau d'alas fixas|aeronaus d'alas fixas]]) u rotatorias ([[Aeronau d'alas rotatorias|aeronaus d'alas rotatorias]]).
As aeronaus pueden estar tamién tripulatas y no tripulatas, istas zagueras ditas [[UAV]] (de l'anglés ''Unmanned Aerial Vehicle'') o RPV (''Remotely Pilots Vehicle'') y atros nombres menos utilizatos.
Unatra clasificación ta as aeronaus podría estar por o suyo uso civil o militar.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Aircraft|Aeronau}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aeronautica]]
[[Categoría:Vehíclos]]
a38id01du51l2p9e6jnktuqup4w95ih
Anton Chekhov
0
36667
2423532
2343129
2026-06-10T19:55:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423532
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Anton Chekhov
|imachen = Chekhov_1898_by_Osip_Braz.jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = Anton Chekhov en [[1898]], en un cuadro d'[[Osip Braz]].
|calendata naiximiento = [[29 de chinero]] de [[1860]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Russia.svg|22px]] [[Taganrog]] ([[Imperio Ruso]])
|calendata muerte = [[15 de chulio]] de [[1904]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of Germany (1867–1919).svg|22px]] [[Badenweiler]] ([[Baden-Wurtemberg]], [[Imperio Alemán]])
|ocupación = [[Escritor]] ([[Novela|novelista]] y [[drama]]turgo)
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Anton Pavlovich Chekhov''' (Антон Павлович Чехов en [[Idioma ruso|ruso]]), naixito de [[Taganrog]] ([[Imperio Ruso]]) o [[29 de chinero]] de [[1860]] y muerto en [[Badenweiler]] ([[Baden-Wurtemberg]], [[Imperio Alemán]]) o [[15 de chulio]] de [[1904]], estió un [[escritor]] ([[Novela|novelista]] y [[dramaturgo]]) [[Rusia|ruso]] encuadrau en as corrients literarias d'o realismo y lo naturalismo y considerau como un d'os mas importants autors d'o relato curto en a historia d'a literatura.
== Bibliografía ==
* [[Irène Némirovsky|Némirovsky, Irène]] ''La dramática vida de A. Chéjov'', Buenos Aires, 1961.
* de Salgado Gómez, Enrique. ''Chéjov, el médico escritor'', 1968.
* Némirovsky, Irène. ''La vida de Chéjov'', Noguer Ediciones, 1991. {{ISBN|978-84-279-0675-4}}.
* [[Donald Rayfield|Rayfield, Donald]], ''Anton Chekhov – A Life''. Londres: HarperCollins, 1997; New York: Henry Holt, 1998. {{ISBN|1-85399-426-X}}.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Anton Pavlovich Chekhov|Anton Chekhov}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Chekhov, Anton}}
[[Categoría:Escritors en ruso]]
[[Categoría:Escritors de Rusia]]
[[Categoría:Escritors d'Ucraína]]
[[Categoría:Novelistas de Rusia]]
[[Categoría:Dramaturgos de Rusia]]
[[Categoría:1860 (naixencias)]]
[[Categoría:1904 (muertes)]]
kt90wob3io07nkazljyhsy5ua3wbgj5
Ansa
0
37165
2423522
2304790
2026-06-10T19:53:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423522
wikitext
text/x-wiki
:''Este articlo tracta sobre l''''ansa''' que sirve ta cullir os obchectos. Ta la [[comuna francesa]] en o [[Bearn]] se veiga '''[[Ansa (Pireneus Atlanticos)]]'''.''
[[Imachen:Handvat tas.jpg|thumb|right|300px|Ansas de [[cuer]] d'una bolsa.]]
Una '''ansa'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[José Carlos López Dieste]]: ''Vocabulario aragonés de Villanueva de Gállego (Bajo Gállego, Zaragoza)'', [[Xordica Editorial]], [[2010]], {{ISBN|978-84-96457-62-1}}, p.19</ref> (d'o [[Idioma latín|latín]] <''ansa'') ye una prolargación u parte sobresalient d'un obchecto u [[recipient]] que s'emplega ta cullir-lo u poder-lo manullar, por un regular con forma curva u d'[[aniello]].<ref>{{an}} [[Santiago Bal Palazios]]:''Dizionario breu de a luenga aragonesa'', [[2002]], {{ISBN|84-7753-949-9}}, p.30</ref> O disenyo de cada tipo d'ansa gosa comprender multiples propositos ergonomicos, en tot dica cuan ixo demanda de pura intuitividat u con que se siga bella tradición.
== Se veiga tamién ==
* [[Astil]].
* [[Mango]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Handles|as ansas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Ferramientas]]
l2nod255uuvtwxrqlxd33buscuvhhxv
Abu Nuwas
0
37561
2423289
2162789
2026-06-10T19:16:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423289
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Transliteración arabe}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Abu Nuwas <br /> أبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي
|imachen = Abu Nuwas.jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = Retrato d'Abu Nuwas, por [[Khalil Gibran]].
|calendata naiximiento = [[747]]-[[762]] ?
|puesto naiximiento = [[Ahvaz]], [[Califato abasida]] (hue en [[Irán]])
|calendata muerte = Arredol de [[815]]
|puesto muerte = [[Bagdad]], [[Califato abasida]] (hue en [[Iraq]])
|ocupación = [[Poeta]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Abū Nuwās al-Hasan Ibn Hāni' al-Hakamī''' (en [[Idioma arabe|arabe]] '''أبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي''') u simplament '''Abu Nuwas''' (أبو نواس), naixito d'[[Ahvaz]], [[Califato abasida]] (hue en [[Irán]]) entre [[747]] y [[762]] y muerto arredol de [[815]] en [[Bagdad]], [[Califato abasida]] (hue en [[Iraq]]) estió un [[poeta]] [[Arabes|arabo]]-[[Persas|persa]] en [[Idioma arabe|luenga arabe]], considerato en a suya epoca como o mas gran poeta arabe y que hue ye considerato uno d'os prencipals autors en ixa luenga.<ref>Esat Ayyıldız. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1312336 "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri"]. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.</ref>
== A suya vida ==
Naixito de [[pai]] [[arabes|arabe]] y [[mai]] [[persas|persa]], fue educato en medios arabizatos, fendo os suyos [[estudio]]s en a ciudat de [[Basra]] (en o sud de l'actual [[Iraq]], a man d'o [[Golfo Persico]]). Estió amant d'o conoixito poeta arabe (y libertín) [[Waliba ibn al-Hubab]], qui estió amás o suyo mayestro.
Por razons [[politica]]s (heba adedicato poesías a os chefes [[basmakís]]), fuyió de Bagdad, a on viviba, ta residir en [[A Meca]] y en [[Echipto]] dica la cayita d'a dinastía [[Abasís|Abasida]] y a muerte de [[Harun al Raxid]] en [[809]].
== A suya obra ==
En a suya [[poesía]] destaca o suyo intrés por o [[hedonismo]], encara que con aspectos [[Misticismo|misticos]]. Charra asinas d'o placer d'o [[vin]], de l'amor [[Homosexualidat|homosexual]] u d'a [[cazata]], encara que tamién d'o temor por a [[muerte]] u por os problemas d'a edat. A suya obra tien muitas [[influencia]]s d'a poesía pre-[[islam]]ica.
Sindembargo, en muitas edicions actuals d'a suya obra no se fa referencia a la suya homosexualidat, y a sobén no se publican por censura bellas poesías adedicatas a los suyos amants.
== Bibliografía ==
* {{es}} Adonis. ''Poesía y poética árabes''. Madrit: ''Ediciones del Oriente y del Mediterráneo'', 1997. {{ISBN|978-84-87198-44-1}}.
* {{es}} Chebel, Malek. Diccionario del amante del Islam (en castellà). Barcelona: Paidós, 2005. ISBN 9788449317088.
* {{es}} Gil, Anna. ''Entre el delito y el deleite:la traducción del universo báquico de Abu Nuwás''. Quaderns. Universitat Autònoma de Barcelona Facultat de Traducció i d'Interpretació [Barcelona], 2009.
* {{en}} Borg, Gert; Moor, Ed de. ''Representations of the Divine in Arabic poetry''. Amsterdam: Rodopi, 2001. ISBN 9789042015746.
* {{en}} Drory, Rina. ''Models and contacts : Arabic literature and its impact on medieval Jewish culture'' . Leiden: Brill, 2000. ISBN 9004117385.
* {{en}} Kennedy, Philip F. ''The wine song in classical Arabic poetry : Abū Nuwās and the literary tradition''. Repr.(Open University Press). Oxford [u.a.]: Clarendon Press, 1997. ISBN 9780198263920.
* {{en}} Kennedy, Philip F. ''Abu Nuwas a genius of poetry''. Pbk. ed. Oxford: Oneworld, 2007. ISBN 1851685103.
* {{en}} Lazar, Moshé; Lacy, Norris J.. ''The care and feeding of gazelles – Medieval Arabic and Hebrew love poetry. A: Poetics of love in the Middle Ages : texts and contexts''. Fairfax, Virginia: George Mason University Press, 1989. ISBN 9780913969250.
* {{en}} Frye, Richard Nelson. ''The golden age of Persia : the Arabs in the East''. New York: Barnes & Noble Books, 1975. {{ISBN|0-06-492288-X}}.
* {{en}} Neill, James. ''The Origins and Role of Same-sex Relations in Human Societies''. McFarland, 2009. ISBN 9780786452477.
* {{en}} Encyclopædia Britannica entry for Abu Nuwas.
*(tr) Esat Ayyıldız. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1312336 "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri"]. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.
== Vinclos externos ==
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20051231073443/http://www.androphile.org/preview/Library/Mythology/Arabian/AbuNuwas/AbuNuwasBio.html Poesía d'Abū Nuwās].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20010620031029/http://www.sbu.ac.uk/~stafflag/abunuwas.html ''The Knitting Circle: Abū Nuwās''].
* {{en}} [http://www.al-funun.org/al-funun/images/abu_nuwas.html ''Al-Funu.Org: Abū Nuwās''].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20080220191550/http://www.queertheory.com/histories/a/abu_nuwas.htm ''Queer Theory: Abū Nuwās''].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20120218200006/http://www.globusz.com/ebooks/1001v4/00000036.htm 1001 ''Arabian Nights: Harun al_Rashid and the Damsel and Abu Nowas''].
* {{fr}} [http://membres.lycos.fr/abounawas/page3.html Pachina web sobre "Abou Nawas"] con biografía y poemas.
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081012122602/http://www.telquel-online.com/175/couverture_175_1.shtml ''Les grands libertins de l'islam''], ''[[TelQuel]]'' (semanario marroquín).
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Nuwas, Abu}}
[[Categoría:Poetas d'Irán]]
[[Categoría:Poetas d'Iraq]]
[[Categoría:Escritors en arabe]]
[[Categoría:Muertos en Bagdad]]
[[Categoría:815 (muertes)]]
hh7h1a0nrpu8zffy4uos0ph3puklobd
Acido desoxirribonucleico
0
37714
2423299
2341470
2026-06-10T19:18:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423299
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
[[Imachen:DNA Overview.png|thumb|right|100px|Estrutura molecular d'una doble cadena d''''ADN'''.]]
L''''acido desoxirribonucleico''', tamién conoixito per as siglas [[Luengas romances|latinas]] '''ADN''' u en l'ambito cientifico mes per as siglas [[Idioma anglés|anglosaxonas]] '''''DNA''''' (de l'anglés ''<u>D</u>eoxyribu<u>n</u>ucleic <u>a</u>cid''), ye un [[acido nucleico]] que contiene totas las instruccions [[chenetica]]s que s'emplega en o desarrollo y funcionamiento d'os [[ser vivo|sers vivos]] y tamién de cualques [[virus]]. A función prencipal de l'ADN ye l'almagazenamiento d'a información a largo plazo. L'ADN s'ha quiesto comparar a ormino con una receta de cocina, una plantilla u dica un codigo, pos i son comprenditas totas as instruccions requiestas ta producir atros components d'as [[celula]]s, como as [[proteína]]s y moleculas de l'altro prencipal acido nucleico d'os sers vivos, l'[[acido ribonucleico]] (''ARN''). Os segmentos d'a [[molecula]] d'ADN que lievan ixa información se dicen ''[[chen]]s'', pero altras secuencias d'ADN tienen una función estructural u se troban implicatas en a regulación de l'uso d'ixa información chenetica.
Dende lo punto d'envista quimico, l'ADN se composa de dos [[polimer]]s largos d'unidaz simples, ditas especificament [[nucleotido|desoxirribonucleotidos]] (fendo a distinción d'os [[nucleotido]]s d'ARN u ''ribonucleotidos''), con un tronco feito de [[zucre]]s y grupos fosfato unitos con enlaces de tipo [[éster|fosfodiéster]]. As dos cadenas polimericas s'estienden en sentito contrario, con que diz que son antiparalelas. Cadagún d'os [[zucre]]s se troba unito con una [[base nitrochenata]] d'un d'os cuatre tipos que bi'n ha en l'ADN ([[adenina]], [[timina]], [[citosina]] y [[guanina]]). L'adenina ye complementaria d'a timina y a citosina ye complementaria d'a guanina.<ref>{{en}} Calladine CR, Drew HR, Luisi BF, Travers AA (2003). Understanding DNA: the molecule & how it works. Amsterdam: Elsevier Academic Press. {{ISBN|0-12-155089-3}}.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|DNA|Acido desoxirribonucleico}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chenetica]]
[[Categoría:Acidos nucleicos|Desoxirribonucleico]]
jwwnd2fgjuca6lowvbj5wd45e2mv6cq
Ana Abarca de Bolea
0
37817
2423503
2234502
2026-06-10T19:50:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423503
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famosa
|nombre = Ana Abarca de Bolea
|imachen =
|imachen grandaria =
|piet de foto =
|calendata naiximiento = [[19 d'abril]] de [[1602]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px]] [[Zaragoza]] ([[Comarca de Zaragoza]], [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], [[Aragón]])
|calendata muerte = arredol de [[1685]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px]] [[Casbas de Uesca]] ([[Plana de Uesca]], [[Provincia de Uesca|Uesca]], [[Aragón]])
|ocupación = [[Poetesa]] y [[escritora]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Ana Abarca de Bolea''' u '''Ana Francisca Abarca de Bolea''', naixita o [[19 d'abril]] de [[1602]] de [[Zaragoza]] ([[Parroquia de Sant Felipe]], [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], [[Aragón]]).<ref>CAMPO GUIRAL, María Angeles: ''Devoción y fiesta en la pluma barroca de Ana Francisca Abarca de Bolea: estudio de la vigilia y octavario de San Juan Bautista''.Instituto de Estudios Altoaragoneses, Uesca, [[2007]].</ref> y muerta en [[Casbas de Uesca]] ([[Plana de Uesca]], [[Provincia de Uesca|Uesca]], [[Aragón]]) arredol de [[1685]], estió una [[poetesa]] y [[escritora]] [[Aragón|aragonesa]], que emplegó en parte d'a suya obra a [[Idioma aragonés|luenga aragonesa]], en o [[Dialectos de l'aragonés|dialecto]] d'o [[Aragonés semontanés|Semontano]]. Un eixemplo d'istas poesías, d'a suya ''Albada del nacimiento'':<ref>''Obra en aragonés de Ana Francisca Abarca de Bolea''. Publicazións d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, [[Uesca]], [[1980]].</ref>
{{Cita|Media noche era por filos<br />las doce daba un reloch<br />cuando ha nagido en Belén<br />un mozardet como un sol.}}
Ana, que yera abadesa en o convento [[Orden de Cistels|cistelense]] de [[Reyal Monesterio de Santa María de Xixena|Santa María]], en Casbas, perteneixeba a o [[linache d'os Bolea]] (yera filla de [[Martín Abarca de Bolea y Castro]] y d'[[Ana de Mur]]), y heba apreso as suyas conoixencias (mesmo o [[Idioma latín|latín]]) en o [[convento]], a on viviba dende que teneba 3 anyos.
== Bibliografía ==
* Alvar, M.: ''Estudios sobre el «Octavario» de Doña Ana Abarca de Bolea''. Zaragoza, 1945.
* Blecua, José Manuel, ''La poesía aragonesa del barroco''. Zaragoza, Guara (col. Nueva Biblioteca de Autores Aragoneses), 1980. pág. 125. {{ISBN|84-7611-027-8}}
* Campo Guiral, María Ángeles: ''Devoción y fiesta en la pluma barroca de Ana Francisca Abarca de Bolea: estudio de la vigilia y octavario de San Juan Bautista''. Uesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses, 2007.
* Castro y Calvo, J.M.: ''Prosa y versos de Doña Ana Francisca Abarca de Bolea''. Aragón, XIV, Zaragoza, 1938.
* Egido, Aurora, ''La poesía. aragonesa del siglo XVII : (Raíces culteranas)'', Zaragoza, Institución Fernando el Católico (C.S.I.C.), Diputación Provincial, D.L. 1979
* Latassa y Ortín, Félix de: ''Doña Ana Francisca de Bolea''. Biblioteca nueva de escritores aragoneses, 1799.
* Muñiz, R.: ''Abarca de Bolea Mur y Castro, doña Ana Francisca''. ''Biblioteca cisterciense española'', Burgos, 1793.
* [[Francho Nagore|Nagore, Francho]]. ''Fuellas'', n.° 11, julio-agosto de 1979 (n.° especial adedicato ta Ana Abarca de Bolea).
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Literatura en aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Abarca de Bolea, Ana}}
[[Categoría:Escritors d'Aragón]]
[[Categoría:Escritors en aragonés]]
[[Categoría:Escritors en castellano]]
[[Categoría:Muertos en Casbas de Uesca]]
[[Categoría:Naixius de Zaragoza]]
[[Categoría:Poetas d'Aragón]]
[[Categoría:1602 (naixencias)]]
[[Categoría:1685 (muertes)]]
cbed0zmhnhv0nludis75n6ddvyjoz8l
Abrera
0
38438
2423286
2360713
2026-06-10T19:15:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423286
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre un municipio de Barcelona. Pa o conchunto d'árbols se veiga [[arbolera]].''
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Abrera
|bandera = Bandera Abrera.jpg
|escudo = Abrera.jpg
|escudo_grandaria = 75px
|imachen = [[Imachen:SD 025.jpg|250px|Chigants chunto a l'ilesia d'Abrera]]<br />Chigants chunto a l'ilesia d'Abrera.
|comunidat = Catalunya
|provincia = Barcelona
|comarca = Baix Llobregat
|superficie = 19,9
|altaria = 105
|población =
|calendata =
|cod_provincia = 08
|cod_municipio = 001
|distancia =
|ta =
|cp = 08630
|situación = [[Imachen:Localització d'Abrera respecte del Baix Llobregat.svg|150px|Situación d'Abrera en lo Baix Llobregat]]<br />Situación d'Abrera en lo Baix Llobregat..
|chentilicio = Abrerenc, abrerenca (en [[Idioma catalán|catalán]])
|ríos = [[Río Llobregat]]
|web = [http://www.ajuntamentabrera.cat/ www.AjuntamentCabrera.cat]
|}}
'''Abrera''' ye una localidat y [[municipio]] de [[Catalunya]] situada en la [[provincia de Barcelona]], en la comarca de lo [[Baixo Llobregat]].
La suya [[Población humana|población]] ye de 11.521 habitants ([[2009]]),<ref>[https://web.archive.org/web/20120210040208/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Abrera ''Instituto Nacional de Estadística'', INE]</ref> en una [[superficie]] de 19,9 [[km²]] con una [[densidat de población]] de 566,73 hab/km².
== Cheografía ==
La localidat d'Abrera se troba situada a 105 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima de lo ran de la mar.
Lo suyo [[termin municipal]] ye trescruzau por o [[río Llobregat]].
=== Mugas ===
Lo suyo termin municipal muga: a lo nord-ueste con [[Esparreguera]]; a lo norte con [[Olesa de Montserrat]]; a lo nord-este con [[Viladecavalls]]; a l'este con [[Ullastrell]]; a lo sud-este con [[Castellbisbal]]; a lo sud con [[Martorell]]; a lo sud-ueste con [[Sant Esteve Sesrovires]]; y a l'ueste con [[Hostalets de Pierola]].
{| width ="45%" style="border: 1px #aaaaaa solid;" align="center"
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Esparreguera]]
| width ="33%" align="center" | [[Olesa de Montserrat]]
| width ="33%" align="left" | [[Viladecavalls]]
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Hostalets de Pierola]]
| width ="33%" align="center" | [[Imachen:Rosa de los vientos.svg|65px|Abrera]]
| width ="33%" align="left" | [[Ullastrell]]
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Sant Esteve Sesrovires]]
| width ="33%" align="center" | [[Martorell]]
| width ="33%" align="left" | [[Castellbisbal]]
|}
== Demografía ==
{{DemogCat| 1497=13 focs| 1515=18 focs| 1553=18 focs| 1717=136| 1787=225| 1857=706| 1877=863| 1887=944| 1900=848| 1910=759| 1920=810| 1930=818| 1940=816| 1950=667| 1960=715| 1970=1.645| 1981=4.199| 1990=5.238| 1992=5.726| 1994=6.384| 1996=7.003| 1998=7.373| 2000=8.177| 2002=8.823| 2004=9.422| 2006=10.244| 2009=11.521 |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=12.697 |2023= |2024= |2025=}}
== Administración ==
=== Alcaldes ===
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="10" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partit dels Socialistes de Catalunya]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" |
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 7
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 9
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
|-
| bgcolor="#669933" | '''Independients (ADA-EPM)'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#32CD32" | '''Independients (EU-IU)'''
| bgcolor="#7CFC00" align="right" |
| bgcolor="#7CFC00" align="right" |
| bgcolor="#7CFC00" align="right" |
| bgcolor="#7CFC00" align="right" |
| bgcolor="#7CFC00" align="right" |
| bgcolor="#7CFC00" align="right" |
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 1
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 1
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Convergència i Unió]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" |
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 0
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
|-
| bgcolor="#EEEE42" | '''[[Esquerra Republicana de Catalunya]]'''
| bgcolor="#FFFF42" align="right" |
| bgcolor="#FFFF42" align="right" |
| bgcolor="#FFFF42" align="right" |
| bgcolor="#FFFF42" align="right" |
| bgcolor="#FFFF42" align="right" |
| bgcolor="#FFFF42" align="right" |
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 1
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 1
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 0
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Iniciativa per Catalunya]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" |
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 0
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 0
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 1
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Plataforma per Catalunya]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" |
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 0
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | ''''' '''''
| align="right" | '''''13'''''
| align="right" | '''''17'''''
| align="right" | '''''17'''''
|}
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
| Manuel López Lozano
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
|
|
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Maria Soler Sala
| [[Partit dels Socialistes de Catalunya]]
|}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Sant Pero d'Abrera]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] construyida en estilo [[Romanico catalán|romanico]] en [[1110]],<ref>{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.132.</ref> encara que muit esviellata dimpués.
* [[Ermita de Sant Hilario d'Abrera]], una [[ermita]] d'os sieglos [[sieglo VIII|VIII]]-[[Sieglo IX|IX]] en estilo [[Arte prerromanico|prerromanico]], construyida dencima d'os repuis d'una antiga [[villa romana]].
* Repuis d'o [[castiello de Voltrera]], hue en runas, un [[castiello]] ye fácil que d'o [[sieglo VIII]], con parti d'a ilesia d'o castiello, en estilo [[Romanico catalán|romanico]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Abrera|Abrera}}
* {{ca}} [http://www.ajuntamentabrera.cat/ Pachina web oficial municipal d'Abrera].
* {{ca}} [http://www.diba.es/municipis/munview.asp?Ine=08001 Información d'Abrera] en a pachina web d'a [[Deputación provincial de Barcelona]].
* {{ca}} [http://www10.gencat.net/pls/municat/mun_p01.dad_ens?via=0&cod=0800180001 Información d'Abrera] en a pachina web d'a [[Cheneralidat de Catalunya]].
* {{ca}} [http://www.idescat.net/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&PDF=FALSE&V1=08001 Información d'Abrera] en a pachina web de l'''[[Institut d'Estadística de Catalunya]]''.
* {{ca}} [http://www.poblesdecatalunya.cat/municipi.php?m=080018 Patrimonio historico y artistico d'Abrera].
{{Municipios d'o Baixo Llobregat}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Barcelona]]
omoxn5e8u6il3rc7lbwew56mrhwxlte
Aeropuerto
0
39148
2423336
2304863
2026-06-10T19:24:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423336
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo ye sobre una instalación destinada a los avions; ta atros usos, se veiga '''[[Aeropuerto (desambigación)]]'''.
[[Imachen:Zaragoza airport.jpg|thumb|250px|L'[[aeropuerto de Zaragoza]].]]
[[Imachen:San Francisco International Airport at night.jpg|thumb|250px|[[Aeropuerto Internacional de San Francisco]].]]
Un '''aeropuerto'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Silbia Garcés Lardiés]],[[Francho Rodés Orquín]]:''Un borguil de parolas:bocabulario dialeutal escolar'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2006]], {{ISBN|84-689-7358-0}}, p.10</ref> ye un aria definita de tierra u augua destinata totalment u parcial a la plegata, salita y movimiento en superficie d'[[aeronau]]s. Encara que os aeropuertos chicoz (comunment ditos [[aerodromo]]s) tienen pistas curtas de grabilla u pasto, os grans aeropuertos disponibles ta vuelos internacionals tienen pistas d'aterrizache pavimentatas d'uns bels [[kilometro]]s de largaria.
En un aeropuerto, dende o punto de gollata d'as operacions aeroportuarias, se i pueden distingir dos partis: o "costato aire" y o "costato tierra". A diferenciación entre as dos partis se deriva d'as diferents funcions que se i realizan.
En o "costato aire" as operacions s'aplican sobre as aeronaus y tot lo que se mueve arredol d'as suyas necesidaz.
En o "costato tierra", os [[edificio]]s terminals tienen como función a connexión entre os medios de transporte terrestre ([[vehíclo]]s, [[autobús|autobuses]], [[tren]], [[metro (transporte)|metro]]) y o medio de transporte aerio. O volumen de pasachers y o tipo de trafico condicionan a configuración d'a terminal pero en cheneral totas as terminals tienen as siguients dependencias: vestibulos de salita y plegata, control de [[pasaporte]]s, salas d'embarque, zonas d'ocio, control de [[duana]]s.
O costato aire u tamién dito "aria de movimientos", ye formato por l'aria de maniobras (pistas y carrils de rodache) y a plataforma. A suya función ye o [[rodache]] d'as aeronaus dica/dende as pistas y o despegue y aterrizache d'as aeronaus.
Un aria important en tot aeropuerto ye o dito [[centro de control aerio]], a on que se troban os ditos [[Controlador de transito aerio|controladors de transito aerio]] u ATC (por as suyas inicials en [[Idioma anglés|anglés]]), encargatos de dirichir y controlar tot o movimiento d'aeronaus en l'aeropuerto y en a zona baixo a suya churisdicción.
A plataforma ye l'aria destinata a dar espacio a las aeronaus mientres se realizan as operacions d'embarque y desembarque de pasachers u mercaderías asinas como atras operacions d'atención a l'aeronau (repostache de combustible, chicot mantenimiento, limpieza).
== Aeropuertos con mas transito ==
[[Imachen:Zaragoza airport view 7424.JPG|thumb|250px|Aeropuerto de Zaragoza dende l'aire.]]
Os cinco aeropuertos con mas transito d'o mundo en l'anyo [[2006]] estioron os aeropuertos d'[[Atlanta]] (84,8 millons de pasachers), [[Chicago]] (67,5), [[Londres]] Heathrow (67,5), [[Tokio]] (Haneda) (65,2) y [[Los Angeles]] (61,0).
Istos grans aeropuertos d'on salen y plegan vuelos de luenga [[distancia]] que se realizan por medio d'avions de gran capacidat, reciben o nombre de [[hub]]s. Istos aeropuertos grans tienen tamién enlaces con ciudaz mas chicotas, que son servitas con avions de grandaria menor. Por medio d'iste sistema, as companyías aerias pueden emplir os suyos avions grans en os trachectos de luengo recorrito. A sobén, os horarios d'os vuelos curtos son coordinatos con os vuelos de gran recorrito de tal manera que os pasachers han d'asperar unicament o tiempo preciso ta prener o siguient vuelo.
== Aeropuertos en Aragón ==
En [[Aragón]] actualment bi ha dos aeropuertos, l'[[aeropuerto de Zaragoza]] y l'[[aeropuerto de Uesca-Pireneus]]. Seguntes datos d'AENA de l'anyo [[2009]]<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20101214043342/http://estadisticas.aena.es/csee/ccurl/286/698/Anual-definitivos_2009.pdf ''Estadísticas del año 2009 definitivas de tráfico de pasajeros, operaciones y carga en los aeropuertos españoles''].</ref> l'aeropuerto de Zaragoza ye o 27<sup>eno</sup> d'o [[Estato Espanyol]] por numero de pasachers con 528.313 pasachers anyals, un -11,2% dende l'anyo anterior, y o 3<sup>ero</sup> aeropuerto por numero de mercaderías con 36.890.090 Tm y un creiximiento d'o 72,1% respective a l'anyo [[2008]]. L'aeropuerto de Uesca ocupa la posición 45 por numero de pasachers 6.228, pero con un creiximiento d'o 56,4%, o mayor de tot o Estato.
== Se veiga tamién ==
* [[Torre de control]].
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Airports|os aeropuertos}}
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20070315100833/http://www.abakan.de/info/travel/index_en.php ''Database with extended seach functionality''].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aeropuertos|*]]
k2tbp1edj86864l3dar3ts4ppjatfrb
Alt Àneu
0
40250
2423484
2164228
2026-06-10T19:47:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423484
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Alt Àneu
|de=d'
|bandera =Flag_of_Alt_Àneu.svg
|escudo = Escut d'Alt Àneu.svg
|escudo_grandaria = 90px
|imachen = [[Imachen:Isavarre - Església de Sant Llorenç.jpg|250px|A ilesia de Sant Lorient, en Isavarre]]<br />A ilesia de Sant Lorient, en Isavarre.
|comunidat = Catalunya
|provincia = Leida
|comarca = Pallars Sobirán
|superficie = 217,76
|altaria = 1.706
|población = 439
|calendata = 2008
| cod_provincia = 25
| cod_municipio = 024
|distancia = 155
|ta = Leida
|cp = 25587
|situación =
|chentilicio =
|ríos =
|web = [http://altaneu.ddl.net/ www.AltAneu.DDL.net]
|latd=42|latm=38|lats=7|latNS=N|longd=1|longm=6|longs=40|longEW=E
|mapa_loc=Catalunya
|}}
'''Alt Àneu''' ye un [[municipio]] [[Catalunya|catalán]] situato en la [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Leida|Leida]], en la [[Comarcas de Catalunya|comarca]] de lo [[Pallars Sobirán]].
La suya [[Población humana|población]] ye de 446 habitants ([[2010]]), en una [[superficie]] de 217,76 [[km²]] con una [[densidat de población]] de 2,05 hab/km².
== Cheografía ==
Alt Àneu ye en la [[val d'Àneu]], a 1.706 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima de lo ran de la mar y a una [[distancia]] de 155 [[km]] de la ciudat de [[Leida]], la [[Capital (politica)|capital]] de la suya provincia. La seu de lo [[concello municipal]] ye en lo lugar de [[València d'Àneu]].
De lo suyo [[termin municipal]] fan parte os lugars d'[[Alós d'Isil]], [[Àrreu (Alt Àneu)|Àrreu]], [[La Bonaigua]], [[Borén]], [[Isavarre]], [[Isil]], [[Son]], [[Sorpe]] y [[València d'Àneu]].
=== Mugas ===
Lo suyo termin muga a lo norte con [[Francia]], a l'ueste con [[Naut Aran]] ([[Val d'Arán]]), a l'este con [[La Guingueta d'Àneu]] y [[Esterri d'Àneu]] y a lo sud con [[Espot]].
{| width ="45%" style="border: 1px #aaaaaa solid;" align="center"
|-----
| width ="33%" align="right" |
| width ="33%" align="center" | [[Francia]]
| width ="33%" align="left" |
|-----
| width ="33%" align="right" | [[Naut Aran]] ([[Val d'Arán]])
| width ="33%" align="center" | [[Imachen:Rosa de los vientos.svg|85px|Alt Àneu]]
| width ="33%" align="left" | [[La Guingueta d'Àneu]] y [[Esterri d'Àneu]]
|-----
| width ="33%" align="right" |
| width ="33%" align="center" | [[Espot]]
| width ="33%" align="left" |
|}
== Demografía ==
{{DemogCat| 1497=97| 1515=108| 1553=65| 1717=1.122| 1787=1.357| 1857=1.938| 1877=1.083| 1887=1.044| 1900=1.146| 1910=1.201| 1920=1.109| 1930=1.078| 1940=859| 1950=800| 1960=791| 1970=480| 1981=319| 1990=349| 1992=349| 1994=380| 1996=375| 1998=394| 2000=411| 2002=442| 2004=427| 2006=457| 2008= 439| 2009= |2010=446 |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=441 |2023= |2024= |2025=}}
== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="9" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleccions municipals'''</center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partiu'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Convergència i Unió]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 7
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 1
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#32CD32" | '''Independients'''
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 7
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 6
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | -
| bgcolor="#7CFC00" align="right" | 4
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partit dels Socialistes de Catalunya]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 2
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 5
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
|-
| bgcolor="#EEEE42" | '''[[Centro Democrático y Social]]'''
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | 1
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
| bgcolor="#FFFF42" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
| align="right" | '''''7'''''
|}
<small>Fuent: [http://www10.gencat.net/pls/municat/mun_p01.dad_ens?via=5&cod=2502410007/ ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''].</small>
</center>
=== Alcaldes ===
{| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999"
|+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Lista d'alcaldes
! style="background:#efefef;" | Lechislatura
! style="background:#efefef;" | Nombre
! style="background:#efefef;" | [[Partiu politico]]
|-
| align="center"|[[1979]]–[[1983]]
|
|
|-
| align="center"|[[1983]]–[[1987]]
|
|
|-
| align="center"|[[1987]]–[[1991]]
|
|
|-
| align="center"|[[1991]]–[[1995]]
|
|
|-
| align="center"|[[1995]]–[[1999]]
|
|
|-
| align="center"|[[1999]]–[[2003]]
|
|
|-
| align="center"|[[2003]]–[[2007]]
| Montserrat Morén Abat
| [[Partit dels Socialistes de Catalunya]]
|-
| align="center"|[[2007]]–[[2011]]
| Josep Maria Costansa Abadia
| Independient
|}
== Molimentos ==
* [[Monesterio de Sant Chuan d'Isil]], en o [[lugar]] d'[[Isil]], d'o cual nomás se conserva que la suya ilesia monastica.<ref name="Cobreros">{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.105.</ref>
* [[Ilesia de Sant Chuan d'Isil]], en o [[lugar]] d'[[Isil]], en estilo [[Romanico catalán|romanico]]. Ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar, adedicada a [[Sant Chan Baptista]], estando lo zauer resto de l'antigo monesterio que bi heba.<ref name="Cobreros"/>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alt Àneu|Alt Àneu}}
*{{ca}}[http://altaneu.ddl.net/ Pachina web oficial municipal d'Alt Àneu].
*{{ca}}[https://web.archive.org/web/20070929135637/http://www.municat.net:8000/omunicat/owa/mun_p01.dad_ens?via=1&cod=2502410007 Información d'Alt Àneu] en la pachina web de la [[Cheneralidat de Catalunya]].
*{{ca}}[http://www.idescat.net/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&PDF=FALSE&V1=25024 Información d'Alt Àneu] en la pachina web de l'''[[Institut d'Estadística de Catalunya]]''.
{{Municipios Pallars Sobirán}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Leida]]
9b867pf500enezbdw3a9e58ln2ark9y
Agramunt
0
40555
2423345
2164459
2026-06-10T19:25:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423345
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Agramunt
|bandera =
|escudo =
|imachen =
|comunidat = Catalunya
|provincia = Leida
|comarca = Urchel (comarca)|Urchel
|superficie = 79,65
|altaria = 337
|población = 5.577
|calendata = 2008
|distancia =
|ta = Leida
|cp =
|situación = [[Imachen:Localització d'Agramunt respecte de l'Urgell.svg|80px|Agramunt en l'Urchel]]
|chentilicio =
|ríos =
|web =
|}}
'''Agramunt''' ye un municipio [[Catalunya|catalán]] situato en la [[provincia de Leida]] y en la comarca d'[[Urchel (comarca)|Urchel]]. La suya población ye de 5.577 habitants ([[2008]]), en una [[superficie]] de 79,65 [[Kilometro cuadrau|km²]] con una [[densidat de población]] de 70,02 hab/km².
== Toponimia ==
Lo [[toponimia catalana|toponimo]] ''Agramont'' s'explica por lo latín ''ACREM MONTEM'' ("[[mont]] con muita pendient"), que explica toponimos pareixius en [[provincia d'Albacet|Albacet]] ([[Agramón]], pedanía d'[[Hellín]]), en [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]] ([[Agramont (Zaragoza)|Agramont]])<ref name=DICCIONARIOAPELLIDOS>{{es}} [[Roberto Faure]], [[María Asunción Ribes]], [[Antonio García]]: ''Diccionario de apellidos españoles''. [[Espasa-Calpe]], 2009, p 14.</ref>, y en a part actualment francesa de l'antigo [[Reino de Navarra]] ([[Agramont]]).
== Mugas ==
Lo suyo [[termin municipal]] muga con [[Puigverd d'Agramunt]].
== Historia ==
A localidat d'Agramunt fue conquiesta en [[1070]] por o [[Lista de contes d'Urchel|conte]] [[Ermengol VI d'Urchel]] qui la adhibió a lo [[condau d'Urchel]].<ref name="Cobreros">{{es}} [[Jaime Cobreros Aguirre]]: ''Las rutas del románico en España. Volumen II: Aragón, Cataluña, Navarra, País Vasco y La Rioja'', [[Grupo Anaya, S.A.]], [[Madrit]], [[2004]], 1<sup>era</sup> edición, {{ISBN|84-9776-112-X}}, p.119.</ref>
== Demografía ==
{{DemogCat |1497= |1515= |1553= |1717= |1787= |1857= |1877= |1887= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1990= |1992= |1994= |1996= |1998= |2000= |2002= |2004= |2006= |2008=5.577 |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019= |2020= |2021= |2022=5.479 |2023= |2024= |2025=}}
== Molimentos ==
* [[Ilesia de Santa María d'Agramunt]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] construyida en o [[sieglo XII]] en estilo [[Romanico catalán|romanico]] y adedicada a [[Santa María]].<ref name="Cobreros"/>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Municipios d'a comarca d'Urchel}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Leida]]
lmjq5b7902mf5mhk22dr2zdc7bufn3f
Alcaná
0
40740
2423414
2224253
2026-06-10T19:36:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423414
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alcaná
|nombre orichinal = El Canar
|de=d'
|imachen =
|municipio = Peralta y Calasanz
|comarca = Litera
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Monzón
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Meya-Litera|Cinca Meya-Litera]]
|altaria =
|distancia =
|ta =
|población =
|calendata =
|cp = 22514
|latitut = 41.933587
|lonchitut =0.3669053
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Alcaná''' (en [[idioma catalán|catalán]] ''El Canar'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Litera]] perteneixient a o [[municipio]] de [[Peralta y Calasanz]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.16</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Peralta y Calasanz}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Peralta y Calasanz]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Litera]]
lp5x8pz5xt2yst806haxgzxlt88mdfx
Gran Bilbau
0
42042
2423699
2165115
2026-06-11T07:22:21Z
InternetArchiveBot
61993
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
2423699
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de comarca|
|escudo =
|imachen = <br />Anvista d'o Gran Bilbau
|nombre = Gran Bilbau
|nombre orichinal = Bilboaldea
|descripción mapa = Gran Bilbau en Bizcaya
|de = d'o
|banderap = [[Imachen:Flag of the Basque Country.svg|border|20px]]
|mapa = [[Imachen:Comarcas de Bizkaia.png|250px|Gran Bilbau en Bizcaya]]
|país = [[País Basco]]
|provincia = [[Bizcaya]]
|población =
|anyo =
|superficie =
|densidat =
|capital = [[Bilbau]]
|municipios = 22
|web =
}}
'''Gran Bilbau''' (en [[idioma basco|basco]] ''Bilboaldea'', en [[idioma castellano|castellano]] ''Gran Bilbao'') ye una [[Comarcas d'o País Basco|comarca]] situata en [[Bizcaya]] ([[País Basco]]).
D'ista comarca en fan parte 22 [[municipio]]s. A suya [[Capital (politica)|capital]] ye a ciudat de [[Bilbau]].
== Cheografía ==
[[Imachen:Aster bilbao lrg.jpg|250px|thumb|<small>Fotografía [[radiación infrarroya|infrarroya]] feita o 5 de chulio de 2002 por l'ASTER a bordo d'a nau Terra d'a NASA. A arias royas son zonas a on predomina a vechetación, os pixels azul oscuro as auguas d'a ría d'o Nervión, as zonas son boiras, veyendo-se tamién as suyas huembras sobre a superficie y os píxels de tonos verdes son a intensa urbanización que se troba arredol d'a ría. Fuente: ''[https://web.archive.org/web/20051028175713/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4692 Earth Observatory] ([[NASA]])</small>.]]
Puede dividir-se en subcomarcas:
* A '''Villa de [[Bilbau]]'''.
* A '''[[Marguin Ezquierda (Bilbau)|Marguin Ezquierda]]''': zona tradicionalment obrera y fabril en a marguin ezquierda d'a [[ría de Bilbau]], formata por as localidaz de [[Barakaldo]], [[Sestao]], [[Portugalete]] y [[Santurtzi]].
* A '''[[Marguin Dereita (Bilbau)|Marguin Dereita]]''', que tien un caracter mas residencial: [[Erandio]], [[Leioa]] y [[Getxo]].
* A '''[[Zona Menera (Bizcaya)|Zona Menera]]''': [[Trapagaran]], [[Abanto-Zierbena]], [[Zierbena]], [[Ortuella]] y [[Muskiz]].
* O '''[[Txorierri]]''': [[Sondika]], [[Derio]], [[Zamudio]], [[Lezama]] y [[Larrabetzu]].
* O '''Alto Nervión''', con localidades como [[Basauri]], [[Galdakao]], [[Arrigorriaga]] o [[Zaratamo]].
== Municipios d'o Gran Bilbau ==
{| class="wikitable sortable"
! align=center | '''Municipio'''
! align=center | '''Superficie<br />(km²)'''
! align=center | '''Población'''
! align=center | '''Densidat<br />(hab/km²)'''
|-
| '''[[Abanto-Zierbena]]'''
| align="right" | 18
| align="right" | 9.647
| align="right" | 535
|-
| '''[[Alonsotegi]]''' || align="right" | 16,0 || align="right" | 2.835 || align="right" | 177,2
|-
| '''[[Arrigorriaga]]''' || align="right" | 22,8 || align="right" | 12.435 || align="right" | 545,4
|-
| '''[[Barakaldo]]''' ||align="right"| 24,3 ||align="right"| 98.460 ||align="right"| 4.051,9
|-
| '''[[Basauri]]''' ||align="right"| 7,2 ||align="right"| 42.657 ||align="right"| 5.924,6
|-
| '''[[Bilbau]]''' ||align="right"| 41,2 ||align="right"| 354.860 ||align="right"| 8.613,1
|-
| '''[[Derio]]''' ||align="right"| 7,4 ||align="right"| 5.307 ||align="right"| 717,2
|-
| '''[[Zierbena]]'''
| align="right" | 9,1
| align="right" | 1.382
| align="right" | 151
|-
| '''[[Etxebarri]]'''
| align="right" | 3,3
| align="right" | 9.171
| align="right" | 2.779,1
|-
| '''[[Erandio]]'''
| align="right" | 18,0
| align="right" | 24.262
| align="right" | 1.347,9
|-
| '''[[Galdakao]]'''
| align="right" | 31,7
| align="right" | 29.226
| align="right" | 922,0
|-
| '''[[Getxo]]'''
| align="right" | 11,9
| align="right" | 80.770
| align="right" | 6.787,4
|-
| '''[[Larrabetzu]]'''
| align="right" | 21,5
| align="right" | 1.874
| align="right" | 87,2
|-
| '''[[Leioa]]'''
| align="right" | 8,5
| align="right" | 30.079
| align="right" | 3.538,7
|-
| '''[[Lezama]]'''
| align="right" | 16,5
| align="right" | 2.465
| align="right" | 149,4
|-
| '''[[Loiu]]'''
| align="right" | 15,3
| align="right" | 2.290
| align="right" | 149,7
|-
| '''[[Muskiz]]'''
| align="right" | 21,5
| align="right" | 7.216
| align="right" | 335,6
|-
| '''[[Ortuella]]'''
| align="right" | 7,7
| align="right" | 8.520
| align="right" | 1.106,5
|-
| '''[[Portugalete]]'''
| align="right" | 3,2
| align="right" | 48.105
| align="right" | 15.032,8
|-
| '''[[Santurtzi]]'''
| align="right" | 6,7
| align="right" | 46.978
| align="right" | 7.011,6
|-
| '''[[Sestao]]'''
| align="right" | 3,5
| align="right" | 29.476
| align="right" | 8.421,7
|-
| '''[[Sondika]]'''
| align="right" | 6,3
| align="right" | 4.536
| align="right" | 720,0
|-
| '''[[Trapagaran]]'''
| align="right" | 13,1
| align="right" | 12.353
| align="right" | 943,0
|-
| '''[[Zamudio]]'''
| align="right" | 18,1
| align="right" | 3.203
| align="right" | 177,0
|-
| '''[[Zaratamo]]'''
| align="right" | 10
| align="right" | 1.735
| align="right" | 173,5
|-
| '''Total''' (25 municipios)
| align="right" | 361,3
| align="right" | 869.842
| align="right" | 3.732,1
|}
{{Municipios d'o Gran Bilbau}}
{{Comarcas d'Euskadi}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Comarcas de Bizcaya|Busturialdea]]
6x0im335vy42o9h2vrc1lfxkusvuthc
Aguilar d'Ebro
0
42168
2423352
2228300
2026-06-10T19:26:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423352
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aguilar d'Ebro
|nombre_oficial = Aguilar de Ebro
|de = d'
|imachen = [[Imachen:Aguilar.png|240px]]
|provincia = Zaragoza
|comarca = Comarca de Zaragoza
|municipio = Osera d'Ebro
|partiuchudicial= Zaragoza
|cp =
|superficie =
|altaria =
|distancia =
|ta =
|distancia2 =
|ta2 =
|distancia3 =
|ta3 =
|población = 11
|calendata = 2008
|chentilicio=
|río =
|situación =
|latitut = 41.5244229
|lonchitut =-0.569317
}}
'''Aguilar d'Ebro''' (''Aguilar de Ebro'' en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Comarca de Zaragoza|Zaragoza]] y [[provincia de Zaragoza]], que hue fa parte d'o [[municipio]] d'[[Osera d'Ebro]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.8</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye d'11 habitants ([[2008]]).
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842=61 |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000=6 |2001=3 |2002=3 |2003=8 |2004=6 |2005=6 |2006=8 |2007=10 |2008=11 |2009= |2010=}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars d'Osera d'Ebro}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars d'Osera d'Ebro]]
[[Categoría:Localidaz de l'archidiocesi de Zaragoza en a Comarca Central]]
j7h3qfjnlauvop1zv8m3rdur8rszulr
Arabes
0
43907
2423571
2328137
2026-06-10T20:01:30Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423571
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de pueblo
|imachen = [[Imachen:120 Home al mercat (Amman).jpg|250px]]
|descripción = Un hombre arabe
|pueblo = Arabes
|nombre_nativo = العرب
|población = 350 a 422 millons
|pob_nativa1 =
|rechión1 = [[Imachen:Flag of the Arab League.svg|border|20px]] [[Liga arabe|Estaus panarabes]]
|pob1 = 339.510.535
|rechión2 = [[Imachen:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brasil]]
|pob2 = 12.000.000
|rechión3 = [[Imachen:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Irán]]
|pob3 = 2.000.000
|rechión4 = [[Imachen:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Israel]]
|pob4 = 1.414.000
|rechión5 = [[Imachen:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Estaus Unius]]
|pob5 = 1.545.982
|rechión6 = [[Imachen:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Mexico]]
|pob6 = 1.066.825
|idiomas = [[idioma arabe|Arabe]]
|relichión = [[Islam]]
|relacionaus =
|mapa = [[Imachen:Map_of_the_Arab_Diaspora_in_the_World.svg|250px]]
}}
Os '''arabes'''<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.81</ref> (en [[idioma arabe|arabe]] العرب, al-ʿarab) son un conchunto de pueblos que orichinariament ocupaban a [[Peninsula Arabica]] y que dimpués se n'estendilloron fuera en o periodo islamico producindo l'[[arabización]] d'atros pueblos ([[Sirians (pueblo preislamico)|sirians]], [[echipcianos]], [[berbers]], [[nubios]] y d'atros). Son mes de 175 millons d'individuos. Son de relichión musulmana y de modos de vida variatos. Os [[Cristianismo|cristianos]] d'[[Orient Meyo]] han estau denominatos como arabes, pero son comunidaz con unas culturas anteriors a l'arabización y parlan u parlaban dica fa pocos sieglos una luenga no arabe que encara la tienen como luenga liturchica propia. O mesmo esdevién con os chudieus d'[[Orient Meyo]].
== Modos de vida tradicionals ==
=== Modos tradicionals de vida en Arabia ===
En arabia se distingue entre os sedentarios (''hadar'') y os nomadas (ditos ''arab'').
Os sedentarios habitan os [[oasis]] y as marguins d'os [[disierto]]s. Bi n'ha dos tipos: os ''fellah'' u habitadors d'as [[aldeya]]s (''qurà'') y os ''madan'', habitadors d'as ciudaz (''madina''). Os ''fellah'' pueden estar cautivadors d'oasis u cautivadors de faixas en as montanyas d'o [[Yemen]].
Os nomadas no tienen residencia fixa y habitan en tiendas. Bi n'ha tres tipos: os habitadors d'o disierto u [[beduins]], (''badawin''), os habitants d'as estepas u ''sâwaqa'' y os transhumants u ''qaraunas''. Os beduins son os autenticos nomadas que crían [[camello]]s y caballos, os ''sawaca'' crían crabas y ovellas y son seminomadas. Os ''Qaraunas'' son transhumants y en a estación seca habitan en oasis en casas permanents, y en a estación de plevias habitan en a [[estepa (bioma)|estepa]] y en tiendas.
En as rechions de plevias hibernals como l'ueste de Siria, [[Chordania]] y Norte d'Arabia os agricultors encomienzan os treballos en [[agüerro]], cuan os pastors se meten en o disierto, pa tornar a paixentar os rabanyos en os restrollos de chulio a octubre.
=== Modos tradicionals de vida fuera d'Arabia ===
Os modos de vida d'a población arabizata de fuera d'Arabia serán diferents seguntes a zona. En [[Mesopotamia]] bi ha una agricultura de regano. En l'agricultura tipica de regano cautivan [[toronchera]]s (y [[tomatera]]s dende o descubrimiento d'America), y [[hortalicia]]s. En [[Xat-Al-Arab]] cautivan [[roz]].
En os disiertos d'o norte d'Africa bi ha nomadas [[beduins]].
== Luenga ==
As poblacions arabes orichinals perteneixeban a diferents brancas lingüisticas d'a familia semitica. A prencipios d'o periodo islamico encomenzó a imposar-se l'arabe d'os [[beduins]] d'o disierto, que yera a luenga de l'[[Alcorán]]. Os atros idiomas semiticos d'Arabia encomenzoron a reblar, sobrevivindo-ne beluns en o sud y en camín de desapareixer. L'arabe clasico ye a luenga relichiosa de mes de 750 millons de musulmans
== Historia d'os arabes d'Arabia ==
En l'antiguidat os arabes yeran restrinchitos a la peninsula arabica, encara que como resultato d'una dinamica común en pueblos d'os disiertos y estepas, bellas tribus podeban emigrar a la periferia d'o disierto, fuera d'Arabia y mezclar-se con as poblacions locals. Os [[nabateus]] son consideratos arabes por bellas fuents. Os arabes yeran asimilatos por as poblacions locals arameuparlants de Siria y Mesopotamia. En a muga entre l'[[Imperio Bizantín]] y l'[[Imperio Persa Sasanida]] bi heba tribus arabes como etnias-tampón pa defender as mugas d'os dos imperios.
En tiempos de Mahoma i heba caravanas que trescurzaban os disiertos y estepas d'Arabia de norte a sud. Muitos arabes yeran pastors transhumants u nomadas que criaban [[dromedario]]s. Mahoma creyó un estau teocratico con capital en [[Yatrib]] en l'anyo [[622]], cambeando o nombre d'a ciudat por [[Medina]], y este estau con o tiempo conquirió tota Arabia, y dimpués d'una guerra entre l'Imperio Persa y l'Imperio Bizantín, se convertió en a primera potencia en Orient Meyo. En pocos sieglos este estau teocratico conquerirá o Norte d'Africa, [[Al-Andalus]] y [[Persia]]. As primeras grans ciudaz musulmanas fuera d'Arabia ([[Kufah]], [[Basrah]], [[O Caire]] y [[Cairuan]]) yeran inicialment campamentos d'os exercitos arabés y se convertirán en focos d'[[arabización]].
Dende o califato d'[[Alí]] o centro politico d'o mundo musulmán abandonó a peninsula arabica ya de pa cutio, encomenzando tamién a perder o papel de centro politico tamién pa os arabes, muitos d'ellos ya emigratos fuera d'Arabia. En os territorios conquiestos por os arabes musulmans cada vegata yera mes lumerosa a población arabizata, tanto por o modelo de dominio d'elites, como por razons relichiosas, l'arabe yera a luenga relichiosa y de l'[[Alcorán]]. O mundo arabe yera ya dividito en dos partes: ''Magreb'' (tierras a l'ueste d'o Nilo) y ''Maxric'' (tierras de l'este). Encara que Arabia se converte en una marguin d'o mundo islamico, o [[Hechaz]] encara tendrá importancia por estar-ie as ciudaz sagratas d'[[A Meca]] y [[Medina]]. [[Omán]] y o [[Yemen]] s'independizoron pronto d'o primer califato, y os beduins de l'Arabia central deixoron de tener papel en a politica internacional cuan desapareixioron os [[carmatas]].
A meyatos d'o sieglo X confioron a un descendient d'os quraisís a función hereditaria de [[xarif]] d'a Meca. En l'anyo 975 o xarif d'A Meca reconoixió a sobiranía d'os [[fatimís]] d'[[Echipto]]. Os suyos descendients estioron baixo a sobiranía nominal d'os [[selchucidas]] (1070- meyatos d'o sieglo XII), y dimpués d'as dinastías echipcianas d'os ayubís y dende 1280 d'os [[mamelucos]], pa estar en a [[subchección (poder)|subchección]] d'o [[soldán]] [[Imperio Otomán|otomán]] dende [[1517]].
que estió a calendata en a cuala [[Muhammad ibn Abd-al-Wahhab]] como líder relichioso (os d'a suya [[secta]] serían conoixitos como [[wahabistas]]) y [[Muhammad ibn Saud]] como líder politico (un capitoste de tribu en o [[Neched]]) estioron os establidors d'un estau unificato en o centro d'a [[peninsula arabica]], encara que teneban que luitar d'una man con atras familias destacatas d'o territorio y d'atra man con l'[[Imperio Otomán]] y con [[Echipto]], potencias foranas con muita influencia politica y relichiosa en a pensinsula en ixas envueltas. Ibn Saud y os suyos succesors convirtioron por a fuerza a lo [[wahabismo]] a muitas tribus beduinas, que quedoron unitas. En l'anyo 1773 sozmetioron [[Riad]], en l'anyo 1792 [[Qatar]] y en l'anyo 1793 a rechión de Hasa, habitata por [[chiitas]]. En l'anyo 1802 os saudins atacoron [[Karbala]] y destruyioron los puestos santos d'os chiitas. En l'anyo [[1803]] conquirioron [[A Meca]] y forachitoron a los pelegrins. Estos exitos obligoron a los otomans a intervenir seriament. O soldán otomán ordenó d'actar a lo pachá d'Echito [[Mehmet Alí]], y os echipcianos ocuporon Neyed en os anyos 1818-1824 y en 1837-1840. O estau saudita quedó redueito a [[Riad]] y a suya redolata, y en l'anyo 1880 Riad fue preso por os shamís de Hail, que yeran aliaus d'os otomans.
En [[1902]] [[Abdelaciz ibd Saud]] dimpués d'estar exellato en [[Kuwait]] conquirió a ciudat de [[Riad]], que dica ixe inte yera a seu d'un clan arabe rival d'os shamís. Riad se convertió en a suya propia capital, sozmetió o Neched, forachitó a los otomans de Hasa en 1913 y creyó colonias de ''ijwan'', beduins sedentarizatos convertitos en combatients d'o wahabismo. En l'anyo 1913 l'[[Imperio Britanico]] y l'[[Imperio Otomán]] se repartioron as arias d'influencia en Arabia oriental. Os britanicos consiguioron a part d'Arabia orientata enta a costa d'o Golfo d'Adén y d'a Mar arabica d'o Golfo Persico dica Qatar. [[Neched]] y Hasa pasoron a estar en a esfera otomana. En Arabia occidenal o sharif d'A Meca Hussein, l'emir d'Asir [[Muhammad al-Idrisi]] y l'[[imán]] de Yemen Yahya reconoixioron l'autoridat otomana. Este equilibrio se crebó en a [[Primera Guerra Mundial]].
En 1915 os britanicos yeran en guerra con os otomans y permitioron que os liders arabes se rebelasen contra os otomans pa protecher a [[Canal de Suez]] y os suyos intreses en o Golfo Persico. Os britanicos contemploron a posibilidat de creyar un Califato arabe. En aviento de 1915 os britanicos firmoron un alcuerde con Ibn Saud que permitiba a los saudins de liberar-se d'a sobiranía otomana. O sharif d'A Meca Husein fue proclamato por os britanicos rei de [[Hijaz]].
Dimpués d'a I Guerra Mundial bi heba rivalidat entre a dinastía [[Hachemí]] (de Husein) y a dinastía saudita (de Ibn Saud). Ibn Saud se refirmó en os militants ''ijwan'', qui creyoron importants colonias dende 1919 que yeran partidarias de Ibn Saud y él reivindicaba. D'esta traza Ibn Saud se fue extendillando por o [[Hichaz]], y os britanicos lo permitioron como premio por a suya colaboración con os [[Aliaus (Primera Guerra Mundial)|Aliaus]] mientres a [[Primera Guerra Mundial]]. En l'anyo 1920 conquirió a mayor part d'o territorio atribuito a l'emir de Kuwait en 1913. En l'anyo 1921 s'anexionó l'emirato d'os shamís y o norte d'Arabia. Os ijwan penetraban en Irak y Transchordania y esto obligó a la [[Royal Air Force]] a forachitar-los en 1922. Os britanicos preboron de mediar entre os saudins y as atras dinastías, y Ibn Saud acceptó as mugas con Irak y Kuwait. Hussein no querió negociar con os saudins.
O [[4 de marzo]] de [[1024]] os [[turcos anatolios|turcos]] abolioron o califato, Hussein se proclamó Califa y os britanicos li retiroron o refirme. Ibn Saud enampló suyos dominios por tot o [[Neched]] en una expansión contina dica [[1926]]. Entre agosto de 1924 y aviento de 1925 Ibn Saud conquirió Hichaz. En chinero de l'anyo [[1929]] Abdelaciz ibd Saud se proclamó rei de [[Hichaz]] y soldán de [[Neched]], territorios que fuoron unificatos ta establir l'actual Arabia Saudita en [[1932]].
== Bibliografía ==
* [[Jean Sellier]] y [[André Sellier]]. ''Atlas de los Pueblos de Oriente''. Acento Editorial.
== Se veiga tamién ==
* [[Arabes d'Al-Andalus]]
* [[Beduins]]
* [[Drusos]]
* [[Moros (pueblo)|Moros]]
* [[Palestins]]
* [[Sahrauis]]
* [[Sarracins]]
* [[Yemenins]]
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Arabes|*]]
fnz9yu63hdm9rb5pz5zd1csqicw0y2u
Acer monspessulanum
0
44124
2423295
2382232
2026-06-10T19:17:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423295
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Acer monspessulanum''
|nombre_pop1 = acirón negro
|nombre_pop2 = gallinero
|nombre_pop20 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Acer monspessulanum fg02.jpg|249px]]
|descripcion = ''Acer monspessulanum''
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Sapindales
|suborden =
|familia = Aceraceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Acer
|especie =
|subspecie =
|nombre_binominal = ''Acer monspessulanum''
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc =
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion = [[Imachen:Acer monspessulanum range.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de ''Acer monspessulanum''.
}}
L''''acirón negro'''{{DACC}} u '''gallinero'''{{DACC}} {{nombreCientifico|Acer monspessulanum}} <small>[[Linnaeus|L.]]</small>) ye una [[especie (biolochía)|especie]] d'[[acirón]] que se troba en climas mediterranios, dende lo [[Prepireneu]] dica lo norte d'[[Africa]], abitando en as rechions mes secas que no altras especies d'o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Acer]]'', y per ixo ye la especie d'acirón que mes abunda en a tierra baixa d'[[Aragón]] y las sierras meridionals, estando la mes sobentera en os [[Monegros]] y [[Chabalambre]].
Ye un arbolet de mida chiqueta, que no gosa pasar t'alto d'os 10 u 15 [[metro]]s. A [[tronco]] suyo ye [[griso]] fusco, de crosta tierca en os arbolez mes chóvens, pero [[tano|tanuda]] en os viellos. As [[fuella]]s las tiene mes chicas (3–6 cm) que no en as altras especies d'''[[Acer]]'', con tres lobulos que tienen as laderas arronchadetas. Son mas [[coriacia]]s (duras) que no en a resta d'especies d'acirons, y se palpan como porosas.
A especie ye gosato tener diferents [[claseficación cientifica|nombres cientificos]] que le i han meso diferents autors en os años: ''Acer commutatum'' y ''Acer loscosii'', que se pueden considerar sinonimos pero que a sobén amaneixen en a bibliografía. En [[Idioma aragonés|aragonés]], encara que no se sole fer garra distinción d'entre las diferents especies d'acirons, decindo-ne acirón u [[escarroner]] como en a resta d'especies d'o chenero, se ye puesto documentar a variant local «''acirón royo''»<ref name="Vidaller">{{an}} VIDALLER TRICAS, Rafael; ''O Libro d'as Matas y os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; Ed. Bal de Onsera. Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-89862-35-7}}</ref> ta destinguir-la d'as familiars.
== Acerals d' ''Acer monspessulanum'' ==
''Acer monspessulanum'' per un regular se presenta como un arbolet y ye una especie mes xerofila que resiste millor a [[sequera]] y os extremos termicos que ''[[Acer granatense]]''. Ye mes tipico d'o nord-este que d'o sud-este d'a [[Peninsula Iberica]]. Forma selvetas en [[Chabalambre]] y sectors de [[Sierra de Gúdar|Gúdar]] a on que no bi ha ''A. granatense'', y en enclaus intermeyos como lo barranco ''del hocino'', siempre d'entre os 1000 y 1450 m. No gosa ser present chunto con ''A. granatense'' en [[Provincia de Teruel|Teruel]] y només se'n troba chuntos en os arredols d'o [[cuello (topografía)|cuello]] a on naixen o barranco de las Torres y l'arroyo de la Pasqueta, (termins de [[Nogueruelas]] y [[Linars de Mora]]). En [[Sestrica]] el trobamos en chunto con [[Fraxinus|fraixins]] d'una selva de ribera sobre [[substrato (biolochía)|substrato]] silicio.
Por un regular ''A. monspessulanum'' se troba en os dominios d'a [[carrasca]] u/y la [[sabina]], y a vegatas con [[Pin royo]] (en o barranco ''del Val'' de [[La Puebla de Valverde]], en [[Chabalambre]], a on que bi ha un [[aceral]] muit bien conservato). Un altro aceral d'intrés tamién ye en [[La Puebla de Valverde]], ye lo un d'o barranco de La Cederilla (toponimo prou explicativo), a on l'aceral ye conservato de tot en o suyo barranco segundario. En o Mas del Manzano y Mas del Peral de [[La Puebla de Valverde]] en a part alta d'o Barranco de la Vallomba, aciron grans. En la Puebla de Valverde bi ha un altro aceral de consideración, o d'o barranco del Focino en chunto con un [[caixicar]] a on que bi ha a sola cita de ''[[Sorbus torminalis]]'' d'o sud-este d'a provincia de Teruel.
O matical (sotobosque) que acompanya a ''A. monspessulanum'' ye composato per ''[[Juniperus communis]]'', ''[[Juniperus phoenicea]]'', ''[[Juniperus sabina]]'', ''[[Lonicera xylosteum]]'' u rosacias como ''[[Crataegus monogyna]]'', ''[[Prunus spinosa]]'', ''[[Prunus mahaleb]]'', ''[[Rosa|Rosa sp.]]'', ''[[Amellanchier ovalis]]'', ''[[Cornus sanguinea]]'', etcetera...
Cuan se degrada l'aceral y i amaneixen orlas arbustivas se fan os [[aliaga|allacars]] de ''[[Genista scorpius]]'' y ''[[Genista hispanica]]'', y si se contina degradando se i fa un matical baixo de plantas labiatas con ''[[Satureja montana]]'', ''[[Lavandula latifolia]]'', ''[[Thymus vulgaris]]'' ([[tremonciello]]), etcetera...
D'entre as herbacias mes representativas i trobamos ''[[Saponaria ocymoides]]'', ''[[Stachys heraclea]]'', ''[[Primula veris]]'', ''[[Geum sylvaticum]]'', etcetera. Ye común o [[lastón|lastonar]] de ''[[Brachypodium phoenicoides]]'' en as zonas secas y ''[[Brachypodium sylvaticum]]'' en os paraches frescos, asinas como ''[[Briza media]]'' y ''[[Dactylis glomerata]]''. Entre as orquidias podemos trobar ''[[Ophrys sphegodes]]'', ''[[Ophrys lutea]]'', ''[[Orchis purpurea]]'', ''[[Cephalantera rubra]]'', ''[[Cephalantera damasonium]]'', ''[[Epipactis parvifolia]]'', ''[[Epipactis microphyla]]'', ''[[Epipactis helleborine]]'', ''[[Listera ovata]]'', etcetera...
==Galería d'imáchens==
<gallery>
Imachen:Acer monspessulanum subsp turcomanicum bark.jpg|Tronco.
Imachen:Acer monspessulanum leaf 01 by Line1.JPG|Fuella.
Imachen:Acer monspessulanum fg01.jpg
Imachen:Acer monspessulanum.001 - Serra de Enciña de Lastra.JPG
Imachen:Acer monspessulanum 6 RF.jpg
</gallery>
==Vinclos externos==
{{Wikispecies_line}}
{{Commonsart|Acer monspessulanum|''Acer monspessulanum''}}
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Acer|Monspessulanum]]
[[Categoría:Árbols presents en Aragón]]
[[Categoría:Flora d'os Pireneus]]
l68lasio5sylmgzd5jwxyjf27rmyfid
Acer campestre
0
44125
2423294
2383909
2026-06-10T19:17:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423294
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Acer campestre''
|nombre_pop1 = acirón blanco / acirón bllanco
|nombre_pop2 = illón
|nombre_pop3 = aillón
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Acer campestre 008.jpg|250px]]
|descripcion = ''Acer campestre''
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Sapindales
|suborden =
|familia = Aceraceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Acer
|especie =
|subspecie =
|nombre_binominal = ''Acer campestre''
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion = [[Imachen:Acer campestre range.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'''Acer campestre''.
}}
L''''acirón blanco'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant palatalizada '''acirón bllanco'''</ref>
'''illón'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''aillón'''</ref> ({{nombreCientifico|Acer campestre}} <small>[[Linnaeus|L.]], [[1758]]</small>) ye una [[especie (biolochía)|especie]] d'[[Acer|acirón]] que habita puestos humidos, estando la que mes abunda en [[Europa Central]] y [[Europa Atlantica]] sin de necesidat de creixer en puestos altos (se i troba en as [[plana]]s y tierras baixas) pero que en a Europa meridional y mediterrania se circunscribe en as rechions de montanya. En os [[Pireneus]] espanyols se'n i gosa trobar eixemplars anisolatos en as [[caixigosa]]s y [[fabera]]s con cierta frecuencia, pero en a tierra baixa [[Aragón|aragonesa]] ye una especie que tansament se i troba.
En [[Aragón]] le se i sole decir [[Acer|acirón]] u [[Acer|escarroner]] coma toz os [[árbol]]s y [[arbusto]]s d'o suyo [[chenero (biolochía)|chenero]], sin fer-ne garra destinción con un adchectivo que l'acompanye. Nomás en a localidat [[val de Benás|benasquesa]] de [[Castillón de Sos]] se i ye puesto replegar un adchectivo, que ye "asirón bllanco"<ref name="Vidaller">{{an}} VIDALLER TRICAS, Rafael; ''O Libro d'as Matas y os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; Ed. Bal de Onsera. Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-89862-35-7}}</ref>, anque una eventual cheneralización d'ixe adchetivo en [[Idioma aragonés|aragonés]] ofreixeriba muitas dubdas.
== Galería d'imáchens ==
<gallery>
Imachen:Acer campestre 006.jpg
Imachen:Acer campestre textura del tronco.jpg|Crosta.
Imachen:Acer campestre 001.jpg|Fuellas.
Imachen:Acer campestre seeds 01 by Line1.JPG|Samaras.
</gallery>
== Vinclos externos ==
{{Wikispecies_line}}
{{Commonsart}}
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Acer|Campestre]]
[[Categoría:Árbols presents en Aragón]]
[[Categoría:Flora d'os Pireneus]]
n0wm4fz4kgss1mjws9pubyahwujlmeg
Alnus
0
44202
2423477
2382105
2026-06-10T19:46:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423477
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alnus''
|nombre_pop1 = alvernices
|nombre_pop2 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Noname05.jpg|249px]]
|descripcion = ''Alnus glutinosa''
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Fagales
|suborden =
|familia = Betulaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alnus
|subchenero =
|especie =
|subespecie =
|nombre_binominal =
|descriptor = [[Philip Miller|Miller]]
|calendata_desc =
|ran_descripcion =
|especie_tipo = [[Alnus glutinosa]]
|descriptor_tipo = (L.) Gaertn.
|calendata_desc_tipo =
|sublivel =
|lista_sublivel =
|mapa_distribucion = [[Imachen:Alnus_distribution.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'os alvernices
}}
Os '''alvernices'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Alnus}}) son un [[Chenero (biolochía)|chenero]] d'[[árbol]]s de [[fuella caduca]] en a [[Familia (biolochía)|familia]] d'as [[Betulaceae|betulacias]].
O chenero contiene arredol d'una trentena d'[[Especie (biolochía)|especies]] d'[[árbol]]s y [[arbusto]]s con distribución [[hermafrodistismo|monoica]] d'os sexos (ixo ye, que cada eixemplar produce [[flor]]s d'os dos sexos) anque la mes gran parte d'os eixemplars no gosan arribar dica la mida d'árbols. As [[especie]]s que se clasefican en o chenero ''Alnus'', a la contra d'el que en altros cheneros emparentatos pasa, como ''Carpinus'' (os [[carpín|carpins]]) u ''Corylus'' (as [[abellanera]]s), no se troban so que en l'[[hemisferio norte]] si que puede trobar-sen en tot o planeta. En a [[Peninsula Iberica]] no se troba so que la especie ''[[Alnus glutinosa]]'', l'alverniz europeu.
En [[Aragón]], as especies d'este chenero se conoixen como "alvernices", anque o lexicografo y naturalista [[semontano de Balbastro|semontanés]] [[Rafel Vidaller Tricas|Rafel Vidaller]] diz en o suyo libro ''O Libro d'as Matas y os Animals'' (Zaragoza, 2004) que se conoix una variant d'o termino latín «''alnus''» como «alno» y dica «auno»,<ref>{{an}} VIDALLER TRICAS, Rafael; ''O Libro d'as Matas y os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; Ed. Bal de Onsera. Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-89862-35-7}}</ref> anque ixa cita la fa d'un altro autor anterior sin poder-se-ne dar garra lugar de procedencia d'ixa forma tan peculiar. A denominación en aragonés ''alverniz'' puet estar en relación con a denominación en [[Idioma catalán|catalán]] ye ''vern'', que se deriva dreitament d'o [[idioma galo|galo]] ''vernos''.
== Especies ==
* ''[[Alnus alnobetula]]'' (Ehrh.) K.Koch
* ''[[Alnus cordata]]'' (Loisel.) Duby
* ''[[Alnus × elliptica]]'' Req.
* ''[[Alnus × fallacina]]''
* ''[[Alnus glutinosa]]''
* ''[[Alnus incana]]''
* ''[[Alnus japonica]]'' (Thunb.) Steud.
* ''[[Alnus maritima]]''
* ''[[Alnus nepalensis]]''
* ''[[Alnus oblongifolia]]''
* ''[[Alnus × pubescens]]'' Tausch
* ''[[Alnus rhombifolia]]''
* ''[[Alnus rubra]]''
* ''[[Alnus serrulata]]''
* ''[[Alnus × spathii]]'' Callier
* ''[[Alnus subcordata]]'' C.A.Mey.
* ''[[Alnus viridis]]''
== Vinclos externos ==
{{Wikispecies_line}}
{{Commonscat|Alnus|os alvernices}}
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alnus|*]]
f3nyq0os4ehe5i8g1lnz7pv0banu87o
Abillana
0
44247
2423282
2382064
2026-06-10T19:15:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423282
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Hazelnuts (Corylus avellana) - whole with kernels.jpg|miniaturadeimagen|Abillanas.]]
[[Imachen:Hazelnuts (Corylus avellana).jpg|thumb|Abillanas.]]
L''''abillana'''{{DACC}} u '''abellana'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''bellana'''.</ref><ref name=BARCOS>{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 163.{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref><ref name=BENBALL>{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. p 20.</ref> (d'o [[Idioma latín|latín]] ''abellāna'') ye lo [[fruito]] d'os [[árbol]]s y [[arbusto]]s compresos en o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Corylus]]'', en a [[familia (biolochía)|familia]] [[Betulaceae]], encara que a sobén se reserva nomás ta o fruito d'o ''[[Corylus avellana]]''. En [[Botanica]], per estar un fruito que demana d'un ovario unico, con una [[closca]]na fimbrosa que no contiene si que una unica [[simient]], se considera una [[nuez (fruito)|nuez]]. A crosta fimbrosa s'ixeca mientres que lo fruito madura. O nuclio d'a simient suya tiene una cierta apreciación [[gastronomía|gastronomica]], fendo parte de muitos platos y sobre tot, piezas de [[repostería]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Billota]].
* [[Castanya]].
* [[Glan]].
* [[Nuez (fruito)|Nuez]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Fruitos secos]]
ftf8p51ahvozfzpqt0djwd2q7pmnqd9
Aceral
0
44277
2423296
2318918
2026-06-10T19:17:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423296
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Acer stachyophyllum JPG1a.jpg|thumb|300px|Aceral]]
Un '''aceral'''<ref name="Cheografico">{{an}} [[Chesús Casaus Parrilla]], [[Pascual Miguel Ballestín]]: ''Dizionario Aragonés de Terminos Cheograficos''. Ainas. [[Gara d'Edizions]]. {{ISBN|978-84-8094-059-7}}.</ref>, '''acereral'''<ref name="Cheografico"/> u '''aceroneral'''<ref name="Cheografico"/> ye una [[selva]] dominada por os [[aciron]]s, antigament ditos "acers", nombres comuns d'as especies d'o chenero ''[[Acer]]''.
== Acerals de A.granatense ==
Acerals d' ''[[Acer granatense]]'', en trobamos en as zonas alteras mes orientals d'a [[Sierra de Gúdar]] y as suyas estribacions enta lo [[Mayestrato]], paraches on que la continentalidat ye menos acusada. Son en altarias entre os 1200 y 1600 m, a on i resisten millor a sequedat ambiental, a l'igual que os [[Tilia|tilers]] u os [[urmo]]s de montanya, rechenerando-se bien en os [[paco]]s d'as [[pinar]]s de montanya de [[pin royo]], menos a on que bi ha [[pin nasarro]], y comparte puesto con o caixico ''[[Quercus faginea]]'', como esdevién en a [[Tosquilla]]. Tamién bi ha acerals d'''Acer granatense'' en os [[Puertos de Beceit]], una d'as mugas septentrionals d'esta [[especie]].
Arbolez comuns en os acerals son ''[[Sorbus aria]]'', ''[[Corylus avellana]]'', y a vegadas ''[[Ilex aquifolium]]'' y ''[[Taxus baccata]]''.
A orla arbustiva ye d'especies desichents como a [[tintilaina]] (''[[Viburnum lantana]]''), l'[[arto]] (''[[Crataegus monogyna]]''), a [[senera]] (''[[Amellanchier ovalis]]''), ''[[Lonicera xylosteum]]'', ''[[Ribes alpinum]]'', o chinebro (''[[Juniperus communis]]''), a [[galabardera]] (''[[Rosa canina]]''), ''[[Rubus ulmifolius]]'', ''[[Prunus spinosa]]'', ''[[Rhamnus saxatilis]]'', etcetera...
As masas d'''Acer granatense'' ocupan por un regular suelos profundos y humidos que l'hombre ye desforestaus ta creyar [[prau]]s. O millor aceral d'a [[Sierra Gúdar]] (lo un d'o barranco de las Torres entre [[Nogueruelas]] y [[Linars de Mora]]) ye en un [[suelo]] profundo y humido.
Selvetas mes redueitas pero con árbols de grant mida de dica 50 cm de diametro son os d'o [[Molín de las Truitas]] en [[Mosqueruela]] y lo un d'o Barranco de los Arenazos en [[Linars de Mora]].
== Acerals de A.monspessulanum ==
[[Imachen:Acer monspessulanum, Castelltallat, Catalonia.jpg|thumb|300px|Aceral d'Acer monspessulanum]]
''Acer monspessulanum'' per un regular se presenta como un arbolet y ye una especie mes xerofila que resiste millor a [[sequera]] y os extremos termicos que ''[[Acer granatense]]''. Ye mes tipico d'o nord-este que d'o sud-este d'a [[Peninsula Iberica]]. Forma selvetas en [[Chabalambre]] y sectors de [[Sierra de Gúdar|Gúdar]] a on que no bi ha ''A. granatense'', y en enclaus intermeyos como lo barranco ''del hocino'', siempre d'entre os 1000 y 1450 m. No gosa ser present chunto con ''A. granatense'' en [[Provincia de Teruel|Teruel]] y només sen troba chuntos en os arredols d'o [[cuello (topografía)|cuello]] a on naixen o barranco de las Torres y l'arroyo de la Pasqueta, (termins de [[Nogueruelas]] y [[Linars de Mora]]). En [[Sestrica]] el trobamos en chunto con [[Fraxinus|fraixins]] d'una selva de ribera sobre [[substrato (biolochía)|substrato]] silicio.
Por un regular ''A. monspessulanum'' se troba en os dominios d'a [[carrasca]] u/y la [[sabina]], y a vegadas con [[Pin royo]] (en o barranco ''del Val'' de [[La Puebla de Valverde]], en [[Chabalambre]], a on que bi ha un aceral muit bien conservau). Un altro aceral d'intrés tamién ye en [[La Puebla de Valverde]], ye lo un d'o barranco de La Cederilla (toponimo prou explicativo), a on l'aceral ye conservau de tot en o suyo barranco segundario. En o Mas del Manzano y Mas del Peral de [[La Puebla de Valverde]] en a part alta d'o Barranco de la Vallomba, aciron grans. En la Puebla de Valverde bi ha un altro aceral de consideración, o d'o barranco del Focino en chunto con un caixicar a on que bi ha a sola cita de ''[[Sorbus torminalis]]'' d'o sud-este d'a provincia de Teruel.
O matigal que acompanya a ''A. monspessulanum'' ye composau per ''[[Juniperus communis]]'', ''[[Juniperus phoenicea]]'', ''[[Juniperus sabina]]'', ''[[Lonicera xylosteum]]'' u rosacias como ''[[Crataegus monogyna]]'', ''[[Prunus spinosa]]'', ''[[Prunus mahaleb]]'', ''[[Rosa|Rosa sp.]]'', ''[[Amellanchier ovalis]]'', ''[[Cornus sanguinea]]'', etc...
Cuan se degrada l'aceral y i amaneixen orlas arbustivas se fan os [[aliaga|allacars]] de ''[[Genista scorpius]]'' y ''[[Genista hispanica]]'', y si se contina degradando se i fa un matigal baixo de plantas labiadas con ''[[Satureja montana]]'', ''[[Lavandula latifolia]]'', ''[[Thymus vulgaris]]'' (tremonciello), etcetera...
D'entre as herbacias mes representativas i trobamos ''[[Saponaria ocymoides]]'', ''[[Stachys heraclea]]'', ''[[Primula veris]]'', ''[[Geum sylvaticum]]'', etc. Ye común o [[lastón|lastonar]] de ''[[Brachypodium phoenicoides]]'' en as zonas secas y ''[[Brachypodium sylvaticum]]'' en os paraches frescos, asinas como ''[[Briza media]]'' y ''[[Dactylis glomerata]]''. Entre as orquidias podemos trobar ''[[Ophrys sphegodes]]'', ''[[Ophrys lutea]]'', ''[[Orchis purpurea]]'', ''[[Cephalantera rubra]]'', ''[[Cephalantera damasonium]]'', ''[[Epipactis parvifolia]]'', ''[[Epipactis microphyla]]'', ''[[Epipactis helleborine]]'', ''[[Listera ovata]]'', etc...
== Toponimos relacionaus con os acerals ==
Os acerals no ocuporon nunca grans extensions como os [[carrascal]]s y [[caixicar]]s, y a sobén os acers fan parte de [[selvas mixtas submediterranias]]. Toponimos aragoneses que con duda podemos relacionar con os acerals son: "[[Aceret]]", "Barranco de l'acederilla" (en [[La Puebla de Valverde]]), "[[Cedriellas]]" y "[[Arcedo]]", que no ye tan seguro porque tamién se parix a "[[arto]]", "[[Artieda]]" y porque ''arce'' ye castellano y en aragonés d'a zona yera ''acer(e)''. O ''Barranco de los Arenazos'', on bi ha acirons, puet estar una deformación d'"aceral" ("aceral" > *''acerán'' > ''arenaz'', ''arenazos''). En [[provincia d'Ávila|Ávila]] tenemos o macrotoponimo ''[[Villanueva del Aceral]]''.
==Referencias==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[José Manuel González Cano]] et al.: ''Inventario abierto de los bosques singulares del sector S.E de la provincia de Teruel''. Diputación General de Aragón.
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Extensions vechetals por especie dominant]]
p4ob8xsbf04gma1fvrx3vg3yxovwp7t
Alcotas
0
44666
2423419
2269965
2026-06-10T19:37:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423419
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alcotas
|imachen = [[Imachen:Localidad de Alcotas (España).jpg|250px|Anvista d'Alcotas]]<br>Anvista d'Alcotas.
|imachen_grandaria = 250px
|provincia = Teruel
|comarca = Gúdar-Chabalambre
|municipio = Manzanera (Teruel)
|partiuchudicial= Teruel
|diocesi = Teruel y Albarracín
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Mora de Rubielos|Mora de Rubielos]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa Quiteria de Manzanera|Santa Quiteria]]
|cp = 44420
|latitú =
|lonchitú =
|superficie =
|altaria = 1100
|distancia =
|ta = Teruel
|población = 21
|calendata = 2016
|latitut = 40.0129926
|lonchitut =-0.7887468
}}
'''Alcotas''' ye una [[pedanía]] de [[Manzanera (Teruel)|Manzanera]], en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Gúdar-Chabalambre]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.16</ref> En [[2016]] teneba 21 habitants.
[[Imachen:Alcotas, localidad de Manzanera (Aragón, España).jpg|miniaturadeimagen|Alcotas]]
== Toponimia ==
Los [[toponimia aragonesa|toponimo]]s y microtoponimos ''Alcota'' y ''Alcotas'' que bi ha entre las sierras de [[sierra de Chabalambre|Chabalambre]] y d'[[sierra d'el Toro|el Toro]] tienen un component [[idioma mozarabe|mozarabe]] derivau de lo latín ''Cauta''.<ref name="MOZARABELEVANTIN">{{es}} [[Leopoldo Peñarroja Torrejón]]: ''El mozárabe de Valencia''. [[Editorial Gredos]], 1990.</ref>
[[Imachen:Localidad de Alcotas (Teruel).jpg|miniaturadeimagen|Alcotas]]
== Historia ==
Ye citada con motivo de la fixación de mugas entre lo territorio de lo [[concello]] de [[Teruel]] y lo [[Reino de Valencia]], y tamién con motivo de la fixación de mugas de lo termin d'[[Exerica]]. Lo [[22 de chunio]] de [[1238]], antes de la reconquiesta de Valencia, lo rei Chaime I donó lo castiello y villa d'Exerica a lo concello de [[Teruel]], dando-li una delimitación:
{{Cita|Concicium Turolii, castrum et villam de Xeriqua, et accipiat terminos de [[río Albentosa|rivo de Alventosa]] citra talaiam de [[Bexix|Bexexi]], et in hoc termino sint vertentes de [[Mont Algarau|Monalgarau]] et [[Almansa (Teruel)|Almanza]] et '''Alcota''' usque ad colatum de [[Villamalur]], et usque ad congosto de Segorbe et usque buqueras de Liria, et in donatione ista sunt Pardinas, Buqueras, [[Marines|Marinos]] et Guadalmar cum suis terminis, et abeant forum Turolii salvis donationibus militum. X calendas iuliii.}}
Lo [[9 d'abril]] de [[1255]] Chaime donó lo castiello y villa d'Exerica a la noble [[Teresa Gil de Vidaure]] y a lo fillo de los dos, lo futuro infant [[Chaime I d'Exerica|Chaime d'Exerica]], indicando que son situaus en lo [[Reino de Valencia]]. Por lo que pareix Chaime I tenió un intrés especial en deseparar Exerica de lo concello de Teruel. Lo texto de deseparación ye de [[1261]]:
{{Cita|in presentia Iuditis, iustitie, iuratorum et totius concilii Turolii...divisimus et assignamus, pro terminis castri et ville de Exerica terminos subtos scriptos, videlicet ex parte podii seu castellario quod dicitur [[Lo Toro|Toro]], sicut aque decurrunt de monte Algarau versus villare Ballistarii, et de dicto villari usque ad cabeçum rasum, et ab ipso cabeço, sicut dividit El Cerro et exiit ad ramblam que vadit ad Morellam, ita quod totum Pallatare remanet intra terminum de Exerica, et de dicta rambla prout vadit ipsa rambla et exit ad Fonteçella, que est introitu Pallataris, et ab ipsa Fonteçella, sicut vadit recta linea usque ad atalaym [[Fuent d'el Cepo|fontis del Cepo]], et ab ipsa atalaya sicut vadit el cerro usque ad vertentes de '''Alcotas''', et de ipsis vertentibus de '''Alcota''' sicut vadit recta linea usque ad summum vertentium de Bexi, et usque ad atalayam de [[Bexix]]...}}
[[Imachen:Santa Quiteria, parroquia de Alcotas, localidad de Manzanera (Teruel, España).jpg|miniaturadeimagen|Santa Quiteria, parroquia de Alcotas]]
L'aldeya d'Alcotas s'unió a Manzanera en [[1834]]-[[1849]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Lugars Manzanera}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Manzanera]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Teruel y Albarracín en Gúdar-Chabalambre]]
3ck6ye37yscgessel272xbxeeah7kvz
Al-Ghazali
0
45159
2423378
2165898
2026-06-10T19:31:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423378
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Transliteración arabe}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Al-Ghazali
|imachen = Al-Ghazali.png
|imachen grandaria = 200px
|piet de foto =
|calendata naiximiento = [[1058]]
|puesto naiximiento = [[Tus]], [[Soldanato selchuquí d'Irán]] (hue [[Irán]]).
|calendata muerte = [[1111]]
|puesto muerte = [[Tus]], [[Soldanato selchuquí d'Irán]] (hue [[Irán]]).
|ocupación = Churista, filosofo y teologo.
|salario =
|patrimonio neto =
|conyuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web = [http://www.ghazali.org/ www.ghazali.org]
|anotacions =
}}
'''Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad at-Tūsī al-Ghazālī''', en [[idioma arabe|arabe]] '''أَبُو حَامِد الغَزَالِيّ''', latinizato como '''Algazel''' ([[Tus]], [[Soldanato selchuquí d'Irán]] (hue [[Irán]]), [[1058]] - [[Tus]], [[Irán]] [[1111]]), [[teologo]], [[churista]], [[filosofo]], [[psicologo]] y [[mistico]] d'orichen [[Persas|persa]].
La suya figura yera conoixita por [[Mohamad Rabadán]], que lo cita en la suya obra como ''Algazel''<ref name=REFERENCEA>[[José Antonio Lasarte López]] ''Poemas de Mohamad Rabadan'' Diputación General de Aragón, 1991. pp 323</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* Dougan, A. ''The Glimpse, A study of the inner teaching of the Mishkat al-Alwar (The Niche for Lights) by [[Abdullah Dougan]]'' {{ISBN|0-9597566-6-3}}.
==Vinclos externos==
{{commonscat|Al-Ghazali}}
* [http://www.ghazali.org Pachina web dedicata ta Al-Ghazali].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Filosofos de Persia]]
[[Categoría:Escritors en arabe]]
[[Categoría:1058 (naixencias)]]
[[Categoría:1111 (muertes)]]
a4hfgc5njazj9j91p6v95l7eo4dwa78
Araneae
0
45791
2423591
2378779
2026-06-10T20:04:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423591
wikitext
text/x-wiki
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = Araneae
|nombre_pop1 = araina / aranya
|nombre_pop2 = arana
|nombre_pop3 = arania
|imachen = [[Imachen:Araneae3.jpg|250px]]
|descripcion = Diferents tipos d'arainas.
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|filo = Arthropoda
|orden = Araneae
|descriptor = Clerck
|calendata_desc = 1757
|sublivel = [[Orden (biolochía)|Subórdens]]
|lista_sublivel = Subórdens d'Araneae<br>
* [[Mesothelae]]
* [[Opisthothelae]]
** [[Araneomorphae]]
** [[Mygalomorphae]]
}}
As '''arainas'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''arania'''</ref> u '''aranyas'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''arana'''</ref> ([[clasificación cientifica|nombre cientifico]] '''Araneae''') son uns [[artropodo]]s [[quelicerato]]s respiradors d'aire que tienen ueito garras, y [[quelicero|quelicers]] modificatos en catirons capables d'inchectar [[vereno]]. As arainas viven en toz os continents fueras de l'[[Antartida]], y s'han establito en cuasi toz os [[nicho ecolochico|nichos ecolochicos]], fueras d'a mar y l'aire. En 2008 s'heban descrito alto u baixo belas 40.000 [[especie (biolochía)|especies]] d'araina y 109 [[familia (biolochía)|familias]].<ref name="WSC">{{en}} [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/COUNTS.html The World Spider Catalog], version 9.5, Norman I. Platnick. American Museum of Natural History</ref> Manimenos, existe un debate adintro d'a [[comunidat cientifica]] sobre como calerba clasificar toz os cheneros, como contrimostra o feito de que s'haigan publicato mas d'una vintena de clasificacions dende l'anyo 1900.<ref name="Bioofspiders">{{en}} F. Foelix: Biology of Spiders Rainer, 1996. Oxford University Press. 198 Madison Ave. NY, New York, 10016 {{ISBN|0-19-509593-6}}</ref>
As arainas tienen a capacidat de producir [[seda de araina|seda]] con a cual fan [[tararaina]]s, embolican as presas que atrapan en ellas, protechen os suyos refuchios y se deixan levar per l'aire.
== En a cultura popular ==
=== Folklore y mitolochía ===
As arainas han estau y estan presents en a mitolochía, simbolochía y o folklore de todas as culturas dende l'antiguidat dica l'actualidat. Las arainas s'han utilizau pa representar la paciencia por as suyas tecnicas de [[caza]] basadas en teixir rez y asperar a que caiga bella presa, asinas como la maldat per o suyo [[vereno]] y la muerte lenta que causa este.
Una d'as leyendas mas antigas ye a historia que conta a competición que levoron a cabo a diosa griega [[Atenea]] y a princesa [[Aracne]]. Esta fabula fue incorporada a la [[mitolochía griega]] muito mas tarde, cuan Ovidio escribió o suyo famoso poema [[As metamorfosis]], entre los anyos 2 y 8.
Ye famosa a representación d'una araina en las [[Lineas de Nazca]] y o chugador de fútbol [[Unión sovietica|sovietico]] [[Lev Yashin]], considerau un d'os millors porters de siempre, fue apodau ''l'Araina Negra'' por vestir siempre de negro y a suya habilidat pa plegar a cualsequier chute a puerta.
=== En o cine y televisión ===
Tanto en o [[cine]] como en a [[televisión]], as arainas han estau presents dende fa muitos decenios, especialment en [[cine de terror|cintas de terror]], que s'han serviu d'ellas pa causar espanto entre o publico, especialment entre os cuals tienen [[aracnofobia]]. Entre ixas cintas destacan ''[[Tarantula (cinta de 1955)|Tarantula]]'' de 1955, ''[[Kingdom of the Spiders (cinta de 1977)|Kingdom of the Spiders]]'' de 1977 protagonizada per [[William Shatner]], ''[[Arachnophobia (cinta de 1990)|Arachnophobia]]'' de 1990, ''[[Eight Legged Freaks]]'' de 2002 u ''[[Charlotte's Web (cinta de 2006)|Charlotte's Web]]'' de 2006, amás d'as cintas d'[[Spiderman]].
=== Mazadas ===
*''Como veigas garrilargas, ya pues coger o paraguas''.<ref>{{es}} [[José Enrique Gargallo Gil]]:''Los refranes meteorológicos en aragonés, en el marco de la paremiología románica'', Alazet n°20, [[2008]], ISSN 0214-7602, p.11-31</ref>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Araneae|*]]
ms3pxup3lau5sxfekpv45dh0wb2rnhl
Adam Smith
0
45831
2423308
2385690
2026-06-10T19:19:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423308
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Adam Smith
|imachen = AdamSmith.jpg
|imachen grandaria = 200px
|calendata naiximiento = [[5 de chunio]] de [[1723]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Scotland.svg|22px|border]] [[Kirkcaldy]], [[Fife]], [[Escocia]]
|calendata muerte = [[17 de chulio]] de [[1790]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of Scotland.svg|22px|border]] [[Edimburgo]], [[Escocia]]
|ocupación = [[Filosofo]] y [[economista]]
|obras = ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''.
}}
'''Adam Smith''' ([[5 de chunio]] de [[1723]] - † [[Edimburgo]], [[Escocia]] [[17 de chulio]] de [[1790]]) estió un [[economista]] y [[filosofo]] [[Escocia|escocés]]. A suya obra ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' (en inglés ''Investigación en a Naturaleza y Causas d'a Riqueza d'as Nacions'') estió lo primer intento riguroso d'estudeyar o desarrollo historico d'a [[industria]] y o [[comercio]] en [[Europa]], aduyó a la creyación d'a economía como disciplina academica y proporcionó un marco teorico a lo [[capitalismo]].
== Bibliografía ==
[[Imachen:Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif|thumb|''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'', 1922]]
* Bonar, James, ''A Catalogue of the Library of Adam Smith''. Ed. Macmillan, Londres 1895, OCLC 2320634. [http://books.google.cat/books?id=pUmfjlAfM3kC]
* {{Cite book|títol=The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas|first=James|last=Buchan|editorial=W. W. Norton & Company|year=2006}} ISBN 0393061213.
* {{Cite book|títol=New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought|first=Todd|last=Buchholz|editorial=Penguin Books|year=1999||url=}}. ISBN 0140283137.
* {{Cite book|last=Bussing-Burks|first=Marie|títol=Influential Economists|publisher=The Oliver Press|location=Minneapolis|year=2003|}}. {{ISBN|1-881508-72-2}}.
* {{Cite book|last=Conway|first=Edmund|títol=50 cosas que hay que saber sobre economía|editorial=[[Editorial Planeta]] |location=Madrid |year=2010|}}. {{ISBN|978-84-344-6906-8}}.
* {{Cite book |authorlink=John Rae |first=John|last=Rae |títol=Life of Adam Smith |editorial
= Macmillan Publishers |year=1895 |location=New York City|url=http://books.google.cat/books?id=V80JAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Adam+Smith+-inauthor:%22Adam+Smith%22&ei=lCArSNj3K4uujgGNgtnCDQ#PPA4,M1 |}}. ISBN 0722226586.
* {{Cite book|títol=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|first=Adam|last=Smith|editorial=University Of Chicago Press|year=1776 [1977]|}}. ISBN 0226763749.
* {{Cite book|títol=The Theory of Moral Sentiments, ed. D.D. Raphael and A.L. Macfie, vol. I of the Glasgow Edition of the Works and Correspondence of Adam Smith|first=Adam|last=Smith|editorial=Liberty Fund|year=1759 [1982]|url=http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=192&Itemid=27|}}. ISBN 0865970122
* {{Cite book|last=Smith|first=Adam|títol=The Theory of Moral Sentiments|editor= Knud Haakonssen|editorial= Cambridge University Press|date=1759}}
* {{cite book |títol=The Two Faces of Adam Smith |first=Vernon L. |last=Smith |journal=Southern Economic Journal |pages=2–19|volume=65 |issue=1 |month=Juliol |year=1998}}
* {{Cite book |títol=A Critical Bibliography of Adam Smith |last=Tribe |first=Keith |coauthors=Mizuta, Hiroshi |editorial = Pickering & Chatto |year=2002 |format=Hardcover |}} ISBN 9781851967414.
* Cerqueira, Hugo. [http://econpapers.repec.org/paper/cdptexdis/td292.htm ''Sobre a filosofía moral de Adam Smith'']. Sintesi - Revista de Filosofía, v. 35, p. 57-86, 2008.
* Cerqueira, Hugo. [http://econpapers.repec.org/paper/cdptexdis/td271.htm ''A mão invisível de Júpiter e o método newtoniano de Smith'']. Estudos Econômicos, v. 36, p. 667-697, 2006.
* Cerqueira, Hugo. [http://econpapers.repec.org/RePEc:cdp:texdis:td263 ''Adam Smith e seu contexto: o Iluminismo escocês'']. Economia e Sociedade, v. 26, p. 1-28, 2006.
* Cerqueira, Hugo. [http://econpapers.repec.org/RePEc:cdp:texdis:td183 ''Para ler Adam Smith: novas abordagens'']. Síntese - Revista de Filosofía, v. 32, n. 103, p. 181-202, 2005.
* Cerqueira, Hugo. [http://econpapers.repec.org/RePEc:cdp:texdis:td142 ''Adam Smith e o surgimento do discurso econômico'']. Revista de Economia Politica, v. 24, n. 3, p. 422-441, 2004.
* {{cite book |títol=Essays on the Intellectual History of Economics |editor=Douglas A. Irvin |first=Jacob |last=Viner |publisher=Princeton University Press |location=Princeton (Nova Jersey) | |year=1991}} ISBN 0691042667.
== Vinclos externos ==
{{Commonsart|Adam Smith}}
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20130729063911/http://www.adamsmith.org/adam-smith Biografia d'Adam Smith en l'Adam Smith Institute].
* {{en}} [http://openlibrary.org/authors/OL39302A/Adam_Smith Obras d'Adam Smith en Open Library].
* {{en}} [http://treasurytoday.com/asa/2012 Pachina web d'os Premios Adam Smith (''Adam Smith Awards'' en anglés)].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Smith, Adam}}
[[Categoría:Filosofos d'Escocia]]
[[Categoría:Economistas d'Escocia]]
[[Categoría:1723 (naixencias)]]
[[Categoría:1790 (muertes)]]
87skp0orqcn4987rfw9em2o5j6yqvt0
Aparato respiratorio
0
48264
2423549
2166622
2026-06-10T19:58:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423549
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Articlo 1000|-10}}
[[Imachen:Respiratory system complete no labels.svg|thumb|right|300px|Esquema d'o sistema respiratorio humán.]]
L''''aparato respiratorio''' ye l'[[aparato biolochico]] de cualsiquier [[organismo]] que ye embrecato en o [[intercambio de gases]]. A ormino s'empelga ta cullir [[oxicheno]] de l'[[aire]] y chitar o [[dioxido de carbonio]] acumulato en l'organismo. En os [[peix]]es se realiza o mesmo proceso pero baixo l'[[augua]]. En as [[planta]]s s'absorbe [[dioxido de carbonio]] y chita oxicheno mientres o proceso d'a [[fotosintesi]].
O sistema respiratorio ye responsable de fer posible o mecanismo d'a [[respiración]] y, por un regular, se pueden considerar cuatre fases:
* A inspiración u inhalación que ye a entrata d'aire y oxicheno a los [[alveolo pulmonar|alveolos pulmonars]].
* O proceso de intercambio d'oxicheno y dioxido de carbonio entre os alveolos pulmonars y a [[sangre]].
* A espiración u exhalación consistent en a salita de l'aire dende os alveolos pulmonars enta l'exterior, con a eliminación de dioxido de carbonio.
* Intercambio d' O<sub>2</sub> y CO<sub>2</sub> entre as celulas y a sangre.
Seguntes o tipo d'organismo varía o espacio en que se realiza o intercambio, a sobén entre os alveolos y os capilars; varía l'anatomía u estructura d'o sistema d'intercambio, y a utilización fisiolochica d'os gases que fan parti d'o intercambio. En bel tipo d'animal, como los [[insecto]]s, tienen sistemas respiratorios con caracteristicas anatomicas muit simplas. En os [[anfibio]]s, incluso a [[piel]] tien un papel fundamental en o intercambio de gases. En os [[ser humán|sers humans]] y en atros [[mamifero]]s, por eixemplo, as caracteristicas anatomicas d'o sistema respiratorio son as vías respiratorias, os [[polmón|pulmons]] y os musclos respiratorios. As moleculas d'oxicheno y dioxido de carbonio s'intercambian pasivament, por difusión, entre os gases externo d'o entorno y a sangre. Iste proceso d'intercambio se produce en a rechión alveolar d'os pulmons.<ref>"Human Biology and Health". Anthea Maton, Jean, Hopkins Susan, Johnson Charles William, McLaughlin Maryanna Quon Warner David, LaHart Wright, Jill D. Prentice Hall. Englewood Cliffs, {{ISBN|0-12-981176-1}}</ref>
As [[planta]]s tamién tienen un sistema respiratorio, pero a dirección d'intercambio de gases puet estar oposata a la d'os animals. O sistema respiratorio d'as plantas tamién incluye determinatas caracteristicas anatomicas, como los foratos d'a parti inferior d'as fuellas conoixitos com [[estoma]]s.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aparato respiratorio|*]]
01o38m918ada6os2kunuglbh1dy1zio
Antoni Gaudí
0
52265
2423533
2402265
2026-06-10T19:55:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423533
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Antoni Gaudí
|imachen = Gaudí (1878).jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = L'arquitecto catalán Antoni Gaudí en [[1878]].
|calendata naiximiento = [[25 de chunio]] de [[1852]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|22px|border]] [[Reus]] u [[Riudoms]] ([[Baixo Campo]], [[Provincia de Tarragona|Tarragona]])
|calendata muerte = [[10 de chunio]] de [[1926]]
|puesto muerte =[[Imachen:Flag of Catalonia.svg|22px|border]] [[Barcelona]] ([[Barzelonés]], [[Provincia de Barcelona|Barcelona]])
|ocupación = [[Arquitecto]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras = [[Parque Güell]], [[Casa Batlló]], [[Casa Milà]], [[Templo Expiatorio d'a Sagrada Familia]].
|pai = Francesc Gaudí i Serra
|mai = Antònia Cornet i Bertran
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
|sinyal =[[Imachen:Signature Antoni Gaudí.svg|150px]]
}}
'''Antoni Gaudí i Cornet''' ([[Reus]] u [[Riudoms]],<ref>Ye fácil que fuese naixiu de Reus, ista ye a opinión d'a mayor parte d'os suyos biografos, encara que tamién ye posible que fuese naixiu de Riudoms, puesto d'a on yera orichinaria a suya familia.</ref> [[Tarragona]], [[25 de chunio]] de [[1852]] - [[Barcelona]], [[10 de chunio]] de [[1926]]) estió un [[arquitecto]] modernista [[Catalunya|catalán]] considerau internacionalment como uno d'os arquitectos mas importants d'o [[modernismo]]. Ye famoso sobretot por o suyo estilo orichinal, inspirau muitas vegadas en elementos d'a naturaleza, especialment plantas, [[anfibios]] y [[reptils]].<ref> Filella, E. (1996) Gaudí y la herpetología. ''Reptilia'', 7.</ref>
La suya vida estió marcada per la suya dedicación exclusiva a l'arquitectura y la suya fe relichiosa, lo que le levó a optar per lo [[Celibato|celibato]] y no formar una familia. Antoni Gaudí murió de forma accidental, atropellado per un [[tramvía]]. Lo día 7 de chunio de 1926 Gaudí iba enta la ilesia de Santo Felipe Neri pa rezar como feba diariament, pero en pasar per la [[Gran Vía de les Corts Catalanes]] fue atropellado per un tramvía que lo deixó inconscient. Gaudí, en ir indocumenado y vestiu de forma descuidada fue confundido con un [[Mendigo|mendigo]] no estió atendiu a l'inte, sino que remanió largo tiempo tendiu dica que un [[Guardia Civil]] aturó un [[taxi]] y lo levó a lo Hespital d'a Santa Cruz.
Gil Parés, mosén d'a Sagrada Familia, lo reconoixió allí a lo maitín siguient, pero ya cosa se podió fer per la suya vida. Finalment murió lo 10 de chunyo de 1926 a la edat de 73 anyos. Dos días dimpués estió enronau en a cripta d'a Sagrada Familia an milars de personas acudioron a despedir-se y fer-le un zaguer homenache.
== Obra ==
A suya obra mes conoixida internacionalment ye a [[Sagrada Familia]], en l'actualidat sin terminar y que se prevee se remate mientres l'anyo 2026 con a culminación d'a torre central y la estructura prencipal, mientres que la obra completa, incluyindo los detalles escultoricos y la frontera d'a Gloria, s'estima que se rematará en 2036. Una particularidat en os acabaus pa lo recubrimiento final de murs u tierras d'as suyas obras va estar la utilización d'o ''[[Trencadís|trencadís]]'', que s'aconsigue con fragments de [[Rechola|recholas]] de ceramica vidrada de piezas de rebuig d'a fabrica Pujol y Bausis, emplazada a Esplugues de Llobregat, trencadas per formar nuevos dibuixos u colors; estioron Gaudí chunto con o suyo colaborador [[Josep Maria Jujol]] los primers que lo van emprar mayoritariament en lo modernismo, y aconsiguió que estase un sinyal caracteristico d'este movimiento artistico. La tecnica va estar utilizada per primera vegada pa lo picador d'a dentrada d'a finca Güell de l'[[Avenida de Pedralbes|avenida de Pedralbes]], an l'arquitectura sinuosa convirtió en necesidat trencar recholas an no podeba haber d'enteras. Destaca lo banco d'a gran plaza d'o [[Parque Güell|parque Güell]] con una estructura de formigó y recubierto con multiples colors con a tecnica d'o ''trencadís''.
[[Imachen:Sagradafamilia-overview.jpg|thumb|right|A Sagrada Familia.]]
=== Obra seleccionada ===
* [[Casa Vicens]] (1883-1888, [[Barcelona]]).
* [[El Capricho]] (1883-1885, [[Comillas]]).
* [[Palacio Güell]] (1886-1888, Barcelona).
* Colegio Teresiano (1888-1890, Barcelona).
* Palacio Episcopal (1889-1893, [[Astorga]]).
* Casa Botines (1892, [[Leyón]]).
* Casa Calvet (1898-1900, Barcelona).
* Bellesguard (1900, Barcelona).
* [[Parque Güell]] (1900-1914, Barcelona).
* Restauración d'a [[Seu de Santa María de Palma de Mallorca]] (1904-1914, [[Palma de Mallorca]]).
* [[Casa Batlló]] (1904-1907, Barcelona).
* [[Casa Milà]] conoixita tamién a sobén como ''La Pedrera'') (1906-1912, Barcelona).
* [[Templo Expiatorio d'a Sagrada Familia]] (1883-1926, Barcelona).
== Honors ==
En l'anyo 2012, la [[Unión Astronomica Internacional]] baltizó un chicot [[cráter de impacto|cráter]] amán d'o polo norte d'a planeta [[Mercurio (planeta)|Mercurio]] con o nombre ''Gaudí'', en a suya honor.<ref> {{ca}} [https://web.archive.org/web/20120823165841/http://caballe.cat/wp/gaudi-arriba-a-la-superficie-de-mercuri-donant-nom-a-un-crater/ ''Gaudí arriba a la superfície de Mercuri, donant nom a un cràter''].</ref>
== Galería d'imáchens ==
<gallery>
Imachen:Sagrada Familia in Barcelona.jpg| [[Templo Expiatorio d'a Sagrada Familia]]
Imachen:Palau Güell 17-05-2009 12-26-16.JPG| Palacio Güell.
Imachen:Casa Vicens (Barcelona) - 3.jpg| Casa Vicens.
Imachen:Capricho gaudi 201108.jpg| El Capricho.
Imachen:BCN-ParcGuell-4898.jpg| [[Parque Güell]].
Imachen:Pavellons Güell03.jpg| Puerta Norte d'a Finca Güell.
Imachen:Palacio episcopal de Astorga.JPG| Palacio episcopal de Astorga.
Imachen:La Pedrera Barcelona.jpg| Chamineras d'a [[Casa Milà|casa Milà]].
</gallery>
== Bibliografía ==
* {{es}} Joan Bassegoda, ''Gaudí''. Barcelona, Salvat Editores, 1988. {{ISBN|84-345-8205-8}}.
* {{ca}} Joan Bassegoda i Nonell, ''El gran Gaudí''. Sabadell, Ed. Ausa, 1989. {{ISBN|84-86329-44-2}}.
* {{ca}} Joan Bassegoda i Nonell, Antoni Gaudí (1852-1926). Barcelona, Fundació Caixa de Pensions, 1984. {{ISBN|84-505-0683-2}}.
* {{es}} Joan Bassegoda, ''Gaudí o Espacio, luz y equilibrio''. Madrid, Criterio Libros, 2002. {{ISBN|84-95437-10-4}}.
* {{ca}} Joan Castellar-Gassol, ''Gaudí, la vida d'un visionari''. Barcelona, Ediciones de 1984, 2000.{{ISBN|84-86540-54-2}}.
* {{ca}} Gijs van Hensbergen. ''Antoni Gaudí''. Barcelona, Plaza & Janés Editores, 2002. {{ISBN|84-01-30507-1}}
* {{ca}} [[Isidre Puig i Boada]], ''El temple de la Sagrada Família''. Barcelona, Ed. Nou Art Thor, 1986. {{ISBN|84-7327-135-1}}.
* {{ca}} Isidre Puig i Boada, ''El Pensament de Gaudí''. Barcelona, Ed. Dux, 2004. {{ISBN|84-609-1587-5}}.
* {{es}} Hiroya Tanaka. ''Metodología gráfica, dibujos y proporciones de la obra de Gaudí''.Editorial d'a [[Universitat Politècnica de Catalunya]], Iniciativa Digital Politècnica ISBN: 978-84-7653-347-5.
== Notas y referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Antoni Gaudí}}
* {{ca}}/{{en}} [http://www.sagradafamilia.cat/sf-cast/ Pachina web d'a Sagrata familia].
* {{ca}}[http://www20.gencat.cat/portal/site/Patrimoni/menuitem.6a2dec9a300f68a8cd0181dfb0c0e1a0/?vgnextoid=087af4a3876b0110VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=087af4a3876b0110VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=default Patrimoni.gencat, ''L'obra de Gaudí'']
* {{en}} [http://www.artcyclopedia.com/artists/gaudi_antoni.html Artcyclopedia]
* {{fr}} [http://www.gaudiallgaudi.com/F0000.htm Gaudí et Art nouveau en Catalogne]
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20161008035013/http://www.edu3.cat/Edu3tv/Fitxa?p_id=18230 ''Gaudí, arquitecte i artesà''] (video)
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Gaudi, Antoni}}
[[Categoría:Arquitectos de Catalunya]]
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Naixius de Reus]]
[[Categoría:Naixius de Riudoms]]
[[Categoría:1852 (naixencias)]]
[[Categoría:1926 (muertes)]]
cy0xn042j7xb82i2ok2mc8fjeehsbmc
Antón Martínez
0
52965
2423539
2168126
2026-06-10T19:56:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423539
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Antón Martínez
|imachen =
|imachen grandaria =
|piet de foto =
|calendata naiximiento = [[1945]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Chiprana]] ([[Baixo Aragón-Casp]], [[Aragón]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|ocupación = [[Lexicografo]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Antonio Martínez Ruiz''', ([[Chiprana]],<ref name="ARAGIdenProb">[[Ánchel Conte|CONTE, Ánchel]] et al. ''El Aragonés: Identidad y Problemática de una Lengua''. Zaragoza. Librería General, 1977. {{ISBN|84-7078-022-0}}</ref> [[1945]]). [[Lexicografo]] y estudioso de l'[[Idioma aragonés|aragonés]]. Estió uno d'os fundadors d'o ''[[Consello d'a Fabla Aragonesa]]'' en [[1976]] y coautor de ''[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]'' (1977). Ta zaguerías d'os [[anyos 1970]] realizó cursos d'aragonés y o programa «Fabla popular» en [[Radio Popular de Zaragoza]], con [[Chorche Cortés]], con qui paró ta o curso d'aragonés de 1975-1976, en tiche ciclostilato, uns ''Apuntes para un diccionario aragonés'' (1975) e con qui ye autor de a-saber-los d'articlos como:
*Cortés, Ch. y Martínez, A. (1993): «Replega d'aragonés en a bal de Bielsa». Fuellas, 94, 6-14.
*Cortés, Ch. y Martínez, A. (1993): «Replega d'aragonés en a Buerda, Puyarruego y Rebilla». Fuellas, 95, 7-12.
*Cortés, Ch. y Martínez, A. (1993): «Replega d'aragonés a bal de Bio». Fuellas, 96, 7-10.
Ye autor d'o ''[[Vocabulario básico bilingüe aragonés-castellano y castellano-aragonés]]'' (1997), una obra lexicografica fruito de vente anyos de treballo de campo, que repleca en a parte aragonés-castellano bellas 10.000 dentratas.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
*{{es}} [https://web.archive.org/web/20150930214129/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=8584 Biografía en a ''Gran Enciclopedia Aragonesa''].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Martinez, Anton}}
[[Categoría:Lexicografos d'Aragón]]
[[Categoría:Naixius de Chiprana]]
[[Categoría:1945 (naixencias)]]
r36h4c11jqgxprzr2erxgq40qn5ntun
Alica
0
64220
2423447
2403694
2026-06-10T19:41:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423447
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Orel skalní 2.jpg|thumb|right|300px|Un alica d'a [[especie]] ''[[Aquila chrysaetos]]''.]]
'''Alica'''{{DACC}} u '''aliga'''{{DACC}} (d'o [[idioma latín|latín]] <''aquĭla''; tamién '''aguila'''{{DACC}} y '''lica'''{{DACC}}) ye o [[zoonimia aragonesa|nombre popular]] que s'emplega ta designar a bellas [[especie]]s d'[[au rapinyadera|aus rapinyaderas]] diurnas de gran mida, de regular as especies mas grans d'a [[orden (biolochía)|orden]] ''[[Accipitriformes]]'', anque s'accepta que o termino ye encara cheneralizable ta cualques especies compresas en altras órdens y [[familia (biolochía)|familias]] de rapinyaderas que tamién destaquen por a suya mida. Como bellas d'as especies que reciben iste nombre no guardan guaire mas relación [[filochenia|filochenetica]] d'entre ellas que con altras especies de rapinyaderas, que han nombres populars diferents ([[esparvero]]s, [[alforocho]]s, etc.), o termino popular «alica» en [[zoolochía]] se gosa considerar [[grupo parafiletico|afiletico]] y no s'admit que tienga garra valor [[taxonomía|taxonomica]].
As alicas solen ser especies de gran mida, con cualques eixemplos que pasan d'os 2 [[metro|m]] d'envergadura d'[[Ala (zoolochía)|alas]]. Son cazaderas, como totas as rapinyaderas diurnas, con gran capacidat ta envistar as [[presa (ecolochía)|presas]] de luent. Tienen [[garra (animal)|garras]] potents con [[ungla]]s esmoladas que fan clavar en as presas cuan s'abaten sobre ellas, estando prencipal a presión que exercen con o [[dido pulgar]] ta clavar-ie a ungla mas gran de totas que ye la de lo dito [[dido]]. O [[Pico (anatomía)|pico]], especializau en rancar a [[carne]], ye fuerte como corresponde a las rapinyaderas d'a suya mida.
== Zoonimia ==
Os derivaus d'o [[etimolochía|étime]] latino «''aquila''» en aragonés presentan [[diatopismo]] multiple.
=== Alica ===
Se documenta la denominación ta istes animals como «alicas» (con conservación d'a [[Consonants oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|consonant oclusiva xorda intervocalica]] atamas d'a [[metatesi en aragonés|metatesi]] d'as silabas orichinals d'o latín) en diferents puntos de [[Sobrarbe]] ([[A Espunya]],<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza [[2004]]. {{ISBN|978-84-89862-35-7}}.</ref> [[A Buerda]], en a [[val de Vió]] -[[Moriello de Sant Pietro]]<ref name="VIDALLER"/>-, en [[Baixo Penyas]] -[[A Mula]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Toledo d'a Nata]]<ref name="VIDALLER"/>-, en [[Tella]] y en [[Puértolas]]). Tamién se reconoix ista forma por boca de personas dimanadas d'o nuclio d'[[Escartín]], en o [[Sobrepuerto]].<ref name="SATUÉ">{{es}} [[José Satué Buisán|SATUÉ BUISÁN, José]], ''Memoria de un montañés''. Xordica Editorial. Zaragoza 2007. {{ISBN|978-84-96457-25-6}}</ref>
=== Aliga ===
Con a denominación d'«aligas» (ixo ye, con [[metatesi en aragonés|metatesi]] mesmo que en «alicas», pero con sonorización d'a consonant xorda y conservando-ie a entonación plana) s'ha puesto documentar en o [[Semontano de Balbastro]] ([[Berbegal]]<ref name="VIDALLER"/>) y a [[Cinca Meya]] ([[Fonz]]<ref name="VIDALLER"/>), en [[aragonés baixorribagorzano|Ribagorza Baixa]]<ref name="ARNALPURROY">{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy|ARNAL PURROY, Mª Luisa]], ''Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental -Huesca-''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2003]]. {{ISBN|84-8094-052-2}}</ref><ref name="SALAMEROhablla">{{es}} [[Francisco Salamero Reymundo|SALAMERO REYMUNDO, Francisco]], ''Léxico peculiar de Torres del Obispo (Ribagorza); Semejanzas y diferencias con el castellano y el catalán''; Institución Fernando el Católico. Zaragoza, [[1991]].</ref> ([[Foradada d'el Toscar]],<ref name="VIDALLER"/> [[As Corz]],<ref name="VIDALLER"/> [[Perarruga]],<ref name="VIDALLER"/> [[Litera]],<ref name="VIDALLER"/> [[Esdolomada]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Torres (Ribagorza)|Torres]]<ref name="SALAMEROhablla"/>) y en [[Litera]] ([[Tamarit de Litera|Tamarit]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Castillón Roi]]<ref name="VIDALLER"/>). Tamién se reconoix ista forma sonorizadera en a [[val de Chistau]], en o sector nort-oriental de Sobrarbe<ref name="FernandosChistabin">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] et [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-8094-061-0}}</ref> y convive con «alica» en A Buerda ([[Valle d'a Cinca|val d'a Cinca]], Sobrarbe central), que mos puede fer pensar si no coexisten as dos formas en buena cosa d'a comarca.
=== Áliga ===
Una forma muito mas minoritaria dintro d'o domenio lingüistico de l'[[idioma aragonés]] ye «áliga», forma con pronunciación esdruixula, que se puede sospeitar que siga por influencia d'o [[idioma catalán|catalán]] (en catalán o nombre d'istes animals ye exactament asinas) como consecuencia d'a distribución cheografia tan limitada y concreta que conoix o termino. Se documenta en [[Benás]],<ref name="VIDALLER"/> [[Erisué]],<ref name="VIDALLER"/> [[Saunc]],<ref name="VIDALLER"/> [[Grist]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Castillón de Sos]].<ref name="VIDALLER"/> Toz ellos lugars que se troban en a [[val de Benás]], en l'alta Ribagorza aragonesa, en una zona que fa muga con l'aria de distribución d'o catalán en [[Aragón]].
=== Aguila ===
Una forma que no conoix [[metatesi en aragonés|metatesi]], y sigue con l'orden silabico d'o latín, anque incorpora una sonorización a las consonants internas. Se documenta asinas en [[Echo]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Ansó]]<ref name="VIDALLER"/> ([[Chacetania]]), [[Pandicosa]]<ref name="VIDALLER"/> ([[Alto Galligo]]) y [[Rodellar]]<ref name="VIDALLER"/> (extremo nortoccidental d'o [[Semontano de Balbastro]]). A proximidat d'ista forma [[diatopismo|diatopica]] con «''águila''», a forma que predomina en as luengas iberorromances occidentals ([[Idioma castellano|castellano]], [[galaicoportugués]] y [[astur-leyonés]]), en chunto con a disparidat cheografica d'os puestos en os que se i diz, fa pensar-se si no haiga puesto estar a forma predominadera en a metat occidental de l'[[Alto Aragón]] en bel altro tiempo, en sucumbindo en a mayoría de lugars debant de l'occidentalismo «águila» (que por a falta de pruebas cal no afirmar que siga un [[castellanismos en aragonés|castellanismo lexico]]).
=== Águila ===
Ista ye a forma predominant en a mayoría d'[[Aragón]], esdruixula y coincident con u propia d'o castellano que haiga sostituido a la forma autoctona si ye que nunca i ha existido una en tot ixa parte d'o territorio (os argumentos a favor d'una u l'altra posibilidat contan con pocos eixemplos de lexico documentau), y no sen conoix altras formas en comarcas enteras que encara son ricas en lexico patrimonial aragonés, como son a [[Plana de Uesca]] y as [[Cinco Villas]]. Isto causa extranyeza pos no ye una situación guaire esperable si se considera que en tot l'[[Idioma aragonés|aragonés]] o termino haiga habido d'estar diferent d'a forma castellana, sobretot cuan se mete en comparanza con a elevada vitaliat d'as formas presents en a metat oriental de l'Alto Aragón («alica» y «aliga»), que son conoixidas dica por as cheneracions mas chóvens. Puede estar, por a falta de pruebas documentals que se tiene dica l'inte, que calga no descartar a posibilidat que «águila», derivau d'«''aquila''» predominant en tot lo domenio lingüistico iberorromance occidental, no siga si que una forma tamién patrimonial aragonesa.
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Pair of African Hawk-Eagles.jpg|''[[Aquila spilogaster]]''
Imachen:Aguila imperial iberica.jpg|''[[Aquila adalberti]]''
Imachen:African fish eagle flying cropped.jpg|''[[Haliaetus vocifer]]''
Imachen:Steinadler Aquila chrysaetos closeup1 Richard Bartz.jpg|Detalle d'a [[cabeza]] d'''[[Aquila chrysaetos]]''
Imachen:Bald Eagle Alaska (10).jpg|''[[Haliaetus leucocephalus]]''
Imachen:Golden eagle.jpg|''[[Aquila chrysaetos]]'' en comparanza con un [[esparvero]]
Imachen:Great spotted Eagle I IMG 8300.jpg|''[[Aquila clanga]]''
Imachen:025 Haliaeetus leucocephalus.jpg|''[[Haliaetus leucocephalus]]''
Imachen:Bergarend west Mongolië.jpg|Mida d'''[[Aquila chrysaetos]]'' a'l costau d'una persona
Imachen:Harpia harpyja4.jpg|''[[Harpia harpiya]]''
Imachen:Wedge tailed eagle in flight03.jpg|''[[Aquila audax]]''
Imachen:Steinadler Aquila chrysaetos frontal Richard Bartz.jpg|''[[Aquila chrysaetos]]''
</gallery>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Eagles|alicas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alicas|*]]
gnbx50togq5iqrlzljiqm6ocoo90d68
Abdomen
0
67312
2423277
2305261
2026-06-10T19:14:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423277
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre l''''abdomen d'os [[mamifero|mamifers]]'''; ta l'abdomen d'os [[artropodo]]s se veiga, [[abdomen (artropodos)]]''.
[[Imachen:Grays Anatomy image392.png|thumb|200px|Abdomen human]]
L''''abdomen'''{{DACC}} ye a porción d'o [[cuerpo]] situato entre o [[tórax]] y a [[pelvis]], en os [[mamifero|mamifers]], que contiene en su interior a cavidat abdominal, deseparata d'a toracica por o [[diafragma]].<ref>{{en}} Tortora, Gerard J., Anagnostakos, Nicholas P. (1984) ''Principles of Anatomy and Physiology'', Harper & Row Publishers, New York, {{ISBN|978-0-06-046656-5}}.</ref> Cuasi totas as visceras que contiene a cavidad abdominal perteneixen a o [[aparato dichestivo]], localizatas en os 2/3 frontals de l'abdomen. Atros organos como o [[rinyón]], a [[glandulas suprarrenals|glandula suprarrenal]] y l'[[aparato chenital femenino]] son intraabdominals. O 1/3 posterior de l'abdomen ye formato por as [[vertebra]]s lumbars, o [[sacro]] y os uesos [[ilíaco]]s. A cavidat abdominal ye recubierta interiorment por una membrana dita [[peritoneo]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Partis d'o cuerpo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anatomía]]
[[Categoría:Biquipedia:Articlos con partes que amenistan referencias]]
10fw08b7b81cjkzuq2d2pi0fz45bh0j
Isabelle Adjani
0
70848
2423637
2170477
2026-06-10T21:59:52Z
RenatoGar
80073
2423637
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Isabelle Adjani
|imachen = Isabelle Adjani 21102011103900 (cropped).jpg
|grandaria imachen = 225px
|piet de foto = L'actriz francesa Isabelle Adjani, en [[2012]].
|nombre real = Isabelle Yasmine Adjani
|calendata naiximiento = [[27 de chunio]] de [[1955]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of France.svg|22px|border]] [[París]] ([[Isla de Francia]], [[Francia]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|conchuche = [[Bruno Nuytten]]<br />[[Warren Beatty]] ([[1986]]-[[1987]])<br />[[Daniel Day-Lewis]] ([[1989]]-[[1994]])<br />[[Jean-Michel Jarre]] ([[2002]]-[[2004]])<br />[[Stephane Delajoux]] ([[2004]]-[[2009]])
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web = [http://www.isabelleadjani.net/ www.IsabelleAdjani.net]
|anotacions =
}}
'''Isabelle Adjani''' ([[nombre artistico]] d''''Isabelle Yasmine Adjani'''), naixida de [[París]] ([[Isla de Francia]]) o [[27 de chunio]] de [[1955]], ye una [[actriz]] [[Francia|francesa]], con una important carrera en o [[cine francés]] u mesmo internacional dende primerías d'os [[anyos 1970]] y con cuantos [[Lista de premios cinematograficos|premios]] recibius mientres a suya carrera cinematografica. Ye filla d'un soldau [[Alcheria|alcherián]] que luitó en as filas de l'[[exercito francés]] y d'una [[Alemanya|alemana]].
D'entre las suyas cintas, se puet destacar ''[[L'Histoire d'Adèle H.]]'' ([[1975]], [[François Truffaut]]), ''[[Camille Claudel (cinta)|Camille Claudel]]'' ([[1988]], [[Bruno Nuytten]]), ''[[La Reine Margot (cinta de 1994)|La Reine Margot]]'' ([[1994]], [[Patrice Chéreau]]) u ''[[La Journée de la jupe]]'' ([[2009]], [[Jean-Paul Lilienfeld]]).
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Isabelle Adjani|Cintas interpretadas por Isabelle Adjani]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Isabelle Adjani}}
* [http://www.isabelleadjani.net/ Pachina web oficial d'Isabelle Adjani].
* {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000254 Isabelle Adjani] en [[Internet Movie Database]].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Adjani, Isabelle}}
[[Categoría:Actrices de Francia]]
[[Categoría:Naixius de París]]
[[Categoría:1955 (naixencias)]]
q81irp6ziueti6re7wq5vvqji8gs6v8
Aliaga (planta)
0
71794
2423443
2406819
2026-06-10T19:41:31Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423443
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo trata sobre a planta d'a familia d'as ''[[Fabaceae]]'' conoixita como '''Aliaga''', ta o municipio de [[Provincia de Teruel|Teruel]] se veiga '''[[Aliaga]]'''.''
[[Imachen:Genista scorpius 1.jpg|thumb|right|250px|Una mata d''''aliaga''' d'a [[especie]] ''[[Genista scorpius]]'', en plena florada.]]
En [[Aragón]], se conoix con o nombre chenerico d''''aliagas''' (de l'[[Idioma arabe|arabe]] «''alyiláqa''») a un conchunto d'[[especie]]s diferents de [[planta]]s silvestres que perteneixen a la [[familia (biolochía)|familia]] ''[[Fabaceae]]'', que manifiestan como caracteristica comuna a todas ellas lo tener [[puncha]]s en abundancia en estando carents u cuasi carents de [[fuella]]s propiament ditas, u mesmo tenendo-las so que de manera temporal (p. ex. a l'inicio d'o creiximiento vechetativo primeral). Todas as especies que prenen ista denominación popular presentan, a demás, port herbacio u [[Arbusto|arbustivo]]. No se tracta pas d'una denominación concreta ta garra especie, sino que se reconoix con iste nombre a diferents especies de caracteristicas pareixidas.
En cheneral, per a suya abundancia en o paisache aragonés, as especies que mas a ormino se gosan identificar con iste nombre son ''[[Calicotome spinosa]]'' y ''[[Genista scorpius]]'', anque ocasionalment se gosa documentar ista denominación ta bel altras especies de caracteristicas semellants.<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza [[2004]]. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref> As extensions de terrén pobladas per eixemplars d'iste tipo de plantas reciben o nombre popular d'«aliagars», «allagars» u «aliacars», todas tres en función d'a variant d'o nombre ta la planta que siga predominadera en cada lugar d'a cheografía. Os [[fruito]]s d'as aliagas, como en todas as ''Fabaceae'', son [[tabiella]]s.
==Fitonimia==
Anque lo [[fitonimia aragonesa|fitonimo]] «aliaga» se documenta en buena cosa d'o territorio aragonés, existen altras variants como «'''aliaca'''», que sería conservadera con a [[Oclusivas xordas intervocalicas|consonant xorda intervocalica]], isto ye no sonorizadera, en correspondencia con a orichen [[Idioma arabe|arabe]] d'a parola (dimanaría d'«''alyiláqa''», forma dialectal hispanica de l'arabe cheneral «''alǧawláqa''»). A forma «aliaca» se documenta en puestos como [[Oto]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Broto]],<ref name="VIDALLER"/> y [[Vió]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Nerín]]<ref name="VIDALLER"/> (vals de [[Val de Broto|Broto]] y [[Val de Vió|Vió]] respectivament, en [[Sobrarbe]]) en a zona tradicionalment mas conservadera con iste tipo de casos consonanticos,<ref name="ELCOCK">{{es}} [[William Dennis Elcock|ELCOCK, William Dennis]], ''[[De quelques affinités phonétiques entre l'aragonais et le béarnais|Algunas afinidades fonéticas entre el aragonés y el bearnés]]'' (traducción de l'orichinal de 1938); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2005]]. {{ISBN|978-84-96457-09-5}}</ref> sin presentar por ixo garra anomalía. Una variant d'iste termín tamién conservadera d'a consonant xorda, «'''allaca'''», se documenta en [[Pandicosa]]<ref name="VIDALLER"/> ([[Alto Galligo]]), [[Fanlo]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Sercué]]<ref name="VIDALLER"/> ([[Val de Vió]], Sobrarbe, en convivencia con «aliaca»<ref name="VIDALLER"/>) en zona tradicionalment conservadera con as consonants oclusivas xordas en posición intervocalica, pero tamién en [[Almudévar]],<ref name="VIDALLER"/> [[Agüero]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Santolaria de Galligo]]<ref name="VIDALLER"/> ([[Plana de Uesca]]) en zona tradicionalment sonorizadera ta istes casos consonanticos.
A forma «'''allaga'''», equivalent sonorizada de l'anterior, se documenta con muita variedat de lugars, toz ellos destribuidos en zonas tradicionalment sonorizaderas ta la -K-, pero cheograficament deseparadas de maniera que no puede establir-se garra relación territorial d'entre ellas. Se diz «allaga» mas que mas en [[aragonés ribagorzano|Ribagorza]]<ref name="VIDALLER"/> <ref name="ARNALPURROY">{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy|ARNAL PURROY, Mª Luisa]], ''Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental -Huesca-''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2003]]. {{ISBN|84-8094-052-2}}</ref> (documentando-se sin problema en lugars tan dispersos por ixa comarca como [[Campo (Uesca)|Campo]],<ref name="VIDALLER"/> [[Capella]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Benás]]<ref name="VIDALLER"/>), en [[Pallaruelo de Monclús]]<ref name="VIDALLER"/> ([[val d'A Fueva]], Sobrarbe), en [[Guaso]]<ref name="VIDALLER"/> y [[A Espunya]]<ref name="VIDALLER"/> ([[val d'a Cinca]], Sobrarbe) pero tamién se fa significativo trobar-la en [[Luesia]],<ref name="VIDALLER"/> [[Sos d'o Rei Catolico|Sos]],<ref name="VIDALLER"/> [[Exeya d'os Caballers]]<ref name="VIDALLER"/> y [[Malpica d'Arba]] en [[Cinco Villas]], y sobretot en [[Echo]]<ref name="VIDALLER"/> en a [[Chacetania]], en l'estremo oposau d'o dominio lingüistico [[Idioma aragonés|aragonés]]. Se documenta tamién ista forma en localidaz d'o [[Semontano de Balbastro]] ([[Nocito]],<ref name="VIDALLER"/> [[Rodellar]]<ref name="VIDALLER"/>) y d'o sud de l'Alto Galligo ([[Borrés]]<ref name="VIDALLER"/>). En [[aragonés ansotano|Ansó]] (Chacetania) se i ye puesto documentar una forma disonant d'ista zaguera, «'''alliaga'''»<ref name="VIDALLER"/>, coexistindo con ''allaga'' y ''aliaga''<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 166.{{ISBN|978-84-8094-058-0}}.</ref> mas chenerals.
== Ditos y mazadas ==
*''«cuando l’aliaga florece el hambre crece y cuando bachoca a tos en toca»''.<ref>{{an}} [[Félix Torres Bagüés]] ''Breu replega d’o lesico de Monzón'', Luenga & fablas, 14, [[2010]], ISSN.: 1137-8328, p.25-71</ref>
*''«cuan l’allaga florez a fambre crez, cuan bachoca repica e toca e cuan escafla ya se'n pasa»''.<ref>{{an}} [[Chusé Damián Dieste Arbués]] ''as allacas e a farina'', [[Fuellas]], 263, [[2021]], ISSN.: 1132-8452, p.14-15</ref>
*''«cuan l’allaga florexe a fambre amanexe»''
==Imáchens==
<gallery>
Imachen:Genista scorpius00.jpg|Aliagar (matullar d'aliagas)
Imachen:Genista scorpius.jpg|Detalle d'as [[flor]]s en ''[[Genista scorpius|G. scorpius]]''
Imachen:Genista scorpius1.jpg
Imachen:Ginestraspinosa.jpeg|''[[Calicotome spinosa|C. spinosa]]''
</gallery>
==Referencias==
{{listaref}}
==Se veiga tamién==
*[[Brinzón]]
*[[Chinesta]]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Fabaceae]]
[[Categoría:Arbustos distribuitos por Aragón]]
axjp54tcq1f69kkom0k3ufyy8hr9485
Anton Abad
0
74705
2423531
2171560
2026-06-10T19:55:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423531
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Ista pachina ye sobre o [[cantautor]], ta o santo cristiano, se veiga [[Sant Antón Abat]].
{{Ficha de famoso
|nombre = Anton Abad
|imachen =
|imachen grandaria =
|piet de foto =
|calendata naiximiento = [[1958]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Zaidín]] ([[Baixa Cinca]], [[Aragón]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|ocupación = [[Cantautor]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Anton Abad Chavarria''' (conoixiu como '''Anton Abad''') ye un [[cantautor]] naixiu de [[Zaidín]] ([[Baixa Cinca]]) en [[1958]], o prencipal representant d'a [[canción en catalán]] d'[[Aragón]], y uno d'os pocos, en chunto con [[Tomás Bosque]].
Prencipió a cantar enta part de 1975, con un parlache vivo y de gran resapia popular (con parolas chupidas de dialectalismos), pero no estió dica [[1989]] cuan esdevino conoixiu en publicar o disco ''Avui és un día com un altre'' («Hue ye un día como unatro»), seguiu en [[1991]] por ''Lo ball de la polseguera'' («O baile d'a polvarera»), ''Cap problema'' (1995, «Garra problema») y ''A la corda fluixa'' (2005; «En a cuerda floixa»).
Os suyos textos charran a sobén, de traza desenganyada y critica, d'a sociedat actual («''Un tipus perillós''», «''La taverna''»). A nineza ye vista a sobér como l'unico paradiso autentico, talment porque ye perdida de traza irreversible («''Lo barquet de papel''»).
Agricultor de profesión, o suyo contacto con o publico ye amanau y calido, pero as suyas actuacions difuera d'a [[Baixa Cinca]] son estadas prou escasas.<ref>Pujadó i García, Miquel: Diccionari de la Cançó: D'Els Setze Jutges al Rock Català. Enciclopèdia Catalana, Barcelona, abril del 2000. {{ISBN|84-412-0467-5}}, plana 85.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Musica d'Aragón]].
* [[Nueva Canción Aragonesa]].
* [[Nova Cançó]].
== Vinclos externos ==
* {{ca}} [https://web.archive.org/web/20070929024414/http://enderrock.com/detall_producte.php?id_b_categoria=6&id_b_producto=3039 Presentació del LP A la corda fluixa d'Anton Abad].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Abad, Anton}}
[[Categoría:Cantautors d'Aragón]]
[[Categoría:Cantaires d'Aragón]]
[[Categoría:Cantaires en catalán]]
[[Categoría:Naixius de Zaidín]]
[[Categoría:1958 (naixencias)]]
my88y9f2o499l2slzkzpoq9snsnh6lm
A Plana (Muro de Roda)
0
77117
2423270
2230351
2026-06-10T19:13:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423270
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''A Plana''' que ye un nuclio despoblau en [[a Fueva]], [[Sobrarbe]]. Ta altros emplegos d'a parola «Plana» se veiga '''[[Plana (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Plana
|nombre_oficial = La Plana
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen = [[Imachen:La Plana Muro de Roda.jpg|250px]]
|municipio = A Fueva (municipio)
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 665
|distancia = 122
|ta = Uesca
|distancia2 = 12
|ta2 = l'Aínsa
|distancia3 = 6,5
|ta3 = Tierrantona
|población = 0
|calendata = 2010
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|parroquia =
|cp = 22336
|latd=42|latm=22|lats=42.06|latNS=N|longd=0|longm=13|longs=31.43|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = right
}}
'''A Plana''' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''La Plana'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment se troba despoblau.
A Plana ye un nuclio chicorrón que se troba a baixa altaria en a fondalada natural que ye [[a Fueva]], en o espacio que queda d'entre o [[tozal de Charo]], o tozal de [[Griébal]] y a [[sierra de Muro de Roda]], en o nort-ueste de a Fueva. Dista 3 [[kilometro]]s en sud de [[Arro]], aproximadament 2 kms en nort-este d'[[Aluchán]], a bel kilometro en nort-este de l'altro despoblau que ye [[A Corona (Muro de Roda)|a Corona]] y a cincocientos metros de [[Susiaz]]. A Plana se forma de dos casas, que son ''Casa Broto'' y ''Casa Ferrero''.<ref name="ACINFANLO">{{es}} [[José Luis Acín Fanlo|ACÍN FANLO, José Luis]]. ''Paisajes con memoria; Viaje a los pueblos deshabitados del Alto Aragón'' (7ª Ed.). Ed. PRAMES; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-8321-202-1}}</ref>
En chunto con A Corona, [[Muro de Roda]], [[A Lecina (Arasanz)|a Lecina]], Aluchán, [[o Pamporciello]], [[Fumanal]], [[o Lumo de Muro]], [[Ministirio]] y [[Arasanz]] fizo parte d'o municipio historico de [[Muro de Roda (municipio)|Muro de Roda]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|La Plana|a Plana}}
{{Lugars d'a Fueva (municipio)}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Plana, a}}
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars d'a Fueva]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
389iiv6xsg93dlapfgd61l8ovk634vp
Alberto Solanas Galán
0
79474
2423403
2316873
2026-06-10T19:35:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423403
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'esportista
|nombre = Alberto Solanas [[Imachen:Olympic rings.svg|40px]]
|imachen =
|grandaria imachen =
|piet de foto =
|embote =
|calendata naximiento = [[6 de noviembre]] de [[1955]]
|puesto naximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Zaragoza]] ([[comarca de Zaragoza]], [[Aragón]])
|puesto residenzia =
|altaria =
|peso =
|man =
|profesional =
|millor puesto =
|esporte = Atletismo
|tpCampionato1=
|tpC1medalla1=
|tpC1campionato1=
|tpC1disciplinac1=
|tetuls = - Campión d'Espanya de brinco de largaria en 1979 y 1981, subcampión en os anyos 1976, 1977, 1978, 1980, 1983, 1985, 1986. <br /> - Campión d'Espanya de triple brinco en 1986 y 1987, subcampión en os anyo 1976 y 1988.<ref name="Atletismo Olímpico Español 1992">''El Atletismo Olímpico Español'', RFEA y AEEA, 1992. {{ISBN|84-604-3552-0}}</ref>
|premios=
|sitio web =
|anotazions = - Récord d'Aragón de brinco de largaria con 8,00 m y triple brinco con 16,24 metros. <br />
}}
'''Alberto Solanas Galán''', ([[Zaragoza]], [[6 de noviembre]] de [[1955]]) ye un [[atleta]] [[Aragón|aragonés]] especializato en [[brinco de largaria]] y [[triple brinco]]. Fue internacional con a equipo nacional espanyol, y partecipo en os [[Chuegos Olimpicos]] de [[Moscú 1980]] en a preba de brinco de largaria.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090707195827/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/so/alberto-solanas-1.html Alberto Solanas en os Chuegos Olimpicos]</ref> Fue campión d'Espanya a l'aire libre de brinco de largaria en 1979 y 1981, subcampión en os anyos 1976, 1977, 1978, 1980, 1983, 1985, 1986, campión de triple brinco en 1986 y 1987, y subcampión en os anyo 1976 y 1988,<ref name="Atletismo Olímpico Español 1992"/> tamién fue campión d'Espanya de pista cubierta de brinco de largaria os anyos 1978, 1980 y 1981 y de triple brinco en 1988.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20091214090619/http://www.rfea.es/historia/ctoesp/pc_abshom.htm Historial d'os Campionatos d'Espanya de pista cubierta.]</ref> Tien en l'actualidat os [[Récords d'Aragón d'atletismo|récords d'Aragón]] de [[brinco de largaria]] y [[triple brinco]].<ref>{{es}} [http://www.federacionaragonesadeatletismo.com/index.php?type=public&zone=smartportalcategorias&action=view&categoryID=291&codeID=291 Récords d'Aragón en a pachina web d'a Federación Aragonesa d'atletismo].</ref> Fue miembro fundador de l'equipo d'atletismo [[Scorpio-71]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20041027131844/http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=134285 ''Un gran salto en familia''.]</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{start box}}
{{succession title|títol=[[Récords d'Aragón d'atletismo|Récords d'Aragón]]|color=0000FF}}
{{succession box
| predecesor = Pedro Pablo Fernández Ruiz (Sociedad Hípica) o [[Javier Moracho]] (7,48m en 1978)
| títol = Récord d'Aragón de [[brinco de largaria]]
| periodo = ? - l'actualidat
| succesor = No hi hai
}}
{{succession box
| predecesor = ?
| títol = Récord d'Aragón de [[triple brinco]]
| periodo = ? - l'actualidat
| succesor = No hi hai
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Solanas Galan, Alberto}}
[[Categoría:Atletas d'Aragón en os Chuegos Olimpicos de 1980]]
[[Categoría:Brincadors de largaria d'Aragón]]
[[Categoría:Brincadors de triple d'Aragón]]
[[Categoría:Récords d'Aragón d'atletismo]]
[[Categoría:Naixius de Zaragoza]]
[[Categoría:1955 (naixencias)]]
fzffaubojbnral6ac98xmuj54j48074
Alberto Esteban Panzano
0
80580
2423401
2316980
2026-06-10T19:34:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423401
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'esportista
|nombre = Alberto Esteban
|imachen =
|grandaria imachen =
|piet de foto =
|embote =
|calendata naximiento = [[6 de chinero]] de [[1943]]
|puesto naximiento =
|puesto residenzia =
|altaria =
|peso =
|man =
|profesional =
|millor puesto =
|esporte = Atletismo
|tetuls = [[Imachen:Gold medal with cup.svg|18px]] 3 vegatas [[Campionato d'Espanya d'atletismo|Campión d'Espanya]] de 800 m lisos en 1964, 1965 y 1966.<ref>{{es}} ''El atletismo Olímpico Español'', [[Reyal Federación Española d'Atletismo]], pachina 140 y 141. {{ISBN|84-604-3552-0}}</ref>
|premios=
|sitio web =
|anotazions = - Record d'Espanya de 800 metros lisos (1966-1972).<br>
- Record d'Espanya de 1.500 metros lisos (1968).<br>
- Record d'Espanya d'a milla (1968-1974).<br>
- Record d'Espanya de relevos 4 x 1.500 (1968-1974).<br>
- Record d'Aragón de 800 metros lisos con una marca de 1´47"4 (1961-2022).
}}
'''Alberto Esteban Panzano''' naixito de [[Zaragoza]] o [[6 de chinero]] de [[1943]] ye un profesor de educación fisica y [[atleta]] [[Aragón|aragones]] actualment retirato que yera especializato en as [[cursas de meyo fundo]]. Estió campion d'[[Espanya]] de [[800 metros lisos]] en os anyos 1964, 1965 y 1966. En o anyo 1962 estió subcampión en os 800 m lisos y en os [[1.500 metros lisos|1.500]] dimpués de [[Tomás Barris]] que estió campión en as dos prebas.
Tamén tenió os records d'Espanya absolutos de 800, 1.500 metros lisos, a milla y relevos 4x1.500 amás amás d'atros en categorias inferiors. En l'actualidat tien o [[records d'Aragón d'atletismo|récord d'Aragón]] d'os 800 metros lisos dende l'anyo 1966 estando el record d'Aragón mes viello.
Fue seleccionau y fació o viache ta partecipar en os [[Chuegos Olimpicos de Mexico 1968]] pero no podió partecipar en os 800 metros lisos por que se lesionó minutos antis d'a salida cuan feba o calentamiento.<ref>{{es}} ''El atletismo Olímpico Español'', [[Reyal Federación Española d'Atletismo]], pachina 117. {{ISBN|84-604-3552-0}}</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol=[[Campionato d'Espanya d'Atletismo|Campionatos d'Espanya]]|color=FF0000}}
{{succession box
| predecesor = [[Tomás Barris]] ([[RCD Espanyol (sección d'atletismo)|RCD Espanyol]])
| títol = Campión d'Espanya de [[800 metros lisos]]
| periodo = 1964, 1965 y 1966
| succesor = [[Virgilio González]]
}}
{{succession title|títol=Records|color=CDDEFF}}
{{succession title|títol=[[Récords d'Espanya d'atletismo|Récord d'Espanya]]|color=0000FF}}
{{succession box
| predecesor = [[Tomás Barris]] ([[RCD Espanyol (sección d'atletismo)|RCD Espanyol]])
| títol = Récord d'Espanya de [[800 metros lisos]]
| periodo = [[09 de chunio]] de [[1966]] - [[8 de chulio]] de [[1972]]
| succesor = [[Antonio Fernández Ortiz]] (Vallehermoso)
}}
{{succession box
| predecesor = [[Tomás Barris]] ([[RCD Espanyol (sección d'atletismo)|RCD Espanyol]])
| títol = Récord d'Espanya de [[1.500 metros lisos]]
| periodo = [[2 de chulio]] de [[1968]] - [[26 d'agosto]] de [[1968]]
| succesor = [[Jorge González Amo]] ([[Canguro Amateur Ahtletic Club|Canguro AAC]])
}}
{{succession box
| predecesor = [[Tomás Barris]] ([[RCD Espanyol (sección d'atletismo)|RCD Espanyol]])
| títol = Récord d'Espanya d'a [[Milla (cursa)|milla]]
| periodo =| periodo = [[2 de chulio]] de [[1968]] - [[23 d'abril]] de [[1974]]
| succesor = [[Antonio Burgos]] (Independient)
}}
{{succession title|títol=[[Récords d'Aragón d'atletismo|Récords d'Aragón]]|color=0000FF}}
{{succession box
| predecesor = F. Avión
| títol = Récord d'Aragón de [[800 metros lisos]]
| periodo = [[18 de chunio]] de [[1961]] - [[28 de mayo]] de [[2022]]
| succesor = [[Jorge David Torre Moreno]] ([[(Real Sociedad CF (sección d'atletismo)|Real Sociedad CF]])
}}
{{succession box
| predecesor = F. Avión
| títol = Récord d'Aragón de [[1.500 metros lisos]]
| periodo = [[15 d'abril]] de [[1962]] - [[12 de chunio]] de [[1996]]
| succesor = [[Carlos García Gracia]]
}}
{{succession box
| predecesor = No hi hai
| títol = Récord d'Aragón d'a [[Milla (cursa)|milla]]
| periodo = [[2 de chulio]] de [[1968]] - l'actualidat
| succesor = No hi hai
}}
{{succession box
| predecesor = F. Avión
| títol = Récord d'Aragón de [[3.000 metros lisos]]
| periodo = [[2 de chulio]] de [[1968]] - [[25 de chulio]] de [[2000]]
| succesor = [[Roberto García|Roberto García Gracia]] (Valencia Terra i Mar)
}}
{{succession box
| predecesor = [[Francisco Arizmendi]]
| títol = Récord d'Aragón de [[5.000 metros lisos]]
| periodo = [[25 de mayo]] de [[1968]] - [[4 de chulio]] de [[1981]]
| succesor = [[Javier Cortés Guillamón|Javier Cortés]] ([[Stadium Casablanca]])
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Esteban, Alberto}}
[[Categoría:Corredors de meyo fundo d'Aragón]]
[[Categoría:Atletas d'Aragón en os Chuegos Olimpicos de 1968]]
[[Categoría:Naixius de Zaragoza]]
[[Categoría:Récords d'Aragón d'atletismo]]
[[Categoría:Récords d'Espanya d'atletismo]]
[[Categoría:1943 (naixencias)]]
4hz465yfrsnvb6l1ntim15nrblfqzqs
Alera (Cinco Villas)
0
82771
2423426
2349876
2026-06-10T19:38:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423426
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Alera
|de = d'
|imachen =
|municipio = Sadaba
|comarca = Cinco Villas
|provincia = Zaragoza
|partiuchudicial= Exeya d'os Caballers
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau d'Erla-Uncastiello|Erla-Uncastiello]]
|parroquia = [[Ilesia de Santa María d'Alera|Santa María]]
|altaria =
|distancia =
|población =
|calendata =
|cp = 50670
|latitut = 42.3087637
|lonchitut =-1.3546577
}}
'''Alera''' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] en o [[municipio]] de [[Sadaba]], [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Cinco Villas]], [[partiu chudicial]] d'[[Exeya d'os Caballers]] y [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.18</ref>
== Historia ==
O lugar ye de creación recient, diseñau por el arquitecto [[José Borobio]] estió un d'os pueblos de colonización ideaus por o Gubierno franquista ta convertir zonas de secano en regano,<ref>{{es}} [https://jose-borobio.com/actividad-rural/ ''José Borobio, actividad rural.'']</ref> a suya construcción vinclada a la construcción d'a [[canal de Bardenas]] y de l'[[entibo de Yesa]], en primerías d'os [[anyos 1960]] y terminada en 1957, pero no estió habitau dica 1965 cuan os suyos campos se convertioron en [[regano]] con a canal. Os suyos primers habitants estioron 86 personas procedents de [[Layana]], [[Uncastiello]], [[Luesia]] y Sádaba, localidat d'a cuala depende administrativament en l'actualidat.
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970=214 |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004=188 |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011= |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019=}}
== Molimentos ==
A [[Ilesia de Santa María d'Alera]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] moderna adedicada a [[Santa María]] y devantada mientres o [[sieglo XX]], que ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20221105134350/https://www.diocesisdejaca.org/index.php/arciprestazgos-y-parroquias/47-parroquiasarciprestazgodeerlauncestilloi ''Parroquias del Arciprestazgo Erla-Uncastillo''] en o sitio web d'a [[Diocesi de Chaca]].</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Sadaba}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Sadaba]]
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Zaragoza]]
[[Categoría:Lugars de colonización en Aragón]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Chaca en Cinco Villas]]
720l73rg6cioub99nqsimidczpmhpdi
Aragonés centro-oriental
0
83009
2423583
2310777
2026-06-10T20:03:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423583
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre=Aragonés centro-oriental
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen=[[Imachen:Parlas centro-orientals de l'aragonés.svg|250px]]
|nombre imachen=Parlas centro-orientals de l'aragonés
|local=
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= [[Val de Bielsa]], [[Valle de Tella]], [[Valle de Puértolas]], [[Valle de Vio]], [[Val de Broto]], [[Ribera de Fiscal]], [[Valle d'A Solana]]
|lugars=
|rasgos=(Nor)Centrals, de transición ta's orientals
|vitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=[[Leonardo Escalona]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6=[[Aragonés central]]
|familia7='''Aragonés centro-oriental'''
}}
L''''aragonés centro-oriental''' ye l'[[idioma aragonés|aragonés]] que se charra entre a [[Val de Broto]] y a [[Val de Bielsa]] y entre [[Cotefablo]] y a [[Cinca]]. Presenta as caracteristicas foneticas de l'[[aragonés central]] y lexico común con l'[[aragonés oriental]]. Conserva bien elementos morfolochicos y sintacticos desapareixitos de l'[[aragonés occidental]] y [[aragonés centro-occidental|centro-occidental]].
== Fonetica ==
A [[vocal final atona|-e final]] se conserva en casos que l'aragonés cheneral la perdió por [[apocope en aragonés|apocope]] dende fa muitos sieglos (ya no yera present en a ''[[aragonés medieval|scripta medieval]]'' y no ye present en os residuos lexicos y toponimos aragoneses d'o [[castellano d'Aragón]]):
*''[[Valle]]'' ("[[val]]"), ''[[puande]]'' ("[[puent]]"), ''[[fuent|fuande]]'' ("[[fuent]]").
L'aragonés d'a cuenca alta d'a [[Cinca]] ([[aragonés d'a Valle de Puértolas|Valle de Puértolas]], [[aragonés d'a Valle de Tella|Valle de Tella]] y [[aragonés belsetán|Val de Bielsa]]), pierde por [[apocope en aragonés|apocope]] a [[vocal final atona|-o final]] en mas casos que l'aragonés cheneral, fenomeno que observamos tamién en [[aragonés chistabín|chistabín]] en continuidat cheografica. Este fenomeno se troba mas a sobén dezaga de -n- y -l-, pero se troba tamién dezaga de -y-:
*''[[cul]]'', ''[[goyo|goi]]'', ''[[truco|truc]]'', ''[[truen]]'', ''[[chinero|chiner]]'', ''[[ferrero|ferrer]]'', etcetera
D'acuerdo con l'[[aragonés central]] presenta una menor resistencia a la [[sonorización romanz|sonorización]] d'as [[Oclusivas xordas intervocalicas|oclusivas xordas intervocalicas latinas]] que l'aragonés cheneral, [[oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|conservando-se a xorda]] localment en palabras como ''[[capeza]]'' u ''[[vita]]'', encara que no en atras palabras como ''[[presiego]]'', que presentan a xorda conservata en [[aragonés meridional]]. A conservación afecta a lo [[participio en aragonés|participio]], que ye en ''-ato'', ''-ito'' reblando debant d'as formas chenerals en ''-au'', ''-iu''.
En a evolución d'o grupo latino -CT- trobamos con cierta frecuencia formas en -t-, que corresponden a -it- en aragonés cheneral: ''feto'', ''muto'', etcetera.., que pueden coexistir con a forma cheneral ''feito'' y con formas castellanizatas como ''fecho''.
O [[aragonés bergotés|bergotés]], l'[[aragonés d'a Valle de Vio]] y d'[[Aragonés d'a Solana|A Solana]] presentan mayor tendencia que atras variants d'aragonés a la [[Sonorización dezaga de liquida en aragonés|sonorización dezaga liquida]], coincidindo con o [[aragonés tensino|tensín]], que ye [[aragonés centro-occidental|centro-occidental]]:
*Grupo -MP- > -mb-:
**''Cambo'' en [[Torla]], [[Oto]], [[Broto]], [[Buesa]], [[Fanlo]], [[Buisán]], [[Yosa]].
**''Tramba'' en Torla.
**''Embolla'': [[ampolla]].
*Grupo -NT- > -nd-:
**''[[cantal|Candal]]'', ''[[sentimiento|sendir]]'', ''[[fuent|fuande]]'', ''[[puent|puande]]'', ''undar'', nomás que en Vió; ''[[planta|planda]]'' y ''[[punta|punda]]'' en [[val de Vio|Vio]] y [[aragonés panticuto|Panticosa]].
*Grupo -NK- > -ng-:
**''[[blanco|Blango]]'', ''[[banco|bango]]'', ''[[chunco|chungo]]'', ''[[barranco|barrango]]'', ''[[palanga]]''.
*Grupo -LT- > -ld-:
**''[[altaria|Aldo]]'', ''[[buldorín]]'', ''[[salto|saldo]]'', ''[[suerte|suarde]]'', ''[[sangardana]]''
*Grupo -RT- > -rd-:
**''[[Xordica]]'' (y a variant ''[[chordica]]'', con [[cheada]]).
*Grupo -RK- > -rg-:
**''[[Forgancha]]''.
A evolución d'a -X-, -SK- y -PS- latina ye en -ix-, como en [[aragonés oriental]], a diferencia de l'[[aragonés occidental]] y [[aragonés centro-occidental|centro-occidental]].
== Morfolochía ==
As primeras personas d'os [[Pasau imperfecto d'indicativo en aragonés|pasatos imperfectos d'indicativo]] acaban en ''-abe'', ''-ebe'', ''-ibe'', coincidindo con o [[aragonés chistabín|chistabín]]:
*''puyabe'', ''metebe'', ''ubribe''.
Cualques variants conservan una [[Conchugación incoativa de verbos acabaus en -ir en aragonés|conchugación incoativa]] pa cualques verbos d'a [[tercera conchugación en aragonés|tercera conchugación]] u conchugación en ''-ir''.
O [[Pasau imperfecto de subchuntivo en aragonés|pasato imperfecto de subchuntivo]] no presenta [[vocal final atona|vocal final]] en a primera persona singular y a tercera persona singular, acabando en ''-ás'', ''-és'', ''-ís'' en cuenta de ''-ase'', ''-ese'', ''-ise'' de l'[[aragonés centro-occidental]] y [[aragonés occidental|occidental]] y coincidindo con o que se troba en cualques [[aragonés medieval|textos medievals]].
*''yo aduyás'', ''yo debés'', ''yo partís''.
Bi ha una millor conservación d'os [[Participio fuerte en aragonés|participios fuertes]] que en atras variants d'aragonés.
Indefinitos ''belaún'', ''belauna'' con variants, que se fan servir dende o tensín dica o benasqués.
Uso d'os adverbios ''guaire'', ''nunca'', ''cosa'' con sentito positivo en oracions interrogativas y [[oracions condicionals en aragonés|condicional]]s. Se documenta en belsetán y aragonés d'a Val de Tella a l'igual que en benasqués.
== Sintaxi ==
L'[[aragonés d'a valle de Vio]], l'[[aragonés d'a valle de Tella]] y o [[aragonés belsetán|belsetán]] mantienen u manteneban dica fa poco encara o emplego d'o verbo ''ser'' como [[verbos auxiliars en aragonés|verbo auxiliar]] en cualques [[verbos intransitivos en aragonés|verbos intransitivos]], encara que en decadencia, porque o belsetán ha perdito recientment o uso d'este verbo auxiliar en os [[verbos de movimiento en aragonés|verbos de movimiento]].
== Variants ==
Son [[parla (lingüistica)|parla]]s aragonesas centro-orientals:
*[[Aragonés bergotés]].
*[[Aragonés d'a Ribera de Fiscal]].
*[[Aragonés d'a Valle de Vio]].
*[[Aragonés d'a Valle de Puértolas]].
*[[Aragonés d'a Valle de Tella]].
*[[Aragonés belsetán]].
L'[[aragonés de Sierra Ferrera]] presenta actualment una fonetica pareixita a lo [[aragonés chistabín|chistabín]] u [[aragonés fobano|fovano]], clasificatas como [[aragonés oriental]].
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Anchel Conte]] et al. ''[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]''. Colección Aragón. [[Librería general]].
* {{es}} [[Chabier Tomás Arias]]. ''[[El aragonés del biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}
{{Dialectos de l'aragonés}}
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|Centro-oriental]]
nsac5hr88u7v8tw5mnwjxmco9mmmfjc
Aragonés centro-occidental
0
83011
2423582
2279514
2026-06-10T20:02:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423582
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre=Aragonés centro-occidental
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = [[Dialectos de l'aragonés|Variedaz de l'aragonés]]
|imachen= [[Imachen:Parlas centro-occidentals de l'aragonés.svg|250px]]
|nombre imachen=Parlas centro-occidentals de l'aragonés
|local=
|charradors=
|país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|localización= [[Val de Tena]], [[Sobrepuerto]], [[Tierra de Biescas]], [[Vallibasa]], [[Sarrablo]] y [[Val d'Acumuer]]
|lugars=
|rasgos=(Nor)Centrals, de transición ta's occidentals
|vitalidat=<span style="color:red;">'''Baixa'''</span>
|escritors=
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas romances|Romance]]
|familia3=[[Luengas romances occidentals|Romance occidental]]
|familia4=[[Luengas occitanorromanicas|Occitanorromanica]] u [[Luengas iberorromanicas|iberorromanica]]
|familia5=[[Idioma aragonés|Aragonés]]
|familia6=[[Aragonés central]]
|familia7='''Aragonés centro-occidental'''
}}
L''''aragonés centro-occidental''' ye l'[[idioma aragonés|aragonés]] que se charra entre a cuenca alta d'o río [[Galligo]], dende a [[Val de Tena]] dica o [[Sarrablo]] y dende [[Vallibasa]] y [[Sobrepuerto]] dica a [[val d'Acumuer]]. Presenta as caracteristicas foneticas de l'[[aragonés central]] y lexico común con l'[[aragonés occidental]].
== Fonetica ==
D'alcuerdo con l'[[aragonés central]] presenta una menor resistencia a la [[sonorización romanz|sonorización]] d'as [[oclusivas xordas intervocalicas|oclusivas xordas intervocalicas latinas]] que l'aragonés cheneral, [[oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|conservando-se a xorda]] localment en bella parola en a que l'aragonés cheneral sonoriza. A conservación afecta a lo [[participio en aragonés|participio]], que ye en ''-ato'', ''-ito'' reblando debant d'as formas chenerals en ''-au'', ''-iu''.
O [[aragonés tensino|tensín]] presenta mayor tendencia que atras variants d'aragonés a la [[Sonorización dezaga de liquida en aragonés|sonorización dezaga de liquida]], coincidindo con l'[[aragonés centro-oriental]]:
*Grupo -MP- > -mb-:
**''Embolla'': [[ampolla]].
**''Cambo'' en [[aragonés panticuto|Panticosa]], coincidindo con l'[[aragonés centro-oriental]] de [[Torla]], [[Oto]], [[Broto]], [[Buesa]], [[Fanlo]], [[Buisán]], [[Yosa]].
*Grupo -NT- > -nd-:
**''Planda'' y ''punda'' en [[aragonés panticuto]], coincidindo con l'[[aragonés d'a valle de Vio]].
*Grupo -NK- > -ng-:
**''[[Blanco|Blango]]'', ''[[banco|bango]]'', ''[[chunco|chungo]]''.
**''[[Barranco|Barrango]]'', ''[[palanga]]'' y ''cingüenda'' en [[aragonés panticuto]].
*Grupo -RT- > -rd-:
**''[[Xordica]]'' (y a variant ''chordica'' con [[xeada]]).
A evolución d'a -X-, -SK- y -PS- latina ye en -x-, como en [[aragonés occidental]], a diferencia de l'[[aragonés oriental]] y [[aragonés centro-oriental|centro-oriental]].
== Morfolochía ==
L'[[Articlo definiu en aragonés|articlo]] ''o'', ''os'', ''a'', ''as'' presenta a variant postvocalica ''ro'', ''ros'', ''ra'', ''ras'' coincidindo con part de l'[[aragonés centro-oriental]] y d'o [[Semontano de Balbastro]].
== Variants ==
Son [[parla (lingüistica)|parla]]s aragonesas centro-occidentals:
*[[Aragonés d'a Val d'Acumuer]].
*[[Aragonés d'a Tierra de Biescas]].
*[[Aragonés sarrablés]].
*[[Aragonés de Sobrepuerto]].
*[[Aragonés tensino]] (con l'aragonés [[aragonés panticuto|pandicuto]] como parla local millor conservata y documentata).
*[[Aragonés de Vallibasa]].
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Anchel Conte]] et al. ''[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]''. Colección Aragón. [[Librería general]].
* {{es}} [[Chabier Tomás Arias]]. ''[[El aragonés del biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}
{{Dialectos de l'aragonés}}
{{Variedaz centrals de l'aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aragonés central|Centro-occidental]]
gwu0ff7iqkl65kg59mokv30olwcxrwr
Adverbios de manera en aragonés
0
87228
2423325
2310902
2026-06-10T19:22:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423325
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Adverbios en aragonés}}
Os '''adverbios de manera en aragonés''' son escasos, porque en esta luenga se fa servir con mes frecuencia [[locucions adverbials en aragonés|locucions adverbials]] pa expresar a manera. Un grupo d'adverbios de manera acaba en ''-ment'' y son [[cultismos en aragonés|cultismo]]s y [[semicultismos en aragonés|semicultismo]]s y en o [[rechistro coloquial]] se'n fan servir poquez.
Son adverbios de manera patrimonials ''asina''/''asinas'', ''adredes'', ''bien'', ''deprisa'', ''despacio'', ''como'', ''contino'', ''mal'' y ''millor''.
L'adchectivo indefiniu ''mesmo'' puet fer d'adverbio de manera cuan equivale a "d'a mesma traza" (''mesmo yo no podebai puyar'').<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 64 {{ISBN|978-84-8094-058-0}}.</ref>
En aragonés se fa servir muito a sobén [[locucions adverbials de manera en aragonés|locucions adverbials de manera]] como ''a escape'', ''a boticiegas'', ''a monico''/''a moniquet'', ''de malas [[traza]]s'', ''de raso''/''de tot'', ''fito-fito'', ''a caramuello'', ''a cotenas'', ''de propio'', ''a galapatons'', ''a garramanchas'', ''a escarramaixons'', ''de baldes'', ''a rastro'', ''a redolons'', ''a trocez'', ''a voldregons'', ''a vueltas'', ''en calcanyetas'', ''en pagas'', ''por demás'', etcetera.).<ref name="BARCOS"/><ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. [[Gara d'Edizions]] - [[Prensas Universitarias de Zaragoza]] - [[Institución Fernando el Católico]]. 2010. pp 172-173</ref>
== Cultismos y semicultismos acabaus en -ment ==
{{Articlo principal|Adverbios acabaus en -ment en aragonés}}
A terminación en ''-ment'' s'orichina por [[apocope en aragonés|apocope]] d'a ''e'' d'a terminación latina ''-MENTE''.
En l'aragonés coloquial o mes frecuent ye ''malament'', que se troba tamién en o [[castellano d'Aragón|castellano de substrato aragonés]] d'o [[Baixo Aragón]]. Son tamién frecuents ''tasament'' y ''talment''.
En [[aragonés benasqués|benasqués]] ye mes frecuent: ''tontament'', ''escasament'', ''precisament'', ''malament'', ''chuntament'', ''chustament'', ''fierament'', ''espresament'', ''cllarament'', ''segurament'',<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas'', Zaragoza, [[Gara d'Edizions]]-[[Institución Fernando el Católico]] (2003). p 204.</ref> ''altrament'',<ref name="BENBALL">{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. [[Institución Fernando el Católico]], Zaragoza, segunda edición 1978. p 36.</ref> ''confiadament'', ''continament'', ''tasament'',<ref name=SAURABEN/>, ''primerament'' y ''zaguerament''.
En [[aragonés medieval]] se feban servir muitos adverbios de manera acabaus en ''-ment'', representando un tiempo que l'aragonés yera una luenga oficial d'uso culto: ''leyalment''.
A vegadas ye millor documentau un adverbio acabau en ''-ment'' en o lenguache medieval que no o suyo equivalent semantico en aragonés actual. L'adverbio culto ''inmediatament'' se troba en textos medievals y significa o mesmo que a locución adverbial ''a'l seguito'' documentada en [[aragonés belsetán|belsetán]]<ref name=BELSETANLOZA>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]]: (2005). ''Aspectos morfosintácticos del belsetán''. Zaragoza: [[Gara d'Edizions]] - IFC, pp 134-136.</ref>.
En [[romanz navarro]] a terminación ''-ment'' coexistiba con a terminación ''-mientre'' con ''r'' [[epentesi en aragonés|epentetica]], no guaire estrania, pus en castellano de substrato aragonés tenemos l'alternancia ''[[empelte]]''-''[[empeltre]]''. Os adverbios acabaus en ''-mientre'' se troban en o [[fuero romanz de Teruel]], pero especialment en o [[fuero romanz d'Albarracín]], ye dicir, textos medievals de zonas en as que os [[navarros]] intervinioron en a [[Repoblación (demografía)|repoblación]]. Una palabra curiosa en o [[fuero romanz d'Albarracín]] ye ''examientre'' derivau d'o [[adchectivos demostrativos en aragonés|demostrativo]] ''exo'', ''exa'' y con o significau "de la mesma traza".
Cuan dos adverbios acabaus en ''-ment'' van seguius no bi ha elipsi de ''-ment'' en aragonés actual, a diferencia d'en aragonés d'a Edat Meya, cuan se feba elipsi en o segundo termin (''liberalment et pacifica'').<ref name=SAURABEN/>
En l'aragonés escrito d'o sieglo XX se fan servir muitos adverbios acabaus en ''-ment'', [[neolochismos en aragonés|neolochismo]]s necesarios pa o rechistro culto d'a luenga, pero que a sobén substituyen de tot a las locucions adverbials naturals en l'aragonés, que por atra part fan innecesaria a introducción de beluns d'estos neolochismos. A existencia d'estas locucions adverbials como ''de tot'' u ''de raso'' fan innecesaria a creyación de l'adverbio ''totalment''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses. ([[1999]]).
*{{es}} [[Alwin Kuhn|KUHN, Alwin]]: ''[[Der hocharagonesische Dialekt|El Dialecto Altoaragonés]]'' (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-96457-41-6}}
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]]: (2005). ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]''. Zaragoza: Gara d'Edizions - IFC.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010.
*{{es}} [[Max Gorosch]]: ''[[El Fuero de Teruel]]''; Estocolmo, 1950.
*{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Aspectos lingüisticos de la redacción romance de los fueros de Teruel y Albarracín en comparación con otros textos medievales aragoneses''. ''Tiempo de Derecho foral en el sur aragonés: [[Los fueros de Teruel y Albarracín I Estudios]]''. El Justicia de Aragón.
{{Luengas neolatinas adverbios de manera}}
{{Gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en aragonés|Manera]]
[[Categoría:Adverbios de manera por idioma|Aragones]]
a9nevcmk804q9ynwg7u0e1jrcshgi9l
Adchectivos indefinius en aragonés
0
87287
2423311
2244013
2026-06-10T19:20:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423311
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Adchectivos en aragonés}}
Os '''adchectivos indefinius en aragonés''' son d'orichen latín y presentan particularidaz presents en as [[luengas neolatinas pirenencas]] y as [[luengas galorromanicas]].
Son adchectivos indefinius ''algun(o)'', ''atro'', ''bel'', ''cualque'', ''brenca'', ''cada'', ''cosa'', ''demás'', ''garra'', ''guaire'', ''mas'', ''menos'', ''mica'', ''mismo''/''mesmo''/''mateix'', ''muito'', ''poco'', ''pro(u)'', ''cualsiquier'', ''res'', ''tanto'', ''tot'', ''un''.
== Adchectivo indefiniu ''algún(o)'', ''alguna'' ==
Presenta variación en chenero y numero: ''algún(o)'', ''alguna'', ''algun(o)s'', ''algunas''. Deriva d'o latín *''ALICUNU'' (''ALIQUIS''+''UNU''), y presenta cognatos en todas as luengas vecinas de l'aragonés, encara que en [[idioma francés|francés]] presenta un significau negativo. Se relaciona con o pronombre indefiniu ''algún(o)'', ''alguna'', ''algun(o)s'', ''algunas''.
Bel autor l'ha considerau un castellanismo que substituye a ''bel'' u a ''cualque''. [[José Antonio Saura Rami]] argumenta que talment no siga autoctono en [[aragonés benasqués|benasqués]] porque no se troba a suya teorica contrapartida ''ninguno''<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003 p 158, p 164.</ref> (se troba o adchectivo indefiniu ''cap'' y o pronombre ''digú'' como derivau de ''NEC UNU''), y antiparte, encara se documenta o indefiniu ''bel'', ''bella''.
[[Miguel Ánchel Barcos]] considera que no bi ha datos pa afirmar u negar a suya pertenencia a lo sistema aragonés, pero que a perda de ''bel'', ''bella'' ha suposau a suya expansión<ref name=BARCOAN>{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|Barcos, Miguel Ánchel]]: ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''. [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007. pp 63-64 {{ISBN|978-84-8094-058-0}}.</ref>.
O indefiniu ''algún(o)'', ''algunas'' ye d'uso regular en [[aragonés medieval]].
== Adchectivo indefiniu ''atro'', ''atra'' ==
Presenta variación en chenero y numero: ''atro'', ''atra'', ''atros'', ''atras'', que derivan d'o latín ''ALTERU'' a traviés d'as formas intermeyas ''altro'', ''altra'', ''altros'', ''altras'' que encara se fa servir en [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[aragonés benasqués|benasqués]]. En aragonés cheneral por un regular se fan servir as formas coincidents con o castellano ''otro'', ''otra'', ''otros'', ''otras'', que s'han orichinau por vocalización d'a ''l'' en ''u'' y reducción d'o diftongo decreixient ''-au-''. As formas con ''a'' se conservan en [[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés d'a Val de Tella]], [[aragonés chistabín|chistabín]] y [[aragonés baixorribagorzano|baixorribagorzano]] pero en retacule.<ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. [[Gara d'Edizions]] - [[Prensas Universitarias de Zaragoza]] - [[Institución Fernando el Católico]]. 2010 pp 96-105.</ref>
*''imos a tener '''atro''' fillo''.<ref name=TELLALOZANO/>
Puet ir acompanyau con o indefiniu ''un'':
*'''''un atro''' día''.<ref name="BRIANCHIST">{{es}} [[Brian Mott]]: ''El Habla de Gistain'' [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1989, pp 68-69.</ref>
As formas ''otro'', ''otros'', ''otra'', ''otros'' se troban en variants d'aragonés bien conservadas tan a lo norte como en a [[aragonés ansotano|Val d'Ansó]]:<ref name="ansobenitez">{{es}} [[María Pilar Benítez]] ''L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó''. Gobierno de Aragón, 2001, pp 133-137</ref>
*''Venioron de l''''otro''' lau d'a [[búa]]''.<ref name="ansobenitez"/>
== Adchectivo indefiniu ''bel'', ''bella'' ==
L'adchectivo ''bel'' se pronuncia en aragonés cheneral /bel/, ye sinonimo de ''cualque'' y siempre va debant d'o substantivo. Seguntes [[Gerhard Rohlfs|Rohlfs]] deriva d'o latín ''BELLUS'' y presenta equivalents en [[occitán gascón|gascón]] (''bet'' en masculín, ''bero'' en feminín<ref>{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''El aragonés del Biello Sobrarbe''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]] ([[1999]]).</ref>), y [[catalán antigo]]. O pronombre indefiniu relacionau con l'adchectivo indefiniu ''bel'' ye ''bel un'' (/bel un/).
Se gosa fer servir sobre tot en singular, (''bel'' en masculín, ''bella'' en feminín)<ref name=PURRIBAGOC>{{es}} [[Maria Luisa Arnal Purroy]]: ''El habla de la Baja Ribagorza Occidental'' [[Institución Fernando el Católico]], 1998, pp 271-285</ref>, d'astí que mesmo bel autor haiga sinyalau l'ausencia d'o plural en a variant de l'aragonés que describiba<ref name="FernandosChistabin">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-8094-061-0}}</ref> u mesmo que o emplego plural siga efecto d'una [[influencia lingüistica|influencia]] d'o castellano<ref name="MORFOSINBEL">{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]] (2005). ''Aspectos morfosintácticos del belsetán''. Zaragoza: [[Gara d'Edizions]] - [[IFC]].</ref>. A escaseza d'o emplego en plural s'explica por o suyo caracter indefiniu, que fa que no haiga de menester as formas en plural<ref name=BARCOAN/>, pus o suyo mesmo significau abraca una ideya de plural<ref name="FernandosChistabin"/>.
As pocas vegadas que se fa servir en plural presenta en masculín as formas ''bellos'' u ''bels'' (que se pronuncia tamién en cuasi toz os puestos /bels/), y en feminín ''bellas''. Un d'os pocos usos bien documentaus en plural ye en [[aragonés ribagorzano|Ribagorza]] acompanyando a numerals pa dicir "aproximadament":
*''Habrán cohiu '''bellos tres kilos'''.''<ref name=PURRIBAGOC/>
*''Va correr '''bellos venticinco''' metros.''<ref name=PURRIBAGOC/>
*'''''Belles cuatre''' cargues en quede de hierba.''<ref name=SAURABEN/>
A documentación d'as formas en plural sin ixe significau son mes escasas y esporadicas:
*'''''Bels''' animals''.<ref name=TELLALOZANO/>
*''Mutos se deixaban '''belas''' borregatas en casa.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''A '''bels''' tipos n'habría qu'escarmentar-los.''<ref name=DICCIONARIOCAMPES>{{es}} [[Bienvenido Mascaray Sin|Mascaray Sin, Bienvenido]]: ''[[Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)]]''. [[Xordica Editorial]], 2014. p 68.</ref>
*'''''Bellas''' veces n'estoi farto...''<ref name=DICCIONARIOCAMPES/>.
A forma feminina presenta as variants foneticas ''bel·la''<ref name="MORFOSINBEL"/> con [[L·l|ele cheminada]] en belsetán y ''bela''<ref name="FernandosChistabin"/><ref name="MORFOSINBEL"/> con simplificación d'esta ''[[L|ele]]'' en [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[aragonés chistabín|chistabín]].
A forma masculina presenta una variant cuasi desapareixida con [[L·l|l cheminada]] en belsetán que se presenta cuan lo substantivo encomienza por vocal, fenomeno comparable a la ''[[liaison]]'' d'o [[idioma francés|francés]] con atras consonants:
*''Bel·l animal''.
*''Bel·l hombre''.
En l'[[Aragonés de la Val de l'Ebro|aragonés d'a val de l'Ebro]] no se debeba fer servir o indefiniu ''bel'', ''bella'' porque no amaneix guaire en os textos medievals y o que trobamos ye ''cualque'' bella vegada.
Actualment ''bel'', ''bella'' se troba en tot l'[[Alto Aragón]] pero en claro retacule. En [[aragonés ansotano|ansotano]] cuasi no se fa servir y a suya presencia se reduce a expresions fosilizadas y a la conoixencia d'a chent mes viella<ref name=BARCOAN/>; en [[aragonés baixorribagorzano|Ribagorza Baixa]] ya cuasi no lo fan servir as cheneracions mes chóvens<ref name=PURRIBAGOC/>.
== ''Brenca'' como adchectivo indefiniu ==
''Brenca'' (en as vals occidentals ''branca'', y en [[aragonés d'a valle de Vio]] ''branga''), acompanya como adchectivo indefiniu a [[sustantivos incontables en aragonés|sustantivos incontables]] estando invariable en chenero y numero:<ref name=TELLALOZANO/>
*''No me queda brenca hierba''.<ref name=TELLALOZANO/>
*''No tiengo brenca perras''.<ref name=TELLALOZANO/>
== Adchectivo indefiniu ''cada'' ==
Deriva d'o latín ''CATA'' y ye present en atras luengas romanicas a part de l'aragonés. Ye invariable en [[chenero gramatical en aragonés|chenero]] y [[numero gramatical en aragonés|numero]]. Siempre va con sustantivo u con o [[pronombres indefinius en aragonés|pronombre indefiniu]] ''un(o)'', ''una'':
*''Cada un ye como Dios l'ha feto''.<ref name="BRIANCHIST"/>
Cuan va con o pronombre indefiniu se puet pronunciar con una -g- [[epentesi antihiatica en aragonés|antihiatica]] (''cadagún'', ''cadaguna''), por deseparar a vocal ''a'' d'una vocal velar ''u'' en un hiato.
Cuan acompanya a sustantivos indicadors de tiempo sigue a la [[preposicions en aragonés|preposición]] ''per'' / ''por'' en ciertas variants orientals de l'aragonés como en [[aragonés chistabín|chistabín]], [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[Aragonés d'a valle de Tella|tellano]] (y tamién se n'ha sinyalau bel eixemplo en benasqués).<ref name=TELLALOZANO/>
*''Por cada día le verás cosas''.<ref name=TELLALOZANO/>
*''La media la temperatura sube por cada anyo''.<ref name=TELLALOZANO/>
En sustantivos que indican colpes sigue a la preposición ''en'' en [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[Aragonés d'a valle de Tella|tellano]]:
*''Les pegan en cada hetazo''.<ref name=TELLALOZANO/>
== Adchectivo indefiniu ''garra'' ==
Ye invariable. Se refiere a obchectos contables y personas con significau negativo, d'ausencia. Documentau en [[aragonés chistabín|chistabín]], [[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés d'a Val de Tella]], [[Aragonés de Sierra Ferrera|Baixo Penyas]], [[Aragonés d'a valle de Vio|Val de Vio]], [[Fanlo]], [[Bestué]], [[Aragonés de Sobrepuerto|Sobrepuerto]], [[Bara]], [[Aragonés panticuto|Panticosa]], y dica as [[Cinco Villas]].<ref name="MORFOSINBEL"/> En benasqués no se fa servir ''garra'' y se troba ''cap'' u ''cap de''. En as atras variants de l'aragonés se fa servir ''dengún'', ''denguna''. Eixemplos:
*''No tiengo '''garra''' libro.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''No va ta '''garra''' cabo.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''No se puede ir ta '''garra''' puesto.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''No hi hai '''garra''' fuent.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Ta '''garra''' puesto.''<ref name=TELLALOZANO/>
== Adchectivo indefiniu ''gota'' ==
Ye invariable y como cuantificador indica ausencia u manca. Deriva d'o latín ''GUTTA'', que indicaba una cantidat muito chicota, a minima. Eixemplos:
*''No queda '''gota''' vino en lo porrón''.<ref name=TELLALOZANO/>
== Adchectivo indefiniu ''guaire'', ''guaires'' ==
Ye invariable en chenero, pero presenta variación en numero. Se fa servir con un significau de cantidat alta pareixiu a ''muito'' pero en oracions negativas, interrogativas y [[oracions condicionals en aragonés|condicional]]s.<ref name=TELLALOZANO/> [[superstrato francico en aragonés|Deriva d'o francico]] ''WAIGARO'' y tien os suyos cognatos en luengas [[luengas galorromanicas|galorromanicas]]: ''gaire'' en catalán y occitán y ''guère'' en francés. Eixemplos d'uso:
*''No y estaban '''guaire''' rato.''<ref name=PURRIBAGOC/>
*''No tengo '''guaires''' ganas.''<ref name=PURRIBAGOC/>
Se troba muit poco en [[aragonés medieval|textos aragoneses medievals]], pero entre os pocos textos a on se troba bi n'ha un de localidaz tan a lo sud como [[Zaragoza]]:
*''...et qu'el no conocia '''guayre''' bien el synyal del dito ganado...''
Actualment se conserva en aragonés [[aragonés oriental|oriental]], [[aragonés centro-oriental|centro-oriental]], d'o [[aragonés d'o Semontano de Balbastro|Semontano de Balbastro]] y [[aragonés panticuto|panticuto]], documentando-se tan a lo sud-ueste como [[Orlato]]. Manimenos en cualques parlas altoaragonesas se n'ha perdiu l'uso en os dos zaguers tipos d'oracions, por eixemplo en [[aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzano]] no se fa servir en oracions interrogativas.<ref name=PURRIBAGOC/>
== Adchectivo indefiniu ''mesmo''/''mismo'', ''mesma''/''misma'' ==
Presenta variación en [[chenero gramatical en aragonés|chenero]] y [[numero gramatical en aragonés|numero]]. O suyo significau tien connotacions d'igualdad u equivalencia. Tien como superlativo ''mesmismo''. ''Mesmo''/''mismo'' deriva d'o latín ''METIPSIMU'' y presenta amés en aragonés a forma ''mateix''. L'alternancia de ''mesmo'' y ''mismo'' se puet veyer en una mesma localidat, y se considera mes correcta ''mesmo'' por razons etimolochicas. A forma ''mateix'' ye común con o catalán y actualment restrinchida a l[[aragonés benasqués]]. Manimenos d'antes estió estendillada dica l'[[aragonés d'as comunidaz aragonesa|aragonés teruelano]] y responde a la [[fonetica aragonesa|ley fonetica]] -PS- > -x- que veyemos en ''IPSE'' > ''ixe''.
*''A nuestra no ye a '''mesma''' casa''.<ref name=BARCOAN/>
*''O '''mismo''' coche que tu''.<ref name=BARCOAN/>>
*''Hai que tornar por lo '''mismo''' camín.''<ref name=TELLALOZANO/>
*L'[[alguaril]] ye lo '''mismo''' que lo [[troixo]].<ref name=TELLALOZANO/>
== ''Mica'' como adchectivo indefiniu ==
Ye invariable en chenero y numero. Acompanya a [[substantivos incontables en aragonés|substantivos incontables]] indicando una ausencia y manca de cantidat, manimenos en oracions interrogativas tien una valgua positiva indicando cierta cantidat. Provién d'o latín vulgar ''MICCA'' que indicaba una cantidat muito chicota, tien o suyo cognato en o catalán ''mica'' pero un significau comparable a l'aragonés ''brenca'' u ''gota'' u a lo catalán ''gens''. Eixemplos d'uso como adchectivo indefiniu:
*''No cayerá '''mica''' fiemo''.<ref name=TELLALOZANO/>
*''Estes besos no me fan '''mica''' goyo''.<ref name=TELLALOZANO/>
Como adchectivo indefiniu puet ir acompanyau con a preposición ''de'', pero se gosa perder.
== Adchectivo indefiniu ''muito'', ''muita'' ==
Presenta variación en chenero y numero. Indica una cantidat alta pero imprecisa y puet substituir-se por locucions que indican tamién una cantidat gran. Deriva d'o latín ''MULTU'' y ye cognato d'o castellano ''mucho'' y d'o catalán ''molt''. Presenta as variants foneticas ''muto'' en [[aragonés belsetán|belsetán]] (y d'antes en [[Aragonés d'a valle de Tella|tellano]]<ref name=TELLALOZANO/>
) que manimenos coexistiba en belsetán como mayoritaria debant d'a forma cheneral ''muito''<ref name=BADIABIEL>{{es}} [[Antoni Maria Badia i Margarit]]: ''El habla del valle de Bielsa''. [[Instituto de Estudios Pirenaicos]], 1950</ref>, y ''molto'' en [[aragonés benasqués|benasqués]]. Eixemplos d'uso:
*''En ha traiu '''muitas'''.''<ref name=BARCOAN/>
*''Ixe [[lugar]] no teneba '''muitas''' casas.''<ref name=BARCOAN/>
*'''''Muitas''' [[ralladura]]s''.<ref name="ansobenitez"/>
*''No brenca fret, pero i hei '''moltes''' [[conchestra|conchestr]]es''<ref name=GRAMABENBALL>{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''Elementos de gramática benasquesa''. Talleres gráficos "La Editorial", 1976.</ref>
En o [[sieglo XX]] se documenta a suya substitución progresiva por o castellanismo ''mucho'' en muitos puestos. Ya [[Alwin Kuhn]] deciba que en [[Linars de Broto]] se fa servir poco y que en [[Aineto]] ye anticuau, [[Saroïhandy]] deciba que en [[Biel]] no yera común y [[Manuel Alvar]] sinyalaba que en o [[aragonés chaqués|Campo de Chaca]] ya cuasi heba desapareixiu. [[Chabier Lozano Sierra]] en o suyo estudio sobre l'aragonés d'a valle de Tella troba unicament ''mucho'' en a parla actual, encara que en as enquestas lo indicaban que d'antes se feba servir ''muto''.
== Adchectivo indefiniu ''cuantos'', ''cuantas'' ==
Tien un significau pareixiu a ''bel'', ''cualque'', pero indica cierta imprecisión de numero. No admite a forma singular:
*''Fa '''cuantos''' días que pasó.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''I he estato '''cuantos''' días ingresato.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Un [[chirmán]] que heba marchato feba '''cuantos''' anyos.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Estiemos allí '''cuantos''' días.''<ref name="MORFOSINBEL"/>
== Adchectivo indefiniu ''tot'', ''tota'' ==
''Tot'', ''tota'', ''toz'', ''totas'' ye a evolución d'o latín ''tōtus'', ''tōta'', ''tōtum''. En aragonés cheneral son mes frequents as formas con fonetica coincident con a castellana ''to'', ''toda'', ''todos'', ''todas'', conservando-se as formas que se consideran chenuínas en [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[aragonés benasqués|benasqués]].<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Ye per '''toz''' es puestos''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''A ixe el conoix '''tot''' Cristo''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*'''''Tota''' la nuet circulaba coches''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
En l'[[aragonés d'a Val de Tella]] se presenta como ''tot'', ''toda'', ''toz'', ''todas'', no pronunciando-se a -t final en a mes gran part d'os casos y tendendo a perder-se a forma ''toz'' debant d'a forma ''todos'' por castellanización.<ref name=TELLALOZANO/> Tamién en [[aragonés chistabín|chistabín]] se diz ''tot'', ''toda'', ''toz'', ''todas'', pronunciando-se en [[Chistén]] /toa/ y /toas/.<ref name="FernandosChistabin"/>
== Adchectivo indefiniu ''un(o)'' ==
Se presenta en as atras luengas neolatinas y a vegadas ye considerau un articlo indefiniu. Presenta as variacions ''un'', ''una'', ''un(o)s'', ''unas''. A forma ''uno'' coincident con o castellano ha puesto substituir recientment en cualques zonas a la forma ''un'' en un proceso de castellanización. A forma ''uns'' se puet pronunciar ''us''.<ref name=TELLALOZANO/> Eixemplos d'uso:
*''Me chito '''un''' ratet en lo bango''.<ref name=TELLALOZANO/>
*''Lo [[gramen]] tien '''unas''' venachas malas''.<ref name=TELLALOZANO/>
*''Rancar '''uns''' cospins''.<ref name=TELLALOZANO/>
Cuan no acompanya a un substantivo se converte en un [[pronombres indefinius en aragonés|pronombre indefiniu]] y a sobén va acompanyau d'o [[pronombres adverbials en aragonés|pronombre adverbial]] ''en''/''ne''.
== Adchectivo indefiniu ''cualque'' ==
Ye invariable en chenero, presenta la forma plural ''cualques''. Se troba en [[aragonés belsetán|belsetán]] coexistindo con ''bel'', ''bel·la'',<ref name="MORFOSINBEL"/> y ye documentau tamién en [[aragonés tensino|aragonés tensín]]. Se relaciona con o [[pronombres indefinius en aragonés|pronombre indefiniu]] ''cualcún'', ''cualcuna''.
*'''''Cualques''' hombres'', '''''cualques''' mullers''.
*'''''Cualque''' vez''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*'''''Cualque''' día d'éstes me'n voi de casa''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*'''''Cualque''' cosa dirás maitín''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*'''''Cualque''' día iy estió''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Come-te '''cualque''' cosa antes de marchar''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*'''''Cualque''' día d'éstes en mató un altro''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Per '''cualque''' cosa debe estar''.<ref name="MORFOSINBEL"/>
*''Es mayordomos hopan a tot meter ta Sobrevilla a escar '''cualque''' tremol ta la plaza''.<ref name="FernandosChistabin"/>
*''Encara queda '''cualques''' mullers en a plaza''.<ref name="FernandosChistabin"/>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[Elementos de lingüística contrastiva en aragonés: estudio de algunas afinidades con gascón, catalán y otros romances]]''. Editorial: Universidat de Barcelona, 2016.
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. <small>{{ISBN|978-84-8094-061-0}}</small>
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]] (2005). ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]''. Zaragoza: Gara d'Edizions - IFC.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010.
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. Gobierno de Aragón, 2001.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos]]: ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''. Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. {{ISBN|978-84-8094-058-0}}.
{{Luengas neolatinas adchectivos indefinius}}
{{gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adchectivos en aragonés|Indefinius]]
[[Categoría:Adchectivos indefinius por idioma|Aragones]]
ozpjqpmo8zdxotjxxvcind3r2of31ld
Adverbios de cantidat en aragonés
0
87636
2423323
2235594
2026-06-10T19:22:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423323
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Adverbios en aragonés}} Os '''[[adverbios de cantidat]] en [[idioma aragonés|aragonés]]''' son d'orichen [[idioma latín|latín]] en a suya mes gran part y presentan coincidencias con os [[adverbios de cantidat]] y [[adverbios cuantificadors]] en as [[luengas neolatinas pirenencas]] y [[luengas galorromanicas|galorromanicas]] ([[idioma catalán|catalán]],[[idioma occitán|occitán]] especialment con o [[occitán gascón|gascón]], [[idioma arpitán|arpitán]] y [[idioma francés|francés]]).
Se n'ha de fer distinción entre os que funcionan exclusivament como adverbios cuantificadors, os que en realidat son adchectivos cuantificadors con función adverbial y que se presentan con a forma masculina singular y os sustantivos trasposaus.
== Adverbios que son exclusivament adverbios cuantificadors ==
Son ''bien'', ''muit'', ''cuasi'' y ''tan''.
''Muit'' ye a variant [[apocopa en aragonés|apocopada]] de l'adverbio cuantificador ''muito'' que s'emplega debant d'un [[Adchectivos cualificativos en aragonés|adchectivo]] u un adverbio. Por un regular se pronuncia ''mui''.<ref name=BELSETANLOZA>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]]: (2005). ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]''. Zaragoza: Gara d'Edizions - IFC, p. 137.</ref><ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - [[Institución Fernando el Católico]]. 2010, p 173.</ref> En [[aragonés benasqués|benasqués]] a variant apocopada ye ''molt'' porque a forma plena equivalent a ''muito'' ye ''molto''.<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003, p 205.</ref>
== Adchectivos cuantificadors fendo d'adverbios cuantificadors ==
Son ''muito'', ''guaire'', ''tanto'', ''poco'', ''mas'' / ''mes'', ''menos'', ''prou'', ''demasiato''/''demasiau'' y ''a-saber-lo''.
L'adverbio ''muito'' se presenta fendo d'adverbio cuantificador con adchectivos u con adverbios. En [[aragonés ansotano|ansotano]] no s'[[apocope|apocopa]] en ''muit'', coincidindo con lo [[castellano d'Aragón|castellano comarcal]] de [[Xiloca (comarca)|Xiloca]] y en part con l'[[aragonés d'as comunidaz aragonesas]].
*''Ye '''muito''' fato''.<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]]: ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007. p 64 {{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref>
*'''''Muito''' rápedo.''<ref name="KUHN">{{es}} [[Alwin Kuhn|KUHN, Alwin]]: ''[[Der hocharagonesische Dialekt|El Dialecto Altoaragonés]]'' (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2008]]. p 30 {{ISBN|978-84-96457-41-6}}</ref>
L'adverbio ''pro(u)'' deriva d'o latín ''PRODE'' y presenta a variant occidental ''pro'' y a variant oriental ''prou'', que ye a que s'estendilló por a [[Depresión d'Ebro]].
L'adverbio ''guaire'' ye un d'os pocos [[chermanismos en aragonés|d'orichen chermanico]] (deriva [[superstrato francico en aragonés|d'o francico]] ''Waigaro'') y se fa servir en frases negativas (''no en queda guaire'', ''no guaire bien''). Presenta equivalents en o catalán y l'occitán ''[[Adverbios de cantidat en catalán|gaire]]'', en o francés ''[[Adverbios de cantidat en francés|guère]]'' y en o [[idioma piemontés|piamontés]] ''vàire''.
L'adverbio ''a-saber-lo'' deriva d'o verbo ''saber'' a traviés d'a suya combinación con o pronombre personal ''lo'' ("a saber-lo"). Lexicalizau de tot, cuan fa d'adchectivo presenta chenero (''a-saber-lo'', ''a-saber-las''). Ye present como [[aragonesismos en catalán|aragonesismo]] en o [[catalán fragatín]].
== Sustantivos trasposaus fendo d'adverbios cuantificadors ==
Son ''brenca'', ''cosa'', ''gota'', ''mica'', ''pon'' y ''res''. Tamién pueden considerar-se asinas ''ambute'' y ''una estapencia''.
L'adverbio ''res'' deriva d'o latín ''RES'', ''REM'', ''REI'' y ye relacionau con ''rai'' (visible en "ixo rai"). En atro tiempo prou cheneral en aragonés, dica en l'[[aragonés d'as comunidaz aragonesas]], huei ha fosilizau en muitos puestos en frases ''no he visto ni res'', ''no n'ha quedau ni res'' en l'[[aragonés meridional|aragonés d'o semontano occidental]] y [[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]] y dica en o [[castellano d'Aragón|castellano]] d'o [[Baixo Aragón]] (''no habis dejau ni res''). Presenta equivalents en o francés ''rien'', o gascón ''arren'' y o catalán ''res''.
L'adverbio ''branca''/''brenca'' d'orichen prerromano ye un refuerzo d'a negación (''pasaba una pedregada y no quedaba brenca'').
L'adverbio ''pon'' deriva d'o latín ''Punctum'', (como "punto"). Ye present en [[aragonés cheso|cheso]] y se puet trobar en textos medievals como o "[[Libro de los Emperadors]]" y como aragonesismo en o [[castellano d'Aragón]] y en o catalán de [[Parlas d'o Guadalop-Mezquín|Guadalop-Mezquín]].
L'adverbio ''mica'' deriva d'o latín ''MICCA'', que pasó d'indicar una minima cantidat a indicar ausencia. Ye cheneral en aragonés encara que lo podamos veyer substituyiu por o castellanismo ''miaja''. Lo veyemos en frases negativas, (''no he dormito mica''). Se troba tamién en catalán pero con un uso liucherament diferent como de "un poco" (''una mica de respecte'', ''una mica de por''), estando l'uso aragonés de "mica" representau por ''gens'' (''no he dormit gens''), que se puet combinar con "mica" (''gens ni mica'').
[[Artur Quintana]] afirma que as formas ''brenca'', ''got''/''gut''/''gota'', ''mica'', ''molla'' y ''pont'' gosan substituyir en o [[catalán en Aragón|catalán parlau en Aragón]] a la forma chenuína ''gens''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. [[Gara d'Edizions]] - [[Prensas Universitarias de Zaragoza]] - Institución Fernando el Católico. 2010
* {{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]] ([[1999]]).
* {{ca}} [[Artur Quintana]]: ''Gramàtica de la nostra llengua''. Colección ''[[Pa de Casa]]'', 3. Diputación General de Aragón.
{{luengas neolatinas adverbios de cantidat}}
{{gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en aragonés|Cantidat]]
[[Categoría:Adverbios de cantidat por idioma|Aragones]]
egztm0dh2dsiq824bjnkhhr9qwdlc56
A Capana
0
87641
2423259
2229757
2026-06-10T19:11:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423259
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre '''a Capana'''. Ta altros usos d'a palabra «capana» se veiga '''[[Cabana (desambigación)]]'''.''
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Capana
|nombre_oficial = La Capana
|entidat = [[Despoblau]]
|de = d'
|imachen =
|provincia = Uesca
|comarca = Sobrarbe
|municipio = L'Aínsa-Sobrarbe
|partiuchudicial= Boltanya
|cp = 22395
|superficie =
|altaria = 695
|distancia = 105
|ta = Uesca
|distancia2 = 11
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 =
|ta3 =
|población = 0
|calendata = 2010
|chentilicio =
|patrón =
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|río = [[Barranco de Bruello|Bco. de Bruello]] y bco. d'a Capana
|latd=42|latm=21|lats=50.08|latNS=N|longd=0|longm=07|longs=41.18|longEW=E
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''A Capana''' (oficialment, en [[idioma castellano|castellano]], «''La Capana''»<ref name="ACINFANLO"/>) ye una [[pardina]] [[Aragón|aragonesa]] d'o [[municipio]] de [[l'Aínsa-Sobrarbe]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.106</ref> Actualment se troba despoblada.<ref name="ACINFANLO">{{es}} [[José Luis Acín Fanlo|ACÍN FANLO, José Luis]]. ''Paisajes con memoria; Viaje a los pueblos deshabitados del Alto Aragón'' (7ª Ed.). Ed. PRAMES; Zaragoza, [[2006]]. {{ISBN|84-8321-202-1}}</ref>
==Cheografía==
A pardina sinyorea un cantimplano modesto, que se conoix como «o Cámbol» (<*campo) que ye a parte por a on a divisoria que desepara d'una man a cuenca hidrolochica d'o [[barranco de Bruello]] y de l'altra o barranco que se diz d'a Capana fa un paso mas suave. Debaixo d'a localidat, en o propio [[acuifero]] d'a on que se debeba quitar l'[[augua]] d'o [[puzo]], naixen os [[viver]]s d'o barranquet que en dicen «[[Cequia|Zaiquials]]», [[afluent]] de lo de Bruello.
O sarrato d'a Capana ye un d'os sarratos menors que baixan d'o [[Sarrastanyo]], y un poquet por alto d'a casa (a l'ueste) forma un [[tozal]]et que en dicen «a Plana».
A Capana tiene un camín principal, de [[pista]] anque transitable con vehiclos de turismo cuasi dica la propia casa, que naixe adebant de l'esbarro de [[Cosculluela de Sobrarbe]], en a carretera [[A-138]]. Se comunica con a casa de [[Pelegrín (Buil)|Pelegrín]] y con [[o Sarrato]] por a pista, que encara se continua por as garras d'o Sarrastanyo en pasando por o «[[carrascal]] d'a Lueza» y por alto d'os campos que se conoix como «[[solano|Solans]]».
Por l'altra valleta, a d'o barranco d'a Capana, se i pilla lo camín d'«os [[Diners|Dinerez]]», que pasa por tot por debaixo d'as [[penya]]s d'o Sarrastanyo y permite, seguntes como se trie fer, ir-se-ne ta [[Buil]] u ta la man [[cuentra]] d'a valleta, a on ye [[Liners]].
A Capana, con Liners, o Sarrato, [[Bruello]] y as altras pardinas que se troba en a vallonada d'os dos barrancos que la rodeyan, fizo parte d'o [[Santa María de Buil (municipio)|municipio de Santa María de Buil]],<ref name="OsAlredors">{{es}} [http://osalredors.fabaz.net/osalredorsinterior057stamariadebuil.htm «''Santa María de Buil''»]; consultada o 5 de mayo de 2011.</ref> que desapareixió en os [[anyos 1960]] absorvido por [[L'Aínsa (municipio)|l'Aínsa]]. Dende 1981, o municipio se diz l'Aínsa-Sobrarbe.
===A casa===
A Capana ye una casa sola, anque de considerables dimensions, que s'acompanya de bellas [[borda]]s ([[pallero]]s y [[granero|graners]]), una [[masadería]] ta fer [[pan]], una [[capella|capilleta]] que se transformó en [[ferrería]], un puzo ta quitar-ne augua, y una [[ilesia (edificio)|ilesieta]] d'o [[sieglo XVIII]] que feba ta servicios en a pardina.
Sobre a diversidat d'os edificios que acompanyan a casa, que permitiban una vida muit autosuficient, o [[cheografía|chegrafo]] [[José Luis Acín Fanlo|José Luis Acín]], en o suyo libro ''[[Paisajes con memoria]]'' (PRAMES, 1997), escribió:
{{cita|«Se i gosa entender l'autosuficiencia d'a montanya, l'[[autarquía]] y autoabastimiento que debió d'imperar mientres os sieglos pasaus en os diferents nuclios pirinencos. Puesto d'ineludible vesita ta comprender os entreprisos d'una cultura que se mos en va.»|J. L. Acín Fanlo.}}
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} []
{{Lugars l'Aínsa-Sobrarbe}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Capana, a}}
[[Categoría:Lugars de l'Aínsa-Sobrarbe]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en Sobrarbe]]
p2fp4u7e0yn9ld3l25eevy0fqwugxyj
Algarabía
0
89000
2423439
2329109
2026-06-10T19:40:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423439
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Algarabía, arabe andaluz
|nombre autoctono = عربية (al-'arabiyya)
|color1 = yellow
|color2 = #F3F781
|subtítol = [[idioma arabe|Variedat de l'arabe]]
|imachen= [[Imachen:Coras del Emirato de Córdoba.png|thum|right|250px]]
|nombre imachen= Mapa d'Al-Andalus, a on que a luenga oficial yera l'arabe.
|oficial =
|regulau =
|localización= [[Al-Andalus]]
|charradors= 0
|familia1=[[Luengas afroasiaticas|Afroasiatica]]
|familia2=[[Luengas semiticas|Semitica]]
|familia3=[[Luengas semiticas occidentals|Semitica occidental]]
|familia4=[[Luengas semiticas centrals|Semitica central]]
|familia5=[[Idioma arabe|Arabe]]
|familia6=Arabe magrebín
|familia7='''Arabe andaluz'''
|rasgos=
|lugars=
|escritors=
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 = xaa
| sil =
}}
L''''algarabía'''{{DACC}}, '''arabe andaluz''', '''hispanoarabe''' u '''arabe hispano''' ye a variedat de l'[[idioma arabe|arabe]] que se parlaba en [[Al-Andalus]] y que continoron charrando os [[moriscos]] en o [[Reino de Valencia]], [[Reino de Murcia (Corona de Castiella)|Murcia]] y [[Andalucía]] dica que fuoron forachitaus a primers d'o sieglo XVII. Ye l'orichen d'os [[arabismos en l'aragonés|arabismos]] presents en l'[[idioma aragonés|aragonés]] y as atras luengas romances d'a [[Peninsula Iberica]], representando-ie un [[adstrato]] culto. tamién ye l'orichen d'a [[toponimia arabe en Aragón]] y atros territorios peninsulars.
Encara que actualment l'algarabía se considera desapareixida, ha contribuyiu a la formación d'as parlas arabes actuals de [[Tetuán]], [[Táncher]], [[Fez]], [[Rabat]] y [[Xerxell]], ciudaz que recibioron inmigrants u refuchiaus [[arabes andaluces]].
En o periodo que a [[val d'Ebro]] y o [[Sistema Iberico]] yera dominada por una clase dirichent musulmana os [[arabes]] yeran una chicota minoría d'entre os inmigrants musulmans, pero a luenga arabe yera a sola luenga de cultura, con o prestichio d'estar a luenga de l'[[Alcorán]]. Por estar prou primerenca a [[reconquiesta]] d'a val d'Ebro y por escribir en luenga romance con alfabeto arabe os [[moriscos]] no ye claro si l'arabización d'a val d'Ebro plegó a fer que l'arabe fuese a luenga vernacla d'os musulmans autoctonos ([[muladís]]), como si que se desvinió con os muladís en os territorios d'as actuals [[Andalucía]], [[Murcia]] u [[País Valenciano]].
En [[1349]] en [[Uesca]] yera prohibiu que os [[mercader]]s que charrasen esta luenga vendesen res en o mercau, pero no hemos d'interpretar-lo como que os moriscos d'a redolada de Uesca charrasen l'arabe como luenga vernacla, en realidat yera una traza sutil de persecución relichiosa como en o caso d'o [[idioma hebreu|hebreu]], pa evitar que os diferents grupos etnicos y etnoconfesionals fesen tractos que no podesen ser entendius por qui no perteneixeba a ixos grupos:
{{cita|''Item nuyl corredor nonsia usado que faga [[mercaderia]] ninguna que compre nin venda entre ningunas personas, fablando en '''algaravia''' nin en [[idioma hebreu|abraych]] nin en [[idioma basco|basquenç]]: et qui lo fara pague por coto XXX sol''}}
Con "algarabía" os habitants medievals d'a Peninsula Iberica se referiban a l'arabe en cheneral y no especificament a l'arabe peninsular. En a literatura alchamiada podemos veyer-lo:
{{cita|fasta / ke rribamos a un grande kabeço ke chamas en-la-mar lo bimos ante de agora i fallamos / en el chentes que no entendian nuestro lenguache i su forma dellos muy milagrosa, / y-a ellos un rrey k-el ni sus chentes no-entienden kosa en '''al'arabiya''',<ref name="ALCHAMIAURREYA">{{es}} [[Federico Corriente]], [[María Jesús Viguera Molins]]: ''Relatos píos y profanos del manuscrito Aljamiado de Urrea de Jalón''. [[Institución Fernando el Católico]], 1990 p 227</ref>}}
L'algarabía ha influiu en a [[fonetica aragonesa|fonetica]] de l'[[aragonés de la Val d'Ebro|aragonés d'a val d'Ebro]] y as [[aragonés d'as comunidaz aragonesas|comunidaz aragonesas]] en a realización d'os diftongos decreixents ''ai'' u ''ei'' presents en parolas patrimonials (''[[lei]]'', ''[[rei]]'', ''seis''), u arabes.
Una d'as caracteristicas foneticas que feban diferent a l'algarabía de l'[[arabe clasico]] yera a tendencia a cambiar a ''u'' por ''i'', feito que a influiu en a forma d'arabismos como ''[[alchip]]'' y toponimos como ''[[Chiba]]'', relacionaus con l'arabe ''alchubb'' ("[[pozo]]"). O toponimo ''[[Bunyuel]]'' podría tener una ''u'' por hipercorrección si derivase de ''VINEOLU(M)''.
O fonema [[consonant farinchia|farinchio]] /ʕ/ representau por a letra ''[[ʿAyn]]'' s'ensorda convertindo-se en o fonema aspirau /ħ/ representau por a letra ''[[Ḥā]]''<ref name=ALCHAMIAUSABINYAN>{{es}} [[María José Cervera Fras]]: ''La Plegaria musulmana en el "Compendio de al-Tulaytuli" transcripción del manuscrito de Sabiñán (Zaragoza)'', [[Institución Fernando el Católico]], 1987. {{ISBN|84-00-06718-5}}, p 37.</ref>.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Dialectos de l'arabe]]
[[Categoría:Parlas y dialectos mugants con o navarro-aragonés]]
[[Categoría:Luengas muertas d'Espanya]]
hul1tob26xqsdxpbvmce575kzbvtfbx
Apanyizo
0
90822
2423546
2359492
2026-06-10T19:57:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423546
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'alimento
|nombre = Apanyizo
|atras_denominacions = Apanyiho
|imachen = [[Imachen:Salatteller.JPG|250px]]<br>Un plato d'apanyizo, con [[Lactuca sativa|ensalada]], [[Solanum lycopersicum|tomate]], [[Curcumis sativus|pepino]], [[Allium cepa|cebolla]], [[oliva]]s y [[Daucus carota|carota]].
|cocina =
|orichen =
|mincha = Tot o mundo
|categoría =
|forma =
|ingredients = [[Verdura]]s, [[hortalicia]], [[tonina]], [[uevo]]s, [[queso]], [[pollo (carne)|pollo]]
|preparación =
|relacionaus =
}}
Un '''apanyizo'''{{DACC}} u '''apanyijo'''<ref name="TOMAS">{{es}} [[Chabier Tomás Arias|TOMÁS ARIAS, Chabier]]. ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. {{ISBN|84-8127-095-4}}</ref><ref name="ANDOLZ">{{an}}{{es}} [[Rafael Andolz Canela|ANDOLZ CANELA, Rafael]], ''Diccionario Aragonés, Aragonés-Castellano Castellano-Aragonés'' (5<sup>ena</sup> ed.); Mira Editores. Zaragoza, 2004. {{ISBN|84-8465-160-6}}</ref> (/apa'ɲixo/) ye un [[plato (gastronomía)|plato]] frido elaborato en a suya forma tradicional, con base de [[verdura]]s y [[hortalicia]]s que se mincha crudas, anque lavadas, feitas trocez, y [[apanyo (cocina)|apanyadas]] con [[sal]], [[aceite]] y/u [[vinagre]].
En existe muitas versions diferents, como as que presentan variacions en l'[[alimento]] que se i fa servir de base u as que varían en os productos que se mete d'acompanyamiento. Una variant d'o primer tipo son os apanyizos de [[pasta]]. D'entre as que varían en o segundo aspecto, en i ha que incluyen [[legumen|legumbres]], [[trunfa]]s, [[fruita]] u dica productos d'orichen [[animal]], como a [[tonina]], [[uevo]]s, [[queso]] u bella [[carne]], como o [[pollo (carne)|pollo]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
{{Commonscat|Salads|apanyizos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Gastronomía]]
648zl2a6y0y7o6rqw2f17cefiu3aupt
Apanyo (cocina)
0
90827
2423547
2175225
2026-06-10T19:57:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423547
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre l''''apanyo''' en a cocina. Ta altros usos d'«apanyo», se veiga '''[[Apanyo (desambigación)]]'''.''
[[Imachen:Aliñar tomates-2009.jpg|thumb|right|250px|En apanyando un plato de tallos de [[tomate]].]]
En [[gastronomía|cocina]], se diz '''apanyo'''<ref>{{es}} [[José Carlos López Dieste]]: ''Vocabulario aragonés de Villanueva de Gállego (Bajo Gállego, Zaragoza)'', [[Xordica Editorial]], [[2010]], {{ISBN|978-84-96457-62-1}}, p.20</ref> u '''apanyadura''' a la [[mescla]] de cualques [[alimento]]s y/u [[especia]]s que s'emplega ta potenciar a [[sabor]] d'un [[plato (gastronomía)|plato]].
A parola puede fer referencia tanto a os condimentos liquidos que s'aplica en a preparación de platos fridos, como l'[[apanyizo]], con [[sal]], [[aceite]] y [[vinagre]], como a os solidos que se fa servir ta potenciar a sabor de cualques atros, como [[carne]]s y [[pescau]]s.
== Referencias ==
{{Listaref}}
==Se veiga tamién==
*[[Apanyizo]].
*[[Vinagreta]].
*[[Salsa]].
*[[Ocimum basilicum|Albaca]].
*[[Planta aromatica]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Gastronomía]]
krhz1egzhpbdzrdxxgubalamumd1qij
Apóstol
0
91518
2423565
2328124
2026-06-10T20:00:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423565
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Leonardo da Vinci %281452-1519%29 - The Last Supper %281495-1498%29.jpg|thumb|360px|right|''[[A zaguera cena]]'' de [[Leonardo Da Vinci]] representa a Chesucristo chunto a os apóstols.]]
Os doce '''apóstols'''<ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.78</ref> (en griego ''απόστολος'', ''apostolos'', que significa ninviato u emisario) estioron, en a tradición cristiana, doce hombres chudieus trigatos d'entre os discíplos, y ninviatos por [[Chesús de Nazaret]] a pedricar o [[evanchelio]] a os chudieus, y dimpués d'a suya resurrección a os chentils arredol d'o mundo. Difuera d'os evanchelios biblicos y d'a tradición cristiana, no i hai manimenos prou evidencia d'a suya existencia.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Apóstols de Chesús}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Apóstols|*]]
r61hmz68dmf514lc8r7kx32p16vhr2t
Adverbios de tiempo en aragonés
0
95459
2423327
2176073
2026-06-10T19:22:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423327
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Adverbios en aragonés}}
Os '''adverbios de tiempo en aragonés''' gosan estar d'orichen [[idioma latín|latín]], por o que pueden presentar [[s adverbial en aragonés|s adverbial]].
Un adverbio de tiempo seguiu d'a conchunción u relativo ''que'' forma [[conchuncions de tiempo en aragonés|locucions conchuntivas de tiempo]]<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003, p 288.</ref>.
Se subdividen en tres grupos: adverbios de localización temporal cheneral, adverbios de localización temporal absoluta y adverbios de localización temporal relativa.
== Adverbios de localización temporal cheneral ==
Os eixemplos tipicos son ''siempre'' y ''nunca''.
L'adverbio ''nunca'' puet ir en oracions con doble negación. A part de l'uso en oracions negativas l'adverbio ''nunca'' tamién se fa servir en oracions interrogativas y [[oracions condicionals en aragonés|condicionals]] con o significa de "cualque vegada".
{{cita|No se si has visto '''nunca''' una [[subasta]] de [[lenya]].<ref name=BELSETANLOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]] (2005). ''Aspectos morfosintácticos del belsetán''. Zaragoza: [[Gara d'Edizions]] - IFC. pp 134-136.</ref>}}
{{cita|Si '''nunca''' tos pleve.<ref name=BELSETANLOZANO/>}}
{{cita|¿ has estato '''nunca''' en [[Marmorés]]?<ref name=BELSETANLOZANO/>}}
{{cita|nos has visto tu '''nunca'''<ref name=TELLALOZ>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. [[Gara d'Edizions]] - [[Prensas Universitarias de Zaragoza]] - [[Institución Fernando el Católico]]. 2010, pp 170-172.</ref>}}
{{cita|Si '''nunca''' te paran.<ref name=TELLALOZ/>}}
{{cita|¿ yes estato '''nunca'''?<ref name=TELLALOZ/>}}
En [[aragonés ribagorzano]] existe a forma ''mai'' como cheosinonimo de ''nunca'', pero se ye perdendo. Se fa servir con regularidat en [[La Poblla de Fantova]], [[Benavent d'Aragón|Benavent]], [[Capella]], [[Pueyo de Marguillén]] y [[Aguilaniu]] pero en as atras localidaz de [[aragonés baixorribagorzano|Ribagorza Baixa]] no lo fan servir que os mes viellos.<ref name=PARLABAIXA>[[Maria Luisa Arnal Purroy]] ''El habla de la Baja Ribagorza Occidental'': [[Institución Fernando el Católico]], 1998. pp 400-401:</ref>
{{cita|'''mai''' l'he negau.}}
{{cita|no acabarem '''mai'''.}}
L'adverbio ''siempre'' presenta a variant ''siempe'' en [[aragonés belsetán|belsetán]] coexistindo con a forma cheneral:
{{cita|'''Siempe''' pareix que tiene la razón.<ref name=BELSETANLOZANO/>}}
Un adverbio temporal tipico de l'aragonés que no se fa servir en as formas standarizadas d'os idiomas mugants ye ''perén'', derivau de ''PER ANNU''.<ref name="VIELLOSOBRARBE">{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''El aragonés del Biello Sobrarbe''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]] ([[1999]]).</ref>
== Adverbios de localización temporal absoluta ==
L'adverbio ''ahier'' expresa anterioridat a l'igual que as locucions ''antes d'ahier'' y ''antes d'anueit''.
Os adverbios ''hue(i)'' y ''agora'' expresan simultaneidat.
L'adverbio ''manyana'', a l'igual que muitas [[Locucions adverbials temporals en l'aragonés|locucions adverbials de tiempo]] expresan posterioridat.
== Adverbios de localización temporal relativa ==
Son los adverbios ''antes'', ''dimpués'', ''luego'', ''tarde'', ''encara'', ''alavez''/''allora'' y ''ya'', con las suyas variants.
En [[aragonés medieval]] existio l'adverbio ''tantost'' ("deseguida", "luego") que desapareixió de toz los puestos de fueras de la [[aragonés benasqués|Val de Benás]], pero con lo significau de "cuasi", "por poco",<ref name=SAURABEN/> y en continuidat territorial con lo [[catalán ribagorzano]] y con lo [[occitán aranés|gascón aranés]]. Deriva de lo latín ''TANTU TŎSTUM'', fendo referencia ''TŎSTUM'' a un "cueto muito luego", que ha orichinau dreitament en italiano ''tosto'', en francés ''tôt'', occitán y catalán antigos ''tost'', y en [[castellano medieval]] ''toste'', que se considera [[catalanismos en castellano|castellano]].<ref name="TERUELTERRADO">{{es}} [[Javier Terrado Pablo]]: ''La lengua de Teruel a fines de la Edat Media''. [[Instituto de Estudios Turolenses]], 1991. p 107-112.</ref>
{{cita|'''Tantòs''' me foto pates t'alto.<ref name=SAURABEN/>}}
=== Antes ===
''Antes'' deriva d'o latín ''ANTE'' a l'igual que lo [[prefixo ante-]]. En bel puesto presenta a variant ''antis'' y en [[aragonés de Valle de Vio]] presenta a lochica variant ''andes''<ref name=NUCLIARVIO>{{es}} [[Artur Quintana i Font|QUINTANA i FONT, Artur]]: ''El Aragonés nuclear de Nerín y Sercué (Valle de Vio)'', Ed. [[Gara d'Edizions]] + Institución Fernando el Católico + Diputación de Zaragoza; Zaragoza 2007. {{ISBN|978-84-8094-060-3}}. p 44</ref> con [[sonorización dezaga de liquida en aragonés|sonorización dezaga de liquida]]. L'adverbio ''antes''/''antis'' fa part de locucions adverbials como ''antes con antes'' y ''antis mas''/''antes mas''/''d'antes'', ''antes d'ahier'' y ''antes d'anueit''.
{{cita|Si hes venito vinte anyos '''andes'''<ref name=NUCLIARVIO/>}}
{{cita|'''Antes''' sembraban aqueras planas de tot<ref name=BELSETANLOZANO/>.}}
{{cita|Ya no se charra tanto el belsetán como '''antes'''<ref name=BELSETANLOZANO/>.}}
{{cita|'''Antes''' yera guapisma, aora ye [[fiereza|fiera]].<ref name=TELLALOZ/>}}
{{cita|Y '''antes''', an que está la escuela, yera casa Colasa.<ref name=TELLALOZ/>}}
{{cita|'''Antes''' no i hebe llum electrica<ref name="BENBALL">{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''Diccionario del Benasqués''. [[Institución Fernando el Católico]], Zaragoza, segunda edición 1978. p 45, p 113, p 326.</ref>}}
{{cita|T'apanya(r) ixo forau d'el camino, posa '''antes''' la [[grava]] y después la terra.<ref name="BENBALL"/>}}
L'adverbio ''antes'' puede ir seguiu d'a preposición ''de'' u d'o relativo ''que'':
{{cita|Le dicié a [[Santa Lucia]] que me las guardase u bien ta casadas u bien ta perdidas, '''antes de''' viyer-las de tot aborrecidas.<ref name=FERNANDOCHISTABIN>{{es}} [[Fernando Blas Gabarda]], [[Fernando Romanos Hernando]]: ''Diccionario Aragonés: chistabín-castellano. (Bal de Chistau)''. [[Gara d'Edizions]], 2008, pp 80-81.</ref>}}
{{cita|'''Antes d''''anar-te'n donarás en pienso als machos.<ref name="BENBALL"/>}}
{{cita|'''Antes de''' la fuent trobarás un [[cantal]] molar: allí i hei que desbarrar-se.<ref name="BENBALL"/>}}
{{cita|'''Antes que''' te'l diga ella di-le-ne tú.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
{{cita|'''Antes que no''' piensas las farán.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
A locución ''d'antes'' se documenta en [[aragonés chistabín|chistabín]] coexistindo con ''d'antes mas'' y ''mas d'antes'', y en [[aragonés belsetán|belsetán]]:
{{cita|'''d'antes''' i heba mas [[mainada]] en la escuela.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
{{cita|Se '''d'antes''' an trucaba el ganau d'[[Espierba]].<ref name=BELSETANLOZANO/>}}
Tamién se documenta en o "''[[Liber Regum]]''" tres vegadas:
{{cita|Et estonz fo [[Chulio César|Iulius Cesar]] emperador de Roma de so [[cabal]], que '''dantes''' los cónsules eran señores}}
{{cita|Est [[Hadrián (emperador)|Domicianus]] ouo sobre nomne Helius Adrianus e destruie Iherusalem e destadizola toda de so logar e poblóla redor monte Caluarie o agora es poblada, e pusol nomne & ouo nomne [[Aelia Capitolina|Heliam]]. Que '''dantes''' Iherusalem redor monte Sion era poblada}}
{{cita|Pues hi uino Domicianus, qui encalgo a [[Sant Chuan Evanchelista|Sant Iohan euangelista]] e pobló Iherusalem o agora es poblada. Que '''dantes''' en [[Mont Sión|monte Syon]] era poblada & poblóla cerca de [[Mont Calvario|mont Caluaria]].}}
=== Aprés ===
L'adverbio aprés deriva de lo [[latín vulgar]] ''AD PRĔSSUM'' y ye propio de l'[[aragonés medieval]], con cognatos en occitán y francés. Podeba formar la locución ''En aprés''.<ref name="TERUELTERRADO"/>
=== Dinantes u enantes ===
Ye lo resultau d'a combinación ''de''+''en''+''antes''. Se presenta como diferents variants que pueden coexistir en a parla d'un mesmo lugar:
*''Denantes''.
*''Denantis''.
*''Dinantes''.
*''Dinantis''.
*''Enantes''.
*''Inantes''.
A part de trobar-se en [[idioma aragonés|aragonés]] tamién se troba en [[idioma gallego|gallego]], [[astur-leyonés]], [[idioma castellano|castellano]], [[idioma catalán|catalán]] (''enans''), y [[idioma occitán|occitán]] (''enans''), pero en a mes gran part d'os casos sin fer part d'os stándards d'estos idiomas neolatinos. En castellano lo consideran un [[arcaísmo]] y cualques lingüistas li dan un significau sinonimo de l'adverbio ''antes'', feito que cuestionan atros lingüistas, provinients de zonas d'America a on se fa servir muito y con un significau especifico de "fa poco", "fa un inte".
O feito que os lingüistas espanyols consideren ''enantes'' sinonimo de ''antes'' y que haiga caito muito en desuso ha influito en a interpretación erronia que bel lingüista como [[Badía Margarit]] ha feito d'as parolas ''dinantes'' y ''dantes'' en [[aragonés belsetán]] como sinonimos de ''antes''.<ref name=BADIABIEL>{{es}} [[Antoni Maria Badia i Margarit]]: ''El habla del valle de Bielsa''. [[Instituto de Estudios Pirenaicos]], 1950, p 162</ref> Afortunadament os estudios sobre o belsetán de [[Chabier Lozano Sierra]] y [[Ánchel Loís Saludas]] matizan estas parolas como diferents entre ellas y diferents de l'adverbio ''antes''.
En aragonés ''enantes'' y as suyas variants pueden significar "fa un inte" ([[aragonés benasqués|Benás]], [[aragonés chistabín|Chistau]], [[aragonés de Sierra Ferrera|Baixo Penyas]], [[aragonés fobano|Fueva]], [[Os Monegros|Monegros]]), pero en atra zona ''dinantes'' puet significar "antigament" ([[Aragonés d'a valle de Tella|Tella]], [[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]]<ref name="VIELLOSOBRARBE"/>). Manimenos [[Chabier Lozano Sierra]] y [[Ánchel Loís Saludas]] documentan que ''dinantes'' significa "anteriorment" en [[aragonés belsetán|belsetán]],<ref name=BELSETANLOZANO/> por o que a información de Viello Sobrarbe y Tella puet no estar bien interpretada.
A variant ''denantes'' se troba en [[aragonés benasqués|benasqués]] y significa "fa un inte", "fa poco".
{{cita|'''Denantes''' has dito que'n mincharíes y ara dius que ne'n qués.<ref name="BENBALL"/>}}
A variant ''denantis'' se troba en [[aragonés cheso|cheso]].<ref>{{an}} [[Chusé Lera Alsina]] ''Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso''. [[Massanas gràfiques]]. 2004.</ref> A variant ''dinantis'' se troba en [[aragonés ansotano|ansotano]]:
{{cita|Se te cayerá otra vez, igual como '''dinantis'''.<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, pp 136-138, pp 141-143, pp 224-224 {{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref>}}
A variant ''dinantes'' se troba en [[aragonés ansotano|ansotano]], [[aragonés belsetán|belsetán]], [[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés d'a Valle de Tella]]<ref name=TELLALOZ/>,[[aragonés chistabín|chistabín]] y de [[aragonés campés|Campo]]<ref name=MASCARAYCAMPO>{{es}} [[Bienvenido Mascaray Sin]]: ''El ribagorzano dende Campo'', p 91.</ref>. Seguntes [[Chabier Lozano]] o significau que presenta en a Valle de Tella ye de ''antigament'', contrastando con o significau de ''anteriorment'' que da pa este mesmo adverbio en belsetán. Tamién contrasta con o significau de ''enantes'' que da él mesmo pa l'aragonés de Tella como sinonimo de ''antes''. Antiparte tamién contrasta con o significau que dan [[Fernando Romanos]] en a Val de Chistau y [[Bienvenido Mascaray]] en [[aragonés campés|Campo]] como "fa poco", "fa un inte".
{{cita|No m'alcuerdo como lo feban '''dinantes'''.<ref name="BARCOS"/>}}
{{cita|'''dinantes''' tenebas que troballar.<ref name=BELSETANLOZANO/>}}
{{cita|aora charras mes que '''dinantes''' (sentiu por [[Saroïhandy]] en belsetán).}}
{{cita|'''dinantes''' la he visto pasar per la placeta.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
{{cita|Si no l'han chirau agora, '''dinantes''' no'n baixaba gota.<ref name=MASCARAYCAMPO/>}}
A variant ''enantes'' se troba en [[aragonés d'a Valle de Tella]]<ref name=TELLALOZ/>, [[aragonés chistabín|chistabín]] y en [[castellano d'Aragón]]:
{{cita|'''enantes''' la ha vista pasar per la placeta.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
Esta variant tamién se troba en textos medievals como a "''[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]''", o "''[[Libro d'el Trasoro]]''" y l'[[Alchamiau d'Urreya de Xalón]]:
{{cita|kon gran berguença / ke abía d'el por lo ke le abía dito '''enantes'''<ref name="ALCHAMIAURREYA">{{es}} [[Federico Corriente]], [[María Jesús Viguera Molins]]: ''Relatos píos y profanos del manuscrito Aljamiado de Urrea de Jalón'' [[Institución Fernando el Católico]], 1990. p 96.</ref>}}
{{cita|los angeles saben todas cosas por la palabra de dios '''enantes''' que ellos sia(n) feytos e q(ue) encara son por venjr alos om(ne)s.<ref>{{an}} ''[[Libro d'el Trasoro]]''</ref>}}
En a "''[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]''" presenta un significau prou diferent a lo de "fa poco" u "fa un inte", pero compatible con "anteriorment":
{{cita|et aqueste fué el primero rey que se posó á taula todo solo, et se vistió de vestiduras reales, porque '''enantes''' todos los reyes se posauan en lur taula con caualleros et hauían ansi vestidos como caualleros.}}
{{cita|La qual tomba fué metida entre tres altares de inuocacion de Sanct Iohan Bautista et de Sanct Iulian et de Sancta Basilissa, ya, '''enantes''' aqui, hedificados.}}
{{cita|Et '''enantes''' quel se visties el [[habito|abito]] fizo venir en la villa de Aljacira, do la ora jacía enfermo, su fillo Don Pedro.}}
{{cita|sitió vn castiello muyt fuert á grant marauella clamado [[Castiello de Montesa|Montesa]] el qual castiello non fue prisso en la conquista del dito Regno, '''enantes''' los Moros lo hauían tenido antigament, et aquel castiello combatió.}}
{{cita|Et encontinent el dito rey Don Pedro cuitadament vino sende á la ciudat de [[Mecina]], do fué recebido con gran goyo et pagament. Mas ys verdat que '''enantes''' quell hi fues, fué enuiada á la ciudat de Mecina alguna compañia de almogauares ó siruientes por ayudar et deffender aquella de los combatientes.}}
A variant ''Inantes'' se documenta en [[aragonés chistabín|chistabín]]:
{{cita|'''Inantes''', cuan venibe no pleveba miaja.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
{{cita|'''Inantes''' he visto esnavesar a Leonardo t'abaixo.<ref name=FERNANDOCHISTABIN/>}}
=== Dimpués ===
''Dimpués'' deriva de ''DE INDE POST'', ye cheneral en aragonés y documentau tamién entre os restos d'aragonés d'o [[Baixo Aragón]]. Presenta a variant ''dimpuesas''.
En [[aragonés medieval]] se documenta ''empués'' como derivau de IN POST u simplament ''pues'' como derivau de ''POST''.<ref name="TERUELTERRADO"/>
Amés d'adverbio temporal, puede fer d'[[adverbios conchuntivos en aragonés|adverbio conchuntivo]] indicador de nexo temporal:
*'''''Dispués''', tot donant una vuelta per la vila, se va minchar un crostonet de pan''.<ref name=SAURABEN/>
=== Allora u alavez ===
''Alavez'' provién de ''ILLA VICE'' y ye propio de l'[[aragonés oriental]] y [[aragonés centro-oriental|centro-oriental]]. En [[aragonés benasqués|benasqués]] ye ''alavegada''. Puet estar un cognato de l'[[idioma occitán|occitán]] ''alavez'', pero [[Chabier Tomás Arias]] lo considera un [[occitanismos en aragonés|occitanismo]].<ref name="VIELLOSOBRARBE"/> As formas ''alora'' u ''allora'' son propias de l'[[aragonés occidental]]. Tanto as formas orientals como as occidentals reblan debant d'a difusión d'o castellanismo ''antonces''.
=== Encara ===
''Encara'' provién de ''HINC HA HORA'', y se rechistra actualment en [[aragonés oriental]], [[aragonés centro-oriental|centro-oriental]], en l'[[aragonés d'o Viello Sobrarbe]] y en l'[[aragonés d'o Semontano de Balbastro]]. Manimenos en a [[Edat Meya]] yera usual en tot l'aragonés y en o [[romanz navarro]].
=== Mientras / mientres ===
Ye un adverbio derivau d'o latín ''DUM INTERIM'' con [[epentesi]] d'a ''-r-''. Presenta cognatos en [[idioma castellano|castellano]] (''mientras''), catalán (''mentres''), [[francés antigo]] (''dementres'') y italiano (''mentre'').<ref name=LAUSBERGMORFOLOCHÍA>{{es}} [[Heinrich Lausberg]]: ''Lingüistica romanica. Tomo II morfología''. [[Editorial Gredos]], pp 150-151.</ref>
L'adverbio ''mientras''/''mientres'' ye exclusivament temporal y no indica substitución ni oposición.<ref name=BARCOS/>
En as [[dialectos de l'aragonés|parlas altoaragonesas]] predomina a documentación d'a forma ''mientras''.
{{cita|Traye [[lenya]] '''mientras''' foi a [[cena]]''.<ref name=BARCOS/>}}
{{cita|''Hem de treballar '''mientras''' podam''.<ref name=DICCIONARIOBAIXARIBAGORZA>{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy]]: ''Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental''. [[Gara d'Edizions]], 2003. p 133.</ref>}}
A forma ''mientres'' se documenta chunto con ''mientras'' en [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[Aragonés d'a valle de Tella|tellán]]<ref name=BELSETANLOZANO/><ref name=TELLALOZ/>. En belsetán tamién se documenta formas sin diftongar ''mentras'', ''mentres'',<ref name=BELSETANLOZANO/> retrobando-se a segunda en [[aragonés benasqués|benasqués]] chunto con una forma sin "[[s adverbial en aragonés|s adverbial]]" ''mentre'':<ref name="BENBALL"/>
{{cita|'''''Mientres''' yera charrando empezó a escanar-se''.<ref name=TELLALOZ/>}}
Entre adverbio fa part d'a [[Locucions adverbials temporals en l'aragonés|locución adverbial]] ''entremistanto''<ref name=BARCOS/> / ''mistranto'' <ref name=BARCOS/>
''mientres tanto''<ref name=BELSETANLOZANO/> / ''mentres tanto''.<ref name=BELSETANLOZANO/><ref name="BENBALL"/>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Javier Terrado Pablo]]: ''[[La lengua de Teruel a fines de la Edat Media]]''. Instituto de Estudios Turolenses, 1991.
*{{an}} [[Chusé Lera Alsina]]: ''[[Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso]]''. Massanas gràfiques. 2004.
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978.
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda]], [[Fernando Romanos Hernando]]: ''[[Diccionario Aragonés: chistabín-castellano. (Bal de Chistau)]]''. [[Gara d'Edizions]], 2008.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]] (2005): ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]''. Zaragoza: [[Gara d'Edizions]] - IFC.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. [[Gara d'Edizions]] - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. [[Gara d'Edizions]], Institución Fernando el Católico, 2003.
{{Luengas neolatinas adverbios de tiempo}}
{{gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en aragonés|Tiempo]]
[[Categoría:Adverbios de tiempo por idioma|Aragones]]
q1437sejkk6b47bbb9pcwvlj6xnay8a
Aliagar
0
97670
2423445
2319522
2026-06-10T19:41:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423445
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo tracta sobre os '''aliagars''', extensions d'aliagas. Ta o lugar en o municipio de [[Zuera]] se veiga '''[[El Aliagar (Zuera)]]'''.''
[[Imachen:Genista scorpius00.jpg|thumb|right|250px|Un aliagar.]]
Un '''aliagar'''<ref>{{es}} [[José Carlos López Dieste]]: ''Vocabulario aragonés de Villanueva de Gállego (Bajo Gállego, Zaragoza)'', [[Xordica Editorial]], [[2010]], {{ISBN|978-84-96457-62-1}}, p.17</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''aliacar''', '''aldiagar''', '''alliagar''' y '''aldiagal'''</ref> u '''allagar'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''allacar'''</ref> ye un [[matical|matigal]] u extensión [[Arbusto|arbustiva]] feita d'[[aliaga (planta)|aliagas]] u en a cual as aliagas sian as especies predominants.
Os aliagars se forman en terrens secos y [[sol]]eyaus, especialment en os [[país]]es mediterranios. Se'n troba a sobén en paisaches degradaus, puesto que as aliagas son de as primeras esopecies de [[planta]]s colonizaderas de fácil creiximiento. Tamién ye frecuent que se'n forme en os [[yermo]]s.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
==Se veiga tamién==
* [[Artal]].
* [[Coscollar]].
* [[Garriga]].
* [[Maquia]].
* [[Barzal]].
* [[Chordonal]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Toponimia]]
[[Categoría:Extensions vechetals por especie dominant]]
2s3mbhjqb9zvy5o218e2xw06ozmr7pf
Abozo
0
97681
2423284
2399791
2026-06-10T19:15:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423284
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Asphodelus aestivus pm01.jpg|thumb|right|250px|Una mata d'abozos, de a [[especie]] ''[[Asphodelus aestivus]]''.]]
O termin '''abozo'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''bozo''' y '''agozo'''</ref> (d'o [[idioma latín|latín]] <''albuceu''<ref name="RAE">{{es}} [http://buscon.rae.es/draeI/html/cabecera.htm Voz «''Abozo''» en a edición en linia de o ''Diccionario de la Real Academia Española'']; consultau o 8 d'abril de 2012</ref>, «blanquinyoso») designa [[Nombre popular d'un ser vivo|popularment]] a cualques [[especie]]s de [[planta]]s [[liliopsida]]s [[bulbo]]sas con florada [[primavera|primeral]] u [[verano|estival]], especialment as [[Xanthorrhoeaceae|xantorroacias]] de o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Asphodelus]]'', que tienen a flor blanca.
Anque pareix que a etimolochía d'a parola abozo («''albucēu''» significa "[[Blanco|blanquinyoso]]") suchiere que orichinalment no s'aplicaba si que a plantas de flor blanca, en l'[[Idioma aragonés|aragonés]] actual (sobre tot en a parla de bels puestos) a voz ha sufierto una cheneralización de o suyo significau y se puede sentir emplegada ta nombrar virtualment a cualsiquier planta bulbosa con flors vistosas, tanto cautivada y ornamental como silvestre, y de forma independient d'a color que tiengan as flors.
Un eixemplo de flors que eventualment se pueden sentir como abozos son os [[lirio]]s de flor morada que abundan en os [[cimenterio]]s (''[[Iris germanica]]'').
==Especies==
*Chenero ''[[Asphodelus]]''
**''[[Asphodelus albus]]''
**''[[Asphodelus aestivus]]''
**''[[Asphodelus cerasifera]]''
**''[[Asphodelus fistulosus]]''
*Chenero ''[[Iris (chenero)|Iris]]''
**''[[Iris albicans]]''
**''[[Iris aphylla]]''
**''[[Iris domestica]]''
**''[[Iris foetidissima]]''
**''[[Iris japonica]]''
*Etc.
== Variants d'o [[Nombre popular d'un ser vivo|fitonimo]] ==
A parola «abozo» s'ha documentau como '''agozo''' en [[Luesia]] ([[Cinco Villas]]) y en [[Ansó]] ([[Chacetania]]).<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]], ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza [[2004]]. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref> As formas '''albezo''' u '''albezón''' pareix que son mas propias d'as comarcas orientals de l'[[Alto Aragón]]. Se documentan en [[Fonz]], en [[Estadiella]], en [[Chistén]], en [[Benás]] y en [[Sant Feliu de Veri]]<ref name="VIDALLER"/>. A forma '''arbezón''' s'ha documentau en [[Chía]]<ref name="VIDALLER"/>.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
==Se veiga tamién==
*''[[Iris (chenero)|Iris]]''.
*''[[Asphodelus]]''.
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Fitonimia]]
[[Categoría:Asparagales]]
lyw9pn9jsrgql95gf1lp5mr04gjjp6s
Allo
0
98143
2423460
2384537
2026-06-10T19:43:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423460
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre os allos. Ta atros usos d'«allo» se veiga [[Allo (desambigación)]].''
[[Imachen:3 Garlics.jpg|thumb|right|250px|Allos.]]
Os '''allos'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''all'''</ref> (d'o [[idioma latín|latín]] <''alium'')<ref>{{es}} [[José María Enguita Utrilla]]:''Un vocabulario agrícola turiasonense de 1382'', Turiaso n°8, [[1989]], ISSN 0211-7207, p.139-178</ref> son os [[bulbo]]s caracteristicos de cualques especies d'o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Allium]]'' que se caracterizan por estar segmentaus y porque no almagazeman [[amidón]] en os suyos teixius.
Anque a parola «allo», en [[Idioma aragonés|aragonés]], se fa servir principalment ta designar o bulbo de a [[especie]] ''[[Allium sativum]]''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]:''Lesico do mundo natural en o sieglo XV'', Luenga & Fablas 12-13, [[2008]]-[[2009]], [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], ISSN 1137-8328, pp. 227-236</ref>, que ye [[domesticación|domestica]] y se'n cautiva pa obtener-ne, tamién se fa servir pa nombrar de forma espontania a belatras especies emparentadas y [[Planta borde|bordes]], todas miembros d'''Allium'', que se troba de forma silvestre en a [[Peninsula Iberica]], como ''[[Allium roseum]]'', ''[[Allium pyrenaicum]]'' u ''[[Allium sphaerocephalon]]''.<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]]. Zaragoza [[2004]]. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}</ref>
== Se veiga tamién ==
* [[Allium cepa|Cebolla]].
* [[Daucus carota|Zafanoria]].
* [[Hortalicia]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Allium]]
[[Categoría:Fitonimia]]
[[Categoría:Hortalicias]]
lkhjht8beqegqhzwe8kpk75c65yx54d
Allium cepa
0
98149
2423459
2407362
2026-06-10T19:43:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423459
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
:''«Cebolla» reendreza ta iste articlo. Ta atros usos de «cebolla» se veiga [[Cebolla (desambigación)]].''
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Allium cepa''
|nombre_pop1 = cebolla / cepolla, cibolla
|nombre_pop2 = ceba
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Allium cepa 004.JPG|250px]]
|descripcion = Cebolla
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Liliopsida
|subclase =
|orden = Asparagales
|suborden =
|familia = Amaryllidaceae
|subfamilia = Allioideae
|tribu = Allieae
|chenero = Allium
|especie = Allium cepa
|subspecie =
|nombre_binominal = Allium cepa
|descriptor = [[Linnaeus|L.]]
|calendata_desc = 1753
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''cebolla'''<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza [[2004]]. {{ISBN|978-84-89862-35-7}}.</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''cepolla''' y '''cibolla'''</ref> u '''ceba'''{{DACC}} (d'o [[idioma latín|latín]] <''cepulla''<ref>{{es}} [[José María Enguita Utrilla]]:''Un vocabulario agrícola turiasonense de 1382'', Turiaso n°8, [[1989]], ISSN 0211-7207, p.139-178</ref>; [[Nombre cientifico|cientificament]] '''''Allium cepa''''' <small>([[Linnaeus|L.]], 1753)</small>) ye una [[Plantae|planta]] [[hierba|herbacia]] [[monocotiledonia]] d'a [[familia (biolochía)|familia]] d'as [[Amaryllidaceae|amarilidacias]], en a subfamilia d'as [[Allioideae|alióidias]], cautivada por o suyo [[bulbo]] comestible; a cebolla propriament dita.
== Descripción ==
A cebolla ye una [[planta perén]] que se torna reproductora a'l segundo anyo de vida, fase a la cual, d'entre os eixemplars cautivaus, no se'n gosa deixar arribar sique a bels poquez que se fa servir ta producir a [[simient]] d'as anyadas succesivas.
Como todas as [[especie]]s d'o [[chenero (biolochía)|chenero]] ''[[Allium]]'', as cebollas tienen un [[meristemo|teixiu meristematoso]] de forma discoidal que se conoix como [[disco caulinar]], que fa de primordio ta toda a planta. O disco caulinar produz as [[radiz|radices]] adventicias blancas tan tipicas d'as amarilidacias, que s'afunden en a tierra dica bels 60 cm, anque son prou fráchils y se gosan romper cuan a cebolla se ranca ta cullir-la.
As [[fuella]]s naixen tamién dende o disco caulinar, directament, y l'apariencia de falso [[Tallo (botanica)|tallo]] que tiene a parte meya de a planta ye producto d'a estructura cilindrica que condicionan as fuellas exteriors, modificadas, que actuan como cuticla (dimpués, con a cebolla seca, serán a [[pela]] exterior) a on que as verdaderas fuellas (as verdes) se i troban pilladas por a base.
O [[bulbo]] d'a cebolla ye una estructura d'almagazemamiento de nutrients que fa parte d'as fuellas (as napas de cebolla son as bases d'as follas). Por tanto, as fuellas d'a cebolla tienen dos partes diferenciadas, a parte basal que se fa mas gorda a malas que va pasando o tiempo porque almagazema nutrients, y a parte distal, verde y [[fotosintesis|fotosintetica]], que amaneix por alto d'a tierra y que forma a parte que se vei de a planta.
As [[flor]]s brostan en una [[inflorescencia]] pedunculada, solo en a segunda anyada cuan a cebolla ye sembrada. As cebollas ta consumo, que se culle a la primer anyada, no gosan fer a [[florada]]. A inflorescencia ye una [[umbela]], anque exteriorment s'asemella a una bola, y as flors, chiquininas y de color blanca-verdisca, son hexameras; con 6 [[petalo]]s y 6 [[sépal]]s cadaguna. A simient va incluida en un [[fruito]] capsular, y as simients individuals son negras y diminutas.
Cada cebolla que se deixa madurar ta simient en fa cualques cientos, de forma que ta una expleitación domestica con bel par de cebollas que se deixe en o huerto en i ha de sobras ta sembrar-ne a l'[[Anyada (agricultura)|anyada]] siguient.
== Cautivo ==
En comparanza con o suyo parient l'[[Allium sativum|allo]], a cebolla no se puede reproducir [[reproducción vechetativa|vechetativament]], pus o bulbo no el tienen segmentau y no bi ha dients que sembrar-ne. Por tanto, a sola forma ta sembrar cebollas ye en emplegando a simient.
A simient de cebollas se gosa sembrar en [[setiembre]], y porque os [[Cebollín|cebollins]] chicorrons recient escapaus son muit febles y se malmeten con facilidat, ye muit habitual de sembrar-los en un [[plantero]] y tresladar-los ta a [[huerta]] cuan ya son una micarrona mas desarrollaus, d'entre [[noviembre]] y principios de l'[[aviento]]. As cebollas chóvens hinvernan en a tierra, u si se fa la siembre tardana, en aviento en o plantero, hinvernan como cebollizons y se gosan tresplantar en [[marzo]] u [[abril]] en a tierra.
A cullita se fa dende as zaguerías de [[mayo]] dica [[chulio]], tot pendendo de as variedaz cautivadas. En a [[Peninsula Iberica]] a variedat mas primerenca ye a que se diz «babosa»<ref name="VIDALLER"/>, que siempre ye feita ta recullir-la enantes de a quinzena de mayo<ref name="InfoAgro">{{es}} [http://www.infoagro.com/hortalizas/cebolla.htm «El Cultivo de la Cebolla»]; consultau o 16 de mayo de 2012.</ref>. A variedat mas tardana, que s'arreplega de verano, se conoix en Aragón como «valenciana» u «cebolla de grano».<ref name="GEA"/>
=== En Aragón ===
[[Imachen:Field with onions.jpg|thumb|right|250px|Un [[cebollar]].]]
En o territorio que en l'actualidat ye Aragón s'ha cautivau a cebolla lo menos dende a epoca d'a [[Imperio Romano|dominación romana]].<ref name="GEA"/> A cebolla amenista una tierra grasa, aireada y con mutos nutrients; ni masiau seca ni masiau humeda, por o que ye un producto costoso de producir de forma extensiva.<ref name="GEA">{{es}} Voz «''Cebolla''». Gran Enciclopedia Aragonesa (TOMO III). Unión Aragonesa del Libro, Unali S.L. Zaragoza, 1981. ISBN 84-85656-10</ref>.
Manimenos, en as zonas de [[regano]] en a [[Comunidat Autonoma]] se consolidó en o [[sieglo XX]] un sector especializau en a producción de cebollas de forma extensiva que encara opera en l'actualidat. Os principals nuclios de producción cebollera en Aragón son [[Taust]], [[Pedrola]], [[Gallur]], [[Noviellas]] y [[Luceni]], con a destacada excepción de a huerta de [[Fuents d'Ebro]],<ref name="GEA"/> os suyos productors s'han organizau en una [[Denominación d'Orichen Protechida Cebolla Fuents d'Ebro|Denominación d'Orichen Protechida]].
Historicament, [[Aragón]] estió a principal productora de cebollas d'[[Espanya]] en os [[anyos 1960]] y en comenzar os [[anyos 1970]], con cuasi un 19,9% de [[cuota de mercau]] en 1970, cuan comenzó o declive. O sector cebollero aragonés perdió muito mercau d'entre os anyos 1972 y 1977, con una cuota de nomás o 5,1% d'o mercau espanyol en 1977.<ref name="GEA"/>
A superficie dedicada a la producción extensiva d'ista [[hortalicia]] ha rondau bellas 2.000 [[Hectaria|Ha]] dende 1979<ref name="GEA"/> dica 1999,<ref name="GEAonline">{{es}} [https://web.archive.org/web/20151015034316/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=3497&tipo_busqueda=1&nombre=cebolla&categoria_id=&subcategoria_id=&conImagenes= Dentrada «''Cebolla''»] en a [https://web.archive.org/web/20120520124802/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/default.asp ''Gran Enciclopedia Aragonesa online'']; consultada o 16 de mayo de 2012.</ref> con una producción d'entre 20.000 y 40.000 cebollas por cada hectaria y anyada (entre 40 y 80 millons de cebollas en Aragón cada anyada, 35.514 [[tonelada|Tm]] en 1999<ref name="GEAonline"/>). A mayoría de cautivos extensivos de cebollas, en Aragón, se concentran en a [[val d'Ebro]]: 1.250 Ha i heba en a [[provincia de Zaragoza]] en 1979, contra as 300 Ha de [[Provincia de Uesca|Uesca]] y as 263 que en teneba [[Provincia de Teruel|Teruel]].<ref name="GEA"/>
== Fitonimia ==
[[Imachen:Garlic growing.jpg|thumb|right|200px|Cebolla [[grillón|grillada]].]]
En Aragón, a [[Nombre popular d'un ser vivo|denominación]] plenament dominant ye o [[fitonimia aragonesa|fitonimo]] «cebolla», tanto en [[Idioma aragonés|aragonés]] como en [[castellano d'Aragón]], sin estar garra [[castellanismo]]. Ye a sola forma que se conoix como propia en a mayor parte d'o territorio, destacando especialment zonas tan conservaderas como o [[aragonés central|Pireneu central]] y vals como [[Chistau]], [[val de Tena|Tena]] u [[Val d'Echo|Echo]].
«Cebolla» ye una forma propia de toz os [[luengas romances|idiomas romances]] d'o grupo [[luengas iberorromanicas|iberorromanico]] occidental, tanto de l'aragonés como d'o [[Idioma castellano|castellano]] y l'[[astur-leyonés]], y tamién se troba en [[galaicoportugués]]. O termin dimana d'o [[idioma latín|latín]] <''CEPULLA/CIPULLA'', una forma diminutiva de <''CEPA'' (que ye cebolla en latín cheneral) que s'emplegaba mas en o latín de l'interior d'[[Hispania romana|Hispania]] que en a resta de l'[[Imperio Romano|Imperio]]. Muit relacionau con a etimolochía latina de «cebolla», en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Chacetania]] se troba o toponimo «[[Val d'a Garcipollera|Garcipollera]]», que viene de o latín <''VALLE(M) CIPULLARIA'' y significa literalment a «Val Cebollera» u a val a on que se criaba cebollas.
As formas «bruno» y «burno» s'han documentau exclusivament en a [[villa]] d'[[Ansó]],<ref name="VIDALLER"/><ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2007]]. {{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref> en o extremo nort-occidental de l'[[Alto Aragón]]. En [[Aragonés benasqués|benasqués]] tamién s'ha documentau a forma «ceba»: ''Anem a pllegar les cebes.''<ref name="SAURABenas">[[José Antonio Saura Rami|SAURA RAMI, José Antonio]], ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''; Pp. 143-144. Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-7820-679-5}}</ref>
== Cultura popular ==
Antes mas cuan o [[bestiar]] adormiba a lo raso protechiu per un cletau se meteba una cebolla pa protecher-lo d'as [[bruixa]]s y los [[lupo]]s.<ref>{{es}} Bizén d'o Río Martínez, "Ritos, mitos y tradiciones de la ganadería altoaragonesa", pp. 183-188 en ''[https://ifc.dpz.es/publicaciones/ebooks/id/1056%7C I Congreso de Aragón de Etnología y Antropología (PDF)]'', [[Institución Fernando el Católico]], 1981, {{ISBN|84-00-04802-4}}</ref>
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Onion whitebackground.jpg
Imachen:Yellowonion-edit1.jpg
Imachen:Onion flower.jpg|[[Inflorescencia]]
Imachen:ARS red onion.jpg
</gallery>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[Denominación d'Orichen Protechida Cebolla Fuents d'Ebro|Cebolla Dolza de Fuents d'Ebro]].
*[[Cebollar]].
*[[Cebollín]].
*[[Cebollinar]].
*[[Cebolleta]].
*[[Allo]].
*''[[Allium sativum]]''.
== Vinclos externos ==
{{Wikispecies_line}}
{{Commonscat}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Allium|Cepa]]
[[Categoría:Allium cepa|*]]
pqv97bjjza86syyuy5ucvb8ve0d2n8p
Adoga
0
99526
2423319
2305818
2026-06-10T19:21:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423319
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo tracta sobre as adobas que forman un [[tonel]]. Ta os [[ladriello]]s de [[bardo]] que s'emplega en a construcción se veiga [[adoba]].''
[[Imachen:Preparando una Barrica.jpg|thumb|right|250px|Un tonel en construcción: adogas y [[cello]]s.]]
Una '''adoga'''{{DACC}} u '''doga'''<ref name="QUINTANAMezquin">{{es}} [[Artur Quintana i Font|QUINTANA i FONT, Artur]] et al. (2004). ''El Aragonés residual del bajo valle del Mezquín'' (2ª Ed.); Ayuntamiento de [[Torroziella d'Alcañiz|Torrecilla de Alcañiz]]. Torrociella d'Alcanyiz. {{ISBN|84-606-3647-X}}</ref>, localment '''adoba'''<ref name="MOTT">{{es}} [[Brian Leonard Mott|MOTT, Brian L.]] (2000). ''Diccionario etimológico chistabino-castellano castellano-chistabino''. Institución «Fernando el Católico». Zaragoza. {{ISBN|84-7820-553-5}}</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''aldoba'''</ref> en [[Sobrarbe]], ye cadaguna d'as [[lama]]s u listons de [[fusta]] ([[madera]] desporgada) que s'achusta cutiosament y a presión con [[cello]]s ta formar de conchunta una estructura cilindrica u doble [[troncocono|troncoconica]] y [[Estanqueidat|estanca]] que sirva ta contener [[liquido]]s u substancias solidas ([[arido]]s) de granulometría reducida.
Son as piezas constituyents que fan parte de recipients como os [[tonel]]s y as [[ferraz|ferradas]], a suya estanqueidat se basa en a [[dilatación]] d'a fusta cuan s'amera por contacto con l'[[augua]] u con liquidos de base acuosa, como o [[vino]] u a [[leit]].
== Se veiga tamién ==
*[[Cello]]
*[[Cubero]]
*[[Tempano (cubas)|Tempano]]
*[[Trasca]]
=== Recipients con adobas ===
*[[Cuba (recipient)|Cuba]]
*[[Ferraz]] u [[Ferraz|ferrada]]
*[[Tonel]]
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Coopers|l'oficio d'os cubers}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Partes d'o tonel]]
[[Categoría:Cubería]]
0r1rjm1gmcf1t4lxel96g6iqvhjf08z
Alán
0
99765
2423495
2312236
2026-06-10T19:49:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423495
wikitext
text/x-wiki
:''Ta atros usos se veiga [[Alán (desambigación)]]''
{{Ficha de nombre propio
|nombre= Alán
|imachen=[[imachen:Alan Bates.jpg|250px]]
|descripción=Alan Bates, actor britanico
|orichen= [[idioma bretón|Bretón]] (?)
|chenero= Masculín
|santoral= [[9 de setiembre]], [[Alán d'a Roca]]
|significato= ?
|zona= Europa
}}
'''Alán''' u '''Alano''' ye un [[antroponimos masculins en l'aragonés|antroponimo masculín]] d'etimolochía no guaire clara, d'uso frecuent en ciertos países d'[[Europa Occidental]] pero sin guaire tradición d'uso en [[idioma aragonés|aragonés]].
== Etimolochía ==
[[Imachen:Vista de Los Alanos en Zuriza.jpg|200px|thumb|left|Anvista de [[Los Alanos]] dende [[Zuriza]], toponimo que se puet remontar a l'antroponimo "Alano".]]
Os [[bretons]] han estau entre os primers pueblos en usar este antroponimo, ya en o [[sieglo VI]]. Estió un antroponimo dinastico, bi heba reis y nobles bretons con este nombre y mencionaus en o "''[[Libro de las Cheneracions]]''".
{{cita|fose a morar con el '''[[Alán I de Bretanya|rey Alán]]''', qui hera muyt so amigo; et sonó con él troa que fo pasada la fambre e la [[mortalera|mortaldat]].}}
Se sabe que dende [[Bretanya]] se trasmitió l'uso d'este antroponimo a [[Anglaterra]] con a participación de [[bretons]] en a [[invasión normanda d'Anglaterra]] dimpués d'a [[Batalla de Hastings]] en o [[sieglo XI]]. Tanimientres en [[Francia]] se feba servir ya a forma francesa ''Alain'' y as suyas variants.
No queda claro si a etimolochía d'"Alán" se remonta a una radiz [[luengas celtas|celtica]] u a lo etnomimo d'os [[alanos]]. En [[idioma bretón|bretón]] ''alan'', termin coloquial pa dicir "[[rabosa]]" y antigament "[[ciervo]]", y conoixiu tamién en [[idioma galés|galés antigo]], y con un probable antroponimo homologo [[idioma celtibero|celtibero]] ''Elanus''.<ref>Kruta, Venceslas, Los celtas, EDAF, 1977, p. 195</ref>. Una relación con o etnonimo d'os alanos podría chustificar-se por a presencia d'[[alanos]] en a rechión d'o [[río Loira|Loira]] a principios d'o [[sieglo V]], a on podrían haber teniu contacto con os bretons y os [[Galia romana|galo-romanos]].<ref>''Tous les prénoms celtiques'' d'[[Alain Stéphan]] - Éditions Jean-Paul Gisserot - Collection Terre des Celtes {{ISBN|978-2-87747-395-8}}</ref>
L'antroponimo "Alán" u "Alano" podría explicar ciertos toponimos d'as vals [[Val d'Echo|Echo]] y [[Val d'Ansó|Ansó]] como "[[Sierra d'Alano]]", "Rincón d'Alano", "[[Camino d'Alano]]", "[[Cordal de los Alanos]]", "Alano a Ralla", "Alano Espelunga", "Achar d'Alano", etcetera.
== Formas d'Alán en diferents luengas ==
*[[Idioma bretón|Bretón]]: Alan
*[[Luengas gaelicas|Gaelico]]: Ailean
*[[Idioma galés|Galés]]: Alun
*[[Idioma latín|Latín]]: Alanus
*[[Idioma castellano|Castellano]]: Alano
*[[Idioma catalán|Catalán]]: Alà
*[[Idioma francés|Francés]]: Alain, Alan
*[[Idioma occitán|Occitán]]: Alan
*[[Idioma anglés|Anglés]]: Alan, Allan, Allen, Allyn
**[[Diminutivo]]s: Al
**Feminins: Alanna, Alana, Alaina, Alayna, Allana, Alanis, Alannah, Allannah, Alannis
**Diminutivos feminins: Lana
*[[Idioma croata|Croata]]: Alen
*[[Idioma esloveno|Esloveno]]: Alen
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Antroponimos d'orichen celta]]
[[Categoría:Antroponimos masculins]]
hs20hky2910rq7530fc87fufi1belu6
Abríos
0
99943
2423288
2177154
2026-06-10T19:16:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423288
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Bundesarchiv Bild 183-B27180, Russland, italienische Soldaten mit Mauleseln.jpg|thumb|right|250px|Abríos emplegaus por militars [[italia]]nos en a [[Segunda Guerra Mundial]].]]
Os '''abríos''' (d'a voz [[celtismos en aragonés|celta]] <''brigos'', «[[fuerza]] fesica») son de forma chenerica o conchunto d'os [[animal]]s [[domesticación|domesticos]] de carga, especialment aquels eixemplars que son envolicaus chuntos en un mismo treballo.
S'aplica especialment a os [[Equus|equins]],<ref name="PARDOASSO">{{es}} [[José Pardo Asso|PARDO ASSO, José]], ''[[Nuevo diccionario etimológico aragonés (Pardo Asso)|Nuevo diccionario etimológico aragonés (voces, frases y modismos usados en el habla de Aragón)]]'' (Ed. facsímil); Institución «Fernando el Católico» + Diputación Provincial de Zaragoza + Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2002]]. {{ISBN|84-8094-101-4}}</ref> como [[somero]]s, [[mula]]s y [[masto]]s, pero en bels puestos s'ha documentau aplicando-se tamién a os [[buei]]s.<ref name="PARDOASSO"/>
== Se veiga tamién ==
*[[Aparello]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Equidae]]
[[Categoría:Animals domesticaus]]
a9c6fccjq5rflgrxflxufptnlhjp005
Apfelstrudel
0
101474
2423551
2326001
2026-06-10T19:58:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423551
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Títol cursiva}}
{{Ficha d'alimento
|nombre = ''Apfelstrudel''
|atras_denominacions =
|imachen = [[File:Strudel.jpg|250px]]<br>''Apfelstrudel'' de [[fullatre]]
|cocina = [[Gastronomía austriaca]]<br>[[Gastronomía alemana]]
|orichen = [[Imachen:Flag of Austria.svg|22px|border]] [[Austria]]<br>[[Imachen:Flag of Bavaria (lozengy).svg|22px|border]] [[Bavera]]
|mincha = [[Europa Central|Centro-europa]]
|categoría = [[Tarta]]
|forma =
|ingredientprincipal1 = manzana
|ingredientprincipal2 = fullatre
|ingredientprincipal3 =
|ingredients = [[Fullatre]], [[manzana]], [[zucre]], [[canela]], [[ugas pasas]] y [[pan rallato]]
|preparación =
|relacionaus =
}}
'''''Apfeltrudel''''' (en [[idioma bavaro|bavaro]] ''Opfestrudl'', en [[alemán vienés]] ''Åpfeschtrudl'') ye un [[postre]] tradicional d'a [[gastronomía de Bavera|cocina bavara]] y [[Gastronomía d'Austria|austriaca]]. Os oríchens d'iste postre podrían trobar-se en a gastronomía [[gastronomía bizantina|bizantina]], [[gastronomía d'Armenia|armenia]] u [[gastronomía de Turquía|turca]].
== Historia ==
L'''Apfelstrudel'' se feba servir d'antis mas como alimento ta a chent mas humilde. Os precedents d'iste [[pastel]] se troban, probablement, en l'arabe y armenio ''[[baklava]]''. A receta podió haber arribato con os soldatos [[chenicero]]s de l'[[Imperio Otomán]] que, dimpués d'a conquista de [[Bizancio]] en l'anyo [[1453]] s'enfiloron a traviés d'os [[Balcans]] cara ta [[Viena]]. A cocina vienesa adoptó iste plato y lo perfeccionó dica convertir-se en o que conoixemos hue lo día. O exito d'iste postre fació que dimpués a suya receta se tornase popular en toz os países de l'antigL'[[Imperio Austrohongaro]].
== Ingredients ==
[[Imachen:Omas Apfelstrudel aus Prag.jpg|thumb|left|250px|''Apfelstrudel'' casero]]
O pastel ye un rollo de [[fullatre]] pleno de [[compota]] de manzana, zucre, [[canela]], ugas pansas y [[pan rallato]] que una vegata feito se cocina en o furno. Atros ingredients incluyen [[pinyón|pinyons]], nueces u almendras. L'arte d'a suya elaboración ye fer a pasta d'o fullatre o mas fina y elastica posible. Os mayestros pasteleros austriacos y alemans dicen que ta que iste postre sia en o suyo punto chusto, habría de poder-se leyer un periodico a traviés d'él.
Ta cocinar l'''Apfelstrudel'', s'han de trigar bien as manzanas ta que tiengan un buen aroma, una textura agradable de compota y o o paladar un "toque" licherament [[aceto]].
== Modo de servir ==
S'ha de servir recient feito y encara calient, por un regular con bella cosa de zucre glas espolvoreato por dencima. Normalment se sirve con una salsa dulce de crema aromatizata con vainilla calient; ista salsa se sirve en cuencos de porcelana chunto a o ''Strudel'' y ye habitual que en as cafeterías y restaurants austriacos y alemans s'acompanye de chelato de vainilla.
== Bibliografía ==
* "''Apfelstrudel bis Zanderfilet''". JORGENS, Viktor. Deutscher Aerzte-Verlag G, 2003, 128 p. {{ISBN|3-7691-7086-5}}de la mercredi
== Vinclos externos ==
* {{en}} [http://thepassionatecook.typepad.com/thepassionatecook/2004/06/notso_tradition.html Receta ta fer un correcto ''Apfelstrudel'']
* {{en}} [http://www.visit-salzburg.net/dining Apfelstrudel y atras recetas austriacas: visit-salzburg.net]
* {{de}} Apple Strudel Recipe [https://web.archive.org/web/20080221163401/http://www.bernhards.at/recipes/applestrudel.html Instruccions paso a paso con fotografías] por Austrian chef Bernhard
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20061128044252/http://www.kochecke.com/cooking-recipe-apple-strudel.html Cooking recipe with photo from Austrian cooks]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Postres d'Alemanya]]
[[Categoría:Postres d'Austria]]
[[Categoría:Gastronomía de Bavera]]
19uaxmvflyxlndbyukuc4b0my5o1nzu
Algayón
0
101862
2423440
2177632
2026-06-10T19:40:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423440
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Algayón
|nombre orichinal = El Gaió
|de = d'
|municipio = Tamarit de Litera
|comarca = Litera
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Monzón
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Meya-Litera|Cinca Meya-Litera]]
|altaria =
|distancia =
|población = 285
|calendata = 2011
|cp =
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Meya-Litera|Cinca Meya-Litera]]
|parroquia = [[Ilesia de Sant Andreu Apóstol d'Algayón|Sant Andreu apóstol]]
|latitut =41.8326987
|lonchitut =0.3766268
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Algayón''' (en [[Idioma catalán|catalán]], ''El Gaió'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]] situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Litera]], en o municipio de [[Tamarit de Litera]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.20</ref> En o 2011 teneba una [[Población humana|población]] de 285 habitants. En iste lugar se charra o [[Idioma catalán|catalán]].
== Cheografía ==
Ye situato a o sud de Litera, mugant con [[Binéfar]].
== Monumentos ==
*[[Ilesia de Sant Andreu Apóstol d'Algayón|Ilesia de Sant Andreu]].
*Poblato ibero-romano d'a Vispesa.
*Poblato ibero de Roda.
*Manantial de los Ullets.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars de Tamarit de Litera}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Tamarit de Litera]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Litera]]
3p0tkldzh08zo925o9vg4jxegrvgyav
Almudafar
0
101909
2423473
2228274
2026-06-10T19:45:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423473
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Almudafar
|nombre_oficial = Almudáfar
|de = d'
|municipio = Osso de Cinca
|comarca = Cinca Baixa
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Fraga
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Cinca Baixa|Cinca Baixa]]
|parroquia = [[Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Pilar d'Almudafar|Ntra. Sra. d'o Pilar]]
|altaria =
|distancia =
|población = 55
|calendata =
|cp =
|latitut = 41.6435417
|lonchitut =0.2036712
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''Almudafar''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Almudáfar'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]] situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Cinca Baixa]], en o [[municipio]] d'[[Osso de Cinca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.24</ref> A suya [[Población humana|población]] ye de 55 habitants ([[2011]]).
== Toponimia ==
I hai dos hipotesis, que lo suyo orichen provienga de:
* l'antroponimo arabe ''Almutafir'',
* u d'a parola arabe ''al-mudawwar''.<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.52</ref>
== Demografía ==
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= |1900= |1910= |1920= |1930= |1940= |1950= |1960= |1970= |1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1997= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |2011=55 |2012= |2013= |2014= |2015= |2016= |2017= |2018= |2019=}}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Lugars d'Osso de Cinca}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars d'Osso de Cinca]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en a Cinca Baixa]]
iyxs5b5al8pdsgs06ji0lsdt3d58isj
Antipasau
0
105336
2423529
2337448
2026-06-10T19:54:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423529
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
Un '''antepasau'''{{DACC}}, '''antipasau''',{{DACC}}<ref name="DICCIONARIOCHISTABIN">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|Blas Gabarda, F.]]: [[Fernando Romanos Hernando|Romanos Hernando, F.]] ''Diccionario aragonés. chistabín-castellano''. Ainas. [[Gara d'Edizions]], 2008</ref><ref name="ReferenceD">{{es}} [[Chesús de Mostolay]]: ''El Aragonés en el Somontano de Barbastro''. Aneto Publicaciones. [[2007]]. {{ISBN|978-84-95349-42-2}}</ref> u '''debantpasau'''{{DACC}} ye, pa una [[persona]] u [[colla]] de personas, un individuo muerto que vivió en un tiempo que se percibe como ya remoto, qui feba part d'una [[cheneración]] d'antes mas, y de qui desciende esta persona u colla de personas. Tamién puet referir-se en plural a un conchunto d'antipasaus que constituiban una comunidat y de qui desciende atra comunidat u un individuo concreto (por eixemplo los [[celtibers]] como antipasaus de part d'os [[aragoneses]]).
En [[biolochía]] se fa servir lo termin antipasau en atras especies a part de la especie humana tanto pa referir-se a relacions d'ascendencia u descendencia d'individuos concretos como pa expresar relacions [[filochenia|filochenetica]]s entre diferents [[taxón|taxon]]s ([[especie (biolochía)|especie]]s, cheneros, [[familia (biolochía)|familia]]s, órdens, [[clase (biolochía)|clase]]s, etcetera). En filochenia ye present lo [[concepto]] d'[[antipasau común]].
En cualques [[Relichión|relichions]] bi ha un [[culto a los antipasaus]], que prene un paper central en belunas d'ellas como l'[[animismo d'Africa]] y lo [[confucianismo]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Chenealochía]]
gomt2kwa0075wsmtjd2a3hsc7t1pz2x
Alemán hamburgués
0
105397
2423425
2351084
2026-06-10T19:38:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423425
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Alemán hamburgués
|nombre autoctono = Hamburger Dialekt
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = Variedaz de l'[[idioma alemán|alemán]]
|imachen=[[Imachen:Locator map Hamburg in Germany.svg|250px]]
|nombre imachen=Alemán hamburgués
|oficial =
|regulau =
|localización= [[Imachen:Flag of Germany.svg|border|22px]] [[Hamburgo]]
|charradors=
|rasgos= Mezcla con o [[baixo saxón]]
|lugars=
|vitalidat=<span style="color:green;">'''Alta'''</span>
|escritors=
| iso1 =
| iso2 = de
| iso3 = de
| sil = de
}}
L''''alemán hamburgués''' (''Hamburger Dialekt'') ye a [[dialecto|variedat dialectal]] de l'[[idioma alemán|alemán]] que se charra en a ciudat d'[[Hamburgo]] en [[Alemanya]].
No cal confundir-se con o [[dialecto hamburgués]] orichinal, variedat d'o baixo alemán, que tamién se charra en a ciudat d'Hamburgo y os suyos arredols.
Amás existe en ista rechión un ''[[Missingsch]]'' que mezcla o [[baixo alemán]] d'a zona con l'alemán estándard u alto alemán.
== Substrato baixo-alemán ==
L'idioma orichinal d'Hamburgo no ye l'[[idioma alemán|alto alemán]] (idioma en que s'alazeta l'alemán estándard), sino o [[baixo alemán]] (u ''Plattdeutsch'') en a suya variedat [[baixo saxón|baixo-saxona]]. En tiempos d'a [[Liga Hanseatica]], tanto o dialecto d'Hamburgo como o d'a vecina ciudat de [[Lübeck]], [[lingua franca]] d'o norte y centro d'Europa, s'emplegaban dende Anglaterra dica [[Rusia]]. Debito a isto as [[luengas escandinavas]] encara conservan prous [[ampre]]s d'o baixo alemán.
O baixo alemán estió mientres a [[Edat Meya]] y a [[Edat Moderna]] a luenga oficial d'Hamburgo chunto a o [[latín]]. Iste status lo perdió en o [[sieglo XVI]], pasando a estar luenga oficial l'alto alemán.
Hue encara se i charra o baixo alemán en as suyas diferents variedaz locals. Cada vegada se fan mas esfuerzos ta aprender y charrar o baixo alemán como segunda luenga, baixo a mazada ''Hochdüütsch kann jeden Dösbaddel snacken, Platt is för de Plietschen'' ("Cualsiquier fato puet charrar ''Hochdeutsch'', o ''Platt'' ye ta os intelichents").
==O Missingsch==
L'aleman estándard u ''"rechiolecto"'' (en alemán ''Regiolekt'') que domina hué en a redolada d'Hamburgo ye un [[Missingsch]] – no s'ha de confundir con o baixo alemán. O Missingsch ye – como diz o suyo nombre "mezclato" – una mezcla de [[idioma alemán|alemán estándard]] y baixo alemán. En realidat ye comunment acceptato, que o termín local ta decir a o ''Missingsch'' yera ''Meißnerisch'', asinas que o l'alemán d'a cancellería de Meißen u Saxonia, proveniba de l'alto alemán. Atra teoría diz que prene o nombre d'o [[latón]] (en alemán ''Messing''<ref>{{de}} ''Kluge. [[Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache]]''. Bearbeitet von Elmar Seebold. 24., durchgesehene und erweiterte Auflage. de Gruyter, Berlin/ New York 2002, Stichwörter: „messing(i)sch, missingsch“. {{ISBN|3-11-017472-3}}.</ref>. A [[gramatica]] ye prencipalment baixoalemana y o vocabulario ye una mezcla de l'alto alemán con expresions provenients d'o baixo alemán.
Bi ha cuantos libros de [[Dirks Paulun]] escritos en ''Missingsch'', que en l'actualidat se pueden trobar nomás en bels anticuarios u librerías. Istos libros gosan estar muitas vegatas replegas con chicoz relatos, pero tamién bi'n ha autenticas descripcions d'a luenga, asinas como d'a suya pronunciación y uso.
== Caracteristicas de l'alto alemán ==
=== Envista cheneral ===
L'actual dialecto hamburgués s'diferencia cuasi nomás en a pronunciación de l'alto alemán coloquial. A tipica entonación de l'alemán hamburgués, que encara se pareixe prou a la [[sintaxi]], pronunciación y gramatica d'o moderno [[Alemán de Bremen|dialecto de Bremen]], s'diferencia clarament d'o ''Plattdeutsch'' y d'o ''Missingsch''.
=== Abreviaduras===
Una caracteristica que diferencia a l'alemán hamburgués d'a resta ye a reducción d'as silabas finals, por eixemplo: "Ich komm gleich" (en estándard ''Ich komme gleich'', en aragonés "Agora voi"), "Wir fahrn nach Hambo(r)ch" (en estándard ''Wir fahren nach Hamburg'', en aragonés "Nos n'imos ta Hamburgo") u "haben" → ''ha(h)m''. Tamién se produce en a luenga coloquial un [[fenomeno lingüistico|fenomeno]] prou curioso, por o que os adverbios se pueden transformar en adchectivos, por eixemplo "zue (geschlossene) Türen", "auffe (geöffnete) Fenster" u "appe (abgetrennte) Beine".
=== Cambios foneticos ===
Ye tamién muit común o debilitamiento d'as consonants en iste dialecto de l'alemán por o que os fonemas ''g'' y ''t'' pasan a ''ch'' y ''d'' cuan son xordas. Asinas se veye iste [[fenomeno fonetico|fenomeno]] en parolas como ''Hamburg'' → ''Hamburch'', ''Krieg'' → ''Kriech'' ("guerra"), ''Leute'' → ''Leude'' ("chent") u ''bitte'' → ''bidde'' ("por favor"). En as parolas foranas se mantiene por un cheneral o sonito orichinal.
Atra caracteristica ye a contracción de ''st'' y ''sd'' cuan se troban entre dos vocals, cambeando por o sonito fuerte ''ss''. Por eixemplo se puet veyer en ''hast du'' → ''hassu'' ("tú tiens"), ''musst du'' → ''mussu'' ("tú has de"), ''ist das'' → ''issas'' ("ye isto"), mientres que en atros dialectos como o [[Alemán berlinés|berlinés]] a segunda vocal se cambeya por una "e" curta (''hast du'' → ''haste'', ''musst du'' → ''musste''). En as parolas que rematan en "t" ista se gosa omitir, por eixemplo ''nicht'' → ''nich'' (particla negativa), ''ist'' → ''is'' ("ye").
D'atra man se fusionan tamién casos como ''habe ich'' → ''habbich'' u ''haben wir'' → ''hamma''.
=== Vocabulario baixo-alemán ===
O vocabulario coloquial replega muitas parolas d'o baixo alemán como por eixemplo ''plietsch'' (en estándard ''schlau'', ''aufgeweckt'', en aragonés "astuto"), ''Deern'' (en estándard ''Mädchen; Kind'', en aragonés "mesache/a") u ''Puschen'' (''Hausschuhe'', en aragonés "bordeguins"). Se troban tamién bels cambios sintacticos respecto a o estándard:
*''ma'' (en alemán estándard ''(ein)mal'') en cuentas de ''bitte'' ("por favor", expresión ta fer una requesta)
*preferencia de ''das'' en cuentas de ''es'' (se puet emplegar como [[pronombre indefinito]] en as respuestas, en iste caso mesmo se puet gosar omitir, por eixemplo ''„Is' ja geil!“'' ("Ye chenial!"), ''„Is' am reechnen (en estándard ''regnen'', "Ye plevendo").
*Se produce a [[tmesis]] d'adverbios como ''dafür'' → ''da … für'' (''Da kann ich nich für.''), ''darauf'' → ''da … drauf'' (''Da komm' ich nich drauf.''). En alemán estándard existe bella cosa pareixita nomás con os [[verbos deseparables de l'alemán|verbos deseparables]] (''hingehen'' → „Ich ''gehe'' dort ''hin''“).
=== Desaparición d'os sonitos ''s-pitzen S-teins'' ===
En o baixo alemán orichinal d'Hamburgo no existiba o sonito inicial ''sch'' debant de consonant y en cuentas d'isto bi heba una ''s'' fuerte. Manimenos hue nomás s'observa esporadicament y como herencio d'o pasato a "s" fuerte en os grupos ''st'' u ''sp''
As cheneracions mas chóvens no emplegan istos sonitos arcaicos, nomás a población rural mayor de Schleswig-Holstein encara tiende a fer servir ista pronunciación tipica d'o baixo alemán y que tamién se troba en o Missingsch.
== Literatura ==
O 38<sup>eno</sup> tomo d'a colección d'o comic ''[[Asterix]]'', titulato ''Die Trabantenstadt'' en alemán estándard, ye escrito en hamburgués baixo o títol ''Hammonia-City''<ref>{{de}} http://www.ehapa-comic-collection.de/product_info.php/info/p923_asterix_mundart_band_38,_hamburgisch_i.html</ref>.
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Dialectos de l'alemán|Hamburgues]]
[[Categoría:Cultura d'Hamburgo]]
kaqk5y6kfuudkjloalzc75vnyv97e18
Aluenda
0
105799
2423493
2346373
2026-06-10T19:49:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423493
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aluenda
|imachen =
|bandera=
|escudo=
|provincia =Zaragoza
|comarca =Comunidat de Calatayú
|municipio = El Fraixno
|partiuchudicial= L'Almunia de Donya Godina
|cp =50320
|superficie =
|altaria = 752
|distancia =
|ta =
|distancia2 =
|ta2 =
|distancia3 = 72
|ta3 = Zaragoza
|población = 10
|calendata = 1999
|chentilicio=
|fiestas =
|patrón =
|diocesi = Tarazona
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Baixo Xalón|Baixo Xalón]]
|río =
|situación =
|latitut =41.3983354
|lonchitut =-1.5210761
}}
'''Aluenda''' ye un [[lugar]] de lo [[termin municipal]] d'[[el Fraixno]], en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de la [[Comunidat de Calatayú]] y en la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.26</ref> La suya población ye de 10 habitants ([[1999]]).
== Toponimia ==
Entre [[1713]] y [[1797]] s'escribe ''Albenda''.<ref>{{es}} [[Antonio Ubieto Arteta]] ''Historia de Aragón. Los Pueblos y los despoblados, II''. Anubar ediciones 1986 p 105.</ref> Se creye que puede promanar de l'antroponimo latino ''Allus''.<ref>{{es}} [[Pascual Miguel Ballestín]] ''Toponimia Mayor de Aragón: ciudades, villas, lugares, aldeas, ríos, montañas y territorios'', [[Gara d'Edizions]], [[2015]], {{ISBN|978-84-8094-059-7}}, p.56</ref>
== Historia ==
Perteneixió a la [[seixma d'el río Miedes]] adintro de la [[Comunidat de Calatayú]]. En [[1845]] s'unió a [[El Fraixno]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{lugars Fraixno}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars d'a provincia de Zaragoza]]
[[Categoría:Lugars d'el Fraixno]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Tarazona en a Comunidat de Calatayú]]
[[Categoría:Municipios d'Aragón desapareixius]]
[[Categoría:Municipios de l'antiga provincia de Calatayú]]
o2l85sala5sunz0m77cjqu0q3apma1j
Alberchena
0
106033
2423396
2384428
2026-06-10T19:34:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423396
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Aubergine.jpg|thumb|right|300px|Una alberchena u alberchenia.]]
L''''alberchena'''<ref name="VIDALLER"/>{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''alberchina'''</ref> u '''alberchenia'''<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]] (2004); ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]]. Zaragoza. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref> ye o [[fruito]] comestible de l'[[alberchenera]], una planta [[Solanaceae|solanacia]] domestica traita d'[[a India]] en a [[Edat Meya]], muit cautivada en l'actualidat.
Dende o punto d'envista [[Botanica|botanico]] l'alberchena ye una [[baya]]. Dende o punto d'envista gastronomico, una [[hortalicia]].
A forma ye ovoide, elipsoide u piriforme, con [[Cuticula (botanica)|cuticula]] lasa y brillant, de color de regular escura (negra u morada fusca), anque l'ampla diversidat de variedaz modernas cautivadas fa que en i haiga de colors diversas: blancas, amariellas, royas, rosadas, etc. Se gosa cullir con o cáliz y mesmo bel troz de pedunclo unitos a o fruito, que dimpués s'elimina ta consumir-lo.
== Valors nutricionals ==
{| class="wikitable"
|+
| colspan="2" |'''Valor nutricional por cada 100 [[gramo]]s de producto'''
|-
|[[Enerchía]]
|104 [[Joule|KJ]]
|-
|[[Caloría|Valura calorica]]
|25 [[Caloría|Kcal]]
|-
|[[Graixa]]s
|0.18 [[Gramo|g]]
|-
|[[Hidrato de carbonio|Hidratos de carbonio]]
|5.88 [[Gramo|g]]
|-
|[[Zucre]]s
|3.53 [[Gramo|g]]
|-
|[[Proteína]]s
|0.98 [[Gramo|g]]
|-
|[[Augua]]
|92 [[Gramo|g]]
|}
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Eggplant|alberchenas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Fruitos]]
[[Categoría:Hortalicias]]
[[Categoría:Fitonimia]]
[[Categoría:Fruitos de verano]]
72viu9zq6bk80997jytcrcd6ndocvqi
Almario
0
107835
2423465
2333362
2026-06-10T19:44:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423465
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Wardrobe 2945.jpg|thumb|right|180px|Armario ropero.]]
[[Imachen:armoire artdeco.jpg|thumb|right|180px|Armario estilo [[arte déco]] fabricau en [[Francia]] en a [[decada de 1930]].]]
Un u una '''almario'''{{DACC}} u '''armario'''{{DACC}}<ref group="nota">Y as variants con perda d'a vocal final '''almari''' y '''armari'''</ref> ye un [[mueble]] que se cierra con [[puerta]]s por la part de debant y que tien en l'interior [[aparador]]s pa alzar-ie [[libro]]s, [[vaixiellos]], [[ropa]] u atras cosas. Tamién puet haber-ie pinchadors pa la ropa.
== Etimolochía ==
A parola "armario" ye un [[cultismos en l'aragonés|cultismo]] en aragonés que provién d'a parola latina ''ARMA'', estando l'armario a on yeran as armas y a ropa militar. Tamién ye frecuent en aragonés actual a variant ''almario''<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 167.{{ISBN|978-84-8094-058-0}}.</ref>, que ya se documenta en [[aragonés medieval]].
Guardar, recullir u amagar un obchecto, ropa u [[alimento]] en un armario, [[reposte]] u puesto cerrau suposa a sobén agafar-los con as mans y situar-lo a una [[Altaria (magnitut fisica)|altaria]] mes gran, d'astí que en [[idioma aragonés|aragonés]] se pueda dicir que s'alza tot o que se guarda bien en un armario u puesto cerrau deixando-lo reculliu u amagau.<ref name=VIELLOSOBR>{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''El aragonés del Biello Sobrarbe''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]] ([[1999]]), p 179</ref><ref name=BAIXORRIBAGORZAN>{{es}} [[Maria Luisa Arnal Purroy]]: ''El habla de la Baja Ribagorza Occidental'' [[Institución Fernando el Católico]], 1998. p 37</ref><ref name=ALLIMITE>{{es}} [[Fernando Romanos Hernando]]: ''[http://www.charrando.com/docs/lesicoaltazaragoza.pdf Al límite. La pervivencia del aragonés en las comarcas del norte de Zaragoza]''. Diputación de Zaragoza, 2003. p 137</ref> Esta accepción especializada d'o verbo ''alzar'' se repite como ''alçar'' tamién en [[catalán occidental]], sobre tot en [[luenga valenciana|valenciano]] (encara que en desuso). Este significau especial que prene lo verbo ''alzar'' coincide en part con lo de lo [[verbos con particla en l'anglés|verbo con particla]] ''put away''<ref name=VERBOSCONPARTICLA>{{es}} [[Angeles Perez Alonso]]: ''Diccionario Oxford de Phrasal Verbs (para Estudiantes de Inglés)''. [[OUP Oxford]], 2001, p 504</ref> en [[idioma anglés|anglés]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Mobiliario]]
hfygh6osfvabi0zg1o0ib6hrwill6zk
Aleixandre VI
0
108313
2423421
2179181
2026-06-10T19:38:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423421
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
| títol= 214<sup>eno</sup> [[Papa]] d'a [[Ilesia Catolica]]
| nombre= Aleixandre VI
| títol0= [[Imachen:Emblem of the Papacy.svg|22px]]<br>[[Papa]]
| imachen=Pope Alexander Vi.jpg
| reinau0= [[11 d'agosto]] de [[1492]] - [[18 d'agosto]] de [[1503]]
| coronación0 =
| predecesor0=[[Inocencio VIII]]
| succesor0=[[Pío III]]
| calendata de naixencia= [[1 de chinero]] [[1431]]
| puesto de naixencia= [[Exativa]]
| calendata de muerte= [[18 d'agosto]] de [[1503]]
| puesto de muerte= [[Roma]]
| escudo = C o a Alessandro VI.svg
|}}
'''Rodrigo Llançol y de Borcha''' (''Roderic Llançol i de Borja'' en [[idioma catalán|catalán]]), esleito [[Papa]] con o nombre de '''Aleixandre VI''' (en [[latín]] '''Alexander VI''', en [[Idioma italiano|italiano]] ''Alessandro VI''), estió o 214<sup>eno</sup> [[Lista de Papas|Papa de Roma]], dende l'[[11 d'agosto]] de [[1492]] dica a suya muerte o [[18 d'agosto]] de [[1503]].
Yera naixito de [[Exativa]] ([[provincia de Valencia]], [[capital (politica)|capital]] d'a [[comarcas d'o País Valenciano|comarca]] de [[La Costera]]) l'[[1 de chinero]] [[1431]], y yera [[sobrino]] de o papa [[Calístro III]] (Alonso de Borja).
Rodrigo Borcha yera un hombre disoluto y un [[libertinache|libertino]] impenitent y tenió cuatro fillos de [[Vannozza Cattanei]], noble [[mantova]]na:
* [[Chuan de Borcha y Candia]] (1474-1497).
* [[César Borcha]] (1476-1507).
* [[Lucrecia Borcha]] (1480-1519).
* [[Goffredo Borcha]] (1481-1516).
== Bibliografía ==
* John N.D. Kelly, ''Gran Dizionario Illustrato dei Papi'', Casale Monferrato (AL), Edizioni Piemme S.p.A., 1989. {{ISBN|88-384-1326-6}}.
* Lorenzo Pingiotti, ''La leggenda nera di Papa Borgia'', [[Verona]] 2008. {{ISBN|978-88-89913-88-8}}.
* Claudio Rendina, ''I Papi storia e segreti'', 1993. {{ISBN|88-7983-155-0}}.
* Lorenzo Pingiotti, ''La leggenda nera di papa Borgia'', Fede & Cultura, 2008.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alexander VI|Aleixandre VI}}
{{Papa
|Predecesor=[[Inocencio VIII]]
|Papato=[[1492]] - [[1503]]
|Succesor=[[Pío III]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Papas]]
[[Categoría:1431 (naixencias)]]
[[Categoría:1503 (muertes)]]
h8855ohlxh1f94obay8sz5zoakjolik
Joan Rivers
0
108624
2423696
2179392
2026-06-11T03:20:47Z
RenatoGar
80073
2423696
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Joan Rivers
|imachen = Joan Rivers 2010 - David Shankbone.jpg
|piet de foto = Rivers de [[2010]]
|Nombre real = Joan Alexandra Molinsky
|calendata naiximiento = [[8 de chunio]] de [[1933]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px|border]] [[Brooklyn]] ([[Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[4 de setiembre]] de [[2014]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px|border]] [[Manhattan]] ([[Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Actriz de voz]]<br>[[Presentadora de televisión]]<br>[[Guionista]]
|conchuche =
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web = http://www.joanrivers.com/
|anotacions =
}}
'''Joan Alexandra Rosenberg''', naixida como '''Joan Alexandra Molinsky''' y conoixita con o [[nombre artistico]] de '''Joan Rivers''' ye una [[actriz]] [[Estaus Unius|estausunidense]] naixida de [[Brooklyn]], [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) l'[[8 de chunio]] de [[1933]] y muerta en [[Manhattan]], [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]]) o [[4 de setiembre]] de [[2014]]), estió una [[actriz]] muit polivalent y mientres a suya carrera artistica destaco como comediant, actriz, [[actriz de voz]], [[guionista]] y [[presentadora de televisión]].
D'entre los suyos treballos en televisión cal destacar as suyas partecipacions en ''[[Tonight Show]]'' y atros programas dirichius y presentaus por ella mesma, como ''[[That Show with Joan Rivers]]'' ([[1968]]), ''[[Late Show Starring Joan Rivers]]'' ([[1986]]-[[1987]]) y ''[[The Joan Rivers Show]]'' ([[1989]]-[[1994]]).
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Joan Rivers|Cintas interpretadas por Joan Rivers]].
== Vinclos externos ==
* {{en}} [http://www.joanrivers.com Pachina web oficial de Joan Rivers].
* {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm1672 ''Joan Rivers''] en [[Internet Movie Database]].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Rivers, Joan}}
[[Categoría:Actrices d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Actrices de voz d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Directors cinematograficos d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Escritors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Escritors en anglés]]
[[Categoría:Guionistas d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Humoristas d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Muertos en Nueva York]]
[[Categoría:Naixius de Nueva York]]
[[Categoría:Presentadors de televisión d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Productors cinematograficos d'Estaus Unius]]
[[Categoría:1933 (naixencias)]]
[[Categoría:2014 (muertes)]]
5nz5v7mcpz7lrfhn1mfsjv6o3a0nymu
Wikipedia:Usuarios activos
4
108626
2423171
2422891
2026-06-10T12:00:46Z
Jembot
32402
Bot: Actualizando ranking
2423171
wikitext
text/x-wiki
{{/begin|500}}
|-
| 1 || [[User:RenatoGar|RenatoGar]] || [[Special:Contributions/RenatoGar|{{formatnum:684}}]]
|-
| 2 || [[User:Willtron|Willtron]] (Admin) || [[Special:Contributions/Willtron|{{formatnum:214}}]]
|-
| 3 || [[User:Iggy1975|Iggy1975]] (Admin) || [[Special:Contributions/Iggy1975|{{formatnum:31}}]]
|-
| 4 || [[User:Cembo123|Cembo123]] (Admin) || [[Special:Contributions/Cembo123|{{formatnum:20}}]]
|-
| 5 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:7}}]]
|-
| 6 || [[User:~2026-33543-51|~2026-33543-51]] || [[Special:Contributions/~2026-33543-51|{{formatnum:6}}]]
|-
| 7 || [[User:~2026-34010-12|~2026-34010-12]] || [[Special:Contributions/~2026-34010-12|{{formatnum:4}}]]
|-
| 8 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:4}}]]
|-
| 9 || [[User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] || [[Special:Contributions/Der-Wir-Ing|{{formatnum:3}}]]
|-
| 10 || [[User:EduardoGG|EduardoGG]] (Admin) || [[Special:Contributions/EduardoGG|{{formatnum:2}}]]
|-
| 11 || [[User:-Lemmy-|-Lemmy-]] || [[Special:Contributions/-Lemmy-|{{formatnum:2}}]]
|-
| 12 || [[User:~2026-33288-88|~2026-33288-88]] || [[Special:Contributions/~2026-33288-88|{{formatnum:1}}]]
|-
| 13 || [[User:~2026-33945-97|~2026-33945-97]] || [[Special:Contributions/~2026-33945-97|{{formatnum:1}}]]
|-
| 14 || [[User:~2026-33069-64|~2026-33069-64]] || [[Special:Contributions/~2026-33069-64|{{formatnum:1}}]]
|-
| 15 || [[User:EuropeanV|EuropeanV]] || [[Special:Contributions/EuropeanV|{{formatnum:1}}]]
|-
| 16 || [[User:Ollin Masa|Ollin Masa]] || [[Special:Contributions/Ollin Masa|{{formatnum:1}}]]
|-
| 17 || [[User:Varogrr|Varogrr]] || [[Special:Contributions/Varogrr|{{formatnum:1}}]]
|-
| 18 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:1}}]]
|-
| 19 || [[User:Markuss86|Markuss86]] || [[Special:Contributions/Markuss86|{{formatnum:1}}]]
|-
| 20 || [[User:~2026-34057-75|~2026-34057-75]] || [[Special:Contributions/~2026-34057-75|{{formatnum:1}}]]
|-
| 21 || [[User:Creatoreoccasionale|Creatoreoccasionale]] || [[Special:Contributions/Creatoreoccasionale|{{formatnum:1}}]]
|-
| 22 || [[User:Javier Contamina|Javier Contamina]] || [[Special:Contributions/Javier Contamina|{{formatnum:1}}]]
|-
| 23 || [[User:~2026-33237-89|~2026-33237-89]] || [[Special:Contributions/~2026-33237-89|{{formatnum:1}}]]
|-
| 24 || [[User:Kurcke|Kurcke]] || [[Special:Contributions/Kurcke|{{formatnum:1}}]]
|-
| 25 || [[User:~2026-33664-64|~2026-33664-64]] || [[Special:Contributions/~2026-33664-64|{{formatnum:1}}]]
|-
| 26 || [[User:Rue323|Rue323]] || [[Special:Contributions/Rue323|{{formatnum:1}}]]
|-
| 27 || [[User:~2026-33211-00|~2026-33211-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33211-00|{{formatnum:1}}]]
|-
| 28 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:1}}]]
|-
| 29 || [[User:PaulLim11|PaulLim11]] || [[Special:Contributions/PaulLim11|{{formatnum:1}}]]
|-
| 30 || [[User:~2026-33691-40|~2026-33691-40]] || [[Special:Contributions/~2026-33691-40|{{formatnum:1}}]]
{{/end}}
tfapka968v93jufy9tkj09ecj5yfe3x
Aceuchal
0
108684
2423297
2278574
2026-06-10T19:17:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423297
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Espanya
|nombre = Aceuchal
|bandera = Flag of Aceuchal.svg
|escudo = Escudo de Aceuchal.svg
|imachen =
|comunidat = Extremadura
|provincia = Badajoz
|comarca = Tierra de Barros
|superficie = 63,1
|altaria = 303
|distancia =
|ta =
|población =
|calendata =
| cod_provincia = 06
| cod_municipio = 002
| densidat = {{formatnum:{{ #expr: (5845/63.10) round 2 }}}}
|cp = 06207
|mapa_loc= Extremadura
|latd=38|latm=39|lats=|latNS=N
|longd=6|longm=29|longs=|longEW=W
|web = [http://www.aceuchal.es Aceuchal]
|situación =
|}}
'''Aceuchal''' ye un [[municipio]] [[Extremadura|extremenyo]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Badajoz|Badajoz]]. Se troba situata en a [[Comarcas d'Extremadura|comarca]] de [[Tierra de Barros]] y al [[partiu chudicial]] de [[Almendralejo]]. A suya [[Población humana|población]] ye de {{#property:P1082}}, en una superficie de 63,1 km².
== Toponimia ==
O [[toponimia extremenya|toponimo]] ''Acehuchal'' presenta o sufixo ''[[sufixo -al|-al]]'' y significa formación vechetal d'[[Olea europaea sylvestris|oliveras bordes]] (''Olea europaea sylvestris'').<ref name=ORIGENESTOPONIMIAESTREMENYA>{{es}} [[José Antonio González Salgado]]: ''Orígenes y clasificación de la toponimia mayor extremeña''. Localización: ''Actas del VI Congreso Internacional de Historia de la Lengua española : Madrid, 29 de septiembre-3 octubre 2003'' / coord. por [[José Luis Girón Alconchel]], [[José Jesús de Bustos Tovar]], Vol. 2, 2006, {{ISBN|84-7635-637-4}}, pp 1443-1454.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* {{es}} [http://www.aceuchal.es Pachina web oficial municipal de Aceuchal].
{{Municipios Comarca Tierra de Barros}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Badajoz]]
8x5y8vxf18ftd82nz52i6abixr1mf34
Alamanico de Berna
0
109179
2423384
2179515
2026-06-10T19:32:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423384
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Alamanico de Berna
|nombre autoctono = Bärndütsch
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = Variedaz de l'[[idioma alamanico|alamanico]]
|imachen=[[Imachen:Kanton Bern auf der Schweizer Karte.png|250px]]
|nombre imachen= Situación d'o dialecto de Berna
|oficial =
|regulau =
|localización= [[Imachen:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|22px|border]] [[Suiza]]<br>[[Imachen:Flag of the United States.svg|22px|border]] [[Estaus Unius]]
|charradors=
|rasgos= [[Alto alamanico]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas chermanicas|Chermanica]]
|familia3=[[Luengas chermanicas occidentals|Chermanica occidental]]
|familia4=[[Luengas altochermanicas|Altochermanica]]
|familia5=[[Luengas altochermanicas superiors|Altochermanica superior]]
|familia6=[[Idioma alamanico|Alamanico]]
|familia7=[[Alto alamanico]]
|familia8='''Dialecto de Berna'''
|lugars= [[Berna]]<br /> [[Adams County (Indiana)|Condau d'Adams]] ([[Indiana]])
|vitalidat=<span style="color:green;">'''Alta'''</span>
|escritors=
| iso1 = de
| iso2 = ger
| iso3 =
| sil =
}}
L''''alamanico de Berna''' (en alamanico de Basilea ''Baseldytsch'' u ''Baseldütsch'', en [[Alemán de Suiza|alemán suizo]] ''Baslerdüütsch'', en [[idioma alemán|alemán]] ''Baseldeutsch'') ye o sub[[dialecto]] de l'[[alto alamanico]] charrau en a [[meseta suiza]] d'o [[cantón de Berna]] y en as arias vecinas. Una variant d'o dialecto bernés ye charrau tamién por a [[orden antiga Amish]] en o [[Adams County (Indiana)|condau d'Adams]] ([[Indiana]]) y as comunidaz vecinas.
== Bibliografía ==
* Otto von Greyerz, Ruth Bietenhard: ''Berndeutsches Wörterbuch'' {{ISBN|3-305-00255-7}}
* Werner Marti: ''Berndeutsch-Grammatik'' {{ISBN|3-305-00073-2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Dialectos de l'alamanico|Bernes]]
fmc1vxgrm47xnns1lrh16sc9n0149h4
Alemán austriaco
0
109887
2423423
2222997
2026-06-10T19:38:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423423
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Alemán austriaco
|nombre autoctono = Österreichisches Deutsch
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = Variedaz de l'[[idioma alemán|alemán]]
|imachen=[[Imachen:Oestareichische-Voiksgrubbm.PNG|250px]]
|nombre imachen=Distribución de l'alemán d'Austria
|oficial = [[Imachen:Flag of Austria.svg|22px|border]] [[Austria]]
|regulau = [[Österreichisches Wörterbuch]]
|localización= [[Imachen:Flag of Austria.svg|22px|border]] [[Austria]]<br>[[Imachen:Flag of Italy.svg|22px|border]] [[Italia]]
|charradors=
|rasgos=
|lugars=
|vitalidat=<span style="color:green;">'''Muit alta'''</span>
|escritors=
| iso1 =
| iso2 = de
| iso3 = ger/deu
| sil = deu
}}
L''''alemán austriaco''' (en [[idioma alemán|alemán]] ''Österreichisches Deutsch'', /ˈøːstɐʁaɪ̯çɪʃəs ˈdɔʏ̯t͡ʃ/) u '''alemán estándard austriaco''' (en [[idioma alemán|alemán]] ''Österreichisches Standard-Deutsch''), ye a variedat estándard de l'[[idioma alemán]] escrito y charrau en [[Austria]] y o [[Tirol d'o Sud]], [[Italia]]. Localment tien o mayor [[prestichio sociolingüistico]], ya que ye a variedat que se fa servir en os meyos de comunicación, asinas como en as ocasions formals.
En situacions menos formals, os austriacos gosan emplegar as suyas variants dialectals d'os idiomas [[idioma austro-bavaro|austro-bavaro]] u [[idioma alamanico|alamanico]], tradicionalment charradas – encara que rarament escritas – en Austria.
== Situación cheneral de l'aleman ==
Como l'[[idioma alemán|alemán]] ye una [[luenga pluricentrica]], l'alemán austriaco ye un atra d'as diferents [[dialecto|variedaz]] de l'alemán estándard. Igual que pasa con l'[[anglés britanico]] y l'[[anglés americano]], as diferents variedaz dialectals de l'alemán difieren nomás en chicoz aspectos (por eixemplo [[escritura]], vocabulario y [[gramatica]]) pero son equivalents y mutuament intelichibles.
== Alemán estándard en Austria ==
O diccionario oficial austriaco, ''[[das Österreichische Wörterbuch]]'', estableixe as [[norma lingüistica|normas]] gramaticals y d'escritura de l'idioma oficial. A [[Reforma ortografica de l'aleman de 1996|reforma ortografica de 1996]] tamién s'aplicó en Austria. Igual que en Alemanya, a letra "[[ß]]" (''scharfes S'') se fa servir en Austria.
Cal parar cuenta que en a mayoría d'austriacos charran cuantos dialectos chermanicos que no cal confundir con a variedat austriaca de l'[[alemán estándard]], que ye diferent d'a que se fa servir en [[Alemanya]] u [[Suiza]].
As diferencias en o vocabulario existen por eixemplo en o lexico relacionau con a [[gastronomía]], estando a sobén dificil d'entender ta os alemans. Amás debiu a la exclusión de Austria d'o desenvolique d'Alemanya como [[estau-nación]] en o [[sieglo XIX]] bi ha notables diferencias en os termins [[administración|administrativos]] y [[lei|legals]].
==Eixemplos==
Contino s'amostran bels eixemplos de parolas diferents en alemán estándard d'Alemanya y alemán estándard austriaco.
=== Lexico cheneral ===
Eixemplos de lexico cheneral:<ref name=diferencias>{{es}} [https://web.archive.org/web/20130517140917/http://www.vgmpharmatech.com/index.php?option=com_content&view=article&id=124&Itemid=119&lang=es Diferencias lingüísticas regionales del alemán: El alemán de Austria]. [[29 de chulio]] de [[2011]]</ref>
<ref name="Otto">Otto Back, Erich Benedikt, Karl Blüml, et al.: Österreichisches Wörterbuch (neue Rechtschreibung). Herausgegeben im Auftrag des Bundesministeriums für Unterricht, Kunst und Kultur. Auf der Grundlage des amtlichen Regelwerks. 41. circulation, Österreichischer Bundesverlag, Wien 2009, {{ISBN|978-3-209-06875-0}}</ref>
{| class="wikitable"
|-
! Aragonés !! Estándard austriaco !! Estándard alemán
|-
| Chinero || Jänner || Januar
|-
| Febrero || Feber || Februar
|-
| Iste anyo || Heuer || Dieses Jahr
|-
| Bachillerato || Matura || Abitur
|-
| Consultorio medico || Ordination || Praxis
|-
| Informe medico || Parere || Medizinisches Gutachten
|-
| Armario || Kasten || Schrank
|-
| Siella || Sessel || Stuhl
|-
| Escaleras || Stiege || Treppe
|-
| Chaminera || Rauchfang || Schornstein
|-
| Vestibulo || Vorzimmer || Diele
|-
| Buen día || Grüß Gott || Guten Tag
|}
=== Termins culinarios ===
Eixemplos de termins culinarios:<ref name=diferencias /><ref name=Otto />
{| class="wikitable"
|-
! Aragonés !! Estándard austriaco !! Estándard alemán
|-
| Trunfas || Erdäpfel || Kartoffeln
|-
| Nata montada || Schlagobers || Schlagsahne
|-
| Carne picada || Faschiertes || Hackfleisch
|-
| Chodigas || Fisolen || Gartenbohne
|-
| Coliflor || Karfiol || Blumenkohl
|-
| Coles de Bruselas || Kohlsprossen || Rosenkohl
|-
| Alberches || Marillen || Aprikosen
|-
| Tomates || Paradeiser || Tomaten
|-
| Tortetas || Palatschinken|| Pfannkuchen
|-
| Queso fresco || Topfen || Quark
|-
| Rabano picant || Kren || Meerrettich
|}
=== Termins economicos y churidicos ===
Eixemplos de termins [[Economía|economicos]] y [[Churidico|chudicials]]:<ref name=diferencias />
{| class="wikitable"
|-
! Aragonés !! Estándard austriaco !! Estándard alemán
|-
| Número de protocolo || Geschäftszahl || Aktenzeichen
|-
| Rechistro mercantil || Firmenbuch || Handelsregister
|-
| Oficina || Kanzlei || Büro
|-
| Liquidación de nomina || Lohnzettel || Gehaltsabrechnung
|-
| Mayor d'edat || großjährig || volljährig
|-
| Solicitant || Proponent || Antragsteller
|-
| Asistent de notario || Notarsubstitut || Notatassesor
|-
| Fianza || Drangeld || Kaution
|-
| Pasant d'advogau || Konzipient || Rechtsanwaltsanwärter
|-
| Ciudad independient || Staturstadt || Kreisfreie Stadt
|-
| Districto electoral || Wahlsprengel || Wahlbezirk
|-
| Tribuna de primera instancia || Bezirksgericht || Amtsgericht
|-
| Expedient || '''der''' Akt || '''die''' Akte
|-
| Danyos en un edificio || Baugebrechen || Gebäudeschaden
|-
| Interponer recurso|| beeinspruchen || Einspruch einlegen
|-
| Formulario || Drucksorte || Formular
|-
| Alguacil || Exekutor || Gerichtsvollzieher
|-
| Inmuebles || Realitäten || Inmobilien
|}
==Referencias==
{{listaref}}
{{Dialectos de l'alemán estándard}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Dialectos de l'alemán]]
fb1lh59q4gb7jznpppyk9zxvnliz0gn
Alamanico de Zúrich
0
109901
2423385
2225672
2026-06-10T19:32:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423385
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Alamanico de Zúrich
|nombre autoctono = Züritüütsch
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = Variedaz de l'[[idioma alamanico|alamanico]]
|imachen=[[Imachen:Zuercher Mundarten.png|250px]]
|nombre imachen= Mapa de distribución d'os distintos subdialectos
|oficial =
|regulau =
|localización= [[Imachen:Flag of Switzerland (Pantone).svg|22px|border]] [[Suiza]]
|charradors=
|rasgos= [[Alto alamanico]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas chermanicas|Chermanica]]
|familia3=[[Luengas chermanicas occidentals|Chermanica occidental]]
|familia4=[[Luengas altochermanicas|Altochermanica]]
|familia5=[[Luengas altochermanicas superiors|Altochermanica superior]]
|familia6=[[Idioma alamanico|Alamanico]]
|familia7=[[Alto alamanico]]
|familia8='''Dialecto de Zúrich'''
|lugars= [[Imachen:Flag of Canton of Zürich.svg|22px|border]] [[Cantón de Zúrich]]
|vitalidat=<span style="color:green;">'''Alta'''</span>
|escritors=
| iso1 = de
| iso2 = ger
| iso3 =
| sil =
}}
L''''alamanico de Zúrich''' (en alamanico de Zúrich ''Züritüütsch'', en [[idioma alemán|alemán]] ''Zürichdeutsch'') ye o sub[[dialecto]] de l'[[alto alamanico]] charrau en o [[cantón de Zúrich]], en [[Suiza]].
Se divide en seis subdialectos distribuyius por tot o cantón difueras d'as rechions a o norte d'os ríos [[río Thur|Thur]] y [[río Rin|Rin]].
*O dialecto d'a ciudat de [[Zúrich]] (''Stadt-Mundart'')
*O dialecto charrau arredol d'o [[lago de Zúrich]] (''See-Mundart'')
*O dialecto d'o districto de [[Districto d'Affoltern|Knonaueramt]], a l'ueste de l'[[Albis]] (''Ämtler Mundart'')
*O dialecto de l'aria de [[Winterthur]]
*O dialecto de [[Zürcher Oberland]] arredol d'o [[lago Pfäffikon]] y en l'alta [[val de Töss]]
*O dialecto de [[Zürcher Unterland]] en a redolada de [[Bülach]] y [[Dielsdorf]]
Como toz os dialectos de l'[[alemán suizo]], ye mas que mas una [[parla|luenga charrada]], estando a [[luenga escrita]] l'[[alemán estándard]]. Asinas, no bi ha una [[ortografía]] oficial d'o dialecto de Zúrich. Cuan s'ha d'escribir, se fan servir as normas descritas por [[Eugen Dieth]] en o suyo libro ''Schwyzertütschi Dialäktschrift''; pero de feito nomás os expertos en ista luenga conoixe ista norma. Amás as normas graficas de Dieth fan servir muitos [[diacritico]]s que no gosan trobar-se en un [[teclau]] normal. A chent choven gosa emplegar o dialecto ta comunicar-se por mensaches de texto a traviés d'os suyos [[telefón móbil|mobils]]. Como no bi ha un estándard escrito fan servir por un regular os regles ortograficos de l'alemán estándard ta escribir l'alemán suizo.
O dialecto de Zúrich se veye cheneralment como mas rapedo y menos melodico que por eixemplo o dialecto de Berna. En a zona norte d'o cantón, a "r" se pronuncia como una [[vibrante multiple uvular]], mientres que en a ciudat, a redolada d'o lago y o sud d'o cantón se prenuncua como una [[vibrant alveolar multiple]].
Una caracteristica intresant ye que o subdialecto d'a ciudat ha adoptau mas facilment influyencias foranas; particularment, a segunda cheneración d'italians (''secondi'') d'una man, y o l'anglés a traviés d'os medios de comunicación d'atra, han teniu una important influyencia en ista parla. As ondas d'inmigración de turcos y ciudadans procedents d'os países de l'antiga Yugoslavia en a decada de 1990 tamién han influyiu.
==Eixemplo==
O siguient texto ye un eixemplo de dialecto de Zúrich quitau d'un articlo de periodico:
{{cita|Wiä's Bieler Tagblatt uf sinerä Online-Plattform am Nammitag brichtet hät, sind d'Strassesperrigä i Biel wiedr ufghobe wördä. D'Strassä seget wiedr befahrbar und d'Polizeiaktion isch beendet wördä. D'Polizei hät am Mittwuch Morgä ufnerä Boustell äs vrdächtigs Paket gfundä chaa und churz druf s'Gbiet um d'Bieler Spitalstrass abgsperrt. D'Öffentlichkeit sött i de nächschtä paar Stundä über d'gnoieri Umständ informiärt werdä.}}
A traducción de l'anterior texto ta l'alemán estándard sería a siguient:
{{cita|Wie das Bieler Tagblatt auf seiner Online-Plattform am Nachmittag berichtet hat wurden die Strassensperren in Biel wieder aufgehoben. Die Strassen seien wieder befahrbar und die Polizeiaktion wurde beendet. Die Polizei hatte am Mittwochmorgen auf einer Baustelle ein verdächtiges Paket gefunden und kurz darauf das Gebiet um die Bieler Spitalstrasse abgesperrt. Die Öffentlichkeit soll in den nächsten Stunden über die genaueren Umstände informiert werden.}}
Y ta rematar en aragonés sería:
{{cita|Como anunció o diario de Biel en a suya pachina web dimpués d'o meyo día, ya s'han retirau os controls de policía en Biel. As carreras son de nuevo ubiertas y ha operación policial ye rematada. O miércols de maitins, a policía trobó un paquete sospeitoso en una zona d'obras y ascape zarró a o trafico l'aria d'arredol d'a carrera d'o Hespital en Biel. O publico será informau d'a situación con mas detalle en as proximas horas.}}
== Bibliografía ==
* [[Dieth, Eugen]]: ''Schwyzertütschi Dialäktschrift''. Aarau: [[Sauerländer]]. {{ISBN|978-3-7941-2832-7}} (proposed orthography, in German)
* [[Salzmann, Martin]]: ''Resumptive Prolepsis: A study in indirect A'-dependencies''. Utrecht: LOT, 2006 (=LOT Dissertation Series 136). ''Chapter 4: Resumptives in Zurich German relative clauses'', online [https://web.archive.org/web/20080224194453/http://www.lotpublications.nl/index3.html].
* [[Weber, Albert]]: ''Zürichdeutsche Grammatik. Ein Wegweiser zur guten Mundart''. Unter Mitwirkung von [[Eugen Dieth]]. Zürich (=und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung. Bd. I). (prescriptive grammar book, in German)
* [[Weber, Albert]] and [[Bächtold, Jacques M.]]: ''Zürichdeutsches Wörterbuch''. Zürich (=Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung. Bd. III). (dictionary Zurich German - Standard German)
* [[Renate Egli-Wildi]]: ''[http://www.spraach.ch/index.php?id=27 Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede]'' A study book for the Zürich variant of Swiss German, intended for fluent German speakers, published by the Society for Swiss German, Zürich Section. 108 pages, 2 CDs. Küsnacht 2007. {{ISBN|978-3-033-01382-7}} (in German)
* Fleischer, Jürg; Schmid, Stephan (2006), "Zurich German", Journal of the International Phonetic Association 36 (2)
* Heinz Gallmann: ''Zürichdeutsches Wörterbuch'' Zurich German Dictionary. 695 pages NZZ Libro, Zürich 2009, {{ISBN|978-3-03823-555-2}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Dialectos de l'alamanico|Zurich]]
0otzfrk79poh25i5lgo80a43esqqffx
Amuriador
0
110746
2423502
2305984
2026-06-10T19:50:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423502
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:5875 - Scynige Platte - Cows over Thunersee.JPG|thumb|right|300px|Un amuriador, con [[vaca]]s fendo la [[murria]], en [[Suiza]].]]
Un '''amuriador'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''amoriador'''</ref> u '''amurriador'''{{DACC}}<ref name="CASAUSMIGUEL">{{an}} [[Chesús Casaus Parrilla|CASAUS PARRILLA, Chesús]] y [[Pascual Miguel Ballestín|MIGUEL BALLESTÍN, Pascual]], ''Dizionario Aragonés de Terminos Cheograficos''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-8094-059-7}}</ref><ref group="nota">Con as variants '''amorriador''' y '''morriador'''</ref> sole estar un claro u, mas propiament, un «[[fitero]]» en a montanya a on que as cabezas de [[ganau]] [[remugant]]s s'agrupan y se chitan con frecuencia ta fer a [[murria]] u "amuriar".
== Utilidat ==
Una caracteristica de muitos remugants, y que s'explota en [[ganadería]], ye que son gregarios y tienden a desplazar-se y fer as actividaz en grupichons lo menos que cualque numero d'animals. A murria no en ye una excepción, y a la hora de chitar-se a amuriar, prefieren puestos tranquilos, con fácil fuyida, y a on que sienten que podrían veyer-se a venir os depredadors a cualque cosa de distancia.
Muitos amuriadors son zonas claras de vechetación que fan mas fácil cosirar os animals dende a distancia. Manimenos, os mesmos animals pueden tener diferents amuriadors en a partida de mont por a on se mueven, y fer-ne servir unos u es atros en función de variables como o tempero, a [[temperatura]] u a estación de l'anyada a on que sían, y pueden preferir puestos de [[solano]] cuan fa fresca, u de [[mosquera]] t'acalorar cuan a temperatura ye alta u fa bel [[orache]].
Bellas vegadas se puede trobar amuriadors d'orichen natural, a on que simplament os animals s'han iu acostumbrando a amuriar u porque i tienen condicions favorables, y belatros pueden ser d'oríchen antropica, por eixemplo si s'ha desbrozau bella parzana en o monte que ye visible dende [[lugar]], a on resida l'amo, con a intención de que os animals a prefieran. Manimenos, como as preferencias d'os animals pueden pender de as condicions meteorolochicas, se troba tamién exemplos d'uso d'o termín amuriador aplicaus a puestos chusto a la contra, de [[uembra]]<ref name="CASAUSMIGUEL"/>, anque son menos frecuents.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Murria]].
* [[Fitero]].
* [[Acaloradero]].
* [[Ampriu]].
* [[Alera]] y [[Dreito d'alera]].
* [[Femalla]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Toponimos relacionaus con a ganadería]]
1mpf3pl5tefjfi9jpr23yq4dp4n7k1j
Ampriu
0
110769
2423501
2305987
2026-06-10T19:50:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423501
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Pyrénées - Jeune fille du village de Laruns, Vallée d'Ossau - Fonds Ancely - B315556101 A PINGRET 007.jpg|thumb|right|250px|Quitando [[feno]] d'un fenero. Os vecinos que podeban expleitar un ampriu soleban estar os mas pobres de lugar.]]
Un '''ampriu'''{{DACC}} u '''empriu'''{{DACC}} (posiblement dimane d'o verbo "amprar") ye un espacio vicinal que s'ampra u deixa emplegar en exclusiva a cualques vecins d'un [[lugar]], a cambio d'un [[preu]] achustau previament con éls. Iste preu que se satisfa a la comunidat puede composar-se d'una cantidat de productos u bels servicios y, nomás as menos vegadas, de [[diners]].
== Oríchens ==
Os amprius yeran propiedaz vecinals de tot un [[lugar]] u d'una [[villa]], que no teneban amo especifico, y a los suyos beneficios toz es vecins i teneban dreito. Manimenos, como en l'[[Alto Aragón]] y especialment en a montanya o sistema imperant ye o de chicoz propietarios y tradicionalment muitas casas han teniu prou con as suyas propias posesions ta sobrevivir y consumir a capacidat de treballo de toz os suyos miembros, os amprius se destinaban a estar logaus a propietarios concretos u, muit a sobén, arrendar-les-ne a las casas mas necesitadas, a preus asequibles, o que en muitos casos s'entendeba colectivament como una forma de [[caridat]].
En pagas, os vecins que se beneficiaban de l'ampriu teneban que pagar tipicament una parte simbolica de o que a partida produciba; p. ex. un numero concreto de [[corder]]s u bel [[vetiello]] si yera un [[prau]], cualque cantidat de [[cuartal]]s de [[farina]] si yera de [[campo (rural)|campos]], u tamién como servicio, achustar-se un fillo d'a casa como [[corderero]] u [[rapatán]] ta la cabanya comunal, etc.
As oríchens d'ista figura de propiedat colectiva son escuras, y se remontan muit probablement a formas d'expleitación antigas, ya desapareixidas, d'antes de l'advenimiento d'o [[feudalismo]] y atras formas de sistema economico que evolucionarían cara ta'l [[Primer Capitalismo]].
== Cheosinonimos y variants ==
A parola ampriu ye bien present en a [[toponimia]] de l'Alto Aragón. Se troba especialment present en l'alta [[Ribagorza]] y tamién en as valles altas d'a [[cuenca hidrografica]] d'a [[Río Cinca|Cinca]], como Bielsa y [[Chistau]]. Por tot l'Alto Aragón s'ha documentau tamién as formas '''empriu''', '''amprío''', '''emprío''', '''ompriu''' y '''omprío'''<ref name="CASAUSMIGUEL">{{an}} [[Chesús Casaus Parrilla|CASAUS PARRILLA, Chesús]] y [[Pascual Miguel Ballestín|MIGUEL BALLESTÍN, Pascual]], ''Dizionario Aragonés de Terminos Cheograficos''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-8094-059-7}}</ref>.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Dreito d'alera]]
* [[Facera]] u [[facera|facería]]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Toponimos relacionaus con a ganadería]]
[[Categoría:Toponimos relacionaus con l'agricultura]]
[[Categoría:Dreito aragonés]]
jfd8b8cg81qkhm1r5o52qg8xy7qgvz9
Ainielle (desambigación)
0
111319
2423374
2217815
2026-06-10T19:30:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423374
wikitext
text/x-wiki
'''Ainielle''' ye un [[lugar]] de l'[[Alto Aragón]] en a comarca tradicional de [[Sobrepuerto]], en a muga entre as actuals comarcas de l'[[Alto Galligo]] y [[Sobrarbe]]. Actualment fa parte d'o termin municipal de [[Biescas]] (Alto Galligo). O lugar ye especialment conoixiu por estar o escenario a on que se desembolica la [[novela]] de ficción ''[[A plebia amariella]]'', de [[Julio Llamazares]].
Manimenos, o [[toponimia|toponimo]] Ainielle tiene belatros usos en a redolada, cuasi siempre referiu a puestos relacionatos con o lugar debantdito. Asinas, Ainielle puede fer referencia a:
*O lugar debantdito. Se veiga '''[[Ainielle]]'''.
*O [[barranco]] que naix aman de lugar y que ye [[afluent]] d'o [[barranco de Bergusa]]. Se veiga '''[[Barranco d'Ainielle]]'''.
*Un [[tozal]] de corona aplanada aman d'ista localidat. Se veiga o '''[[Castillón d'Ainielle]]'''.
*O [[puerto de montanya|portiello]] que comunica a cuenca d'o barranco d'Ainielle y o de Bergusa con a [[valle d'Otal (Sobrepuerto)|valle d'Otal]]. Se veiga '''[[Cuello Ainielle]]'''.
== Etimolochía ==
O nombre d'Ainielle ye un toponimo que tiene segurament unas poco frecuents<ref name="Memo">{{es}} [[Enrique Satué Oliván|SATUÉ OLIVÁN, Enrique]]. ''[[Ainielle, la memoria amarilla]]''. Ed. [[PRAMES]]. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-8321-154-8}}</ref> oríchens mixtas, entre o [[latín]] y bella radiz prerromana.<ref name="Memo"/> Existen tres teorías diferents sobre a suya posible oríchen, a mayoría d'as cuals han estau explicadas por [[Chesús Vázquez Obrador]]:
*'''Orichen [[Luengas celtas|celta]]''': ''*AGINN-'' estaría una radiz que, en [[toponimia]] celtica, indica «altura» u «[[tozal]]», a la cual s'habría adhibito a desinencia diminutiva latina ''-ELLŪ''.<ref name=Obrador>{{es}} [[Chesús Vázquez Obrador|VÁZQUEZ OBRADOR, Jesús]]. ''Nombres de lugar de Sobrepuerto, análisis lingüístico''. Ed. comarca de l'Alto Galligo. Uesca, 2004. {{ISBN|84-8127-131-4}}. [https://web.archive.org/web/20160304125739/http://www.ozoque.com/sites/default/files/contenido/libros/nombres-de-lugar-de-sobrepuerto/nombres-de-lugar-de-sobrepuerto.pdf Versión dichitalizada consultable en linia]</ref> En ista posibilidat, o toponimo estaría emparentau con os chacimientos arqueolochicos [[galo]]s d'''AGINNUM'' (actual [[Francia]]) y ''AGENAPIO'' (actual [[Belchica]]).<ref name=Obrador/>
*'''Orichen bascoide''': En [[Idioma basco|basco]], «''agin''» ye o [[Taxus baccata|taixo]], árbol cargato de significacions misticas ta os antigos pueblos europeus<ref name="Memo"/> (tal como fa destacar [[Enrique Satué]] en o suyo asayo ''[[Ainielle, la memoria amarilla]]''). En iste caso, tamién le s'habría adhibito a desinencia diminutiva ''-ELLŪ'' a una palabra orichinal d'unatro idioma baixo a influencia d'o latín.<ref name="Memo"/><ref name=Obrador/>
*'''Orichen [[Luengas chermanicas|chermanica]]''': Se sabe que existiba l'antroponimo ''Agin'', común entre os [[francos]],<ref name=Obrador/> o cual meteria en connexión o toponimo Ainielle con belatros que se troba en l'actualidat en Francia, como [[Agincourt]], [[Aynans]] y [[Ainvelle]].<ref name=Obrador/> En iste caso, ye mas probable que a desinencia latina adoptata hese estato a ''-ELLĪ'' d'o chenitivo diminutivo, lo cual explicaría a pervivencia d'a -e final d'o toponimo.<ref name=Obrador/>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Desambigación|tema=toponimia}}
{{Control d'autoridaz}}
ezq5ur51qcl0301wyyqlbi6xow6hz7i
Alpes de Berchtesgaden
0
111363
2423483
2279672
2026-06-10T19:47:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423483
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de sierra
| nombre= Alpes de Berchtesgaden
| nombre_orichinal = Berchtesgadener Alpen
| cordelera=[[Alpes]]
| imachen=Blick vom Kehlsteinhaus MQ.jpg
| descripción=Anvista dende [[Kehlsteinhaus]] en o macizo d'o [[Watzmann]]
| altaria=2.941 m, [[Hochkönig]]
| tucas=
| largaria=
| amplaria=
| superficie=
| estato=
| país= [[Imachen:Flag of Germany.svg|22px|border]] [[Alemanya]]<br>[[Imachen:Flag of Austria.svg|22px|border]] [[Austria]]
| tpdivisión= Estatos
| división= [[Imachen:Flag of Bavaria (lozengy).svg|22px|border]] [[Bavera]]<br>[[Imachen:Flag of Salzburg (state).svg|22px|border]] [[Salzburgo (estato)|Salzburgo]]
| subsistemas=
| edat=[[Triasico]]
| tipo=
| materials= [[Dolomía]]s y [[calsinera]]s
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Alps location map.png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:163px; top:20px;">[[Image:Montanya.svg |12x12px]]</div>
</div>
}}
Os '''Alpes de Berchtesgaden''' (en [[Idioma bavaro|bavaro]] ''Berchtsgoana Oipn'', en [[Idioma alemán|alemán]] ''Berchtesgadener Alpen'') son un grupo de montanyas d'o [[Alpes calizos septentrionals]], que reciben o suyo nombre d'a ciudat comercial bavara de [[Berchtesgaden]] en o suyo centro.
== Localización ==
A [[cordelera]] ye amugada por o río [[río Saalach|Saalach]] a l'ueste y o [[río Salzach|Salzach]] a l'este. A suya tuca mas a o norte ye l'[[Untersberg]] a o sud de [[Salzburgo]]. A parti central d'os Alpes de Berchstesgaden perteneixe a o districto [[Baviera|bavaro]] de [[Berchtesgadener Land]], os extremos septentrional, oriental y meridional fan parti d'o [[Salzburgo (estato)|estau de Salzburgo]] en [[Austria]].
== Arredols ==
* ''[[Monts Salzkammergut]]'' a l'este.
* ''[[Tennengebirge]]'' a o sud-este.
* ''[[Alpes Slate de Salzburgo]]'' a o sud.
* ''[[Alpes de Kitzbühel]]'' al sud-ueste.
* ''[[Loferer Steinberge|Loferer]] y [[Leoganger Steinberge]]'' a l'ueste.
* ''[[Alpes de Chiemgau]]'' a o nord-ueste.
==Monts y lacos==
O pico mas conoixiu d'os Alpes de Berchtesgaden ye o [[Watzmann]], a tercera [[montanya]] en altura d'[[Alemania]] con 2.713 [[msnm]]. A cordelera comprende tamién a ladera d'[[Obersalzberg]], a l'este de Berchtesgaden, tristament famosa por trobar-se-ie o domicilio d'[[Adolf Hitler]], o [[Berghof]]. O suyo corazón ye o [[Königssee]] con a famosa [[Ilesia de Sant Bertolomeu (Berchtesgaden)|iglesia de Sant Bertolomeu]], parti d'o [[Parque Nacional de Berchtesgaden]].
Atros picos prencipales incluyen:
*[[Hochkalter]], 2,607 m.
*[[Großer Hundstod]], 2,593 m.
*[[Funtenseetauern]], 2,578 m.
*[[Hocheisspitze]], 2,523 m.
*[[Hoher Göll]], 2,522 m.
*[[Großes Teufelshorn]], 2,361 m.
*[[Kahlersberg]], 2,350 m.
*[[Stadelhorn]], 2,286 m.
==Reserva d'a biosfera==
Fa parti d'as [[reserva d'a biosfera|reservas d'a biosfera]] d'a [[Unesco]] dende l'anyo [[1990]]. Ye a unica reserva d'a biosfera de caracter [[Alpes|alpín]] d'[[Alemanya]]. A reserva s'enampló en l'anyo [[2010]], y se le dió un nombre nuevo, ''Berchtesgadener Land Biosphere Reserve'' en [[idioma anglés|anglés]], ye decir "Reserva d'a biosfera de [[Berchtesgadener Land]]" incluyindo asinas toda a redolada de Berchtesgaden. Como consecuencia d'a suya amplaria, en a Zona 3 u "Zona de Transición" viven dica 103.000 personas.
== Referencias ==
* Heinrich Bauregger: ''Berchtesgadener Land'', Rother Wanderführer, Bergverlag Rother München, {{ISBN|978-3-7633-4226-6}}
* Bernhard Kühnhauser: ''Berchtesgadener Alpen'', Rother Alpenvereinsführer alpin, Bergverlag Rother München, {{ISBN|978-3-7633-1127-9}} <small> erscheint im Oktober 08 </small>
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Berchtesgaden Alps|Berchtesgadener Alpen}}
* {{de}} [http://www.steinmandl.de/Berchtesgadener.htm Touren und Gipfel en los Alpes de Berchtesgaden] en steinmandl.de
* {{de}} [http://www.nationalpark-berchtesgaden.de/ Parque nacional de Berchtesgaden]
* {{de}} [http://www.berchtesgaden.de/ Municipio de Berchtesgaden]
* {{de}} [http://www.berchtesgadener-land.com/ Berchtesgadener Land]
* {{de}} [http://www.berchtesgadener.com/ Berchtesgadener Alps]
* {{de}} [https://web.archive.org/web/20070926222849/http://www.m-klueber.de/Foto/Alpen/Berchtesgadener/Berchtesgadener_Alpen.htm Galería de fotos]
* {{de}} [https://web.archive.org/web/20130820092301/http://www.stadler-markus.de/files/alpinklettern/bgl.htm Alpinklettern in den Berchtesgadener Alpen]
* {{en}} [http://www.alpinisten.info/touren.berchtesgaden.html Mountain Tour in the Berchtesgadener Alps]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alpes de Berchtesgaden|*]]
mw4jesann7yuwuq6x32hluaqn82vdto
Animal montesino
0
111367
2423518
2326934
2026-06-10T19:53:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423518
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:2006-ca-turkey.jpg|thumb|right|250px|Os ''[[guajolote]]s'' de [[Nortamerica]] son a variant montesina d'o [[pavo domestico]].]]
Un '''animal montesino'''{{DACC}}<ref name="PARDOASSO">{{es}} [[José Pardo Asso|PARDO ASSO, José]], ''[[Nuevo diccionario etimológico aragonés (Pardo Asso)|Nuevo diccionario etimológico aragonés (voces, frases y modismos usados en el habla de Aragón)]]''; Institución «Fernando el Católico» + Diputación Provincial de Zaragoza + Gara d'Edizions (Ed. Facsímil). Zaragoza, [[2002]]. {{ISBN|84-8094-101-4}}</ref> u '''montesín'''{{DACC}} ye un eixemplar salvache d'una [[especie]] por demés [[domesticación|domestica]], u d'a cual a mayoría d'os eixemplars son domesticos, como por eixemplo o [[Felis silvestris silvestris|gato montesino]] en relación a o [[gato|gato domestico]] (toz dos fan parte d'a mesma especie: ''[[Felis silvestris]]'').
Por extensión, [[Nombre popular d'un ser vivo|popularment]] s'ha adhibito l'adchectivo «montesino» a o nombre popular de cualques especies enterament salvaches pero emparentadas u que tienen una apariencia fisica que recorda a belatras domesticas, como as [[bucardo|crapas montesinas]] u o [[Tetrao urogallus|gallo montesino]], que no tienen variants domesticadas.
O concepto analogo entre as [[Plantae|plantas]] ye una [[planta borde]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[Planta borde]].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Zoonimia]]
[[Categoría:Animals domesticos]]
6mbap5jq1a1tavo8hv7jwho1kbq8rn5
Alto lusacián
0
112143
2423490
2234974
2026-06-10T19:48:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423490
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de variedat dialectal
|nombre= Alto lusacián
|nombre autoctono = Oberlausitzisch
|atras denominacions=
|color1 = lawngreen
|color2 = #BEF781
|subtítol = Variedaz de l'[[Luengas altochermanicas centrals|alemán central]]
|imachen=
|nombre imachen=
|oficial =
|regulau =
|localización= [[Imachen:Flag of Germany.svg|22px|border]] [[Alemanya]]
|charradors=
|rasgos= [[Alemán central lusacián]]
|familia1=[[Luengas indoeuropeas|Indoeuropea]]
|familia2=[[Luengas chermanicas|Chermanica]]
|familia3=[[Luengas chermanicas occidentals|Chermanica occidental]]
|familia4=[[Luengas altochermanicas|Altochermanica]]
|familia5=[[Luengas altochermanicas centrals|Central]]
|familia6=[[Luengas altochermanicas centrals orientals|Central oriental]]
|familia7='''Alto lusacián'''
|lugars= [[Imachen:Flag of Saxony.svg|border|22px]] [[Saxonia]]
|vitalidat=<span style="color:grey;">'''Meya'''</span>
|escritors=
| iso1 =
| iso2 = ger
| iso3 =
| sil =
}}
L''''alto lusacián''' (en [[idioma alemán|alemán]] ''Oberlausitzisch'', en alto lusacián ''Äberlausitzer Sproche'') ye un dialecto de l'[[Luengas altochermanicas centrals orientals|alto alemán central oriental]] parlau en l'actualidat en o sud de l'[[Alta Lusacia]] en l'aria d'a ciudat de [[Zittau]]. Dica [[1945]] iste dialecto s'extendeba dica a ciudat de [[Děčín]] (en alemán ''Tetschen'') en a [[Bohemia]] nortoriental. Se clasifica en o grupo d'os [[alemán central lusacián|dialectos lusacians]].
==Vinclos externos==
* Andert, Herbert: I [love] de Äberlausitz, Ruth Gering Verl. 1991 ISBN 978-3928275064
* Klecker, Hans, Oberlausitzer Wörterbuch, Spitzkunnersdorf, Oberlausitzer Verl. 2003 {{ISBN|3-933827-39-6}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Luengas altochermanicas centrals|Alto lusacián]]
krjwe91u86tm58qkfmyrraoei2v6r5u
Aparador
0
112376
2423548
2306029
2026-06-10T19:57:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423548
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Anrichte 01 (RaBoe).jpg|thumb|right|300px|Un aparador.]]
Un '''aparador'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Gerónimo Borao y Clemente]] ''[[Diccionario de voces aragonesas, precedido de una introducción filológico-histórica]]'', [[1859]], {{ISBN|84-9761-673-1}}, p.163</ref><ref>{{an}} [[Silbia Garcés Lardiés]],[[Francho Rodés Orquín]]:''Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2006]], {{ISBN|84-689-7358-0}}, p.13</ref><ref>{{es}} [[María Pilar Lacasa Carrascosa]]:''[http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/30/65/06lacasa.pdf El habla de Alcolea de Cinca: breve caracterización lingüística y vocabulario]''. [[Archivo de filología aragonesa]] Nº 66, 2010, pp. 193-216, ISSN 0210-5624</ref>(d'o latín <''APARATOR''<ref>{{es}} [[José Laguna Campos]]: ''Estudio léxico de un inventario oscense de 1565'', [[Archivo de filología aragonesa]], ISSN 0210-5624, ISSN-e 2603-7688, Vol. 46-47, [[1991]], p. 25-58</ref>) ye un mueble simple, ubierto y accesible, que s'emplega ta dipositar os platos, vasos, [[loza]]s, [[tarrazo]]s y [[cuezo]]s y atras piezas d'a vaixiella domestica cuan no s'emplegan. De regular, se forma d'una u mas d'una balda que son apegadas contra una paret, en a [[cocina]] d'a casa u en o [[reposte]].
== Se veiga tamién ==
*[[Almario]].
*[[Furnacina]].
*[[Lacena]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Mobiliario]]
[[Categoría:Cocina]]
2pc885om9r5ht78t2kq24k0j3t81hqw
Ahillones
0
113533
2423370
2278575
2026-06-10T19:29:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423370
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Espanya
| nombre = Ahillones
| escudo =
|bandera =
|imachen = [[Imachen:BA-Ahillones 03.JPG|250px|centre]]
|comunidat = Extremadura
|provincia = Badajoz
| comarca = Campinya Sud (Badajoz)
|partiuchudicial = [[Partiu chudicial de Llerena|Llerena]]
|altaria = 578
| superficie = 21.5
| distancia = 128 km
|ta = Badajoz
|población =
|calendata =
| cod_provincia = 06
| cod_municipio = 003
| cp = 06940
| gentilicio = Pahilonés
|mapa_loc= Extremadura
|latd=38|latm=15|lats=35|latNS=N
|longd=5|longm=51|longs=51|longEW=W
| web = [http://www.ahillones.es www.ahillones.es]
|situación =
|}}
'''Ahillones''' ye un [[municipio]] [[Extremadura|extremenyo]] d'a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Badajoz|Badajoz]]. Se troba situau en a [[Comarcas d'Extremadura|comarca]] de [[Campinya Sud (Badajoz)|Campinya Sud]] y en o [[partiu chudicial]] de |[[Partiu chudicial de Llerena|Llerena]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 960 habitants (2015), en una [[superficie]] de 21,5 [[km²]].
== Toponimia ==
O [[toponimia extremenya|toponimo]] ''Ahillones'' s'interpreta que s'ha puesto orichinar en haber estau repoblau por chents provinients d'[[Ayllón]] ([[provincia de Guadalachara|Guadalachara]]).<ref name=ORIGENESTOPONIMIAESTREMENYA>{{es}} [[José Antonio González Salgado]]: ''Orígenes y clasificación de la toponimia mayor extremeña''. Localización: ''Actas del VI Congreso Internacional de Historia de la Lengua española: Madrid, 29 de septiembre-3 octubre 2003'' / coord. por [[José Luis Girón Alconchel]], [[José Jesús de Bustos Tovar]], Vol. 2, 2006, {{ISBN|84-7635-637-4}}, pp 1443-1454.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Ahillones}}
* {{es}} [http://www.ahillones.es Ahillones] en a pachina web d'a [[Deputación Provincial de Badajoz]].
{{Municipios Comarca Campinya Sud}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'a provincia de Badajoz]]
e7xwlwtrn5ha5yn135b70dw2xpj1bhw
Adverbios conchuntivos en francés
0
114472
2423321
2151970
2026-06-10T19:21:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423321
wikitext
text/x-wiki
{{Adverbios en francés}}
Los '''adverbios conchuntivos en francés''' (''adverbes de liaison'') tienen como función introducir proposicions fendo de [[Conchuncions coordinativas en francés|conchunción coordinativa]].
Se consideran adverbios de ligazón:
*''Ainsi''.
*''Alors''.
*''Aussi''.
*''Certes''.
*''Donc''.
*''En effet''.
*''Ensuite''.
*''Enfin''.
*''Pourtant''.
*''Puis''.
*''Tantôt''.
*''Par contre''.
Como conectors se distingue entre conectors temporals y conectors lochicos u argumentativos. Los conectors lochicos u argumentativos son en a suya mes gran part indicadors de oposición, concesión, causa u consecuencia, por lo que dende lo punto de vista semantico muitos adverbios conchuntivos son [[adverbios de relación lochica en francés|adverbios de relación lochica]].
D'acuerdo con la suya función de [[conchuncions coordinativas en francés|conchunción coordinativa]] lo suyo paper puede estar:
== Conectors temporals ==
Son conectors temporals:
*''D'abord''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''En premier lieu''.
*''D'une part''.
*''Premièrement''.
*''Primo''.
*''Ensuite''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=GRAMATICALAROUSSE/>
*''En second lieu''.
*''D'autre part''.
*''Deuxièmement''.
*''Secundo''.
*''De plus en plus''.
*''Puis''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=GRAMATICALAROUSSE/>
*''Et puis''.
*''En outre''.
*''Par ailleurs''.
*''Troisièmenent''.
*''Tertio''.
*''Enfin''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Finalement''.
*''En dernier lieu''.
Se puede fer una distinción entre los que indican [[Conchuncions de tiempo en francés|tiempo]] (''puis'',<ref name=GRAMATICALAROUSSE/> ''ensuite''<ref name=GRAMATICALAROUSSE/>), y los que indican conclusión (''enfin'',<ref name=GRAMATICALAROUSSE/> d'una traza menos evident ''ainsi''<ref name=GRAMATICALAROUSSE/> y ''en bref''<ref name=GRAMATICALAROUSSE/>).
{{cita|'''D'abord''' on mange un morceau, '''ensuite''' on va acheter des chaussures, d'accord ?<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>}}
=== Après ===
Puede fer de conector temporal:
{{cita|Il s'est lavé les mains et '''après''' il s'est mis à table.<ref name=GRAMMAIREEPLIQUE>{{fr}} [[Michèle Maheo-Le Coadic]], [[Reine Mimran]], [[Sylvie Poisson-Quinton]]: ''Grammaire expliquee du francais. Niveau intermediaire''. [[Clé International]], 2007. pp 184-185, pp 275-276.</ref>}}
=== Enfin ===
Ye un adverbio formau por la preposición ''en'' y lo substantivo ''fin''. Como adverbio de tiempo puede indicar "dimpués de muito tiempo", "dimpués d'aguardar muito", pero tiene valua como adverbio conchuntivo con diferents matices (resumir en una enumeración, conclusión, precisión u resignación).
{{cita|Ils boivent à la santé des putains d'Amsterdam, de Hambourg ou d'ailleurs, '''enfin''': ils boivent aux femmes qui leur donnent leur joli corps, qui leur donnent leur vertu pour une pièce en or. Et quand ils on bien bu... (Canción ''Dans le port d'Amsterdam'' de [[Jacques Brel]])}}
=== Puis ===
Ye un adverbio derivau de lo [[latín vulgar]] *''POSTIUS'', variant de ''POST'' u ''POSTEA'', por lo que ye cognato de l'aragonés ''pués'', ''pos'', ''pus'' y tiene relación con l'adverbio ''dimpués'', que en aragonés medieval se podeba presentar como ''enpués'' u simplament ''pues''.<ref name="TERUELTERRADO">{{es}} [[Javier Terrado Pablo]]: ''La lengua de Teruel a fines de la Edat Media''. [[Instituto de Estudios Turolenses]], 1991. pp 107-111.</ref> Como adverbio de tiempo significa "dimpués" (''Ils se proposent d'aller à Orléans, à Blois, puis à Tours.''), podendo fer tamién d'adverbio espacial (''derrière lui était assis un tel, puis un tel.''). Tiene valua como adverbio conchuntivo en las enumeracions:
{{cita|Je résistai d'abord, '''puis''' je cédai''.}}
== Conectors argumentativos u lochicos ==
{{articlo principal|Adverbios de relación lochica en francés}}
=== Consecuencia ===
Indican consecuencia, prenendo una función pareixida a la de las [[Conchuncions consecutivas en francés|conchuncions consecutivas]], sin plegar a la subordinación:
*''Ainsi''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA>{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999, pp 178-179.</ref>
*''Alors''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Aussi''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''C'est pourquoi''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''C'est pour cela que''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''C'est pour ça que''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Donc''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''En consequence''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Partant''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Par conséquent''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Par suite''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/>
==== Ainsi ====
L'adverbio ''ainsi'' puede estar un [[adverbios de manera en francés|adverbio de manera]] y un adverbio conchuntivo. Fa que i haiga [[inversión gramatical en francés|inversión gramatical]] cuan s'emplega en lo encomenzamiento de la frase si no va seguiu d'una coma, sobre tot cuan lo subchecto ye un pronombre y en frases largas:
{{cita|Faites vos recherches. '''Ainsi''' serez-vous assuré de ne pas vous tromper.}}
==== Alors ====
Ye un [[adverbios de tiempo en francés|adverbio de tiempo]] que s'ha convertiu en adverbio conchuntivo por indicar consecuencia. S'emplega en un rechistro poco formal, sobre tot oralment:
{{cita|Il avait froid, '''alors''' il a mis son gilet.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>}}
{{cita|Puisque vous avez fait ceci, '''alors''' il vous arrive cela}}
==== Aussi ====
L'adverbio ''aussi'' fendo de conector fa que i haiga [[inversión gramatical en francés|inversión gramatical]]:
{{cita|Elisa était fatiguée, '''aussi avons-nous''' décidé de rester à la maison.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>}}
==== C'est pour ça que ====
S'emplega en un rechistro poco formal, sobre tot oralment:<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
{{cita|Qui me crient qu'elles m'aiment / Et dont je ne sais rien / '''C'est pour ça qu''''aujourd'hui je suis fatigué / '''C'est pour ça qu''''aujourd'hui je voudrais crier / Je ne suis pas un héros / Mes faux pas me collent la peau (canción ''[[Je ne suis pas un héros]]'' de [[Daniel Balavoine]]).}}
=== Oposición ===
Indican oposición, prenendo una función pareixida a la de las [[Conchuncions adversativas en francés|Conchuncions adversativas]], sin plegar a la subordinación:
*''En revanche''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS>{{fr}} [[Patrick Guédon]], [[Sylvie Poisson-Quinton]]: ''La grammaire du français''. [[Editions Maison des Langues]], 2016. pp 96-100, pp 114-116, pp 118-119.</ref><ref name=GRAMATICALAROUSSE>{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2000., p 162.</ref><ref name=EDITOB1>{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012, pp 196-197.</ref>
*''Par contre''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=EDITOB1/>
*''Au contraire''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''À l'inverse''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Au reste''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/>
*''D'ailleurs''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Pourtant''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Toutefois''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Néanmoins''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Cependant''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
==== D'ailleurs ====
Un de los significaus d'esta locución adverbial u conchunción composada ye la d'indicar una cierta oposición, con un matiz pareixiu a lo que puede prener en benasqués l'adverbio de manera ''[[adverbios de manera en aragonés|altrament]]'' cuan fa d'adverbio conchuntivo,<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003, p 204, p 206.</ref> pero con una construcción diferent.
{{cita|votre inquiétude, '''d'ailleurs''' légitime, n'en est pas moins exagérée.<ref name=DICCIONARIOLAROUSSE>{{es}}{{fr}} ''Larousse Gran diccionario español-francés, français-espagnol: nueva edición revisada y ampliada''. Editorial: [[Larousse Editorial, S.A]], 2007.</ref>}}
=== Concesión ===
Indican concesión, prenendo una función pareixida a las [[Conchuncions concesivas en francés|conchuncions concesivas]], sin plegar a la subordinación:<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Cependant''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Pourtant''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Néanmoins''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Toutefois''.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
==== Néanmoins ====
Formau a partir de ''néant'' ("no res") y ''moins'' ("menos").
{{cita|si la récompense ne doit jamais être sollicitée, elle est '''néanmoins''' toujours espérée}}
==== Pourtant ====
Deriva de lo latín ''PRO TANTO'' y no tiene relación con locucions como ''por lo tanto'' de las luengas ibero-romances (ye un [[falso amigo]]).
{{cita|Elle dépense une fortune chez les couturiers '''et pourtant''' elle s'habille très mal.<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>}}
{{cita|Tu deviendras pour moi qu'un lointain souvenir / Quand mon mal et ma peur / et mes pleurs /vont finir / et pourtant, pourtant, je n'aime que toi... (canción ''[[Et Pourtant]]'' de [[Charles Aznavour]].}}
=== Causa ===
Indican causa, prenendo una función pareixida a las [[conchuncions causals en francés|conchuncions causals]], sin plegar a la subordinación. L'eixemplo mes claro ye ''en effet'', d'emplego pareixiu a la conchunción ''car''.
==== En effet ====
Se fa servir pa expresar una causa introducindo una explicación. La locución adverbial ''en effet'' se troba a sobén dimpués d'un punto u d'una coma:<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Il faudra faire des économies; '''en effet''', la situation n'est pas bonne.''<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
=== Explicación ===
Ye un concepto pareixiu a lo de causa y funcionan como las [[Conchuncions explicativas en francés|conchuncions explicativas]]:
*''À savoir''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''C'est-à-dire''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''C'est pourquoi''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''En effet''<ref name=GRAMATICALAROUSSE/> (expresa causa pero introduce tamién una explicación).<ref name=LAGRAMAIREDUFRANCAIS/>
*''Soit''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
=== Adición, Adchunción, insistencia ===
*''D'ailleurs''.
*''De plus''.
*''De surcroît''.
*''En outre''.
*''Par ailleurs''.
==== En outre ====
Ye una locución adverbial feita a partir ''outre'', que encara que siga una [[preposicions en francés|preposición]] en [[francés moderno]], tamién yera un adverbio en [[francés meyo]].
{{cita|L'Autriche déclarait '''en outre''', qu'elle trouvait inadmissible que, dans l'article 3, les puissances se congratulassent de la signature de la paix entre la Prusse et le Danemarck ([[Eugène de Guichen]], ''Les grandes questions européennes et la diplomatie des puissances sous la seconde république française'', Paris : chez Victor Attinger, 1929, p. 112)}}
==== D'ailleurs ====
Ye una locución adverbial u una locución composada que introduce una razón suplementaria pa refirmar una opinión,<ref name=GRAMMAIREEPLIQUE/> lo que bel autor denomina ''adchunción''. Tiene un significau pareixiu a los adverbios de l'aragonés ''[[adverbios de cuantidat en aragonés|antiparte]]''<ref name=BARCOS>{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, p 137 {{ISBN|978-84-8094-058-0}}.</ref><ref name="BENBALL">{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. [[Institución Fernando el Católico]], Zaragoza, segunda edición 1978. p 37, p 45.</ref>
/''antiparti'',<ref name=BARCOS/> ''[[adverbios de cuantidat en aragonés|amás]]''<ref name=BARCOS/>/''amés''<ref name=SAURABEN/> y ''antimás''. Manimenos, las construccions son diferents.
{{cita|'''D'ailleurs''', je sais que tu ne veux pas.<ref name=DICCIONARIOLAROUSSE/>}}
==== Par ailleurs ====
Ye una locución adverbial feita a partir de ''ailleurs'' que indica un nuevo punto d'envista.<ref name=GRAMMAIREEPLIQUE/> Puede traducir-se en benasqués con ''altrament'' cuan no fa d'adverbio de manera.
*'''''Par ailleurs''', je ne pense pas qu'il s'ait fait mal''.
**'''''Altrament''', no penso que se fese mal''.<ref name=SAURABEN/>
== Atros conectors ==
=== Distribución ===
Indican alternativa, prenendo una función pareixida a las [[Conchuncions distributivas en francés|conchuncions distributivas]]:
*''Soit...soit''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*''Tantôt...tantôt''.<ref name=GRAMATICALAROUSSE/><ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2000.
*{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999.
*{{fr}} [[Patrick Guédon]], [[Sylvie Poisson-Quinton]]: ''La grammaire du français''. [[Editions Maison des Langues]], 2016.
*{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012.
*{{fr}} [[Michèle Maheo-Le Coadic]], [[Reine Mimran]], [[Sylvie Poisson-Quinton]]: ''Grammaire expliquee du francais. Niveau intermediaire''. [[Clé International]].
== Se veiga tamién ==
*[[Conchuncions coordinativas en francés]].
*[[Adverbios conchuntivos en anglés]].
{{Adverbios conchuntivos}}
{{gramatica francesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en francés|Conchuntivos]]
[[Categoría:Adverbios conchuntivos por idioma|Frances]]
7gzfhnsxjy8s3m89tim0kgyh2gfge92
Adchectivos posesivos en francés
0
114842
2423314
2342969
2026-06-10T19:20:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423314
wikitext
text/x-wiki
{{Adchectivos en francés}}
Los '''adchectivos posesivos en francés''' indican [[posesión]] precedendo a lo [[substantivos en francés|substantivo]] con lo que [[concordancia gramatical en francés|concuerdan]] en chenero y numero. Tamién pueden indicar orichen, afecto, respecto u alusión.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA>{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999, pp 44-50.</ref>
Las formas mes emplegadas son las atonas, las solas que s'emplegan en lo [[rechistro coloquial en francés|rechistro coloquial]]. Bi ha unas formas tonicas coincidents con las de los [[pronombres posesivos en francés|pronombres posesivos]] que se fan servir en [[rechistro culto en francés|rechistro culto]] u arcaizant.
{| class="wikitable" align="center"
! colspan="6" bgcolor="lightcyan" | Adchectivos posesivos
|-
! rowspan="2" bgcolor="lightcyan" | Chenero
! colspan="2" bgcolor="lightcyan" | Un solo poseyedor
! colspan="2" bgcolor="lightcyan" | Uns cuantos poseyedors
|-
| bgcolor="lightcyan" align="center" | '''Singular'''
| bgcolor="lightcyan" align="center" | '''Plural'''
| bgcolor="lightcyan" align="center" | '''Singular'''
| bgcolor="lightcyan" align="center" | '''Plural'''
|-
| align="center" bgcolor="lightcyan" rowspan="3" | '''Masculín'''
| align="center" | mon
| align="center" | mes
| align="center" | notre
| align="center" | nos
|-
| align="center" | ton
| align="center" | tes
| align="center" | votre
| align="center" | vos
|-
| align="center" | son
| align="center" | ses
| align="center" | leur
| align="center" | leur
|-
| align="center" bgcolor="lightcyan" rowspan="3" | '''Feminín'''
| align="center" | ma
| align="center" | mes
| align="center" | notre
| align="center" | nos
|-
| align="center" | ta
| align="center" | tes
| align="center" | votre
| align="center" | vos
|-
| align="center" | sa
| align="center" | ses
| align="center" | leur
| align="center" | leurs
|-
|}
Encara que las formas femininan sigan ''ma'', ''ta'', ''sa'', no s'emplegan si lo substantivo feminín encomienza por vocal u "h muda". En estos casos se substituyen por ''mon'', ''ton'' y ''son'':
*''Mon âme'': la mía [[alma]].
La ''[[liaison]]'' ye obligatoria entre los adchectivos posesivos y los substantivos encomenzaus por vocal u por "h muda".<ref name=GRAMMAIREPROGRESSIVE>{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 36-37.</ref>
== Emplego ==
Coincidindo con atras [[luengas romances]], en lo rechistro formal los adchectivos de segunda persona plural susbtituyen a los de segunda persona de lo singular.<ref name=GRAMATICALAROUSSE>{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014., p 77.</ref>
Bi ha una diferencia d'emplego con las [[luengas iberorromanicas]] que consiste en que no se substituye por l'articlo definiu, de fueras de mencions a las parz de lo cuerpo.<ref name=GRAMMAIREPROGRESSIVE/><ref name=GRAMATICALAROUSSE/>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Heinrich Lausberg]]: ''Lingüistica romanica. Tomo II morfología''. [[Editorial Gredos]], 1988.
*{{es}} [[Carlo Tagliavini]]: ''Origenes de las lenguas neolatinas'' Fondo de Cultura Economica.
*{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999.
*{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014.
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. [[Gubierno d'Aragón]], 2001.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ánchel Loís Saludas]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses ([[1999]]).
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. <small>ISBN978-84-8094-061-0</small>
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]'', Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel|Ballarín Cornel, A]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]'', Institución Fernando el Católico, Zaragoza, 2ª ed (1978).
*{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 12–16, pp 52–54.
*{{fr}} [[Pierre Bec]]: ''La langue occitane. Presses universitaires de France'', 1973. Colection Que sais-je?
*{{fr}} [[Ludivine Glaud]], [[Yves Loiseau]], [[Elise Merlet]]: ''Grammaire essentielle du françáis. B1''. [[Les Éditions Didier]], 2015.
*{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012.</ref>
{{Luengas neolatinas adchectivos posesivos}}
{{Gramatica francesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adchectivos en francés|Posesivos]]
[[Categoría:Adchectivos posesivos por idioma|Frances]]
hieeztjvz4gn72uw2q0n8d7uzqrmrpn
Adverbios interrogativos en francés
0
114848
2423329
2342968
2026-06-10T19:23:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423329
wikitext
text/x-wiki
{{Adverbios en francés}}
Los '''adverbios interrogativos en francés''' son adverbios de cuantidat, de manera, de puesto, de causa y de tiempo que se fan servir en frases u oracions interrogativas directas u indirectas. Pierden a suya calidat de parolas lexicals pa convertir-se en verdaderas parolas-auxiliars.
*''Combien''?: cuánto?
*''Comment''?: cómo?
*''Où''?: aón? / ón? / án? / dó?
*''Pourquoi''?: por qué?
*''Quand''?: cuán? / cuándo?
Tamién se considera adverbios interrogativos las formas:
*''À quel moment''.
*''Combien de''.
*''Combién de fois''.
*''Pour quoi faire''.
Bel autor considera adverbio interrogativo la estructura ''est-ce que''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA>{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999, pp 204-206.</ref>
== Combien ==
Se fa servir pa preguntar sobre la cantidat. Corresponde a l'aragonés ''cuánto''.
== Comment ==
Se fa servir pa preguntar sobre la manera. Corresponde a l'[[idioma aragonés|aragonés]] ''cómo''.
:'''''Comment''' est-il allé à Paris ? / J'aimerais savoir '''comment''' il est allé à Paris.'' Il est allé à pied
== Où ==
Se fa servir pa preguntar por lo puesto. Corresponde a l'aragonés ''a on''.
== Pourquoi ==
Se fa servir pa preguntar por la causa. Corresponde a l'aragonés ''por qué''.
== Quand ==
Se fa servir pa preguntar por lo puesto. Corresponde a l'aragonés ''cuan''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Heinrich Lausberg]]: ''Lingüistica romanica. Tomo II morfología''. [[Editorial Gredos]], 1988.
*{{es}} [[Carlo Tagliavini]]: ''Origenes de las lenguas neolatinas'' Fondo de Cultura Economica.
*{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999.
*{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014.
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. [[Gubierno d'Aragón]], 2001.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ánchel Loís Saludas]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses ([[1999]]).
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. <small>ISBN978-84-8094-061-0</small>
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]'', Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel|Ballarín Cornel, A]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]'', Institución Fernando el Católico, Zaragoza, 2ª ed (1978).
*{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 12–16, pp 52–54.
*{{fr}} [[Pierre Bec]]: ''La langue occitane. Presses universitaires de France'', 1973. Colection Que sais-je?
*{{fr}} [[Ludivine Glaud]], [[Yves Loiseau]], [[Elise Merlet]]: ''Grammaire essentielle du françáis. B1''. [[Les Éditions Didier]], 2015.
*{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012.
{{Luengas neolatinas adverbios interrogativos}}
{{Gramatica francesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en francés|Interrogativos]]
[[Categoría:Adverbios interrogativos por idioma|Frances]]
g2bd303rwvp063s599zg0p01wqqgy8z
Adverbios exclamativos en francés
0
114850
2423328
2342966
2026-06-10T19:22:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423328
wikitext
text/x-wiki
{{Adverbios en francés}}
Los '''adverbios exclamativos en francés''' son adverbios de cantidat u de manera que se fan servir en frases u oracions exclamativas. Pierden a suya calidat de parolas lexicals pa convertir-se en verdaderas parolas-auxiliars.
*''Que...!'':
*''Combien...!''?: cuánto
*''Comme...!''?: qué
*''Quoi...!'':
Tamién se considera adverbios exclamativos la forma:
*''Que de...!''.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA>{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999, pp 206-207.</ref>
== Que ==
Se troba tamién en las [[luengas iberorromanicas]]. Manimenos bi ha una diferencia en lo suyo emplego: en francés no se puede omitir lo verbo ''être'', feito que se produce en aragonés.
== Que de ==
Equivale semanticament en las luengas iberorromanicas a ''cuánto'', ''cuántos'', ''cuánta'', ''cuántas'' pero fendo una exclamación sobre la cantidat que s'evalua.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
*'''''Que de''' trous!''.
**'''''Cuántos''' [[forato|forat]]z!''.<ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. [[Gara d'Edizions]] - [[Prensas Universitarias de Zaragoza]] - [[Institución Fernando el Católico]]. 2010, p 123.</ref>
== Combien ==
Equivale semanticament en las luengas iberorromanicas a ''cuánto'', ''cuántos'', ''cuánta'', ''cuántas'' pero pa marcar una intensidat d'un proceso.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA/>
== Comme ==
Equivale semanticament en las luengas iberorromanicas a ''que''.
== Quoi ==
S'emplega solo y ye invariable. Equivale a ''¡Qué!''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Heinrich Lausberg]]: ''Lingüistica romanica. Tomo II morfología''. [[Editorial Gredos]], 1988.
*{{es}} [[Carlo Tagliavini]]: ''Origenes de las lenguas neolatinas'' Fondo de Cultura Economica.
*{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999.
*{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014.
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. [[Gubierno d'Aragón]], 2001.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ánchel Loís Saludas]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses ([[1999]]).
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. <small>ISBN978-84-8094-061-0</small>
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]'', Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel|Ballarín Cornel, A]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]'', Institución Fernando el Católico, Zaragoza, 2ª ed (1978).
*{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 12–16, pp 52–54.
*{{fr}} [[Pierre Bec]]: ''La langue occitane. Presses universitaires de France'', 1973. Colection Que sais-je?
*{{fr}} [[Ludivine Glaud]], [[Yves Loiseau]], [[Elise Merlet]]: ''Grammaire essentielle du françáis. B1''. [[Les Éditions Didier]], 2015.
*{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012.
{{Luengas neolatinas adverbios exclamativos}}
{{Gramatica francesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en francés|Exclamativos]]
[[Categoría:Adverbios exclamativos por idioma|Frances]]
li2r2xwho8oha953vg5eajuy65ex98k
Adchectivos interrogativos en francés
0
114859
2423312
2342970
2026-06-10T19:20:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423312
wikitext
text/x-wiki
{{Adchectivos en francés}}
Los '''adchectivos interrogativos''' acompanyan a un substantivo<ref name=GRAMMAIREPROGRESSIVE>{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 36-37.</ref> y se fan servir en [[oracions interrogativas en francés|oracions interrogativas]] directas y indirectas.<ref name=GRAMATICALAROUSSE>{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014., pp 61-62.</ref>
{| class="wikitable"
| bgcolor=#cccccc | '''Adchectivos interrogativos'''
| bgcolor=#cccccc | '''Masculín'''
| bgcolor=#cccccc | '''Feminín'''
|-
| bgcolor=#DDEEFF | singular
| bgcolor=#DDEEFF | ''quel''
| bgcolor=#DDEEFF | ''quelle''
|-
| bgcolor=#DDEEFF | plural
| bgcolor=#DDEEFF | ''quels''
| bgcolor=#DDEEFF | ''quelles''
|-
|}
Los adchectivos interrogativos francesas serían homofonos de tot si no existís la ''[[liaison]]'', lo que permite una variación en numero.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA>{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999, pp 55-58.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Heinrich Lausberg]]: ''Lingüistica romanica. Tomo II morfología''. [[Editorial Gredos]], 1988.
*{{es}} [[Carlo Tagliavini]]: ''Origenes de las lenguas neolatinas'' Fondo de Cultura Economica.
*{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999.
*{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014.
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. [[Gubierno d'Aragón]], 2001.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ánchel Loís Saludas]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses ([[1999]]).
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. <small>ISBN978-84-8094-061-0</small>
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]'', Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel|Ballarín Cornel, A]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]'', Institución Fernando el Católico, Zaragoza, 2ª ed (1978).
*{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 12–16, pp 52–54.
*{{fr}} [[Pierre Bec]]: ''La langue occitane. Presses universitaires de France'', 1973. Colection Que sais-je?
*{{fr}} [[Ludivine Glaud]], [[Yves Loiseau]], [[Elise Merlet]]: ''Grammaire essentielle du françáis. B1''. [[Les Éditions Didier]], 2015.
*{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012.
{{Luengas neolatinas adchectivos interrogativos}}
{{Gramatica francesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adchectivos en francés|Interrogativos]]
[[Categoría:Adchectivos interrogativos por idioma|Frances]]
748wvcqp12y8i46fr5ajx6ijdsisiws
Adchectivos exclamativos en francés
0
114863
2423310
2342973
2026-06-10T19:19:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423310
wikitext
text/x-wiki
Los '''adchectivos exclamativos''' acompanyan a un substantivo y se fan servir en [[oracions exclamativas en francés|oracions exclamativas]], que expresan un [[sentimiento]] intenso.<ref name=GRAMMAIREPROGRESSIVE>{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 150-151.</ref>
{| class="wikitable"
| bgcolor=#cccccc | '''Adchectivos exclamativos'''
| bgcolor=#cccccc | '''Masculín'''
| bgcolor=#cccccc | '''Feminín'''
|-
| bgcolor=#DDEEFF | singular
| bgcolor=#DDEEFF | ''quel''
| bgcolor=#DDEEFF | ''quelle''
|-
| bgcolor=#DDEEFF | plural
| bgcolor=#DDEEFF | ''quels''
| bgcolor=#DDEEFF | ''quelles''
|-
|}
Las formas de l'adchectivo exclamativo ''quel'' son las mesmas que las de l'adchectivo interrogativo homofono.<ref name=GRAMATICALAROUSSE>{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014., pp 61-62.</ref> Los adchectivos exclamativos franceses serían homofonos de tot si no existís la ''[[liaison]]'', lo que permite una variación en numero.<ref name=GRAMATICAFRANCESACANTERA>{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999, pp 55-58.</ref>
Una diferencia entre los adchectivos exclamativos franceses y los de bella [[luengas iberorromanicas|luenga iberorromanica]] ye que en francés no son invariables corresponden en bella luenga ibero-romanica con la forma invariable ''¡ que...!''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Heinrich Lausberg]]: ''Lingüistica romanica. Tomo II morfología''. [[Editorial Gredos]], 1988.
*{{es}} [[Carlo Tagliavini]]: ''Origenes de las lenguas neolatinas'' Fondo de Cultura Economica.
*{{es}} [[Jesús Cantera]] y [[Eugenio de Vicente]]: ''Gramática francesa''. [[Editorial Cátedra, S.A.]], 1999.
*{{es}} ''Gramática francesa''. [[Larousse Editorial, S.A]], 2014.
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. [[Gubierno d'Aragón]], 2001.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ánchel Loís Saludas]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses ([[1999]]).
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. <small>ISBN978-84-8094-061-0</small>
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]'', Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico (2003).
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel|Ballarín Cornel, A]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]'', Institución Fernando el Católico, Zaragoza, 2ª ed (1978).
*{{fr}} [[Maïa Grégoire]], [[Odile Thiévenaz]]: ''Grammaire progressive du français''. [[Clé International]], 2002. pp 12–16, pp 52–54.
*{{fr}} [[Pierre Bec]]: ''La langue occitane. Presses universitaires de France'', 1973. Colection Que sais-je?
*{{fr}} [[Ludivine Glaud]], [[Yves Loiseau]], [[Elise Merlet]]: ''Grammaire essentielle du françáis. B1''. [[Les Éditions Didier]], 2015.
*{{fr}} [[Élodie Heu]]: ''Le nouvel édito. Niveau B1''. [[Les Éditions Didier]], 2012.
{{Luengas neolatinas adchectivos exclamativos}}
{{Gramatica francesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adchectivos en francés|Exclamativos]]
[[Categoría:Adchectivos exclamativos por idioma|Frances]]
8nomtxzfbasdkoj0gw68u0bfujue9d6
Antonio García Alix
0
115797
2423535
2346028
2026-06-10T19:55:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423535
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'autoridat
| nombre = Antonio García Alix
| imachen = Antonio García Alix, de Kaulak (cropped).jpg
| grandaria = 220px
| escudo = Escudo de España 1874-1931.svg
| cargo = [[Lista de ministros d'Educación d'Espanya|ministro d'Instrucción Publica y Bellas Artes]]
| prencipio = [[18 d'abril]] de [[1900]]
| fin = [[6 de marzo]] de [[1901]]
| predecesor =
| succesor = [[Álvaro de Figueroa y Torres Mendieta|Álvaro de Figueroa]]
| president = [[Marcelo Azcárraga Palmero]]
| monarca = [[Alifonso XIII d'Espanya|Alifonso XIII]]
| escudo2 = Escudo de España 1874-1931.svg
| cargo2 = [[Lista de ministros de l'Interior d'Espanya|ministro de Gubernación]]
| prencipio2 = [[20 de chulio]] de [[1903]]
| fin2 = [[5 d'aviento]] de [[1903]]
| predecesor2 = [[Antonio Maura]]
| succesor2 = [[José Sánchez Guerra]]
| president2 = [[Raimundo Fernández Villaverde|R. Fernández Villaverde]]
| monarca2 = [[Alifonso XIII d'Espanya|Alifonso XIII]]
| escudo3 = Escudo de España 1874-1931.svg
| cargo3 = [[Lista de ministros d'Hicienda d'Espanya|ministro d'Hicienda]]
| prencipio3 = [[27 de chinero]] de [[1905]]
| fin3 = [[23 de chunio]] de [[1905]]
| predecesor3 = [[Tomás Castellano y Villarroya|Tomás Castellano]]
| succesor3 = [[Ángel Urzáiz y Cuesta|Ángel Urzáiz]]
| president3 = [[Raimundo Fernández Villaverde|R. Fernández Villaverde]]
| monarca3 = [[Alifonso XIII d'Espanya|Alifonso XIII]]
| escudo4 = Escudo de España 1874-1931.svg
| cargo4 = [[Lista de gubernadors d'o Banco d'Espanya|Gubernador d'o Banco d'Espanya]]
| prencipio4 = [[aviento]] de [[1902]]
| fin4 = [[chulio]] de [[1903]]
| predecesor4 = [[Andrés Mellado Fernández|Andrés Mellado]]
| succesor4 = [[José Sánchez Guerra]]
| escudo5 =
| cargo5 =
| prencipio5 = [[setiembre]] de [[1908]]
| fin5 = [[octubre]] de [[1909]]
| predecesor5 = [[José Sánchez Guerra]]
| succesor5 = [[Fernando Merino Villarino]]
| escudo6 = Escudo de España 1874-1931.svg
| cargo6 = [[Deputato]] d'as [[Corz Chenerals]]<br><small>por [[Yecla]] y [[Cartachena]]</small>
| prencipio6 = [[1886]]
| fin6 = [[1890]]
| predecesor6 =
| succesor6 =
| prencipio7 = [[1891]]
| fin7 = [[1911]]
| calendatanaix = [[28 d'agosto]] de [[1852]]
| puestonax = [[Imachen:Flag of Spain.svg|20px|border]] [[Murcia]] ([[Espanya]])
| calendatamuerte = [[29 de noviembre]] de [[1911]]
| puestomuerte = [[Imachen:Flag of Spain.svg|20px|border]] [[Madrit]] ([[Espanya]])
| partiu = [[Partido Liberal-Conservador|Partido Conservador]]
| profesión = avogau, politico
| conyuche =
| alma mater =
}}
'''Antonio García Alix''' ([[Murcia]], [[28 d'agosto]] de [[1852]] - [[Madrit]], [[29 de noviembre]] de [[1911]]) estió un [[avogau]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]]. Estió [[Lista de ministros d'Educación d'Espanya|ministro d'Instrucción Publica y Bellas Artes]] entre a [[rechencia de María Cristina d'Habsburgo-Lorena]] y [[Lista de ministros d'Hicienda d'Espanya|ministro d'Hicienda]] y [[Lista de ministros de l'Interior d'Espanya|ministro de Gubernación]] entre o reinato d'[[Alifonso XIII d'Espanya|Alifonso XIII]].
== Bibliografía ==
* LÓPEZ-OCÓN CABRERA, Leoncio (2012). ''El papel de Juan Facundo Riaño como inductor del proyecto cultural del Catálogo Monumental de España''. (obra colectiva coordinada per Amelia López-Yarto Elizalde. ''El catálogo monumental de España (1900-1961): investigación, restauración y difusión'': 49-74. {{ISBN|978-84-8181-510-8}}.
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Antonio García Alix}}
{{start box}}
{{succession box
| títol = [[Imachen:Escudo de España 1874-1931.svg|30px]]<br>[[Lista de ministros d'Educación d'Espanya|Ministro d'Instrucción Publica y Bellas Artes]]
| periodo = [[18 d'abril]] de [[1900]] - [[6 de marzo]] de [[1901]]
| predecesor =
| succesor = [[Álvaro Figueroa y Torres Mendieta]]
}}
{{succession box
| títol = [[Imachen:Escudo de España 1874-1931.svg|30px]]<br>[[Lista de gubernadors d'o Banco d'Espanya|Gubernador d'o Banco d'Espanya]]
| periodo = [[aviento]] de [[1902]] - [[chulio]] de [[1903]]
| predecesor = [[Andrés Mellado Fernández]]
| succesor = [[José Sánchez Guerra]]
}}
{{succession box
| títol = [[Imachen:Escudo de España 1874-1931.svg|30px]]<br>[[Lista de ministros de l'Interior d'Espanya|Ministro de Gubernación]]
| periodo = [[20 de chulio]] de [[1903]] - [[5 d'aviento]] de [[1903]]
| predecesor = [[Antonio Maura]]
| succesor = [[José Sánchez Guerra]]
}}
{{succession box
| títol = [[Imachen:Escudo de España 1874-1931.svg|30px]]<br>[[Lista de ministros d'Hicienda d'Espanya|Ministro d'Hicienda]]
| periodo = [[27 de chinero]] de [[1905]] - [[23 de chunio]] de [[1905]]
| predecesor = [[Tomás Castellano y Villarroya]]
| succesor = [[Ángel Urzáiz y Cuesta]]
}}
{{succession box
| títol = [[Imachen:Escudo de España 1874-1931.svg|30px]]<br>[[Lista de gubernadors d'o Banco d'Espanya|Gubernador d'o Banco d'Espanya]]
| periodo = [[setiembre]] de [[1908]] - [[octubre]] de [[1909]]
| predecesor = [[José Sánchez Guerra]]
| succesor = [[Fernando Merino Villarino]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Garcia Alix, Antonio}}
[[Categoría:Ministros d'o Gubierno d'Espanya naixius d'a Rechión de Murcia]]
[[Categoría:Muertos en Madrit]]
[[Categoría:Naixius de Murcia]]
[[Categoría:1853 (naixencias)]]
shv5u1uqyd7yu8g17clet22es3k0dk3
Adverbios d'afirmación en aragonés
0
115877
2423322
2151423
2026-06-10T19:21:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423322
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Adverbios en aragonés}}
Los '''adverbios d'afirmación en aragonés''' se fan servir en [[idioma aragonés|esta luenga romance]] pa expresar u refirmar una [[afirmación]].
== Si ==
L'adverbio ''si'' deriva de lo latín ''SIC''. Ye l'adverbio d'afirmación més común en aragonés ''sí'', fendo part de la oposición basica ''si'' - ''[[adverbios de negación en aragonés|no]]''.<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003, pp 207-208.</ref>
*''¡Oh, sí!, '''sí''' que n'hai de tabans''.<ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010. pp 173-185.</ref> ([[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés tellano]])
Como intensificador d'este adverbio d'afirmación tenemos ''prou (que) sí'', que en [[aragonés belsetán|belsetán]] se diz tamién ''profés''.
== O ==
En [[aragonés chistabín|chistabín]] existe tamién ''o'', [[occitanismos en aragonés|adaptación de l'occitán]] ''oc'':<ref name="FernandosChistabin">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano]]''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. pp 393-394.ISBN978-84-8094-061-0</ref>
*'''''O''', con este [[nevazo]] tan gran ya nos vagará d'asperar''.<ref name="FernandosChistabin"/>
== Tamién ==
La palabra ''tamién'' deriva de lo latín ''TAM BENE''. Ye un adverbio d'afirmación común en aragonés.
*'''''Tamién''' son malos ixes chicalons''.<ref name=TELLALOZANO/> ([[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés tellano]])
En [[aragonés benasqués|benasqués]] se documenta este mesmo emplego, pero se fa servir la variant ''tamé'', y mesmo ''tabé''.
*'''''Tamé''' yes prou tonto de no querir-la''.<ref name=SAURABEN/>
L'adverbio ''tamién'' / ''tamé'' fa parella con l'adverbio de negación ''[[adverbios de negación en aragonés|tampoc(o)]]''.<ref name=SAURABEN/>
== Equiliquá ==
Ye un [[italianismos en aragonés|italianismo]] que corresponde a ''eccoli qua''. Encara que bel autor considere que ye una [[intercheccions en aragonés|interchección]], tiene matices d'afirmación ''equiliqua'' u ''equiliquá'', muito usual tamién en [[castellano d'Aragón]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Jean-Joseph Saroïhandy|SAROÏHANDY, Jean-Joseph]], ''[[Misión lingüística en el Alto Aragón]]'' (compilazión de materials ineditos dende 1906); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2005]]. {{ISBN|84-96457-06-0}}.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]]: ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''. Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. Gobierno de Aragón, 2001.
*{{an}} [[Chusé Lera Alsina]]: ''[[Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso]]''. Massanas gràfiques. 2004.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ángel Lois Saludas Bernad]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions, pp 103–105.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010.
*{{es}} [[Brian Mott]]: ''[[El Habla de Gistain]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989.
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda]], [[Fernando Romanos Hernando]]: ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano|Diccionario aragonés: chistabín-castellano (Val de Chistau)]]. Colección Ainas. Gara d'Edizions, 2008.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, ([[1999]]).
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978.
*{{es}} [[Bienvenido Mascaray Sin|Mascaray Sin, Bienvenido]]: ''[[Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)]]''. Xordica Editorial, 2014.
*{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy]]: ''[[El habla de la Baja Ribagorza Occidental]]''. Institución Fernando el Católico, 1998.
{{Luengas neolatinas adverbios d'afirmación}}
{{Gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en aragonés|Afirmacion]]
[[Categoría:Adverbios d'afirmación por idioma|Aragones]]
9izrdy7aodv6b42fahu9hgfrl8bz06n
Adverbios de dubda en aragonés
0
115878
2423324
2151422
2026-06-10T19:22:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423324
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Adverbios en aragonés}}
Los '''adverbios de dubda''' se fan servir en [[idioma aragonés|esta luenga romance]] pa expresar un grau de [[probabilidat]] u incerteza.
== Igual ==
L'adverbio ''igual'' deriva de lo latín ''AEQUALE'' y en [[aragonés medieval]] podeba presentar-se como ''igual''.<ref name="TERUELTERRADO">{{es}} [[Javier Terrado Pablo]]: ''La Lengua de Teruel a fines de la Edad Media''. [[Instituto de Estudios Turolenses]], 1991.</ref> Ye un de los adverbios de dubda més comuns en aragonés.
*''Si no pleve, '''igual''' voi con tu''.<ref name="BARCOS">{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; [[Gara d'Edizions]]. Zaragoza, 2007, pp 136-138, pp 141-143. {{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref>
*'''''Igual''' quereba que se'ns is''.<ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010. pp 173-185.</ref> ([[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés tellano]])
== Talment ==
Se gosa presentar sin [[apocope en aragonés|apocope]] como ''talmente'', mesmo en variants bien conservaderas como lo [[Aragonés benasqués|benasqués]].<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003, pp 207-208.</ref> S'ha documentau con [[apocope]] /talmén/ en [[Aragonés ansotano|ansotano]]. En bella variant como l'[[aragonés de Sierra Ferrera]] se troba coexistindo con l'anterior forma.<ref name="ReferenceA">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|Blas Gabarda, F.]] y [[Fernando Romanos Hernando|Romanos Hernando, F.]]: ''El aragonés de Baixo Penyas''. [[2005]], [[Gara d'Edizions]]. p 131.</ref>
*''Me lo pensarei, y '''talment''' manyana te diga''.<ref name="BARCOS"/>
*''Vusaltos '''talmente''' hu poriatz apanyar''.<ref name=SAURABEN/>
==A veces==
Tamién se fa servir a locución ''a veces'':
*''¿ Te vendría bien de venir '''a veces''' lo sabado''. ([[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés tellano]])
== Se veiga tamién ==
*[[Locucions adverbials de dubda en aragonés]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Jean-Joseph Saroïhandy|SAROÏHANDY, Jean-Joseph]], ''[[Misión lingüística en el Alto Aragón]]'' (compilazión de materials ineditos dende 1906); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2005]]. {{ISBN|84-96457-06-0}}.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]]: ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''. Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. Gobierno de Aragón, 2001.
*{{an}} [[Chusé Lera Alsina]]: ''[[Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso]]''. Massanas gràfiques. 2004.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ángel Lois Saludas Bernad]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions, pp 103–105.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010.
*{{es}} [[Brian Mott]]: ''[[El Habla de Gistain]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989.
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda]], [[Fernando Romanos Hernando]]: ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano|Diccionario aragonés: chistabín-castellano (Val de Chistau)]]. Colección Ainas. Gara d'Edizions, 2008.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, ([[1999]]).
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978.
*{{es}} [[Bienvenido Mascaray Sin|Mascaray Sin, Bienvenido]]: ''[[Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)]]''. Xordica Editorial, 2014.
*{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy]]: ''[[El habla de la Baja Ribagorza Occidental]]''. Institución Fernando el Católico, 1998.
*{{es}} [[Javier Terrado Pablo]]: ''[[La Lengua de Teruel a fines de la Edad Media]]''. Instituto de Estudios Turolenses, 1991.
{{Luengas neolatinas adverbios de dubda}}
{{Gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en aragonés|Dubda]]
[[Categoría:Adverbios de dubda por idioma|Aragones]]
eumy7ubmdqtxw98qtzfmf458snithu3
Adverbios de negación en aragonés
0
115879
2423326
2151421
2026-06-10T19:22:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423326
wikitext
text/x-wiki
{{Adverbios en aragonés}}
Los '''adverbios de negación en aragonés''' se fan servir en [[idioma aragonés|esta luenga romance]] pa expresar una oposición a un feito u realidat.
== No ==
L'adverbio de negación ''no'' deriva de lo latín ''NON''. Ye l'adverbio de negación mes común en aragonés y fa part de la parella basica ''[[adverbios d'afirmación en aragonés|si]]'' - ''no''.<ref name=SAURABEN>{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. [[Gara d'Edizions]], [[Institución Fernando el Católico]], 2003, pp 207-208.</ref>
A vegadas acompanya a [[Adverbios de tiempo en aragonés|adverbios temporals]] en frases con doble negación:
*'''''No''' s'ha puesto veyer la montanya''.<ref name=TELLALOZANO>{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]]: ''Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''. Gara d'Edizions - [[Prensas Universitarias de Zaragoza]] - Institución Fernando el Católico. 2010. pp 173-185.</ref> ([[aragonés d'a valle de Tella|Valle de Tella]])
*''Nunca '''no''' la he vista''.
*''Dengún '''no''' lo sabe''.
Puede tener emplegos propios de l'aragonés y diferents d'atras luengas d'arredol la [[ponderación en aragonés|ponderación]]:
*''¡Menudo batilazo que '''no''' ha caído!''.<ref name=VIELLSOB>[[Xavier Tomás Arias]]: ''El aragonés del Biello Sobrarbe''. [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], 1999. pp 152-155.</ref> ([[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]])
*''¡Menudo melindre que '''no''' está fecho!''.<ref name=VIELLSOB/> ([[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]])
== Pas ==
Como intensificador de l'adverbio ''no'' tenemos ''no pas'', sobre tot en negacions categoricas. ''Pas'' provién d'o latín ''PASSU'' y coincidindo con las [[luengas galorromanicas]] y con lo [[idioma piemontés|piemontés]].<ref name=VIELLSOB/> Eixemplos d'uso categorico son:
*''¡'''No pas''' yo!''.<ref name=TELLALOZANO/><ref name=VIELLSOB/> ([[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]], [[aragonés d'a valle de Tella|valle de Tella]])
*''¡Ah, '''no pas'''!.''<ref name=VIELLSOB/> ([[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]])
En [[O Elsón]] y en l'actual despoblau d'[[a Penilla]] s'ha documentau un uso de ''pas'' como intensificador de l'afirmación, ''no pas, y si pas tamién'',<ref name=VIELLSOB/> pero ye una excepción en lo conchunto de l'aragonés.
== Tampoc(o) ==
L'adverbio ''tampoc(o)'' deriva de lo latín ''TAM PAUCU''. Presenta una variant [[apocope en aragonés|apocopada]] ''tampó''. Ye un conector negativo contraposau a lo conector positivo ''tamién'' constituindo una parella de conectors aditivos.<ref name=SAURABEN/> Puede ir en frases con doble negación con l'adverbio ''no'':
*'''''Tampoco no''' lo sé''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Bibliografía ==
*{{es}} [[Jean-Joseph Saroïhandy|SAROÏHANDY, Jean-Joseph]], ''[[Misión lingüística en el Alto Aragón]]'' (compilazión de materials ineditos dende 1906); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2005]]. {{ISBN|84-96457-06-0}}.
*{{es}} [[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]]: ''[[El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago]]''. Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007.<small>{{ISBN|978-84-8094-058-0}}</small>
*{{es}} [[María Pilar Benítez]]: ''[[L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó]]''. Gobierno de Aragón, 2001.
*{{an}} [[Chusé Lera Alsina]]: ''[[Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso]]''. Massanas gràfiques. 2004.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra]], [[Ángel Lois Saludas Bernad]]: ''[[Aspectos morfosintácticos del belsetán]]'', 2005, Gara d'Edizions, pp 103–105.
*{{es}} [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]]: ''[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]''. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010.
*{{es}} [[Brian Mott]]: ''[[El Habla de Gistain]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989.
*{{es}} [[Fernando Blas Gabarda]], [[Fernando Romanos Hernando]]: ''[[Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano|Diccionario aragonés: chistabín-castellano (Val de Chistau)]]. Colección Ainas. Gara d'Edizions, 2008.
*{{es}} [[Chabier Tomás Arias]]: ''[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]''. Instituto de Estudios Altoaragoneses, ([[1999]]).
*{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
*{{es}} [[Ángel Ballarín Cornel]]: ''[[Diccionario del Benasqués]]''. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978.
*{{es}} [[Bienvenido Mascaray Sin|Mascaray Sin, Bienvenido]]: ''[[Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)]]''. Xordica Editorial, 2014.
*{{es}} [[María Luisa Arnal Purroy]]: ''[[El habla de la Baja Ribagorza Occidental]]''. Institución Fernando el Católico, 1998.
*{{es}} [[Javier Terrado Pablo]]: ''[[La Lengua de Teruel a fines de la Edad Media]]''. Instituto de Estudios Turolenses, 1991.
{{Adverbios de negación}}
{{Gramatica aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adverbios en aragonés|Negación]]
[[Categoría:Adverbios de negación por idioma|Aragones]]
cmctxh9c21ihj86wqpoa8ggp9d4utue
Homosexualidat
0
116115
2423709
2385716
2026-06-11T09:55:00Z
InternetArchiveBot
61993
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
2423709
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{correchir}}
[[Imachen:Courbet Sleep.jpg|miniatura|250px|''O suenio'', de [[Gustave Courbet]], [[1866]].]]
[[Imachen:Tuke, Henry Scott (1858–1929) - 1902 - Noonday heat.jpg|miniatura|250px|H. S. Tuke, ''Calor d'o meyodía'', [[1902]].]]
A '''homosexualidat'''{{DACC}} ye l'atracción romantica, l'atracción sexual u a conducta sexual entre miembros d'o mesmo [[sexo]] u [[Chenero (sociolochía)|chenero]]. Como [[orientación sexual]], a homosexualidat ye "un patrón duradero d'atraccions emocional, romantica e/u sexual" enta personas d'o mesmo sexo. "Tamién se refiere a lo sentito d'identidat d'una persona basato en tals atraccions, conductas relacionatas y pertenencia a una comunidat d'otris qui en fan partache de ditas atraccions"<ref name="Sexual orientation">"Sexual orientation, homosexuality and bisexuality" (en anglés). American Psychological Association. Archivato de l'orichinal o 8 d'agosto de 2013. Consultato lo 10 d'agosto de 2013.</ref><ref name="Caso No.">"Caso No. S147999 d'o Tribunal Supremo d'o estau de California In re procedimientos de coordinación d'o Consello Chudicial casos de matrimonio No. 4365(...) – APA California Amicus Brief — As Filed" (PDF) (en anglés). p. 30. Consultato lo 21 d'aviento de 2010.</ref>
Chunto con a [[bisexualidat]] y la [[heterosexualidat]], a homosexualidat ye una d'as tres categorías principals d'orientación sexual adintro d'o continuum heterosexualidat-homosexualidat. Os cientificos no sapen exactament o que determina la orientación sexual d'un individuo, pero creyen que ye causata por una interacción complexa d'influencias [[chenetica]]s, [[hormona]]ls y [[medio ambient|medioambientals]].<ref name="Frankowski">Frankowski BL; American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence (chunio de 2004). "Sexual orientation and adolescents". Pediatrics. 113 (6): 1827–32. doi:10.1542/peds.113.6.1827. PMID 15173519.</ref><ref name="Lamanna">Mary Ann Lamanna; Agnes Riedmann; Susan D Stewart (2014). ''Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society'' (en anglés). Cengage Learning. p. 82. ISBN 1305176898. Consultato l'11 de febrero de 2016. "A razón por a cual bels individuos desembolican una identidat sexual gai no se ye definitivament establita- ni encara replecamos o desarrollo d'a heterosexualidat. The American Psychological Association (APA) prene a posición de que una variedat de factors impacta en a sexualidat d'una persona. A literatura mes recient de l'APA diz que la orientación sexual no ye una elección que se pueda cambiar de buen implaz y que la orientación sexual ye muito probablement o resultato d'una complexa interacción de factors medioambientals, cognitivos y biolochicos (...) ye formata en una edat temprana (...) [e as prebas suchieren que] factors biolochicos, mesmo cheneticos u hormonals innatos chuga un papel significativo en a sexualidat d'una persona(American Psychological Association 2010).</ref><ref name="Gloria Kersey">Gloria Kersey-Matusiak (2012). ''Delivering Culturally Competent Nursing Care'' (en anglés). Springer Publishing Company. p. 169. ISBN 0826193811. Consultato lo 10 de febrero de 2016. "A mayoría d'organizacions sanitarias y de salut mental no veyen a orientación sexual como una 'elección'"</ref> Favoreixen as teorías basatas en a biolochía<ref name="Frankowski"/>, que sinyalan a los factors cheneticos, l'ambient intrauterino temprano; a entramos, u la inclusión de factors cheneticos y socials.<ref name="Submission">"Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality" (en anglés). The Royal College of Psychiatrists. Consultato lo 13 de chunio de 2013.</ref><ref name="Långström">Långström, N.; Rahman, Q.; Carlström, E.; Lichtenstein, P. (2008). "Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden". ''Archives of Sexual Behavior'' (en anglés). '''39''' (1): 75–80. doi:10.1007/s10508-008-9386-1. PMID 18536986.</ref> No ye garra preba substancial que suchiera que las experiencias d'a crianza u infancia temprana chuguen un papel cuan se plega en a orientación sexual.<ref name="Submission"/> Mientres que bellas personas creyen que l'actividat homosexual ye antinatural,<ref name="Robinson">Robinson, B. A. (2010). "Divergent beliefs about the nature of homosexuality". Religious Tolerance.org. Consultato lo 12 de setiembre de 2011.</ref> a rechira cientifica ha amostrato que la homosexualidat ye una variación normal y natural en a sexualidat humana y no bi ye una fuent d'efectos psicolochicos negativos.<ref name="Sexual orientation"/><ref name="Therapies">""Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health" (en anglés). Organización Panamericana d'a Salut. Archivato de l'orichinal o 23 de mayo de 2012. Consultato lo 26 de mayo de 2012. Archivato aquí .</ref> Bi'n ha de prebas insuficients que emparen l'uso d'intervencions psicolochicas ta cambiar a orientación sexual.<ref name="American">American Psychological Association: Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts (en anglés).</ref>
Os termins mes comuns ta la chent homosexual ye ''lesbiana'' ta mullers y ''gai'' ta varons, encara que tamién s'emplega iste zaguero ta referir-se cheneralment tanto a varons como mullers. O numero de personas que s'identifican como gai u lesbiana y la proporción de chent qui en tien d'experiencias sexuals con o mesmo sexo ye difícil d'estimar de traza fiable por os rechiradors por una variedat de razons, ya que muita chent gai y lesbiana no s'identifican ubiertament debito a la [[homofobia]] y la discriminación heterosexista.<ref name="LeVay">LeVay, Simon (1996). ''Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality'' (en anglés). Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9.</ref> A conducta homosexual tamién se ye documentata en a-saber-las especies animals no humanas.<ref>"Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds" (en anglés). ''ScienceDaily''.</ref><ref>''1,500 animal species practice homosexuality. The Medical News'' (en anglés), d'o 23 d'octubre de 2006. Archivato lo 10 de febrero de 2011 en Wayback Machine.</ref><ref>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective (en anglés). Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref><ref name="Bagemihl">(Bagemihl 1999).</ref><ref name="Harrold">Harrold, Max (16 de febrero de 1999). "Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity" (en anglés). The Advocate, reimpreso en Highbeam Encyclopedia. Consultato lo 10 de setiembre de 2007.</ref>
Muitos gais y lesbianas se troban embrecatos en relacions d'o mesmo sexo, encara que nomás que recientment se tienen formularios de censos y condicions politicas que han facilitato a suya visibilidat y enumeración.<ref>
*Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids (en anglés)
*Region Saw Increase In Same-Sex Households (en anglés)
*Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children (en anglés)
*Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples (en anglés). Archivato lo 17 de chulio de 2011 en Wayback Machine.
*Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase (en anglés)
*Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds (en anglés)
*87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000 (en anglés)
*2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma (en anglés)
*Spike In Number of City's Same-Sex Couples (en anglés). Archivato lo 27 de chulio de 2011 en Wayback Machine.
</ref> Istas relacions son equivalents a las heterosexuals en os aspectos psicolochicos esencials.<ref name="Caso No."/> As relacions y actos homosexuals se han admirato asinas como condemnato a traviés d'a historia escrita, pendendo d'a traza que prene y la cultura en a que ocurre.<ref>Sexual Orientation (en anglés). Archivato lo 26 de chulio de 2011 en Wayback Machine. ''American Psychiatric Association''.</ref> Dende o cabo d'o [[sieglo XIX]], bi ha habito un movimiento global enta un augmento de visibilidat, reconoiximiento y dreitos legals ta la chent gai, mesmo los dreitos de matrimonio y unions civils, adopción y crianza, treballo, servicio militar, igual acceso ta la sanidat y la introducción d'a lechislación antiacoso ta protecher a os menors gais.
==Terminolochía==
Ye corrient que lo fablant desconoixca lo significato preciso d'os termins relativos a las diferents practicas, identidaz y orientacions sexuals ([[heterosexualidat]], homosexualidat, [[bisexualidat]], etc...), u bien por a manca d'información u bien por o exceso de prechudicios. Previament o mesmo fenomeno se denominó chus diferents termins, no toz éls positivos: sodomía, uranismo, pecato horrendo, crimen nefando, inversión.<ref name="Chao">CHAO REGO, X. (1999). ''A condición homosexual'' (en gallego). ''Galaxia''. Vigo. ISBN 84-8288-268-6.</ref>
O termin aragonés ''homosexualidat'' ye a traducción d'a palabra alemana ''Homosexualität'', creata a partir d'o termin griego "ὁμός", que quier dicir "''pareixito''" y o latino "''sexus''", que quier dicir "''sexo''". Lo fizo servir por primera vegata l'escritor austrohongaro [[Karl-Maria Kertbeny]]<ref>FERAY. J.C. (1990). ''Homosexual studies and politics in the 19th century: Karl Maria Kertbeny''. Journal of Homosexuality, 19. ISBN.(en anglés)</ref> en [[1869]] en un amplo informe ninviato ta lo ministro de Chusticia d'[[Alemanya]] con motivo d'a redacción d'o nuevo Codigo Penal ta la Federación d'o Norte d'Alemanya, aprebato en [[1860]], en meyo d'o debat sobre si caleba mantener o viello codigo prusiano, que en o suyo apartato 175 tipificaba como delicto u contacto sexual entre personas d'o mesmo sexo.<ref>MELO, A. (2005). ''El amor de los muchachos. Ediciones LEA''. ISBN 987-21776-5-1.(en castellano)</ref> [[Richard Freiherr von Krafft-Ebing]], en o libro ''Psychopathia Sexualis'' (1886), popularizó lo concepto. De él derivan as traduccions a muitas atras luengas.<ref>University of Waterloo (ed.). "Etymology of Homosexuality" (Shtml). Consultato lo 14/06/2010.(en anglés)</ref>
A homosexualidat feminina se diz tamién lesbianismo (cualidat de ''lesbiana'') u safismo, termin que provién d'o nombre d'a poetesa [[Safo]] de [[Lesbos]], a qui os suyos poemas apasionatos dedicatos a las amigas d'ella li valión a reputación d'homosexual. Mas rarament, a lo lesbianismo se li diz tamién tribadismo, palabra que probablement derive d'o verbo griego τρίβω, que significa "estregar". En a [[Grecia clasica|Grecia antiga]] una muller que penetraba meyant l'uso de bel aparello yera dita τρίβας.
[[Imachen:Kinsey Scale-fr.svg|thumb|A escala de Kinsey. Bi ha bisexualidat dende que en bi ha d'atracción per entramos sexos (1, 2, 3, 4, 5) y no solo dende que l'atracción per entramos sexos ye igual (3). A homosexualidat ye l'atracción unica y exclusiva enta personas d'o mesmo sexo (6); a [[heterosexualidat]] ye l'atracción unica y exclusiva per as personas de l'atro sexo.]]
A homosexualidat ye a ormino impropiament trafucata con a [[bisexualidat]]: se tracta allora d'un amagamiento d'a bisexualidat —cuan se presuposa que una persona que n'ha de relacions amorosas u sentimentals con una persona d'o mesmo sexo ye necesariament homosexual, per eixemplo.
A bisexualidat ye estatisticament a-saber-lo mas frecuent que la homosexualidat. A profesora universitaria estausunidense Lisa Diamond declara a iste proposito que "ye a-saber-lo mas frecuent estar atrayito per bella persona d'o suyo propio sexo que estar exclusivament atrayito per bella persona d'o suyo propio sexo".<ref>«It's far more common to be someone who is a little bit attracted to the same sex than someone who is exclusively attracted to the same sex», (en anglés) en ''Exploring the Umbrella: Bisexuality and Fluidity, The Advocate'', 11 febrero de 2014 ([https://www.advocate.com/health/love-and-sex/2014/02/11/exploring-umbrella-bisexuality-and-fluidity leyer en linia]).</ref>
Igualment, un estudio fechato en 1993 en Francia amostró que lo que s'ha dito patracament "homosexualidat" ye en cuasi la totalidat de casos de bisexualidat. Entre las personas a las que se lis preguntó si n'heban habito de relacions sexuals homosexuals, o 96,6% entre éls en declaroron tamién de relacions heterosexuals, o que ye constitutivo de [[bisexualidat]].<ref name="Messiah">Antoine Messiah & Emmanuelle Mouret-Fourme, «Homosexualité, bisexualité : Éléments de socio-biographie sexuelle» (en francés), ''Population'', vol. 48, 1993, p. 1357 (DOI 10.2307/1534181, [http://www.persee.fr/doc/pop_0032-4663_1993_num_48_5_4105?luceneQuery=%2528%252B%2528fullContent%253Abisexualit%25C3%25A9%255E100.0+content%253Abisexualit%25C3%25A9+summary%253Abisexualit%25C3%25A9%2529%2529+AND+%2528+%252Bpole%253A%2528revue%2529+%252Baccess_right%253A%2528free%2529+%2529&words=bisexualit%25C3%25A9&words=100&words=revue&words=free leyer en linia])</ref> En as enquestas estausunidenses u danesas, se troba u numero tamién considerable (de 90 a 96%) de personas en realidat bisexuals, encara que de traza abusiva son ditas homosexuals.<ref name="Messiah"/>
De feito, o que habitualment se diz "homosexualidat" ye a mayor parti d'o tiempo bisexualidat.<ref>Kamasutra : Bisexuality (en anglés).</ref>
As enquestas menatas per os equipos d'[[Alfred Kinsey]] arredol d'as anyadas 1950 (a partir de dos estudios estatisticos sobre o comportamiento sexual d'os estausunidenses effectuatos con cualques 5 300 hombres (en 1948) y de 8 000 mullers (en 1953) han constatato que la homosexualidat y la heterosexualidat no son pas dos orientacions sexuals y amorosas exclusias sino que constituyen mas bien os polos d'un mesmo continuum d'a orientación sexual.
==Estatisticas==
En as anyadas 1950, os informes Kinsey amostroron que o 46% d'os hombres enquestaus han habita una "experiencia homosexual", sinse que isto cuestione necesariament as suyas relacions heterosexuals".<ref>Alfred Kinsey's 1948 and 1953 Studies (en anglés), ''Instituto Kinsey''.</ref> Cualques rechiras mas recents indican que de dos a siet per cient d'os hombres y l'uno per cient d'as mullers se considerarban como homosexuals.<ref>Drew Westen, Catherine Garitte, ''Psychologie : Pensée, cerveau et culture'' (en francés), p. 553.</ref>
En Canadá, l'1,1% d'a chent se declaran homosexuals.
En Espanya, en chunio de 2017, l'11% d'as personas entre sece y decisiet anyos n'hubon de relacions homosexuals y a lo 25% d'a mesma edat li cuacarba haber-ne; o 17% d'as personas entre deciueito y vinticinco anyos n'hubon de relacions homosexuals y a lo 21% d'a mesma edat li cuacarba haber-ne; en o grupo d'edat entre vintisiés y trenta-cuatre, o 20% n'hubon y lo 13% li ferba goyo experimentar-ne una; y a la fin, o 17% d'os mayors de trenta-cuatre anyos en tuvon y lo 9% mirarba d'haber-ne.<ref>[https://es.statista.com/estadisticas/543303/espanoles-con-experiencias-homosexuales-en-espana-por-grupos-de-edad/ Porcentaje de españoles que han tenido experiencias homosexuales a junio de 2017, por grupos de edad] (en espanyol).</ref>
==Entre controversias y banalización==
[[Imachen:Gay flag.svg|thumb|300px|A [[bandera]] [[arco de sant Chuan]], simbolo d'o movimiento LGBT.]]
L'aparición regular d'a homosexualidat aintro lo debat d'as sociedaz occidentals suscita la controversia. Os debaz politicos con la enchaquia de modificar-ne de lechislacions son a ormino apasionatas mesmo si iste no ye pas o caso (como en [[Portuga]] en 2010<ref>«Le Portugal autorise le mariage des gays et des lesbiennes» (en francés), en ''tetu.com''.</ref>). O voto a leis que permiten l'igualdat de totas as parellas debant o matrimonio se fizo con una chicota mayoría en [[Archentina]] (aprés quince horas de debaz acaloratos<ref>«C'est voté, l'Argentine autorise le mariage et l'adoption pour les couples homos» (en francés), en ''tetu.com''.</ref>), en o [[estau de Nueva York]] y en o de [[Washington (estau)|Washington]] en 2012. O dreito de veto se fa servir a vegatas per a persona encargata de promulgar a lei (Nueva Jersey<ref>«États-Unis : les députés du New Jersey votent en faveur du mariage pour tous», en ''tetu.com''</ref> en 2012). As negociacions con as Ilesias son corrients en os Estaus Unius con o voto d'as exempcions relichiosas ta que las Ilesias no sigan pas en a obligación d'acomodar parellas d'o mesmo sexo. En os Estaus Unius cualques estaus han modificata a suya constitución ta definir o matrimonio como estando lo d'un hombre y una muller. En Francia, os debaz han dato puesto a intercambios a veces violentos (contiparación con a zoofilia<ref>«Propos homophobes : Brigittes Bareges s'explique, les réactions affluent», en ''tetu.com''.</ref> u la pedofilia<ref>«Pour Vanneste, la distinction entre pédophilie et homosexualité est hypocrite», en ''tetu.com''.</ref>). L'antigo chefe de la Ilesia Catolica, [[Benedet XVI]], alvirtió: "o matrimonio homosexual menaza lo futuro d'a humanidat".<ref>[https://web.archive.org/web/20180927072015/http://www.europe1.fr/international/pour-le-pape-le-mariage-gay-menace-l-humanite-897067 «Pour le pape, le mariage gay menace l'humanité»] (en francés), en ''europe1.fr'', a 9 de chinero de 2012.</ref>
En a-saber-los países, sobretot occidentals y d'[[Asia Sud-oriental]], a homosexualidat se ha per una traza "banal" de sexualidat que no son pas obchecto d'estigmatización particular, d'aón o reconoiximiento oficial a la posibilidat de [[matrimonio homosexual]]. Manimenos, mesmo en os países que acceptan istas unions, os sondeyos reflectan cualque desalcuerdo social sobre a validez d'ista institución.<ref>Sondage pour Métro le 28 janvier 2008 (en francés). Articlo en GayClic.</ref>
Beluns emparan<ref>[https://web.archive.org/web/20190203075558/https://www.surlatoile.com/discussion/101796/Homosexualite-evolution «Homosexualité et évolution»] en ''sur-la-toile.com''.</ref> que a homosexualidat corresponderba a una tendencia natural en o ser humano, mesmo heterosexual, d'estar atrayito per individuos d'o mesmo sexo. A expresión d'ista atracción estarba un factor important d'o equilibrio d'o comportamiento sexual. Subrayan os comportamientos homosexuals observatos (igual que os comportamientos heterosexuals) en bels ninos y adolescents, considerando que constituirban per naturaleza una etapa fundamental d'a diferenciación sexual y d'a surtida d'o sentimiento de pertenencia a o sexo feminín u masculín.
Amás, mesmo en os países aon a homosexualidat se banaliza relativament, toz os homosexuals no viven pas necesariament bien a suya homosexualidat y los suyos proximos no l'acceptan pas necesariament.<ref>[https://web.archive.org/web/20170730201337/http://invs.santepubliquefrance.fr//publications/2007/epg_2004/epg_2004.pdf «A Enqüesta Presse Gay 2004 d'o Instituto de Vichilacia Sanitaria»] (en francés) [PDF], 2004 (en Francia) revela que o 34% d'os homosexuals interrogatos no han charrato pas d'a suya homosexualitat a su [[pai]], que o 10% alto u baixo d'os prochenitors d'os homosexuals interrogatos refusan a homosexualitat d'o suyo fillo. Ista enquesta indica tamién que os homosexuals masculins n'haberban cinco vegatas mas de risques que un heterosexual de cometer una tentativa de suicidio, risques encara mas importants en os mas chóvens. (veyer pachinas 59 y 64).</ref>
[[Imachen:Panorama du Village gai vu de la terrasse du Complexe Sky.jpg|thumb|centro|upright=3|Panorama d'a Ciudat Gai (en francés ''Village gai'') de [[Montreal]], uno d'os vicos gais mas amplos d'o mundo (dos kilometros de largaria).]]
====Controversia relichiosa====
Como a sexualidat heterosexual difuera d'o matrimonio, a homosexual ye refusata per a mayor parti d'as instancias [[relichión|relichiosas]], mesmo si existe una fuerte disparidat d'opinión en os fidels.
=====Relichions abrahamicas=====
As relichions abrahamicas refusan categoricament as relacions sexuals homoeroticas, muito a sobén a traviés d'a sodomía. Asinas, en o Antigo Testamento: en Levitico 18,22: "Tu no chacerás pas con un hombre como tu chaces con una muller, pus ye una abominación". O [[Nuevo Testamento]] reitera a condemna: en Romanos 1,26-27: "Dios los ha abandonatos a pasions infames; pus as mullers entre ellas ham cambiau l'uso natural per unatro que ye contra natura. Igualment os hombres, deixando l'uso natural d'a muller, se son abrazatos en a suya furnada os uns con os otris, cometendo-ne, hombre con hombre, de cosas infames, y recibindo en éls a recompensa que se debeba a la suya ixarrota". L'[[islam]] tradicional, [[sunnismo|sunnita]] u [[chiismo|chiita]], condemna igualment a la homosexualidat per meyo d'a [[xaría]]. As condemnas son variables d'una relichión a unatra y tienden a ablandir-se en o cristianismo.
Asinas, en a [[Ilesia Catolica]], l'accento se mete en l'acullida y benevolencia enta as personas homosexuals entre que mantién una vieda y una condemna d'as relacions sexuals. O [[Francisco (papa)|Papa Francisco]] així declaró en 2013: "Si una persona ye gai y mira a o Sinyor con buena voluntat, quí soi yo ta chuzgar-la (...) Nusatros debemos estar chirmans."<ref>Jean-Marie Guénois, [http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2013/07/29/01016-20130729ARTFIG00432-lobby-gay-vatican-place-de-la-femme-dans-l-eglise-ce-que-dit-francois.php ««Lobby gay», Vatican, place de la femme dans l'Église: ce que dit le pape François»] (en francés), en ''[[Le Figaro]]'', o 29 de chullio de 2013.</ref>
O [[protestantismo]], en a suya gran parti, deixa a os creyents como os unicos chueces d'a suya fe y d'a traza d'aplicar-la. A homosexualidat adintro de l'[[anglicanismo]], per eixemplo, sembla d'arredrar-se-ne d'o refús de l'acto homosexual sustito d'o cristianismo y mas dillá, d'o [[chudaísmo]], con a bendición d'o matrimonio homosexual; ista acceptación, magueras, no ye pas unanime adintro d'a ilesia. O primato anglicano [[Peter Akinola]] dició asinas: "Yo no puedo replecar pas cómo un hombre sentato poderba deseyar una relación sexual con unatro hombre. Mesmo adintro d'o reino animal, d'os cans, vacas, lions, no se'n siente charrar tal cosa",<ref>[https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/11/defender-of-the-faith/302820/ «'' I cannot think of how a man in his senses would be having a sexual relationship with another man. Even in the world of animals, dogs, cows, lions, we don't hear of such things.'' ».]</ref>] o que ye contrario a la observación.
O punto de vista [[mormonismo|mormón]] sobre a homosexualidat no ye muito arredrato d'o d'a Ilesia Catolica Romana que clama a la "[[castidat]]".
En [[Francia]], asociacions confesionals arredol d'as cuestions LGBT existen como [[David et Jonathan]] ta os cristianos, [[Beit Haverim]] ta os chudieus y [[Homosexuels musulmans de France]] ta os musulmans. Istas no son, manimenos, reconoixitas per as instancias relichiosas.
=====Budismo=====
O [[budismo]] prescribe o control d'os sentitos. A homosexualidat no ye, por tanto, censurata como tal, a "conducta sexual etica" ye l'ascetismo y l'ideal mas elevato d'o budismo ye l'absencia completa de tota actividat sexual.
O budismo ha chenerament una actitut de respecto enta as diferents culturas y relichions, o que mena ta bella diversidat de posicions budistas d'una cultura a unatra y esplanica que se'n pueda trobar d'autors budistas que condemnan a homosexualidat. En una entrevista, o catorceno [[Dalai Lama]], [[Tenzin Gyatso]] declaró que a homosexualidat "formaba parti d'o que, nusatros os budistas, clamamos "mala conducta sexual".<ref>[https://web.archive.org/web/20191212041127/http://www.tibet-info.net/info/tibet_info/2001/31_01.html#newsitem978735950,69789, « Dalaï Lama : non à la mode bouddhiste »] (en francés), Tibet.info, o 31 d'aviento de 2000 (consultato o 26 d'octubre de 2007).</ref> Mas recientment, ha declarato: "Como lo cristianismo, o budismo recomienda d'evitar as relacions sexuals con bella persona d'o mesmo sexo. Pero, dende un punto de vista social, ista no significa garra problema ta personas sinse una fe particular, dende que as relacions son protechitas".<ref>[http://www.buddhachannel.tv/portail/spip.php?article767 « Homosexualité et Religions - Buddhachannel : le portail du bouddhisme, de la santé et du bien-être dans le monde »] (en francés), en ''buddchannel.tv''.</ref>
====Marketing====
A parella homosexual se ye convertita en un obchectivo especifico d'o [[marketing]] en os países occidentals: o comportamiento publico de bels gais ha inspirata la publicidat. En ella, o marketing ha integrato bel numero de [[cliché]]s gais.
Asinas, bels operadors turisticos se son especializatos en o "turismo gai"; marcas de ropa, de deterchents u de voturas amuestran parellas gais en as suyas campanyas publicitarias. En as anyadas 1990, son apareixitas entre os especialistas d'o marketing comunitario expresions como DINK (''double income, no kids'') —dople ingreso, garra nino— u encara ''pink dollar'' ta charrar d'o comercio enfocato en os gais, lesbianas, bisexuals y transexuals.<ref>[https://web.archive.org/web/20120520033707/http://www.strategies.fr/actualites/marques/r31966W/marketing-gay-la-fin-d-un-mirage.html « Marketing gay : la fin d'un mirage ? »] (en francés), en ''strategies.fr'', o 26 de febrero de 2004 (consultato lo 7 de marzo 2012).</ref><ref>[https://www.e-marketing.fr/Marketing-Magazine/Article/L-homosexuel-caricature-facile-pour-publicitaire-peu-inspire-27461-1.htm « L'homosexuel : caricature facile pour publicitaire peu inspiré »] (en francés), en ''e-marketing.fr'', l'1 de noviembre de 2008 (consultato lo 7 de marzo de 2012).</ref>
===Discriminacions===
As relacions sexuals y as relacions amorosas entre hombres se condemnaba con [[pena de muerte]] en sies países en 2017: [[Afganistán]], [[Arabia Saudita]], [[Brunei]], [[Irán]], [[Mauritania]], [[Nicheria]], [[Sudán]], [[Somalia]], [[Somalilandia]] y [[Yemen]]. Istas lechislacions s'aplican de traza efectiva. También se condemnan con castigos fisicos, asinas como penas de garchola en mas de ventisiet países en o mundo.
A homosexualidat ye ilegal en mas de cient países en o mundo y os homosexuals s'exposan a enantos sistematicos.
Seguntes l'Asociación Internacional de Lesbianas, Gais, Bisexuals, Transexuals y Intersexuals, en 2016 73 países condemnaban a homosexualidat y trece estaus u partis d'estau preveyeban a pena de muerte.<ref>[https://web.archive.org/web/20181108220232/https://ilga.org/downloads/03_ILGA_WorldMap_ENGLISH_Overview_May2016.pdf « Sexual orientation laws in the world - Overview »] (en anglés), en ''ilga.org'', chunio de 2016 (consultato o 2 mayo de 2017).</ref>
En os países occidentals, os homosexuals pateixen una discriminación, dita a ormino [[homofobia]], a vegatas muito fuerte, tanto que una d'as causas de [[suicidio]] en os chóvens gais y lesbianas de 15 a 34 anyos ye o sufrimiento sentito a causa d'a auya exclusión debito a la homofobia d'a suya sociedat.<ref>''Homosexualité et suicide'', d'Éric Verdier y Jean-Marie Firdion, H&O éditions, París, 2003.</ref> Un choven homosexual n'haberba entre cuatre y siet vegatas mas de risque d'atentar contra la suya vida que un choven heterosexual, cifra que augmenta dica o 40% entre as mesachas chóvens. Entre os adolescents que realizoron una tentativa de suicidio, un cuarto (25%) ye homosexual.<ref>[https://www.francetvinfo.fr/replay-magazine/france-2/envoye-special/ « Adolescents homosexuels : la révélation »] (en francés), reportache difundito en a emisión francesa ''Envoyé Spécial'', o 6 de chinero de 2011.]</ref>
A homofobia constituye un comportamiento u un pensamiento contimparable a nocions tals como lo [[racismo]], o [[sexismo]] u l'[[antisemitismo]], constituyindo una discriminación u una traza de [[violencia]] basata sobre a pertinencia a un grupo. As agresions homofobas pueden estar verbals, psicolochicas u fisicas: [[insulto]]s, [[brutalidat]], [[acoso]], [[violación|violacions]], [[asasinato]]s (en os Estaus Unius, a tortura heba enducito a muerte de [[Matthew Shepard]] en [[1998]] en [[Wyoming]]).
En o vocabulario d'istos doniestos, son a sobén [[misochinia|misochins]] u homofobos.
O refuse d'a homosexualidat u d'a homosexualidat per cualques sociedaz vien d'un desconoiximiento d'ista tematica. Per eixemplo, cualques personas y cualques sociedaz mantienen l'amalgama entre homosexualidat, [[pederastia]] y a [[pedofilia]].
Os comportamientos homofobos y transfobos, a sobén asociatos, esplanican l'amanamiento entre bels militants homosexuals y [[transidentidat|transexuals]], encara que a [[identidat de chenero]] no heba garra relación con a [[orientación sexual|oriención afectiva y sexual]].
====En os países arabes====
L'[[Alcorán]] describe os actos homosexuals como grieus baixezas, condemnatas moralment y social en a suya practica publica u en a cismia ta la suya practica. Consiguientment, en numerosos países que aplican a [[xaría]], a [[sodomía]] ye un crimen que puet castigar-se con a pena de muerte (a mas habitual a [[lapidación]]).
Asinas, en [[Arabia Saudita]], tot acto de sodomía comeso per un no musulmán con un musulmán ye mereixedor de lapidación.<ref>Anne Chemin, [https://www.lemonde.fr/planete/article/2009/05/16/mobilisation-mondiale-contre-la-penalisation-de-l-homosexualite_1194011_3244.html « Mobilisation mondiale contre la pénalisation de l'homosexualité »] (en francés), en ''[[Le Monde]]'', o 16 mayo de 2009 (consultato lo 5 de chunio 2009).</ref><ref>Daniel Ottosson, ''State-sponsored Homophobia, International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association'' (en anglés) (ILGA) , mayo de 2008 ([https://web.archive.org/web/20130730140144/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2008.pdf leyer en linia] [PDF]), p. 33.</ref>
[[Omán]] constituye una excepción en a [[Peninsula Arabica]], estando l'unico gran país d'a rechión que no aplica garra pena legal contra a homosexualidat. O que s'atribuye a o soldán [[Qabus ibn Said]], qui "no fa cosa como os suyos homologos d'os países d'o Golfo. Esvurciato, sin de ninos, cuasi ubiertament gai, deixa a o suyo pueblo a libertat de culto y no reprime soque muito poco l'adulterio y a homosexualidat, encara que agún sigan consideratos oficialment delictos".<ref>Marie Marvier, [https://web.archive.org/web/20190127101657/http://archive.francesoir.fr/actualite/societe/sultan-veut-son-souterrain-95674.html « Le sultan veut son souterrain »] (en frnacés), en ''France-Soir'', o 27 d'abril de 2011</ref><ref>Gilles Fumey, [http://geographica.net/2013/01/sexe-et-mondialisation/ «Le sexe contre la mondialisation»] (en francés), geographica.net, o 13 de chinero de 2013.</ref>
====En Cuba====
En [[Cuba]], o gubierno castrista implementó dende 1965 as ''Unidades Militares para el Aumento de la Producción (UMAP)''<ref>Sandhya Rajendra Shukla, Sandhya Shukla, Heidi Tinsman, ''Imagining our Americas: toward a transnational frame'' (en anglés), Duke University Press, 2007, 413 p. (ISBN 0822339617, [https://books.google.fr/books?id=9hvC1n6RhWEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false leyer en linia], p. 264.</ref> u "Unidaz Militars ta l'Augmento d'a Producción"<ref>Françoise Moulin-Civil, Sylvie Bouffartigue, Jean Lamore, Lydie Royer, ''Cuba 1959-2006: Révolution dans la culture, Culture dans la Révolution'' (en francés), L'Harmattan, 2008, 280 p. (ISBN 2296067700, [https://books.google.fr/books?id=WT8Pg7HFcsQC&printsec=frontcover#PPA187,M1 leyer en linia] , p. 187.</ref>, oficialment ta remplazar o servicio militar ta qui yeran exemptos de levar-ne d'armas, incluyitos os obchectors de conciencia y os homosexuals.<ref>Entrevista de Mariela Castro ta o periodico archentino ''Clarin'', noviembre de 2007.</ref> De feito, haberban acullitos a toz qui no se comportaban pas como quereba o rechimen, entre éls, os homosexuals.<ref name="Bunck">Julie Marie Bunck, ''Fidel Castro and the quest for a revolutionary culture in Cuba'' (en anglés), Penn State Press, 1994, 237 p. (ISBN 0271010878, [https://books.google.fr/books?id=rOf7CtLPDe4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false leyer en linia], p. 135.</ref> Rapedament conoixitos per os suyos tractamientos inhumans, istos establimientos se zarroron deciueito anyadas dimpuesas; a indignación d'o mundo artistico empentoron a [[Fidel Castro]] a zarrar personalment istos establimientos en 1967, estimando que no cumpliban pas os obchectivos revolucionarios, pero atros menos duros prenioron o suyo puesto.<ref name="Bunck"/><ref>Jon Hillson, ''La politique sexuelle de Reinaldo Arenas'' (en francés) (PDF), en ''vdedaj.club.fr'', 2001.</ref> Durando una entrevista en 2010, [[Fidel Castro]] se disculpó d'istas persecucions, considerando-se responsable, pero invocando l'actualidat cheopolitica d'a epoca ta esplanicar a suya absencia d'acción sobre iste tema.<ref>Jean-Michel Caroit, ''Ressuscité, Fidel Castro fait son mea culpa sur la persécution des homosexuels'' (en francés), ''[Le Monde]'', no 20407, 3 de setiembre de 2010, p. 7.</ref>
Cuba forma parti d'os 66 estaus que han sinyata la resolución d'a [[ONU]] ta la despenalización universal d'a homosexualidat.
Adoptato lo 23 de chulio de 2018, o prochecto de constitución cubana de 20118 ubre a vía ta una posible legalización d'o [[matrimonio]] homosexual a traviés d'o emplego de termins neutros ta fer mención d'o matrimonio enguís d'os de marito y muller.<ref>''[https://www.france24.com/fr/20180723-cuba-parlement-adopte-projet-nouvelle-constitution-economie-marche-socialiste Cuba : le Parlement adopte le projet de nouvelle Constitution - France 24]'' (en francés), en ''France 24'' (consultato lo 23 chulio de 2018)</ref>
====En Francia====
As normas churidicas en vigor viedan en [[Francia]] tota discrimiinación en función d'orientación sexual. L'informe sobre homofobia en a empresa realizato per HALDE y publicato en 2008<ref>[https://www.defenseurdesdroits.fr/fr/institution/competences/lutte-contre-discriminations ''Homophobie dans l'entreprise''] (PDF en francés), en ''halde.fr'', marzo 2008.</ref> revela que o 12% d'os homosexuals interrogatos estiman haber-se quedato a o menos una vegata difuera de chuego en bella promoción interna y un 4,5% estar menos remuneratos con puesto y cualificación iguals. Seguntes unatro sondeyo,<ref>Sondeyo de l'Instituto CSA no 0900383, Percepción d'as discrimincions en o treballo: veyita cruzata entre asalariatos d'o sector privato y achents d'a función publica, realizato en marzo de 2009 (en francés).</ref> o 17% d'os asalariatos d'o sector privato (resoecto a l'8% en o sector publico) consideran que estar homosexual ye mas bien un incovenient ta evolucionar en una empresa (respecto a la función publica).
A principal dificultat ta valguar, en Francia, l'amplaria d'una eventual discriminación salarial en función d'a orientación sexual ye l'absencia de fuents estatitiscas fiables que permitan d'identificar de traza precisa as poblacions homosexuals gai y lesbiana y las suyas principals caracterisiticas individuals y economicas: edat, puesto de residencia, salario, sector d'actividat, cualificacions etc...
Atamas d'iste vueito estatistico, un articlo recent con toto ha proposata una primera valguación de diferencia de salario entre treballadors y treballadoras homosexuals y heterosexuals a partir d'una muestra d'asalariatos homosexuals composata per miembros de parellas d'o mesmo sexo identificatos gracias a las diferents edicions d'a Enquesta d'Emplego (en francés ''Enquête Emploi'') de l'[[Institut National de la Statistique et des Études Économiques|INSEE]], parando cuenta d'excluir-bi as diferents trazas de cohabitación que o suyo orichen no ye pas ligato a la orientación sexual: cohabitación estudiantil, economica, de migración, zaga d'a viduez, etc... Se tracta huei lo día de l'unico estudio disponible en o tocant a la discriminación basata en a orientación sexual en Francia.<ref name="Thierry">Thierry Laurent & Ferhat Mihoubi, [https://web.archive.org/web/20140202160801/http://federation.ens.fr/ydepot/semin/texte0910/LAU2010MOI.pdf ''Moins égaux que les autres ? Orientation sexuelle et discrimination salariale en France''], 2010.</ref><ref>Thierry Laurent et Ferhat Mihoubi, [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.insee.fr%2Ffr%2Fffc%2Fdocs_ffc%2FES464G.pdf ''Orientation sexuelle et écart de salaire sur le marché du travail français : une identification indirecte''], ''Économie et statistique'', n<sup>rs</sup> 464-465-466, 2013, p. 97-134 (consultato lo 16 de marzo de 2015).</ref>
A contimparación de salarios d'os treballadors homosexuals en o respective a los d'os asalariatos heterosexuals qui en fan partache d'as mesmas caracteristicas ta las variables presas per l'estudio amuestra que os hombres homosexuals permenan en Francia una penalización, tanto en o sector privato, -6,2%, como en o sector publico, -5,5%.
Ta dar una idea d'a suya magnitut, ista diferencia ye superior a la discriminación salarial entre hombres y mullers (valguata huei en Francia arredol d'o -5,4%), "o que subraya l'amplaria d'a discriminación que afectan a os homosexuals masculins" seguntes l'estudio de Thierry Laurent et Ferhat Mihoubi. As lesbiana espleitan manimenos una prima moderata: un 1,5% en o sector privato y entre un 0 y un 1,5% en o sector publico.
Perén seguntes a mesma enquesta, a discriminación permenata per os asalariatos gais no se caracteriza probablement pas per un menor salario a igual puesto (o que estarba susceptible de recursos legals), pero mas bien por un perfil de carrera profesional en retirada, resultato de transicions en a empresa, en promedio, menos favorables (menor frecuencia u amplaria de promocions). Feble en primeras d'a carrera, a discriminación s'expresa sindembargo mas tardi, a partir de l'inte que a orientación sexual de l'asalariato bi ye progresivament revelata en a empresa.
A la fin, os dos rechiradors han amostrato que, en o sector privato, a esavantalla permenata per os homosexuals masculins ye mes elevata ta os treballadors cualificatos que ta os no cualificatos y —en entramos sectors— ta os mayors que ta os chóvens. A discriminación ye igualment mas feble en París que en a resta de Francia.
As razons que esplanican as diferencias de remuneración en función a la orientación sexual son de muitos órdens.<ref name="Thierry"/>
Una primera razón torna a sortir no pas d'una discriminación sino de "desigualdaz compensatorias". En efecto, as mullers heterosexuals, anticipando una actividat mas domestica dispuesas d'o matrimonio, rebaixan a suya inversión profesional mientres que per contra, una vez casatos, deberán compensar l'actividat domestica d'a suya muller, o que n'ha de consecuencias en as diferencias de salario entre hombres y mullers. Os homosexuals, sin d'estar embolicatos per as mesmas obligacions, no adoptan pas istas estratechias de traza que as mullers homosexuals invierten mas en capital humano que as mullers heterosexuals, mientres que os hombres homosexuals invierten menos que os hombres heterosexuals, o que mena ta preveyer-ne de diferecias favorables ta las lesbianas y esfavorables ta os gais.
Una segunda razón consiste en a discriminación, que se puet dividir en dos menas: a preferencia per a discriminación y a "discriminación estatistica". A primera designa una diferencia de comportamiento contra os homosexuals simplament per a suya orientación sexual. Os hombres en permenan mas que as mullers. A segunda designa la discriminación que resulta de a opinión que se fa l'emplegador sobre a productividat d'una colla. Os gais, qui s'afectan mas a ormino de sida que a resta d'a población y qui dende allora son relacionatos con sobrecostes, permenan ista discriminación, mientres que as lesbianas, asimilatas a la mullers cerenyas y sin de fillos, se'n benefician.
====En India====
Aprés un chudicio d'o [[2 de chulio]] de [[2009]] d'o Tribunal Superior de Delhi, dende aquel día, a homosexualidat no ye mas un crimen si s'aplica (en relacions sexuals y en os sentimientos) cuan entramas personas son adultas y en consienten, anulando l'antiga lechislación "Articlo 377 d'o Codigo Penal" adempriviato d'a colonización britanica.
L'11 d'aviento de 2013, o Tribunal Supremo d'a India declaró as relacions homosexuals ileglas y no contrarias a os dreitos fundamentals. Asinas de feito, a restauración d'a sección 377 d'o Codigo Penal indio criminaliza de nuevo a homosexualidat.<ref>[https://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2013/12/11/inde-la-justice-confirme-la-loi-penalisant-l-homosexualite_3528977_3216.html ''En Inde, la justice maintient une loi vieille de 153 ans pénalisant l'homosexualité''] (en francés), en ''lemonde.fr'', 11 d'aviento de 2013 (consultato lo 15 chunio de 2015).</ref>
====En Irán====
En [[Irán]], a lei condemna durament os actos homosexuals; qui se bi entregan s'exposan a la [[flachelación]] y mesmo a la [[pena de muerte]], en caso de tres recidivas.<ref>[''Islamic Penal Code of Iran''] (en anglés), en ''Iran Human Rights Documentation Center'', 28 de noviembre de 1991 (consultato lo 27 d'octubre de 2007), p. 5-6.</ref>
====En Israel====
[[Imachen:Pride Gay Parade 2012 No.132 - Flickr - U.S. Embassy Tel Aviv.jpg|thumb|Desfile de l'Argüello de Tel Aviv en 2012.]]
[[Israel]] poseye una lechislación reservando lo matrimonio como relichioso nomás. Manimenos, os matrimonios entre dos personas d'o mesmo sexo contrayitos en l'estranchero se i reconoixen.
En aviento de 2012, o tribunal de chusticia familiar de [[Ramat Gan]] dio lo primer esvucio legal a un matrimonio entre hombres.<ref>[https://web.archive.org/web/20150924234700/http://www.haaretz.com/weekend/anglo-file/ministry-grants-citizenship-to-gay-spouse-of-immigrant-1.382066 ''Ministry grants citizenship to gay spouse of immigrant - Anglo File''] (en anglés), sur ''Haaretz.com'', 2 de setiembre de 2011 (consultato lo 29 d'aviento de 2015).</ref> Existe igualment un reconoiximiento d'o [[concubinato]] ta totas as parellas.
A lechislación israelina condemna antimás de traza severa un crimen que n'embreque d'homofobia.
En a sociedat las personas homosexuals son mal adempriviatas per l'ambito relichioso, mientres en os ambitos laicos u liberals acceptan cheneralment a homosexualidat.
Toz os anyos ha puesto un [[desfile de l'Argüello]] en [[Tel-Aviv-Jaffa]] y lo gubierno n'ha un punto de vista [[progresismo|progresista]], que i favoreix a participación y diriche a chornata (seguridat, actividaz, etc...). Atros desfile de l'Argüello s'organizan tamién en atras ciudaz israelinas.
Existen centros homosexuals en as mayors ciudaz y collas de trobatas s'organizan asinas como servicios d'aduya y una linia telefonica. Existe igualment un movimiento chuvenil homosexual, popular entre os menors de 22 anyadas.
Manimenos, seguntes o periodista antiisraelín [[Jean Stern]], Israel favoreix a la comunidat homosexual a traviés d'o [[lavato rosa]].<ref>Sarah Schulman, [https://www.nytimes.com/2011/11/23/opinion/pinkwashing-and-israels-use-of-gays-as-a-messaging-tool.html ''Opinion | ‘Pinkwashing’ and Israel’s Use of Gays as a Messaging Tool''] (en anglés), ''The New York Times'', 22 de noviembre de 2011 (ISSN 0362-4331, consultato lo 21 de noviembre de 2017).</ref><ref>Jean Stern entrevistato por Mathias Chaillot, [''Comment Israël a utilisé le "pink washing" pour attirer les gays et changer son image''] (en francés), ''neonmag.fr'', 26 d'octubre de 2017.</ref>
====En Nicheria====
En [[Nicheria]], a sodomía se pena con a pena de muerte mesmo si ista lei s'aplica rarament.<ref>[https://www.liberation.fr/planete/2014/01/15/nigeria-les-patrons-d-un-club-homo-juges_973153 ''Nigeria : les patrons d'un club homo jugés''] (en francés), ''Libération'', 15 de chinero de 2014.</ref> En 2014 fue promulgata per o president [[Goodluck Jonathan]] una lei que pena a 10 anyadas de garchola a las personas qui vocíen publicament una relación homosexual y a 14 anyadas de garchola a aquels que s'acomoden con una persona d'o mesmo sexo, encara que a homosesexualidat ya se reprime severament en Nicheria. Ista lei fue votata per unanimidat per os parlamentarios nicherians en 2013.<ref>AFP, [https://www.liberation.fr/planete/2014/01/13/le-president-nigerian-promulgue-une-loi-condamnant-l-homosexualite_972484 ''Le président nigérian promulgue une loi condamnant l'homosexualité''] (en francés), ''Libération'', 13 de chinero de 2014.</ref>
====En Senegal====
En [[Senegal]], os actos homosexuals se penan con cinco anyadas de garchola y una pinyora d'entre 100 000 dica 1 500 000 [[franco CFA|francos CFA]], seguntes o Codigo Penal senegalés.<ref>Elh Saidou Nourou Dia, ''SÉNÉGAL • Il faut dépénaliser l'homosexualité!'' (en francés), ''Wal Fadjri'', apareixito en o ''Courrier international'' d'o 12-02-2008.</ref>
====En Suiza====
En [[Suiza]], como en muitos atros países europeus, a penar d'estar a parella rechistrata, as parellas homosexuals con fillos no pueden fer partache d'a patria potestat. Ista, como a filiación, no ye reconoixita soque ta o prochenitor biolochico. O conchuche qui exerce un rol parental y asume as obligacions legals no espleita garra dreito y remane "prochenitor no estatuario".<ref>Ansermet, C., Ben Hounet, Y., Gaberel, P. E., Modak, M. (2014). ''Le « parent non statutaire » face aux cadres institutionnels suisses : entre espoirs et angoisses'' (en francés). En J. Courduries & A. Fine (Dir.), ''Homosexualité et parenté'' (p. 189-203). París: Armand Colin.</ref>
====En Espanya====
En [[Espanya]] bi ha habito un cambio en a percepción social d'a homosexualidat (sinse partache por parti d'os ciudadans, a mayoría de qui perteneixen a la dreita), orientando-se-ne enta politicas mas [[tolerancia|tolerants]]. Manimenos, ista realidat ye mas acceptata en as grans ciudaz ([[Madrit]], [[Barcelona]], [[Valencia]], [[Sevilla]], [[Malaga]], [[Santa Cruz de Tenerife]], [[Las Palmas de Gran Canaria]], [[Cádiz|Cadiz]]...) que en os chicoz lugars de l'interior, de mentalidat mas conservadera.
A penar de tot, o refús social y o familiar continan marguinando a lo colectivo [[LGTB]] y creando un sentimiento d'inseguridat y inferioridat entre os chóvens (beluns de qui plegan a [[suicidio|suicidar-se]]);<ref>''El rechazo familiar multiplica por ocho el riesgo de suicidio en homosexuales y transexuales'', en FELGTB (en castellano)</ref> en chunio de [[2010]], o [[Front d'Alliberament Gai de Catalunya]] criticaba las conductas [[homofobia|homofobicas]], asegurando que bi ha habito un augmento significativo d'entimaduras por [[agresión|agresions]] y [[discriminación]].<ref>''Crecen un 7% las denuncias por conductas homofóbicas en Cataluña, según FAGC'' (en castellano), noticia en l'ABC.</ref>
Una contrimuestra d'a liberal sociedat espanyola ye que a-saber-los homosexuals han reconoixita publicament a suya orientación sexual en fer a suya salida de l'almario. Entre éls se troban personaches famosos como [[Boris Izaguirre]], [[Jesús Vázquez]] u [[Pedro Zerolo]]; u mesmo altos funcionarios, como o chuez [[Fernando Grande-Marlaska]].
Existen publicacions orientatas a lo publico gai, como l'antiga [[revista]] [[Zero (revista)|Zero]] y se difunden por televisión [[serie de televisión|series]] "gais" como [[Queer as Folk (Estaus Unius)|Queer as Folk]], [[Will & Grace]], [[Buffy the Vampire Slayer]], [[The L Word]] u [[Hospital Central]]. Tamién ye important l'aparición de peliculas que en tractan de temas [[LGTB]] (temas gais, [[lesbianismo]], [[bisexualidat]] y [[transexualidat]]) por a normalización y la visualización, asinas como por a creación de nuevos modelos que aduyen a crebar con os [[estereotipo]]s: [[Eloïse]], [[Imagine Me & You]], [[Transamerica]], [[Boys Don't Cry]], [[Shortbus]], [[Fucking Åmål]], [[Cachorro]], [[Plata quemada]], [[Pourquoi pas moi?]], etc...
=====En Aragón=====
En [[Aragón]], o 75% d'os alumnos homosexuals, lesbianas, bisexuals u transexuals se sienten discriminatos en o instituto y han medrana a o refús, mientres un 18% d'os alumnos permenan u han permenata bella mena de violencia, como insultos, empentons u diciendas, seguntes l'informe d'acoso escolar por LGTBIfobia realizato por a asociación [[Somos LGTB+]].<ref>[https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2017/05/17/el-los-alumnos-homosexuales-sienten-discriminados-instituto-1175808-300.html ''El 75% de los alumnos homosexuales se sienten discriminados en el instituto''] (en castellano). En o ''[[Heraldo de Aragón]]'' o 17/05/2017.</ref>
Mas recientment, un choven zaragozano, Israel C.N. ha entimatas menazas homofobas dimpuesas de que o pais d'él haigan recibito dos cartas de vecins dicindo-lis, entre atras perlas, que "en prenesen de midas" ta que a homosexualidat d'os suyo fillo no en causase de problemas en a comunidat. Isto succedió dimpués d'estar pasato Israel por o Programa ''La vida que nos ha tocado'' de [[Aragón Televisión]], a on charró de l'acoso que pateix cuan sale ta la carrera; insultos, comentarios agros u agresions fisicas.<ref>[ttps://www.elespanol.com/social/20180612/curen-mariconismo-denuncian-homofobia-vecindario-zaragoza/314469821_0.html ''"Que le curen el mariconismo": denuncian homofobia en un vecindario de Zaragoza''] (en castellano). En ''El Español'' o 6 d'aviento de 2018.</ref>
Manimenos, Aragón aprebó lo 19 d'abril de 2018 a suya primera Lei rechional de protección y no discriminación d'homosexuals, bisexuals y transexuals, que fa un apueste por abanzar en a normalización social d'a diversidat sexual e, asinas, prevenir comportamientos de refús u discriminatorios, con pinyoras de dica 45 000 euros.<ref>[https://www.abc.es/espana/aragon/abci-aprobada-unanimidad-primera-ley-aragonesa-identidad-sexual-201804191324_noticia.html ''Aprobada por unanimidad la primera Ley aragonesa de Identidad Sexual''] (en castellano). En l''''ABC'', lo 19 d'abril de 2018.</ref>
Tamién existen en Zaragoza asociacions que luitan por os dreitos d'as personas LGTBI u en fan d'actividats ta iste colectivo como [[Towanda]], [[Magenta]], [[Somos LGTB + Aragón]], [[Stonewall Aragón]] u [[Elaios Club Deportivo LGTB]].<ref>[https://web.archive.org/web/20190207004006/http://zgzgay.blogspot.com/p/asociaciones.html zgzgay.blogspot] (en castellano).</ref>
===Declaración de Mont-reyal sobre los dreitos humans d'as personas LGBT===
[[Imachen:Navra Tewks Outg 2.jpg|thumb|[[Martina Navrátilová]] y [[Mark Tewksbury]] leyen a Declaración de Mont-reyal durando a ubridura d'os [[World Outgames de 2006|Outgames]] o 29 de chulio de 2006 en l'[[Estadio Olimpico de Mont-reyal]].]]
Os participants d'a Conferencia Internacional sobre los dreitos humans d'as personas LGBT de [[Mont-reyal (Canadá)|Mont-reyal]], que habió puesto en o contexto d'os primers [[World Outgames de 2006|World Outgames]], redactoron y dimpuesas fizoron publicos, o [[29 de chulio]] de [[2006]], a [[Declaración de Mont-reyal|Declaración de Mont-reyal sobre los dreitos humans d'as personas LGBT]]. Se difundión chunto con a [[Organización d'as Nacions Unidas]] (ONU) y gubiernos nacionals ta mobilizar luz emparo en o respective a os dreitos d'as personas [[LGBT]].
A Declaración de Mont-reyal<ref>Articlo (en anglés) en ''a2mediagroup.com''.</ref> fa un balance d'os dreitos d'as personas LGBT en o mundo en cheneral y en o mundo de l'esporte en particular. Entima o dople discurso d'a ONU, que no aplica pas prou a los homosexuals a [[Declaración Universal d'os Dreitos Humans]]. A-saber-los dreitos fundamentals, comprendendo-bi o dreito a la vida, son chafutiatos y muitos países miembros d'a ONU, a on a homosexualidat se criminaliza.
A Declaración de Mont-reyal interpela igualment a os gubiernos d'o mundo y a bellas grans relichions. A os primers porque no guarencia pas a os homosexuals o dreito de acomodar-se entre éls y a las segundas porque no aplican pas os suyos principios de tolerancia enta os homosexuals. Ista visión, sindembargo, ye cuestionable, pus se demanda a la relichions ancestrals d'espernir as viedas absolutas. Ista intolerancia y os tabús arredol d'ista cuestión noce, seguntes a Declaración de Mont-reyal, a luita contra o [[sida]].
Mas de 1 500 delegatos ha esnavesato lo globo ta participar en ista conferencia y i discutir en os diferents tallers y plenarias, a on a-saber-los expertos internacionals han presa a palabra, como l'honorable [[Louise Arbour]], alto comisario ta os dreitos de l'hombre d'a ONU y [[Martina Navrátilová]], a chugadora de tenis de fama internacional.<ref>''More Light Montreal: International Conference on LGBT Human Rights, and the First World Outgames'' (en anglés), en ''More Light Presbyterians''.</ref>
==Historia==
===En l'Antigüedat===
[[Imachen:Akhilleus Patroklos Antikensammlung Berlin F2278.jpg|thumb|upright=0.9|[[Aquiles]] envendando a Patroclo, con os chenitals amostratos, ([[ciliz]] con figuras royas d'a pintura de Sosias, circa [[500 aC|500 a. C.]], en l'Staatliche Museen, [[Berlín]]).]]
Cualques sociedaz precristianas en feban veyer alto u baixo de tolerancia u acceptación en o tocant a las practicas [[homoerotismo|homoeroticas]]. Ta muitas d'ellas, istas practicas yeran, sin dembargo, a-saber-lo codificatas socialment y tot esbarre d'istas normas se veyeba mal, mesmo considerato como delictivo. Por eixemplo, en bellas ciudaz de l'[[Antiga Grecia]], a [[pederastia]] se practicaba en o contexto d'a educación d'os adolescents masculins, pero de traza cheneralment muito codificata. Asinas, en [[Atenas]], l'[[erasta]], companyero adulto, debeba estar activo en a relación sexual y l'[[eromeno]], l'adolescent, pasivo; por contra, la relación se consideraba immoral. Por atra parti, a homosexualidat exclusiva yera bellacosa rara y no excluyeba pas absolutament as relacions con mullers ni a procreación.
Se revela igualment que a-saber-las sociedaz antigas, como Grecia y Chapón, animoron a creación de lazos homosexuals en bels cuerpos de l'exercito entre os combatients experimentatos y lo suyo disciplo. Se pensaba allora que dos hombres inamoratos luitarban con mas determinación y con una moral mas gran. O [[Batallón Sagrato de Tebas]] constituye un eixemplo clasico de fuerza militar basata en ista creyencia.<ref>''Gay Warriors'' (en anglés), por Burg, B. R., et al.; Nueva York: New York University Press, 2002. (ISBN 0-8147-9886-1).</ref>
Uno d'os mas celebres eixemplos antigos d'homosexualidat "guerrera" ye sin garra dandaleo [[Aquiles]], [[heroi]] d'a ''[[Iliada]]'' d'[[Homero]]: a suya relación con o suyo primo y escudero [[Patroclo]], ambigua en o texto homerico, fue considerata por os griegos (en particular por [[Esquilo]] y [[Platón]]) y dispuesas por os romanos de l'Antigüedat como modelo d'amor entre hombres,<ref>Xénophon 2014 (en francés), p. 118.</ref> como a carranya d'Aquiles con que Aquiles reprenió lo combate a la muerte d'o suyo tierno amigo. Bi ha que remarcar que se tractaba d'una relación entre hombres d'a mesma edat, bien diferent d'a [[pederastia]] ritual. Ista historia mitica sirvió mas tardi ta chustificar a relación entre [[Aleixandre lo Gran]] y o suyo amant [[Hefestión]].<ref>Élien, [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/elien/table.htm ''Histoires variées''], XII, 7 (en francés).</ref>
===Homosexualidat en a Edat Meya en Europa: d'a indiferencia a o puritanismo===
[[Imachen:Richard and Philip.jpg|thumb|upright|A tierna relación entre [[Ricardo Corazón de Lión]] y [[Felipe II de Francia|Felipe II Augusto de Francia]] se considera por numerosos historiadors como que en releva d'homosexualidat.]]
[[Imachen:Burning of Sodomites.jpg|thumb|upright|Execución d'o caballero de Hohenberg y d'o suyo escudero debant as murallas de [[Zúrich|Zurich]] ([[1482]]).]]
Sobre o fondo d'os pueblos chermanicos —as leis de l'[[Alta Edat Meya]] no fan garra referencia a la homosexualidat—, a sociedat cristiana d'a Edat Meya en mantién de relacions ambiguas a la homosexualidat, cuan o modo de vida (monastico u caballeresco) forniba un terrén a sobén muito propicio a las amistanzas carnals.<ref name="Verdon">Jean Verdon,[https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/421841/filename/Sentiment_amoureux_et_homosexualite_au_XIIe_siecle_BOQUET.pdf ''Au Moyen Age, être homosexuel n'est pas tabou''], en ''culture-et-debats.over-blog.com.''.</ref>
Si a [[doxa]] reprén en teoría os actos homosexuals (principalment por os cleigos qui haigan pronunciato los votos de castidat) dende lo principio d'a Ilesia, en os feitos dita condemnación no hubo soque poqueta d'aplicación concreta.<ref name="Boquet">Damien Boquet, [archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fhal.archives-ouvertes.fr%2Ffile%2Findex%2Fdocid%2F421841%2Ffilename%2FSentiment_amoureux_et_homosexualite_au_XIIe_siecle_BOQUET.pdf ''Sentiment amoureux et homosexualité au XIIe siècle : entre dilemme et malédiction'','' Vivre dans la différence hier et aujourd’hui , actes du colloque de Nîmes 24-25 novembre 2006, 2007'' (en francés), p. 37-50.</ref> Bellas personalidaz politicas como [[Carlos Magno]], l'arcebispe de Canterbury u o papa [[León IX]] son conscients d'os costumbres lichers vichents en a-saber-los monesterios, pero refusan excluyir a os culpables d'a Ilesia<ref name="Verdon"/> u aplicar penas en absencia de circumstancias empiyorants (violación, asasinato, pedofilia...). Numerosos altos dignatarios d'a Ilesia pudon menar grans carreras eclesiasticas sinse forniguilla y os soberans como [[Ricardo Corazón de Lión]]<ref>Jean Flori, [https://books.google.es/books?id=mXVnAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Richard Cœur de Lion : le roi chevalier''], Payot, col. ''Biographies'', (en francés) 1999, 598 p. (ISBN 2-228-89272-6).</ref> no miroron pas de disimular a suya inclinación.<ref>William Burgwinkle, ''Sodomy, Masculinity and Law in Medieval Literature : France and England, 1050-1230'' (en anglés), Cambridge University Press, 2004 (ISBN 978-0-511-21143-0), p. 76-85.</ref> Igualment, a literatura monastica conoixió numerosos movimientos literarios muitos impregnatos de referencias homoeroticas (principalment en [[Baudri de Bourgueil]], [[Marbode de Rennes]] u [[Aelred de Rievaulx]]) sinse que as autoridaz eclesiasticas se'n alticamasen.<ref name="Boquet"/>
En o sieglo XI, a noción de sodomía fue instituyita en o dreito canonico por Pierre Damien, pero se tracta d'un concepto complexo que engloba de traza cheneral toz os comportamientos sexuals que no miren pas de procrear (por tanto tamién a [[masturbación]] u a [[felación]]: ye encara o sentito d'a palabra anglesa ''sodomy''). O sexo d'os beneficiarios, por atro costato, no se precisó pas y a linia de falla se situaba mas entre l'amor carnal ''sensu lato'' y l'amor intelectual que entre una sexualidat "natural" y unatra "contra natura" (nocions mas bien tardanas).<ref name="Boquet"/>
Ye en o sieglo XIII cuan un cambio de politica prenió puesto en a Ilesia,<ref name="thucydide">[https://web.archive.org/web/20160303211755/http://thucydide.over-blog.net/article-5014895.html ''Les homosexuels au Moyen-Âge''], en ''thucydide.over-blog.net''.</ref>, dimpuesas entre os soberans, en o marco d'a luita contra l'augmento d'as herechías: os dormitorios d'os monesterios adoptoron regles de vichilancia mas estrictos y as penas escomencipioron a aplicar-se a os culpables de sodomía, indo como castigo enta la chera, pero lo numero de condemnas efectivas continoron muito poquetas.<ref name="thucydide"/> Enta 1260, o tractau anonimo ''[[Livres de jostice et de plet]]'' deciba asinas "Cuan se sospeite a sodomía d'un hombre, él debe ficar-se en garchola. As personas d'Ilesia deben fer a Inquisición sobre él y preguntar-li-ne d'a fe. y si se li condemna, o rei debe dar-li muerte. [...] Qui ye sodomita prebato debe tresbatir os collons e, si en fa una segunda vez, debe tresbatir o miembro; y si en fa la tercera vez, debe estar cremato. [...] Muller qui en fa debe cada vegada tresbatir un miembro e, a tercera vegada, debe estar cremata. Y toz os suyos biens son ta o rei."<ref>[https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00008767/document Leis promulgatas o 26 d'octubre de 1260 en Orléans. Fuent: Patrick Garaud, ''Contribution à l'analyse de l'homosexualité à l'île de la Réunion: Thèse de doctorat en sociologie''] (en francés), Universidat d'A Reunión, 2004, 232 p.</ref> A sodomía se deciba en francés a ormino a o cabo d'a Edat Meya con o nombre de ''bougrerie''. Dito termín ye derivato de ''boulgre'', que significa [[Bulgaria|bulgaro]], feito servir en ista epoca ta designar a os [[Bogomilismo|bogomils]] (Bulgaria yera un centro important d'ista herechía),<ref>Articlo ''Bougre, esse'', subst., ''Trésor de la langue française'' (en francés).</ref> y existe por tanto una ambigüedat en os textos entre a condemnación d'a herechía y a d'a sodomía. Que a moral bogomila siga en realidat [[ascetismo|ascetica]] no dentra pas en consideración ta esplanicar l'emplego d'o termín: toz os [[catarismo|cataros]] no l'aplicaban pas y nomás que os perfectos no yeran en teoría pas depravatos.
En paralelo, l'amor carnal en o sino d'a parella heterosexual escomencipia a valurar-se en a mesma epoca como una metafora d'a relación que une a Chesús y a suya Ilesia (que son as empecipiaduras d'a sacralización d'o [[matrimonio]]) en una mistica carnalista muito innovadera en relación con os periodos precedents.<ref name="Boquet"/>
Ista politica represiva creixió en os sieglos XIV y XV<ref name="thucydide"/> y l'acusación de sodomía devino un arma politica eficaz ta debilitar-ne de personalidaz publicas.<ref name="Boquet"/> A tortura, de cabo ta cuan, s'inflicheba a os culpables d'actos homosexuals u de sodomía (que se deciba allora "delicto d'a puncha d'a esquena" u simplament "delicto d'a puncha").
===Epoca clasicista===
A o cabo d'a [[Edat Meya]], una suavización d'a represión se produció progresivament.<ref name="Contamine">Philippe Contamine, [''Pouvoir et vie de cour dans la France du XVe siècle: les mignons''], en ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', Volumen 138, Numero 2, 1994, p. 541-554.</ref> Numerosos personaches historicos, artistas, militars, relichiosos, monarcas, prencipe y duques en Francia y en o estranchero encaran fuoron acusatos d'estar homosexuals, erroniament u encertata, pero iste unico motivo no daba cuasi mai puesto a condemnacions,<ref name="Godard">Didier Godard, ''L'homosexualité à la cour de France'', en ''http://suite101.fr'', 7 d'octubre de 2007.</ref> sobre tot porque istos individuos yeran mayoritariament acomodatos con mullers que en produceban de descendencia. Iste fue por eixemplo en Francia o caso d'o rei [[Henrique III de Francia|Henrique III]], sobratament sospeitoso (e ubiertament acusato por os protestants puritans) de conceder-ne a os suyos numerosos ''[[mignon]]s'' de favors no unicament politicos.<ref name="Contamine"/>
Maguer que en o sieglo XVI l'acusación de sodomía podeba encara puntualment constituyir un motivo de presión politica (qui obligó a l'erudista humanista [[Marc Antoine Muret]] a exiliar-se-ne), a empecipiadura d'o sieglo XVII y l'admiración por os herois antigos con amors masculins celebratos en a literatura clasica, ubre a vía a un clima de tolerancia u d'admiración en o tocant a las relacions sentimentals entre hombres.<ref name="Hasquenoph"/> A-saber-los grans artistas como [[Jean-Baptiste Lully]] u [[Cyrano de Bergerac|Savinien de Cyrano de Bergerac]] n'expresoron asinas d'amors virils sinse forniguilla.<ref>Robert Aldrich, Garry Wotherspoon, [https://books.google.fr/books?id=zLWTqBmifh0C&pg=PA61#v=onepage&q&f=false ''Who's who in gay and lesbian history: from antiquity to World War II''] (en anglés), Routledge, 2003, 528 pachinas, p. 61.</ref>
[[Imachen:A young King Louis XIV with his brother the Duke of Orléans attributed to the Beaubrun brothers.jpg|thumb|upright|''[[Felipe I de Orléans|Monsieur]]'' (aquí con vestito), con o suyo [[chirmano]] [[Loís XIV de Francia|Loís XIV]].]]
L'eixemplo mas celebre fue sinse dandaleo [[Felipe I de Orléans]] (1640-1701),<ref name="Godard"/> "''[[Monsieur (titol)|Monsieur]]'', chirmano d'o Rei" ([[Loís XIV de Francia|Loís XIV]]) y marito de "Madame" ([[Henrieta d'Anglaterra]], dimpuesas [[Isabel Carlota de Bavera]]), de qui hubo respectivament cuatre y tres fillos.<ref name="Monsieur">[http://courduroisoleil.chez.com/documents/monsieur.htm ''Monsieur''] (en francés), en ''http://courduroisoleil.chez.com''.</ref> Iste en efecto yera estau educato d'una traza feminina de buen implaz por a suya mai y o [[Cardenal Mazarín]], experimentato por a [[Fronda]], sinse dandaleo con l'obchectivo d'evitar tota veleidat a o tron por a suya parti.<ref name="Hasquenoph"/> Fue asinas vestito de filla durando a mayor parti d'a suya infancia (y encara a sobén en a edat adulta) y invitato a mantener-ne de relacions sentimentals con atros mesaches chóvens,<ref name="Timoléon">Abat François-Timoléon de Choisy, [https://archive.org/details/memoiresdelabb00choi/page/n6 Mémoires de l'abbé de Choisy habillé en femme'']. Existen edicions modernas, commo a d'a ''Petite Bibliothèque Ombres'' (1998).</ref> y alzó ista inclinación tota la vida d'él, a la vista de tota la cort.<ref name="Hasquenoph">Bernard Hasquenoph, [http://www.louvrepourtous.fr/A-Versailles-le-frere-tres-gay-de,159.html ''A Versailles, le frère très gay de Louis XIV''], en ''LouvrePourTous.fr'', 6 de chinero de 2009.</ref>
O [[Louis de Rouvroy de Saint-Simon|Duque de Saint-Simon]] lo describe asinas en a suyas ''Mémoires'':
{{cita|"Yera un chicot hombre panchudo, puyato en chanclas tan altas como os zapatos d'él, siempre engalanato como una muller, plen d'aniellos, de monyiqueras y de pedrerías por toz os cabos, con una luenga peluca tota ixamplata entadebant, negra y empolvata y cintas por toz os cabos a on en podeba meter, plen de mena de perfumes y en totas cosas a limpieza mesma..."<ref name="Monsieur">[http://courduroisoleil.chez.com/documents/monsieur.htm ''Monsieur''] (en francés), en ''http://courduroisoleil.chez.com''.</ref>}}
Uno d'os suyos principals ''[[mignon]]s'' fue o futuro abat [[François-Timoléon de Choisy]],<ref name="Hasquenoph"/> qui deixó a consonant as ''Mémoires de l'abbé de Choisy habillé en femme'',<ref name="Timoléon"/> a on describe asinas a suya relación con ''Monsieur'':
{{cita|Nos vestibanos de mesacha totas as vegadas que o chicot ''Monsieur'' veniba a casa y él i veniba a o menos dos u tres vegadas a la semana. Yo heba as orellas foradatas, de diamants, de pecas falsas y totas as atras afeccions que uno se i fa muito facilment y que uno se'n desfá muito dificilment. ''Monsieur'', qui aimaba tot ixo, me daba siempre cient expresions. Dende que él plegaba, acompanyato por as sobrinas d'o cardenal Mazarín y cualques fillas d'a Reina, l'ateclabanos, li febanos a tufa [...]. Li sacabanos o chipón ta meter-li-ne de gabetos de muller y de sayas... [...] Él se'n meteba de nueit de pendients y de pecas y s'alufraba en os mirallos, afalagato por os suyos amants.<ref name="Timoléon">Abat François-Timoléon de Choisy, [https://archive.org/details/memoiresdelabb00choi/page/n6 Mémoires de l'abbé de Choisy habillé en femme'']. Existen edicions modernas, commo a d'a ''Petite Bibliothèque Ombres'' (1998).</ref>}}
''Monsieur'' en frecuentó a-saber-los d'atros favoritos como lo marqués de Châtillon, o Conte de Guiche y sobre tot o caballero [[Philippe de Lorraine]], en a cort d'o Rei-Sol aon no mancaban pas grans personaches "a o gusto italiano" ([[Loís II de Borbón-Condé|o prencipe de Condé]]; os duques de Vendôme, de Villars y de Gramont; o prencipe [[Euchenio de Saboya-Carignan|Euchenio de Saboya]]; os mariscals de [[Turenne]] y d'Huxelles, o [[Emmanuel-Théodose de La Tour d'Auvergne|cardenal de Bouillon]].<ref name="Hasquenoph"/> Ye probable que Loís XIV heba él mesmo favoreixita ista situación en o suyo chirmano y bels atros ''seigneurs'' por razons estratechicas,<ref name="Hasquenoph"/> como antes d'él [[Cardenal Mazarín|Chulio Mazarín]] y [[Cardenal Richelieu|Richelieu]].<ref name="Godard"/>
A homosexualidat no sembla asinas pas un tema tabú en o sieglo XVII y o numero de personaches no semblan pas amagar-se-ne, ya sigan d'o pueblo ya d'a Cort: as pena preveyitas ta o crimen de sodomía no s'aplican en realidat treito cuan s'agravan por [[violación]], [[prostitución]] u [[reniego]]<ref name="Godard"/> y a Ilesia contaba con masiatos influyents prelatos devotando-se ta gosar a condemnar-los.<ref name="Hasquenoph"/> As referencias a "o gusto italiano" rebuten asinas regularment os escritos de memorialistas y sobre tot as cartas de numerosos epistolografos. Ye particularment enarcant o caso d'[[Isabel Carlota de Bavera]], qui declara a la suya prima en o tocant a l'"amor d'os hombres" d'o marito d'ella:
{{cita|Toz os herois yeran asinas: Hercules, Teseu, Aleixandre, Cesar, toz yeran asinas y heban os suyos favoritos... [...] Qui, creyendo en as Santas Escrituras, no son pas menos tacatos d'iste vicio, se feguran que iste no yera un pecato treito cuan o mundo no yera pas poblato. Éls se'n amagan mientres pueden ta no ofender a o vulgo, pero entre chent de buena condición en charramos ubiertament. Estiman que ye una chentileza y no cal dicir que dimpuesas de [[Sodoma]] y [[Gomorra]] o nuestro Sinyor Dios no ha castigato mas a dengún por iste motivo..."<ref name="Hasquenoph"/>}}
===A Ilustración===
En o [[Ilustración|Sieglo d'a Ilustración]], [[Montesquieu]] y dimpuesas [[Voltaire]] y [[Cesare Beccaria]] se son interrogatos sobre a severidat d'a pena, pero no parixen pas haber-li refusato bel caracter anormal a la homosexualidat.<ref name="Porret">Michel Porret, [https://www.letemps.ch/opinions/lhumanisme-penal-cesare-beccaria ''L'humanisme pénal de Cesare Beccaria''], en ''LePoint.fr'', 20 de febrero de 2013.</ref> Voltaire, habitualment apostol d'a tolerancia, se bi oposó furament y cualificó a la homosexualidat d'"atentato infame contra la naturaleza", d'"abominación fastiosa" y de "baixeza".<ref>[https://www.lepoint.fr/livres/la-face-cachee-de-voltaire-02-08-2012-1494397_37.php ''La face cachée de Voltaire''], en ''LePoint.fr'', 2 d'agosto de 2012.</ref> En [[Anglaterra]], [[Jeremy Bentham]] en o suyo ''Ensayo sobre a pederastia'', que aparixerá a titol postumo, sigue una argumentación [[utilitarismo|utilitarista]] y esfiende una despenalización d'a [[pederastia]], como Beccaria.<ref name="Porret"/>
En [[1750]], l'[[Jean Diot et Bruno Lenoir|afer Diot-Lenoir]] vido a zaguera pena capital executata contra homosexuals en Francia: Bruno Lenoir, presos en flagant delicto de sodomía fuoron estrangullatos y crematos publicament en a plaza de Grève, en [[París]].<ref name="Ian Brossat">Ian Brossat, [https://www.humanite.fr/tribunes/affaire-diot-lenoir-briser-le-silence-250-ans-plus-556623 «Affaire Diot-Lenoir : briser le silence, 250 ans plus tard»] (en francés), en o puesto ''L'Humanité'', 10 de chinero de 2014.</ref> Iste afer fizo sindembargo un figura d'excepción; pos, en o tocant a istos feitos, a mayoría d'os enantos por sodomía en a epoca s'apocaba con una simpla ixauguada y os enantos que desembocaban en condemnación yera extrematament rarizos y cheneralment lo feba por circumstancias agravants (como en l'afer [[Étienne-Benjamin Deschauffours|Deschauffours]] en 1725).<ref name="Ian Brossat"/>
A pena de muerte por sodomía se remplazó por treballos forzatos en [[Pensilvania]] en [[1786]] y en [[Austria]] en [[1787]].
En [[1791]], [[Francia]] ye o primer país que despenalizó completament a homosexualidat, en no mantener pas [[Asemblea nacional lechislativa (Francia)|Asemblea nacional lechislativa]] o "crimen de sodomía" en o [[codigo penal|Codigo Penal]]:<ref name="Ian Brossat"/>
{{cita|"O Codigo Penal de 1791, en efecto, s'esvurcia de l'[[Antigo Rechimen]] y d'os "crimens imachinarios" entimatos por o ponent [[Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau]]. Se porga por tanto de crimens chuzgatos por as pasatas [[oficialidat]]z como lo [[sacrilechio]], o [[reniego]], a [[sodomía]], a [[zoofilia|bestialidat]], o [[suicidio]] y l'[[incesto]]".
-Anne-Marie Sohn, ''Compte-rendu de Fabienne Giuliani, Les liaisons interdites. Histoire de l’inceste au XIXe siècle''<ref>Anne-Marie Sohn, [https://www.cairn.info/revue-d-histoire-moderne-et-contemporaine-2015-4-page-180.htm# «Fabienne Giuliani, Les liaisons interdites. Histoire de l’inceste au XIXe siècle»] (en francés), ''Revue d'histoire moderne et contemporaine'', vol. 4, nos 62-4, 2015, p. 180-182.</ref>}}
O ponent d'a lei, [[Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau]], afirmó en efecto que o Codigo Penal no ha meso difuera d'a lei soque os "verdaders crimens" y no pas os "delictos falsos, creatos por a superstición, o feudalismo, a fiscalidat y o despotismo".<ref>Régis Révenin, ''Homosexualité et prostitution masculines à Paris: 1870-1918'', París, L’Harmattan, 2005 (ISBN 978-2-7475-8639-9).</ref> L'absencia de mención d'a [[sodomía]], considerata dica allora como un crimen, u de tot atro termin que designe as relacions homosexuals funda asinas a despenalización d'a homosexualidat en Francia.
===Sieglo XIX===
[[Imachen:Homosexualitywilde.jpg|thumb|upright|Lord [[Alfred Douglas]], «Bosie» d'embotada, y [[Oscar Wilde]].]]
Ista despenalización en o Codigo Penal de 1791 influyó directament u indirectament (por o suyo succesor, o Codigo Penal de 1810) a numerosos países vecins, notablement a os [[Países Baixos]], [[Belchica]], [[Espanya]] y [[Italia]], y numerosos estaus alemans antes d'a unificación de 1871. A [[Bavera]] independent, dende 1813 chus a influencia d'o Codigo Penal francés, heba adoptato lo modelo churidico francés de no criminalización d'a homosexualidat en l'ambito privato.<ref name="Beachy">Robert Beachy, ''Gay Berlin : Birthplace of a Modern Identity'', Knopf, 2014 (ISBN 978-0-307-27210-2).</ref> O Gran Ducau de Baden y Wurtemberg lo fizon aprés 1815, o [[Reino de Hannover]] y o [[Ducau de Brunswick]] aprés 1820, entre que os países alemans d'o Norte yeran represivos (o [[Reino de Prusia|Prusia]], o Reino de Saxonia y as ciudaz estaus d'[[Hamburgo]] y [[Bremen]]) y criminalizoron os actos homosexuals entre hombres, mesmo por actos en l'ambito privato. L'estatuto de l'[[Imperio Austriaco]] yera unico en Europa central, pus penalizaba os actos homosexuals en l'ambito privato, no solo entre hombres, sino también entre mullers.
A decada de 1860 ye marcata por as numerosas trobatas de churistas alemans qui paran o proceso d'unificación alemana harmonizando os regles d'o dreito d'os diferents estaus en o sino d'un nuevo codigo penal unico.<ref name="Beachy"/> Churistas (qui fan éls mesmos clamatas a os medicos), como [[Karl Heinrich Ulrichs]], u escritors, como l'[[Hongría|hongaro]] [[Karl-Maria Kertbeny]] (qui inventó en ista enchaquia as palabras alemanas ''homosexuell'' y ''Homosexualität''), prebaban d'oposar-se a l'extensión d'os regles represivos de Prusia contra os homosexuals masculins.<ref name="Beachy"/> Pero, durando a unificación alemana, en [[1871]], o gubierno d'o canciller [[Otto von Bismarck]] trigó de tornar a prener una viella lei prusiana que databa de [[1794]].<ref>Florence Tamagne, « La déportation des homosexuels durant la Seconde Guerre mondiale » (en francés), ''Revue d'éthique et de théologie morale'', no 239, febrero 2006, p. 77-104 (ISSN 1266-0078).</ref>, que condemnaba os "actos sexuals contra natura" (''widernatürliche Unzucht''), ye dicir, en a churisprudencia, o coito anal practicato entre dos hombres y imposó a suya extensión a tot Imperio chus a forma de paragrafo 175 d'o nuevo Codigo Penal alemán.
En [[Anglaterra]], a pena de muerte por ista razón no s'aplicó mas a partir de [[1836]]. Manimenos, en [[1861]], una lei condemna la sodomia d'una pena de diez anyadas de garchola, commutata en 1885 a dos anyadas de treballos aforzatos: o celebre escritor [[Oscar Wilde]] bi fue condemnato en 1895.<ref>Isaure de Saint Pierre, ''Bosie and Wilde'', éditions du Rocher, 2005.</ref>
Durando lo sieglo XIX, os temas homosexuals van a floreixer progresivament en a literatura romantica y sobre tot postromantica, estando lo personache homosexual mas celebre [[Vautrin]] sinse dandaleo, personache clau de numerosas novelas d'o ciclo de ''[[La Comédie humaine]]'' de [[Honoré de Balzac|Balzac]]. En a segunda metat d'o sieglo, cada vegada mas escritors (sigan [[dandi]]s u no) no amagoron as suyas preferencias sexuals, como [[Oscar Wilde]] u [[Paul Verlaine]], conoixito por o suyo romanz negro con o choven [[Arthur Rimbaud]], qui será citato como circumstancia agravant durando lo proceso en Belchica en 1873 por tentativa d'asasinato contra lo suyo choven amant.
As relacions entre hombres en o sieglo XIX se relacionan con un imachinario exotico, notablement oriental. Ye asinas que [[Gustave Flaubert]] en fa mención en ''[[Salammbô]]'': "Yera formato por estranios amors -unions obscenas tan serias como los matrimonios, a on o mas cerenyo esfendeba a lo mas choven... y o mesache devenito mercenario bosaba ista dedicación a traviés de mil cudiatos delicatos y de complacencias d'esposa..." Flaubert aproveitó igualment d'a suya estacha en [[Orient Meyo]] entre 1849 y 1850 ta experimentar istos placers exoticos, como él li recenta en a suya correspondencia con l'amigo d'él Louis Bouilhet:
{{cita| Aquí ye bien levato. S'admite a suya sodomía, se'n charra en a mesa de l'anfitrión. Ye en os banyos a on se practica. Se mantién o banyo ta él mesmo (5 F. incluyitos os esfregadors y a [[pipa d'augua|pipa]]) y fica lo suyo mesache en una d'as cambras. Toz os mesaches d'os banyos son bardaches, son ordinariament mesaches prou chentils...[...] Tu me preguntas si he prebato o que se fa en os banyos. Sí, con un choven cerenyo marcato por a picueta qui heba un enorme turbant que me ha feito arreguir-me. Yo lo tornarba a fer."<ref>Michel Larivière, [http://gayscelebres.hautetfort.com/archive/2010/08/18/gustave-flaubert4.html « Gustave FLAUBERT : Il y a des jeunes gens de 18 ans magnifiques... »] (en francés), en ''GaysCélèbres'', 2010 (consultato lo 14 de noviembre de 2013).</ref>}}
Si as relacions homosexuals masculinas son estatas favoritas perén por os ambients espullatos de mullers (como as garcholas), as colonias pioneras en constituoron a sobén un terreno particularment fertil. Por eixemplo, en [[1879]], un articlo d'o periodico ''[[Le Temps]]'' indica que a homosexualidat allora yera a-saber-lo esparrita en [[Nueva Caledonya]].<ref>''[Courrier de Nouvelle-Calédonie]'' (en francés), ''Le Temps'', 17 de chulio de 1879, p. 2, 2ª columna.</ref>
{{cita|"Con un poquet de treballo y de actitut, os deportatos de buena voluntat s'hesen puesto procurar en Nueva Caledonya bel bienestar, bi devenir por a suya parti propietarios de tierras y de mullers. Pero haberban puesto crear-bi una familia? Nusatros no gosamos afirmar-lo, pus as mullers i mancan. O que se sape bien en o Ministerio d'a Marina; o desarrollo de Nueva Caledonya, a moral sobre tot, muito mas que nos ye posible de indicar-bi, exichen que se menen en masa sobre Numea tot o personal feminín d'as nuestras garcholas. L'ixufre y lo fuego que estricalloron [[Sodoma]] y [[Gomorra]] tasament adubirban ta purificar a Nueva Caledonya d'as suyas macaduras. Os hombres chustos, qui, enantamos a dicir, se troban en Numea en un numero mas gran que en as dos ciudaz maldatas, no nos desdirán pas".}}
Ye o cabo d'o sieglo XIX que veyió l'aparición d'o termin "homosexual" (surtito de l'[[alemán]]), como a problematización d'a idea de "sexualidat". Encara que os discursos s'aplican dica allora nomás que a las practicas (notablement a la sodomía), una nueva mena de discurso va a fer naixer a imachen de l'"homosexual", a on o concepto d'orientación sexual (fruito d'o vivito por l'individuo u d'a suya chenetica seguntes os autors) pren una dimensión existencial y psicolochica, dica sobredeterminar tota la personalidat de l'individuo y ye cheneralment considerata como exclusiva (estando a bisexualidat poco considerata). Iste analís ye desarrollato notablement por [[Michel Foucault]] en a suya ''[[Histoire de la sexualité]]'' (1976-84):
{{cita|"L'homosexual d'o sieglo XIX ye devenito un personache: un pasato, una historia y una infancia, un caracter, una traza de vida; una morfolochía tamién, con una anatomía indiscreta y talment una fisiolochía misteriosa. Cosa d'o que ye en total no se'n eslampa a la suya sexualidat. Por totas partis en él, ella ye present [...] Ella li ye consubstancial, menos como un pecato d'habito que como una naturaleza singular. No cal ixuplidar que a categoría psicolochica, psiquiatrica, medica d'a homosexualidat se ye constituita dende o día cuan se ye caracterizata [...] menos por una mena de relacions sexuals que por bella cualidat d'a sensibilidat sexual, bella traza d'intervenir en él mesmo lo masculín y lo feminín. A homosexualidat ye apareixita como una d'as figuras d'a sexualidat entre que ella ye rebaixata d'a practica d'a sodomía sobre una mena d'androchinia interior, un hermafroditismo de l'alma. O sodomita ye un relapso, l'homosexual ye ya una especie."<ref>Michel Foucault, ''Histoire de la sexualité'' (en francés), Gallimard, 1976.</ref>}}
===Sieglo XX===
A primera parti d'o sieg XX sigue a tendencia d'o precedent enta una acceptación socila cada vegada mas gran d'a homosexualidat, que se troba progresivament teorizato en iste periodo. Ista delera remane manimenos considerato como un trestuque mental, atribuito siga a una malautía nerviosa (por a [[psiquiatría]]) siga a la historia individual, por o [[psicoanalís]] naixent chus a pluma de [[Sigmund Freud]].
[[Louis-Ferdinand Céline]] declaró sobre o tema d'a homosexualidat en 1960 "Se sape que bi ha un 20% de pederastas en una población. Bi ha vente por cient de machistratos qui son pederastas, vente por cient de policías, vente por cient de botiguers qui son pederastas posibles... Diremos "posibles"... Allora, antis de Proust, pederasta, yera ya distinguir-se de traza rariza, no ye pas... No yera pas bien visto... Pero allora Proust, por o suyo estilo, o suyo chenio literario dezaga, ha feito as cosas posibles ta que as mais haigan puesto estraficar a pederastia en a suya familia, en suma, no ya pas... Se diz: "yo soi pederasta, como Proust, yo... Como Monsieur Gide..." Han feito a-saber-lo por a pederastia restituyindo-la... en oficializando-la, en suma."<ref>[http://proustien.over-blog.com/pages/Ils_ont_dit_de_Proust_ou_de_son_oeuvre-943118.html «Ils ont dit de Proust (ou de son oeuvre)»] (en francés), en ''proustien.over-blog.com''.</ref>
Sindembargo, en o periodo d'entreguerras, a homosexualidat ye vista como una amalvezadura en a burguesía conservadera y, encara que no se castigue por a lei, ha puesto constituyir un obstaclo important ta las carreras profesionals en cualques ambitos: ye por eixemplo como esplanicamos o ninvío d'os mariscal [[Hubert Lyautey]] a [[Marruecos]].<ref>Par Douglas Porch, [https://books.google.be/books?id=SiCRnNwl3EYC&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=false ''The March to the Marne: The French Army 1871-1914''] (en anglés), ed. Cambridge University Press, 2003, p. 153.</ref>
===Alemanya Nazi===
[[Imachen:§175 chart of convictions.png|thumb|Grafico de condemna por homosexualidat en Alemanya seguntes l'articlo 175. Cal parar cuenta d'a tuca entre 1933 y 1945.]]
[[Imachen:Pink triangle.svg|thumb|O trianglo rosa, sinyal d'os presoners homosexuals en os campos de concentración.]]
En un livel ideolochico, a ideolochía [[nazismo|nazi]] dende o principio mantuvo relacions ambiguas con a homosexualidat. En os primers intes d'o [[NSDAP|Partiu Nacionalsocialista d'os Treballadors Alemans]] (NSDAP), o culto a la virilidat, a la polideza plastica de l'hombre nuevo heba un toque de machismo y d'[[homoerostismo]],<ref>Florence Tamagne, ''Mauvais Genre ? Une histoire des représentations de l'homosexualité'' (en francés), París, EdLM, 2001.</ref> o que a vegadas ha feito dicir a cualques analistas como Scott Lively (autor d'o libro controvertito ''The Pink Swastika'') que lo NSDAP en primeras estarba estau ni mas ni menos que una "organización homosexual". Ista tesi maguer se ye cuestionata por os historiadors especializatos y o libro se ye cualificato de "frau".<ref>[http://www.qrd.org/qrd/religion/anti/annotated.pink.swastika http://www.qrd.org/qrd/religion/anti/annotated.pink.swastika]</ref> As [[Sturmabteilung|SA]], a eixemplo d'o suyo dirichent [[Ernst Röhm]], ubiertament homosexual, como a-saber-los dirichents carismaticos como [[Hans Blüher]], yeran asanz favorables a una homosexualidat a l'antiga, vista como una critica pagana d'a moral burguesa.<ref>Sébastien St-Onge, [https://web.archive.org/web/20160825181234/http://www.alterheros.com/cite/2003/10/nazi-et-gai-une-persceptive-historique/ «Nazi et gai? – Une persceptive historique»], (en francés) en ''alterheros.com'', 19 d'octubre de 2003.</ref> Sindembargo, chus a empenta d'oficials aristocratas y reaccionarios qui iban a constituyir as SS, as SA u Seccions d'Enrestida fuoron acotolatas con a [[Nueit d'os cutiellos largos]] (que Röhm bi fue asasinato) e, a l'anyada siguient, en [[1935]], o rechimen encaró a lechislación contra os homosexuals (modificación d'o § 175 d'o Codigo penal alemán) y a homosexualidat ye ridiculizata por numerosas grans figuras nazis como [[Heinrich Himmler]]. Manimenos cal remerar que, en ixa epoca, a condemnación penal d'a homosexualidat, asinas como a suya clasificación entre as malautías mentals, se consideraban como bellacosa evident en numerosos países. A penalización d'a homosexualidat, en ella mesma, no yera pas por tanto especifica ta l'[[Alemanya Nazi]]. A lo costato italiano, sembla que o fascismo mussoliniano yera estau globalment mas hostil a la homosexualidat dende o principio, a penar d'a presencia tamién allí d'una exaltación d'o cuerpo de l'hombre choven sobre un ideal parcialment surtito de l'Antigüedat.<ref>Suliane Favennec, «Retour sur l'histoire oubliée des homosexuels sous l'Italie fasciste» (en francés), en ''lepoint.fr'', 10 de febrero de 2010.</ref>
En tiempo d'o Reich, un gran numero d'homosexuals (entre 5 000 et 10 000)<ref>Régis Schlagdenhauffen, Triangle rose: ''La persécution nazie des homosexuels et sa mémoire'' (en francés), Autrement, 2011 (ISBN 9782746720459).</ref> fuoron deportatos enta [[campo de concentración|campos de concentración]], que alredor d'o 53% en fuoron asasinatos. Os presoners masculins deportatos por homosexualidat yeran sinyalatos con un [[trianglo rosa]], d'una grandaria superior a os atros trianglos clasificatorios, o que heba a sobén por efecto, antimás d'as condicions de vida muito duras en os campos, de librar-los a la hostilidat d'atros deportatos. Ye por isto que o trianglo rosa ye huei emplegato como un simbolo d'identidat gai, remero d'a crueleza d'as persecucions pasatas.<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/fr «La persécution des homosexuels sous le troisième Reich»] (en francés), en ''United States Holocaust Memorial Museum'' (consultato lo 17 de chunio de 2010).</ref>
Encara que o Paragrafo 175 d'o codigo penal alemán no lis pertocaba, bellas [[lebianismo|mullers homosexuals]] fuoron igualment engalzatas. Sinse motivo oficial, istos casos remanioron mal conoixitos y os eixemplos rechistratos son a-saber-los raros: no se conoixe pas denguna ta qui o lesbianismo estase explicitament invocato como unico motivo de deportación. Os casos de deportación fuoron mas bien motivatos por una clasificación en cualidat que "asocials" que en cualidat que delincuents sexuals definitas. A clasificación en os campos de concentración no comportaba de feito pas garra trianglo de color especifica ta estigmatizar nomás que a las lesbianas: en efecto, yeran sinyalatas por un [[trianglo negro]], sinyal d'a suya pertenencia ta un grupo de personas "socialment inadaptatas". Entre as personas, se trobaban esqueferatos de larga duración, dondiadors, marguinals, [[alcoholismo|alcoholicos]], [[toxicomanía|toxicomanos]] y bels [[malautía mental|malaudos mentals]], pero tamién [[prostitución|prostitutas]] u encara mullers que feban servir-ne d'[[anticoncepción|anticonceptivo]]s.
Garra prochecto especifico d'acotoladura contimparable a la [[Holocausto|Solución Final]] no se ye elaborato ta fer disparixer a os homosexuals como se fizo con os [[chudieus]], [[chitans]] y atras etnias consideratas como inferiors. Manimenos, cualques oradors nazis la prendeban contra éls, en termins muito poco equivocos en o tocant a la necesidat d'a suya acotoladura, o que no podeba estar pas sinse efecto sobre o suyo tractamiento que se lis reservó en os campos de concentración, con o solo motivo de que yeran homosexuals. Fuoron asinas victimas de tractamientos chuzgatos particularment cruels.<ref>''Les homophiles dans les camps d'Hitler de Bert Micha'' (B.M. ''Die Runde'').</ref>
[[Imachen:Ac.homomonument.jpg|thumb|Molimento situato en Amsterdam en homenache ta las [[LGBT|personas LGBT]] itatas de tierra.]]
Pasoron a-saber-las decadas aprés a fin d'a Segunda Guerra Mundial antis de que as accions d'o rechimen hitleriano sobre os homosexuals estasen obchecto de cualque intrés y nomás que bellas commemoracions oficials han habito puesto dende allora, entre que l'''Homomonument'' en [[Amsterdam]] y un prochecto de molimento en [[Berlín]].
Garra estudio historico de fundo no ye estau publicato dica huei sobre o numero d'homosexuals tanto itatos de tierra como asasinatos entre [[1933]] y [[1945]]. Os treballos sobre la base d'as condemnacions "legals" en suchieren bellas 10 000 victimas:
{{cita|"Menos de diez pervivients homosexuals qui n'haigan dato preba se conoixen dica huei. Franck Rector dio una panoramica cheneral d'estatisticas. Estimando de 10 000 a un millón de victimas, trigó manimenos o numero de 500 000. Ta él, si as estimacions de Himmler sobre o numero total d'homosexuals masculins en Alemanya yera de dos millons, procede a un calculo seguntes una simpla estatistica. O 25% d'os homosexuals d'Alemanya, Holanda y Francia ye por tanto, seguntes él, una estatistica valida. Heinz Heger, a meyatos d'as anyadas 70 d'o pasato sieglo, estimaba o numero de victimas en 50 000. Os suyos datos se basan en una estimación d'as condemnacions legals. No se para por tanto cuenta d'as victimas sinse proceso. Unatra estimación vien d'a Ilesia d'a Confesión d'Augsburgo d'Austria. Ista estimación ye de 220 000. Sindembargo, os metodos de calculo d'ista estimación se son a-saber-lo criticatos por atros historiadors. Richard Plant, seguntes él mesmo, estima que, dende 1933 a 1944, «entre 50 000 a 63 000, que 4 000 en yeran menors y 6 lesbianas,»(!) morioron por os maltractos d'os campos nazis. A la fin, as obras chenerals sobre os engalzamientos nazis —mientres discuten d'o tractamiento d'os homosexuals— estiman en a suya mayoría o numero de victimas homosexuals en 10.000. Iste numero se basa en una replega d'as condemnacions oficials d'o rechimen nazi chus o paragrafo 175."<ref>Lloyd Eden Keays, ''La persécution de groupes minoritaires sous le régime nazi'' (en francés), Universidá Laval, 1996, p. 6, 15-16.</ref>}}
En Francia, a situación fuo dispar. En os territorios annexos ([[Alsacia]] y [[Mosela]]) integratos en o Reich y por tanto chusmesos a l'articlo 175 d'o Codigo Penal alemán, os homosexuals fuoron itos d'a tierra enta Alemanya. Pero tamién, en a zona ocupata,<ref>[https://www.cnews.fr/people/2012-02-17/une-soixantaine-de-francais-deportes-vraisemblablement-pour-homosexualite-666 «Une soixantaine de Français déportés «vraisemblablement» pour homosexualité», (en francés), en ''www.directmatin.fr'', o 17 de febrero de 2012 (consultato lo 14 d'aviento de 2015).]</ref> como en la Francia de Vichèi, os homosexuals fuoron alticamatos, pero homosexuals celebres, como [[Jean Cocteau]], pudon continar con as suyas vidas mundanas en París; de feito, iste zaguero publicó a suya relación con [[Jean Marais]], o que fizo blincar l'incident con o periodista [[Alain Laubreaux]]. O cabaret de [[Suzy Solidor]], que a suya homosexualidat yera de notoriedat publica, yera frecuentato por soldatos alemans. Cualcuns colabororon con l'ocupant, como [[Abel Bonnard]], Ministro d'Educación Nacional d'o gubierno de [[Pierre Laval]], a qui li encasquetoron a embotada de "Gestapette"; [[Jacques Benoist-Méchin]], tamién miembro d'o gubierno de Vichèi; [[Roger Peyrefitte]]; u [[Bernard Faÿ]]. [[Marcel Bucard]], dirichent d'un partiu ultracolaboracionista, se sospeita d'estar-lo estau.<ref>BUISSON Patrick, « 1940-1945 Années érotiques » Tomo I, Albin Michel, 2008, p. 281-282 (en francés): Se lo conoixerba como «A gran Marcela».</ref> Manimenos, en [[1942]], o [[Francia de Vichèi|rechimen de Vichèi]] introdució<ref name="Loi Darlan">«[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000705020 Loi Darlan]» (en francés), lei d'o 6 d'agosto de 1942, nº 744).</ref> en o Codigo Penal una discriminación, crebando a tradición francesa d'igualdat entre homosexuals y heterosexuals: o paragrafo 1 de l'articlo 334 d'o Codigo Penal se modificó ta fer delicto l'acto d´haber-ne de relacions homosexuals con un menor (menos de 21 anyos), en cuenta d'os 13 anyos ta los heterosexuals. As ordenanzas<ref name="45-190">[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000888832 Ordenanza nº 45-190 d'o 8 de febrero de 1945] (en francés).</ref><ref name="45-1456">[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000516232 Ordenanza nº 45-1456 d'o 2 de chulio de 1945] (en francés).</ref> d'o gubierno provisional d'a Republica Francesa en 1945, en puyar a [[edat de consentimiento]] a os 15 anyos nomás que en as relacions heterosexuals, confirman ista disposición, en esplazar solo en un nuevo paragrafo 3 de l'articlo 331<ref name="articlo 331">[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000886767 Feito paragrafo 2 de l'articlo 331 por a lei nº 80-1041 d'o 23 d'aviento de 1980].</ref> y remanioron dica [[1982]], cuan a lei [[Raymond Forni]] d'o 4 d'agosto de 1982.<ref name="82-683">[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000691992 Lei nº 82-683 d'o 4 d'agosto de 1982], que abolió lo paragafo 2 de l'articlo 331 d'o Codigo Penal.</ref>, presentata por [[Gisèle Halimi]] y repuntata por [[Robert Badinter]], circumdució ista discriminación.
Os engalzamientos nazis en o tocant a os homosexuals se desarrolloron en un contexto d'encaramiento cheneral de rechimens totalitarios y autoritarios sobre os "esbarres morals". Asinas, en [[1934]], [[Josef Stalin]] fizo adoptar-ne de disposicions penals que preveyeban l'engarcholamiento y a itada de tierra d'os homosexuals. Seguntes datos incompletos, de l'orden de 300 000 a 400 000 personas fuoron condemnatas por istas disposicions (que no estarban circumducitas nomás que a la fin d'os [[anyos 1980|anyos 80 d'o sieglo pasato]]).
===Evolución d'as mentalidaz dende 1945===
====Visión d'o psicoanalís y d'a psiquiatría====
A concepción psicoanalitica irba en contra d'as teorías psiquiatricas d'a epoca. Seguntes o psicoanalista [[Sigmund Freud]], que a suyas teorías datan entre os anyos de 1900 y 1930, a homosexualidat ye una "variación d'a función sexual": ye una [[malbadura]] (en o sentito psicolochico d'o termín y no moral) d'o modelo de maduración psiquica que ye o [[complexo d'Edipo]].<ref>Sigmund Freud, ''Trois essais sur la théorie de la sexualité'' (en francés), Gallimard, 1905, 190 pachinas.</ref> Ta él, sindembargo, no cal haber-ne de vergüenya y un homosexual goyoso no en amenista pas de "tractamiento", nomás que un homosexual "infeliz" en puet amenistar d'o psicoanalís, ta analisar a permenadura que pueda sentir en cheneral, d'a mesma traza que se ferba con un heterosexual.<ref>Sigmund Freud, ''Correspondance'' (en francés), París, Gallimard, 1979, 461-462 p..</ref> En una carta de 1919 escrita ta la mai d'una choven pacient, Freud esplanica: "a homosexualidat no ye pas ventacha pero tampoc no ye bella cosa que se'n deba haber vergüenya, no ye pas una amalvezadura ni una degradación y tampoc no se puet clasificar-la entre as malautías". En 1920, Freud escribió antimás un articlo, ''Sobre a psicochenesi d'un caso d'homosexualidat feminina'': d'alcuerdo con Ines Rieder, iste analís de [[Sidonie Csillag]] estarba l'unico caso estudiato por Freud sobre o tema d'a homosexualidat feminina.<ref>Rieder, Ines, 1954- ..., Gindele, Thomas. y Impr. Transfaire), [https://www.worldcat.org/title/sidonie-csillag-homosexuelle-chez-freud-lesbienne-dans-le-siecle/oclc/469593135 ''Sidonie Csillag : homosexuelle chez Freud, lesbienne dans le siècle''] (en francés), Éd. EPEL, 2003 (ISBN 2908855763 y 9782908855760, OCLC 469593135)</ref> Seguntes [[Jean Allouch]], [[Jacques Lacan]] s'inspirarba en iste analís de Sidonie Csillag por Freud en o respeutive a o [[paso a l'acto]].<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/20210406054921/http://www.jeanallouch.com/pdf/27 «Wikiwix's cache»] (en francés), en ''archive.wikiwix.com'' (consultato lo 25 de noviembre de 2018).</ref>
En 1973, por razons politicas y dezaga d'importants premiduras de roldes homofilos,<ref>Beltrami É.; Couture, N. & Boulet, R., « Capitol 23, Homosexualités » (en francés), en ''Psychiatrie clinique, approche bio-psycho-sociale'', 1988, p. 654-678 (ISBN 2-89105-294-3).</ref><ref>Malick Briki, ''Psychiatrie et homosexualité'' (en francés), Presses Universitaire de Franche-Comté, 2009, 232 p. (ISBN 978-2-84867-251-9).</ref> l'[[Asociación Estausunidense de Psiquiatría]] (en anglés ''American Psychiatric Association'' u ''APA'') proposó de substituyir o diagnostico d'homosexualidat por o d'"estremolecida d'a orientación sexual" en o manual de clasificación de malautías mentals, [[Manual diagnostico y estatistico de transtornos mentals|Manual Diagnostico y Estatistico de Transtornos Mentals]] (en anglés ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' u ''DSM''). En a presa de posición inicial<ref>[https://people.well.com/user/aquarius/apastatement.htm «Position Statement on Homosexuality and Civil Rights»] (en anglés) (consultato lo 4 de chinero de 2017).</ref> d'o suyo Consello d'Administración, l'Asociación precisa:
{{cita|Considerando que a homosexualidat ''per se'' no embreca garra discapacidat en chudicio, estabilidat, confitanza u capacidaz socials u vocacionals chenerals, por tanto se resuelve que l'Asociación Estausunidense de Psiquiatría esperneix tota discriminación publica y privata contra os homosexuals en arias como l'emplego, a vivienda, l'aloix publico y autorizacions; y declara que garra mayor plepa de preba no se posa sobre os homosexuals que a imposata sobre cualsiquier atra persona.
—[[Asociación Estausunidense de Psiquiatría]], ''Position Statement on Homosexuality and Civil Right, p. 497''}}
S'hubo un referendum sobre ista cuestión con psiquiatras miembros que levó dica o 58%. O mesmo cambio acayeció muito mas tardi en a [[Clasificación Internacional de Malautías]], a clasificación d'a [[Organización Mundial d'a Salut]], a on a homosexualidat no se retiró pas que en a suya versión CIM-10, adoptata o 17 de mayo de 1990.<ref>[https://web.archive.org/web/20190620152558/http://www.euro.who.int/fr/health-topics/health-determinants/gender/news/news/2011/05/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women «Mettre fin à la discrimination contre les hommes et les femmes homosexuels»] (en francés, anglés, alemán y ruso), en ''[[Organización Mundial d'a Salut|OMS]]'', o 17 de mayo de 2011.</ref> China fizo lo mesmo o [[20 d'abril]] de [[2001]].<ref>Pierre Hurteau, ''Homosexualités masculines et religions du monde'' (en francés), L'Harmattan, 2010.</ref>
A situación ye huei menos polemica que en a epoca. Garra organización [[psiquiatría|psiquiatrica]] u [[psicolochía|psicolochica]] important d'Occident no considera pas la homosexualidat como una malautía ni como subchecta a intervención como tal. A o contrario, tota prebatina de cambio d'orientación sexual ye huei a sobén entimata cerenyament como perigloso, innecesario u ineficaz.<ref>APA, [https://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf «Report of the American Psychological Association Task Force on Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation»] (en anglés), ''[[Asociación Estausunidense de Psiquiatría]]'', 2009, p. 130.</ref><ref>«La plupart des psychologues contre...» (en francés), en ''heterhomo.org''.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190620182042/http://www.charlatans.info/news/Aucune-therapie-ne-soigne-l «Aucune thérapie ne «soigne» l'homosexualité»] (en francés), en ''www.charlatans.info'', 10 d'agosto de 2009 (consultato lo 21 de noviembre de 2015).</ref> Seguntes [[Jacques Balthazart]], qui s'empara principalment en ''Biologie de l'homosexualité'' sobre os estudios que levan sobre a homosexualidat animal y masculina, ista u bien ye innata, u bien apareix muito luego en a vida y ye immutable (encara que a repleca d'a suya orientación sexual pueda evolucionar a lo largo d'a vida), pero dengún factor biolochico no abonda pas encara por él mesmo ta dar una esplanicadura y o debat entre factors psicosocials obtenitos y factors biolochicos innatos no ye pas estraliato.<ref>Jacques Balthazart, ''Biologie de l'homosexualité : on naît homosexuel, on ne choisit pas de l'être'' (en francés), Editions Mardaga, 2010, 299 p. (ISBN 9782804700379 et 2804700372).</ref><ref>Peter Hegarty y Danny Wedding, [http://access.portico.org/Portico/#!journalAUSimpleView/tab=HTML?cs=ISSN_00107549?ct=E-Journal%20Content?auId=ark:/27927/phzpg2x55 «Can Biology Make You Gay (Friendly)?»] (en anglés), PsycCRITIQUES, Portico, vol. 57, nº 38, 2012 (ISSN 1554-0138, DOI 10.1037/a0030073).</ref> Olivier Lemeire y Andreas De Block, «Philosophy and the Biology of Male Homosexuality» (en anglés), ''Philosophy Compass'', Wiley, vol. 10, nº 7, juillet 2015, p. 479-488 (ISSN 1747-9991, DOI 10.1111/phc3.12233).
====Punto de vista d'a Ilesia Catolica Romana====
Con l'''[[aggiornamento]]'' deseyato por o papa [[Chuan XXIII]], a Ilesia Latina reformuló o suyo machisterio a la luz d'a constitución [[Lumen Gentium]].
O primer documento d'a [[Congregación ta la Doctrina d'a Fe]] (en latín ''Congregatio pro Doctrina Fidei'') datato en 1975<ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_19751229_persona-humana_fr.html «Persona Humana - Déclaration sur certaines questions d’éthique sexuelle»] (en francés), en ''www.vatican.va'', o 29 d'aviento de 1975 (consultato lo 9 d'aviento de 2015).</ref> traza una muga platera entre o que se diz "tendencias homosexuals" y "practicas homosexuals activas". As tendencias se reconoixen como un elemento intrinseco d'a persona y independient d'a suya voluntat. Seguntes isto no pueden estar condemnatos. En a mesura que o ministerio presbiteral u episcopal clama ta una abstención sexual absoluta, no bi'n ha pas de privación ta ordenar a una persona homosexual.
Un segundo documento de 1986 ye publicato por a Congregación ta la Doctrina d'a Fe chus traza de carta ta os bispes catolicos y firmato por o suyo prefecto, allora o cardenal [[Benedet XVI|Ratzinger]], con mención d'aprebación explicita d'o papa [[Chuan-Pavlo II]].<ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_19861001_homosexual-persons_fr.html «Lettre aux évêques de l'église catholique sur la pastorale à l'égard des personnes homosexuelles»] (en francés), en ''www.vatican.va'', l'1 d'octubre de 1986 (consultato lo 22 d'aviento de 2015).</ref>
Iste texto ye platerament un retacule en relación a lo de 1975, puesque diz: "a delera particular d'a persona homosexual constituye una tendencia, alto u baixo, cerenya, enta un comportamiento intrinsecament malo dende o punto de vista moral". S'admite por tanto que a tendencia homosexual ye independient d'a tama d'a persona. A fin d'o documento en da d'instruccions asanz precisas en o tocant a lo niego de dentrada en locals que pertocan a la Ilesia ta os roldes de requesta de dreitos ta los homosexuals.
====Sida====
[[Imachen:Freddie Mercury Statue Montreux.jpg|thumb|Des célébrités populaires comme [[Freddie Mercury]] (leader du groupe [[Queen]]) ont contribué à une meilleure acceptation sociale de l'homosexualité. Celui-ci a également, bien malgré lui, participé à la prise de conscience autour du [[virus de l'immunodéficience humaine|SIDA]].]]
A lo cabo d'os [[anyos 1970|anyos 70 d'o sieglo pasato]], medicos de [[Nueva York]] y de [[San Francisco (California)|San Francisco]] paran cuenta de que los suyos pacients homosexuals en permenan d'[[astenia]], de perdua de peso y a vegadas mesmo de trazas raras y atipicas de [[mal d'alcance]] (como lo [[sarcoma de Kaposi]]). A existencia d'un problema sanitario se comprebó en chulio de [[1981]] entre que os [[Centros ta lo Control y a Prevención de Malautías]] (en anglés ''Centers for Disease Control and Prevention'' u ''CDC'') d'[[Atlanta]] troban una frecuencia anormalment alta de sarcomas de Kaposi y l'aparición d'un nuevo virus como causa d'o que se conoixerá como [[sindrome d'immunodeficiencia adquiesta]] u [[sida]] s'ementa dende [[1982]].
Una vez identificato lo [[virus d'immunodeficiencia humana]] (VIH) responsable d'o sida en [[1983]] y as manieras d'acomananza escubillatas, s'organizoron campanyas de sensibilización y d'información. Pero en primeras de l'astro, o sida remanió asociato en os esmos a la homosexualidat debito a o gran numero de personas afectatas en l'ambient libertín gai. A-saber-las celebridaz gai s'enconoron en os anyos 80 d'o sieglo pasato y se'n amortoron rapedament, como [[Patrick Cowley]] (1982), [[Klaus Nomi]] (1983), [[Michel Foucault]] (1984), [[Rock Hudson]] (1985), [[Keith Haring]] (1990) u encara [[Freddie Mercury]] (1991). Ye asinas que a prensa escomencipió a designar o sindrome con a expresión "cancer gai",<ref name="Favereau">Eric Favereau, [https://web.archive.org/web/20190903202420/https://next.liberation.fr/vous/1996/04/02/sida-quand-les-gays-se-voilaient-la-faceun-livre-revient-sur-la-lente-prise-de-conscience-des-debuts_169791 «Sida: quand les gays se voilaient la face - Un livre revient sur la lente prise de conscience des débuts de l'épidémie» (en francés), en ''liberation.fr'', o 2 d'abril de 1996.]</ref> antis de tornar a encetar ista reducción abusiva debant de personalidaz seropositivas no gays cada vegada mas numerosas ([[Miles Davis]], [[Isaac Asimov]], [[Anthony Perkins]]…).
Aprés un periodo de latencia y d'incredulidat (sobretot en Francia),<ref name="Favereau"/> a partir d'o cabo d'os anyos 1980 a presa de consciencia cheneral ye estata a-saber-lo aduyata por a comunidat homosexual, pus numerosos movimientos, tanto os d'[[Act Up-Paris]] u ''[[David et Jonathan (asociación)|David et Jonathan]]'' como estrelas internacionals como [[Freddie Mercury]] h'han aforzato a visibilidat, enzurizando a os dirichents politicos a realizar rechiras cientificas masivas.
==Dreito evolutivo==
===Despenalización progresiva===
En [[1791]] o Codigo Penal francés no feba garra mención d'as antigas leis pertocants a la [[sodomía]] u de tot atro termín que designe as relacions homosexuals. Ista despenalización d'o Codigo Penal de 1791 influyó directament u indirecta (por o suyo succesor, o Codigo Penal de 1810) en a-saber-los países vecins, sobretot en os [[Países Baixos]], [[Belchica]], [[Espanya]] y [[Italia]], y en numerosos estaus alemans antis d'a unificación de 1871.
A sodomía se descriminaliza en [[1962]] en [[Illinois]], en [[1967]] en o [[Reino Uniu]] y en [[1969]] en [[Alemanya Occidental]].
O ''Bill omnibus'' d'o ministro de Chusticia de [[Canadá]], [[Pierre Eliott Trudeau]], descriminalizó a [[sodomía]] entre adultos con consentimiento. "L'estau no debe ficar-se pas en a cambra d'a Nación" heba declarato lo ministro qui se convertirba cualques meses mas tardi en [[Primer ministro de Canadá]]. En [[1977]], s'emendó a [[Carta d'os Dreitos y Libertaz d'a persona]] de [[Quebec]]. A partir d'allora, ye viedato de fer discriminación por orientación sexual. Se tracta d'a primera lei d'o mundo que vieda ista mena de discriminación en os sectors publico y privato (a parti de cualques ciudaz y condatos d'os Estaus Unius). En [[1995]], Canadá fizo anticonstitucional a discriminación contra os homosexuals.
A [[Organización Mundial d'a Salut]] suprimió en [[1990]] a homosexualidat d'a lista de malautías mentals.
A [[Revolución rusa de 1917]] despenalizó a homosexualidat, encara que [[Josef Stalin]] la viedó de nuevo ta estar oficialment despenalizata durando l'anyo [[1993]] en [[Rusia]].<ref>«Des ultranationalistes menacent la Gay pride» (en francés) en «''Le Nouvel Obs'' web, 22/05/2006».</ref> En [[1994]], o paragrafo 175 ye abolito en Alemanya (se yera abolito en 1968 en a [[RDA]]). En 2003, a [[Cort Suprema d'os Estaus Unius]] abolió ta cutio as leis en vigor contra as practicas sexuals homosexuals.
===Unión civil, matrimonios parcialment legalizatos, matrimonios===
L'1 d'octubre de [[1989]], a lei sobre parellas dentró en vigor en [[Dinamarca]] (en 1996 en [[Groenlandia]]), que se convirtió asinas en o primer país en a historia que autorizó l'unión civil entre dos personas mayors d'edat d'o mesmo sexo (si l'una ye ciudadana danesa u vive en Dinamarca). Se bi acceptó un ritual relichioso ta parellas d'o mesmo sexo en 1997, pero muito poco oficiato.
O 15 de noviembre de 1999 en Francia, o parlamento votó a lei sobre o [[pacto civil de solidaridat]], traza d'unión civil que atorga bels dreitos y debers ta parellas tanto homosexuals como heterosexuals, mantenendo un esprito d'universalidat.
O 10 de noviembre de [[2000]], o Bundestag adoptó en [[Alemanya]] a lei sobre l'unión civil, dita parella de vida u comunidat de vida declarata (''Eingetragenen Lebenspartnerschaft ou LPartG''), ubierta ta parellas homosexuals.
En una resolución votata o 5 de chulio de [[2001]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190326052731/http://www3.europarl.europa.eu/omk/omnsapir.so/pv2?PRG=DOCPV&APP=PV2&LANGUE=FR&SDOCTA=14&TXTLST=1&POS=1&Type_Doc=RESOL&TPV=DEF&DATE=050701&PrgPrev=TYPEF%40A5%7CPRG%40QUERY%7CAPP%40PV2%7CFILE%40BIBLIO01%7CNUMERO%40223%7CYEAR%4001%7CPLAGE%401&TYPEF=A5&NUMB=1&DATEF=010705 Resolución A5-0223/2001, paragrafos 84-85] (en francés).</ref> (dimpués de l'informe Cornillet de 2000), o [[Parlamento Europeu]] recomendó a os estaus miembros d'a [[Unión Europea]] "a modificación d'a suya lechislación en o sentito d'un reconoiximiento d'as relacions no maritals entre personas d'o mesmo sexo u de sexos diferents y l'atorgadura de dreitos iguals ta istas personas" asinas que "a inscripción ta l'orden d'o día d'a Unión Europea d'a cuestión d'o reconoiximiento mutuo de relacions no maritals reconoixitas legalment".
En un informe adoptato a o cabo de [[2002]],<ref>Informe A5-0451/2002, paragrafos 102-103 «Discriminación» (en francés).</ref>, o Parlamento recomendó de reconoixer as relacions no maritals, tanto entre personas de sexo diferent como entre personas d'o mesmo sexo, y d'asociar a ista mena de relacions dreitos iguals a os que derivan d'o matrimonio, con tal que s'inscriban "a l'achenda politica o reconoiximiento mutuo d'as relacions no maritals y d'o matrimonio entre personas d'o mesmo sexo".
A la fin, en una resolución de [[2003]],<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/20240719071415/http://www.europarl.europa.eu/omk/omnsapir.so/pv2?PRG=DOCPV Resolución A5-0281/2003, paragrafos 74-77] (en francés).</ref> o Parlamento Europeu reitera la suya demanda "d'abolir tota forma de discriminación" —lechislativas u ''de facto''— que en son encara victimas os homosexuals, sobretot en materia de dreito a o matrimonio y d'adopción de ninos".
En [[2001]], os [[Países Baixos]] reconoixioron o matrimonio homosexual, seguitos, en febrero de [[2003]], por [[Belchica]]; en [[2004]], por [[Canadá]]; en [[2005]], por [[Espanya]], qui se convirtió en o primer país d'o sud d'[[Europa]] en reconoixer-lo; e, o [[15 de noviembre]] de [[2006]], por [[Sudafrica]].
O [[5 de chunio]] de [[2004]], o tenient d'alcalde d'os Verdes de [[Begla]] (en francés ''Bègles'') [[Noël Mamère]] celebró lo primer matrimonio homosexual francés a despeito d'as advertencias d'o ministerio de l'interior. Iste matrimonio s'anuló en clamadura por o tribunal de [[Bordeus]].
En chulio de [[2005]], hubo puesto lo primer matrimonio homosexual en [[Espanya]] dimpués d'a lechislación que otreyaba o matrimonio entre personas d'o mesmo sexo, adoptata o [[21 d'abril]] de [[2005]]. En a mesma calendata, o Parlamento de Canadá modificó a lei sobre o matrimonio y a definición que contién ta reconoixer y permitir as unions entre personas d'o mesmo sexo en modificar a definición, que ye agora "l'unión de dos personas, excluyendo cualsiquier atra".
O [[5 d'aviento]] de [[2005]], a dentrata en vigor d'a lei sobre l'unión civil ubrió ista ta las parellas homosexuals en o [[Reino Uniu]].
O [[19 d'aviento]] de [[2005]], a primera unión homosexual se celebró en [[Irlanda d'o Norte]]. Ista unión da os mesmos dreitos ta las parellas heterosexuals y homosexuals.
En [[2007]], dezaga d'una lei adoptata o 18 de chunio de [[2004]] y acceptata por referendum o 5 de chunio de [[2005]], dentra en vigor en [[Suiza]] a lei federal sobre l'unión rechistrata entre personas d'o mesmo sexo<ref>[https://www.admin.ch/opc/fr/classified-compilation/20022194/index.html ''LPart en o Codigo Civil suizo''] (en francés, italiano y alemán).</ref> u ''LPart''.
O [[15 de mayo]] de [[2008]] a Cort Suprema de California legalizó lo matrimonio homosexual en iste estau, detacando que "a discriminación entre parellas homosexuals y heterosexuals" yera inconstitucional. Manimenos, un referendum concomitant a las eleccions presidencials refusó ista lechislación.
L'[[1 de mayo]] de [[2009]], o matrimonio homosexual dentra en vigor en [[Suecia]]. O mesmo anyo, a [[Ilesia de Suecia|Ilesia Evanchelica Luterana de Suecia]] ademprivió celebrar-ne de matrimonios homosexuals. En [[2009]], o matrimonio se ye ubierto ta parellas d'o mesmo sexo en [[Noruega]]. O [[17 de mayo]] de [[2010]], [[Portugal]] ubre a la suya vegada o matrimonio ta las personas homosexuals. En chunio de [[2010]], [[Islandia]] otreyó o matrimonio homosexual. y a primera en aprofeitar-ne fue [[Jóhanna Sigurðardóttir]], a primera ministra. En chulio de [[2010]], fue o redolín d'[[Archentina]], que modificó lo suyo codigo civil remplazando l'expresión "un hombre y una muller" por "dos achustants".
En [[2012]], [[Dinamarca]] ubre o matrimonio ta totas as parellas adintro d'a Ilesia de l'estau.
O [[6 de noviembre]] de 2012, en os [[Estaus Unius]], l'[[Washington (estau)|estau de Washington]], [[Maine (estau)|Maine]] y [[Maryland]] han otreyato lo matrimonio gai durando los referendums organizatos paralelament a las eleccions presindencials estausunidenses; o matrimonio homosexual ya yera reconoixito en sies estaus estausunidenses (Connecticut, Iowa, Massachusetts, Nueva Hampshire, Nueva York y o districtp de Columbia d'a capital, Washington).<ref>«Des centaines de mariages homosexuels célébrés dans l'Etat de Washington» (en francés), ''Le Monde.fr'', 10 d'aviento de 2012 (ISSN [https://www.worldcat.org/title/monde/oclc/1010530483?lang=fr 1950-6244], [ttps://www.lemonde.fr/ameriques/article/2012/12/10/des-centaines-de-mariages-homosexuels-celebres-dans-l-etat-de-washington_1802146_3222.html leyer en linia], consultato lo 22 d'abril de 2016).</ref>
O 17 de mayo de 2013, Francia ubrió o matrimonio civil ta las parellas d'o mesmo sexo.
===Pinyora por a lei d'homofobia===
Dende [[1997]], a [[Unión Europea|Comunidat Europea]] ha lo poder de luitar contra las discriminacions por orientación sexual, gracias a l'articlo 13 d'o [[Tractau d'Amsterdam]]<ref>[https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/396-hdgso_part2_summary_fr.pdf Rapport 2009 Homophobie et discriminations, partie II] (PDF en francés).</ref> A viedadura d'a discriminación debita a la orientación sexual ye estata incluita en l'anyo [[2000]] en a [[Carta d'os Dreitos fundamentals d'a Unión Europea]]. Por una directiva marco, a viedadura d'a discriminación ye vichent en l'emplego y a formación dende 2000; a igualdat de tracto ye un dreito fundamental d'a [[Unión Europea|UE]].<ref>[https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=158&langId=fr Lutte contre la discrimination au travail] (en francés).</ref> Una directiva d'o Consello y 2008 apunta a enchegar una igualdat de tracto entre personas, mas dillá d'a demba laboral.
En 2001, as discriminacions homofobas se penalizoron en Francia.
Dende [[2003]], o Codigo Penal francés agrava la pena d'os crimens homofobos. As menazas u violencias se castigan mas cerenyament si se son comesas por razón d'orientación sexual verdadera u suposata d'a persona.<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070719&idArticle=LEGIARTI000006417662&dateTexte=20200221 Article 222-18 du Code pénal français (en francés).]</ref> O Codigo Penal francés agrava tamién os castigos por actos de violencia (articlo 222-8), de tortura (articlo 222-3) u de violación (articlo 222-24) si se son comesos por razón d'orientación sexual (vente anyos d'engarcholamiento). L'asasinato homofobo se castiga con [[cadena perpetua]] (article 221-4).<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070719&idArticle=LEGIARTI000033975336&dateTexte=20200221 Article 221-4 du Code pénal français (en francés).]</ref>
A [[orientación sexual]] s'incluye en Franciaa entre os motivos de [[discriminación]] viedatos en o dreito laboral y tota discriminación caracterizata a ran economico (furnidura d'un bien u servicio, exercicio d'una actividat) y profesional ye pinyorable en virtut de l'articlo 225 d'o Codigo Penal francés.<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070719&idArticle=LEGIARTI000033461473&dateTexte=20200221 Articlo 225] y [https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070719&idArticle=LEGIARTI000020630926&dateTexte=20200221 225-4 d'o Codigo Penal francés] (entramos en francés).</ref>
O [[30 d'aviento]] de [[2004]] l'[[Alta Autoridat de Luita contra las Discriminacions y por a Igualdat]] (en francés ''Haute Autorité de lutte contre les discriminations et pour l'égalité'', con l'[[acronimo]] Halde) se creó en Francia ta luitar contra las discriminacions, entre que se troba la orientación sexual, detectando-las, aduyando a combatir-las y fendo evolucionar o dreito.<ref>[https://www.defenseurdesdroits.fr/fr/institution/competences/lutte-contre-discriminations Défenseur des droits, « Lutte contre les discriminations et promotion de l'égalité »] (en francés), en ''Défenseur des Droits'', o 21 de mayo de 2015 (consultato lo 13 de novembre de 2019).</ref> A Halde prener ta levar-los ta chudicio los actos u as situacions pertocant a la homofobia.
O [[17 de mayo]] de [[2005]], o primer [[Día Internacional contra la Homofobia, a Transfobia y a Bifobia]] hubo puesto en cuaranta países.
En chunio de [[2008]], Xavier Darcos s'embrecó en a luita contra la homofobia en os liceus franceses gracias a las campanyas de prevención. Os enfermers y enfermeras escolars d'o colechio estarán, en o tocant a éls mesmos, formatos ta ascuitar a chóvens gais y lesbianas.<ref>Véronique Soule, [https://www.liberation.fr/france/2008/06/25/xavier-darcos-l-omerta-sur-l-homophobie-a-l-ecole-est-toujours-presente_74911 « L'omertà sur l'homophobie à l'école est toujours présente »] (en francés), en ''Libération'' (consultato lo 20 d'abril de 2009).</ref>
===En Espanya===
[[Imachen:Gay March celebrating 2005 Pride Day and Same-Sex Marriage Law in Spain.jpg|thumb|left|Marcha celebrando lo día de l'Argüello LGBT y a legalización d'o matrimonio homosexual.]]
A homosexualidat en [[Espanya]], y en cheneral o colectivo LGBT, no ha habito un tractamiento uniforme y se ye adaptato en cada epocas ta las ideas y condicions reinants. Dende a sexualidat [[Antiga Roma|romana]], que bi teneba mas importancia l'acto sexual y as relacions de poder, dica la concepción moderna de l'homosexual como una traza de sexualidat y mesmo como una traza d'estar propia, bi'n ha habito a-saber-los de cambios y evolucions. A principal ye estata la influencia d'a ideolochía cristiana que caracterizó a sexualidat como un acto enfilato enta la procreación, por o que cualsiquier actividat sexual que no heba como obchectivo facilitar-la se chuzgaba pecaminosa y contraria a la lei de Dios. Ista evolución plegó a o punto de que s'identificaba la dita [[sodomía]] con a traidoría a lo estau y se castigaba con a muerte en a foguera.
O punto d'inflexión d'ista tendencia lo representa la [[Ilustración]], a on as libertaz individuals escomencipian a haber-ne de ficancia, redorando en [[1822]] a sodomía d'o [[Codigo Penal (Espanya)|Codigo Penal d'Espanya]]. A evolución enta l'acceptación d'a homosexualidat, difícil y panda, se vido estroncata por a [[Guerra Civil Espanyola]] y a [[franquismo|dictadura franquista]], que introdució una fura represión d'os denominatos ''violetas''. Aprés a dictadura, a evolución enta l'acceptación ha continato.
En 2005, Espanya se fizo en o tercer país d'o mundo dezaga d'os [[Países Baixos]] y [[Belchica]] en aprebar o [[matrimonio entre personas d'o mesmo sexo]] y ha una d'as lechislacions mas progresistas en o tocant a os temas que afectan a la comunidat [[LGBT]], como l'[[adopción]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2005/jun/30/gayrights.spain «Spain legalises gay marriage»]. En ''The Guardian'' (en anglés). 30 de chunio de 2005. Consultato lo 2 d'agosto de 2007.</ref><ref>[«Entra en vigor la Ley de Identidad de Género en España»]. En ''20minutos.es'' (en castellano). 17 de marzo de 2007. Consultato lo 2 d'agosto de 2007.</ref> Antimás, a cultura LGBT espanyola ha trespasato mugas con peliculas de directors como [[Pedro Almodóvar]] y fetas como [[Europride 2007]] celebrato en [[Madrit]].<ref>Jumana Farouky (2 d'octubre de 2005). [https://web.archive.org/web/20130825231718/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1112796,00.html «Acceptance — one reel at a time»]. En ''Time'' (en anglés). Consultato lo 2 d'agosto de 2007.</ref><ref>«Pedro Almodovar». En ''Yahoo! movies'' (en anglés). Archivato dende l'[https://es.yahoo.com/?p=us orichinal] o 17 d'octubre de 2007. Consultaio lo 2 d'agosto de 2007.</ref><ref>Harold Heckle (11 de chulio de 2007). «Madrid celebrates gay rights advances at Euro Pride festivities, 1st Ld-Writethru, EU». En ''gay.com'' (en anglés). Consultato lo 2 d'agosto de 2007.</ref> Huei lo día [[Espanya]] ye o país a on as personas LGBT espleitan d'una mayor acceptación en o mundo, dica un 89% d'a población reconoixe y esfiende os dreitos d'o colectivo LGTB.<ref>El Confidencial. [https://www.elconfidencial.com/alma-corazon-vida/2013-06-13/asi-es-espana-el-pais-mas-gay-friendly-y-el-que-mas-aprendio-de-50-sombras_195997/ «España, el país más gay-friendly»]. En ''elconfidencial.com'' (en castellano). Consultato lo 12 de noviembre de 2015.</ref> A visibilidat d'o colectivo LGTB ye arribata entro a partis d'a sociedat que anteriorment se trobaban privatas: l'[[exercito]], a [[Guardia Civil]], a [[churicatura]], o [[sacerdocio]], encara que en atros sectors, como lo [[futbol]], agún no se ye producida.<ref>Joan M. Miró. [https://web.archive.org/web/20070808132113/http://www.gaybarcelona.net/opinion/93.htm «Sobre la homofobia en el deporte»]. En ''gayBarcelona.net'' (en castellano). Consultato lo 2 d'agosto de 2007.</ref>
===En China===
Luengament tolerato en China durando a epoca clasica, a homosexualidat fue cerenyament reprimita y criminalizata a partir d'a [[Republica Popular de China]] (1949) y fue o motivo d'engalzamiento durando a [[Revolución Cultural]]. A cuestión d'a homosexualidat tornó a surtir en a opinión publica y a prensa china a partir d'as anyadas de 1980 y a tolerancia augmentó a lo largo d'os anyos. En 1997, a homosexualidat se despenalizó y a sodomía de descriminalizó. En 2001, a homosexualidat se sacó d'a lista de malautías mentals y a la fin se fizo en un subchecto d'estudio en as universidaz.<ref>Sun Zhongxin, James Farrer et Kyung-hee Choi, [https://journals.openedition.org/perspectiveschinoises/939 « L'identité des hommes aux pratiques homosexuelles à Shanghai »] (en francés), en ''Perspectives chinoises'', nº 93, 2006.</ref>
===En Francia===
Antis d'a Revolución, as ''gens de la manchette'' (embotada que allora en Francia lis meteban a os homosexuals y que significa literalment "chents d'as esposas" u "chents d'os grillez") se castigaban a ormino con a muerte. En 1750, s'exeguioron en a [[Place de l'Hôtel-de-Ville - Esplanade de la Libération|Place de Grève]] [[Jean Diot y Bruno Lenoir]].<ref>[https://blog.francetvinfo.fr/deja-vu/2013/04/17/en-1750-quand-lhomosexualite-vous-menait-au-bucher.html « En 1750, quand l'homosexualité vous menait au bûcher »], en ''francetvinfo.fr'' (en francés), o 17 d'abril de 2013.</ref>
Dende a [[Revolución francesa]] (por a lei d'o [[25 de setiembre]] y [[6 d'octubre]], que adoptó lo [[codigo penal|Codigo Penal]], que un feito relevant en ye o no ementar a [[sodomía]], considerata dica allora como un crimen, u unatro termino que designe a las relacions homosexuals)<ref>O ponent d'a lei, Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau, afirmó que o Codigo Penal no ha meso difuera d'a lei os « verdaders crimens », y non pas os « delictos ficticios, creatos por a superstición, o feudalismo, a fiscalidat y o despotisme ». Cf. Thierry Pastorello, « L'abolition du crime de sodomie en 1791 : un long processus social, répressif et pénal », ''Cahiers d'histoire. Revue d'histoire critique'', vol. 112-113, 2010, p. 197-208 (tot en francés) [https://journals.openedition.org/chrhc/2151 leyer en linia].</ref> as relacions homosexuals en privato consentitas entre adultos no son mas engalzatas por a lei en Francia.
Atamas d'ista despenalización d'as relacions homosexuals privatas consentitas entre adultos, incuestionata por a lei dende 1791, una [[policía administrativa en Francia|policía administrativa]] fuerte s'enchegó dende antis d'a [[Revolución francesa|Revolución]] y s'intesificó chus a [[Monarquía de Chulio]] y o [[Segundo Imperio francés|Segundo Imperio]] arredols de collas d'homosexuals, pricipalment [[París|parisinos]].<ref>Michael Sibalis, « Tantes » et « Jésus », la police des homosexuels sous le second empire en ''Dans les secrets de la police'' (en francés) , éditions l'Iconoclaste 2008 (ISBN 9782913366206).</ref> Se tractaba d'un censo escrito, chus a traza de fichas, d'homosexuals identificatos, de prostitutos homosexuals y de travestis, tot replegatos en os rechistros de pederastas. L'obchectivo d'iste rechistro sistematico yera esencialment prevenir os chantaches y os escatapurcios publicos controlando a prostitución. O rechistro d'homosexuals por a [[policía]] no estió mas practicato dende [[1981]].<ref>Cal asperar dica l'11 de chunio ta la disolución d'o Colla de Control d'Homosexuals en a [[Prefectura de Policía]] de París y la circular [[Defferre]] d'o 12 de chunio de 1981 (nota 0011) ta amugar o rechistro d'homosexuals y o control d'identidat en os puestos de ligue. O 21 d'aviento de 1981, o director central d'a seguridat publica, Clément Bouhin, remera a os policías urbanos que "os controls exercitos en o marco d'a lei penal no deben presentar garra caracter discriminatorio contra os homosexuals, sobre tot en os puestos de trobadaa privilechiatos" (nota de servicio nº 4314).</ref>
O [[Francia de Vichèi|Rechimen de Vichèi]], por a lei d'o 6 d'agosto de 1942, que modificó lo paragrafo 1 de l'articlo 334 d'o Codigo Penal, establió una distinción discriminatoria en a edat de consentimiento sexual entre relacions homosexuals y heterosexuals:
{{cita|"Se castigará con engarcholamiento de sies meses a tres anyos y una pinyora de 2000 francos a 6000 francos cualsiquier qui ya por satisfer as pasions d'otri, esfugato, favoreixito u facilitato habitualment o desenfreno u a corrupción d'a chovenalla d'uno u de l'atro sexo por debaixo d'os ventiún anyos, ya por satisfer as propias pasions, comeso uno u a-saber-los actos impudicos u contra natura con un menor d'o suyo sexo con edat menor de ventiún anyos."}}
Ista lei creó una distinción explicita, se puet mesmo dicir una discriminación, entre relacions homosexuals y heterosexuals en o tocant a la edat a partir de que un menor civil puet mantener una relación sexual con un adulto, sinse que iste adulto cometa una infracción penalment reprimita (21 anyos ta las relacions homosexuals y 13 anyos ta las heterosexuals a partir d'os 15 anyos por a ordenanza d'o 2 de chulio de 1949.<ref name="45-1456"/> En a [[Liberación (Segunda Guerra Mundial)|Liberación]], ista paragrafo no estió abrogata como estió lo caso ta un gran numero de leis petainistas. Tasament modificata, iste paragrafo ye estau solament desplazato a o paragrafo 3 de l'articlo 331 d'o Codigo Penal francés por ordenanza d'o 8 de febrero de 1945.<ref name="45-190"/><ref name="articlo 331"/> Ista nueva lei castigaba "...con un engarcholamiento de sies meses a tres anyos y con una pinyora de 60 francos a 15 000 francos cualsiquier qui haiga comeso un acto impudico u contra natura con un individuo d'o suyo mesmo sexo menor de ventiún anyos".
En [[1974]], a edat de mayoría sexual ta las relacions homosexuals se baixa a os 18 anyos.<ref>Con a lei nº 74-631 d'o 5 de chulio de 1974 [https://archive.wikiwix.com/cache/20210510084404/http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000700039 archivo en francés], que cambió a edat de mayoría de 21 anyos a 18 anyos en toz os articlos d's Codigo Civil y d'o Codigo Penal).</ref> Con ista modificación, o paragrafo 3<ref name="articlo 331"/> de l'articlo 331 remanió en o Codigo Penal francés dica o 4 d'agosto de 1982, calendata cuan se bi inscribió a lei [[Raymond Forni]], presentata por [[Gisèle Halimi]] y repuntata por [[Robert Badinter]], votata o 27 de chulio de 1982.<ref name="82-683"/><ref>[http://culture-et-debats.over-blog.com/article-511880.html Extrait du discours de Robert Badinter à l'Assemblée Nationale, le 20 décembre 1981] (en francés).</ref>
No bi ha habito que dos leis que faiga mención explicita a la homosexualidat en Francia dende a [[Revolución francesa|Revolución]]. Bi ha habito por tanto l'articlo 331 descrito mas entalto, pero tamién a ordenanza d'o 25 de noviembre de 1960<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000517663 L'ordonnance no 60-1245 du 25 novembre 1960 « relative à la lutte contre le proxénétisme »] (en francés).</ref> (que creó lo paragrafo 2 de l'articlo 330 d'o Codigo Penal), presa a radiz de l'enxaute Mirguet, que duplicó a pena minima por l'afronta publica a la pudor cuan se tractaba de relacions homosexuals (ista disposición se suprimió en 1980<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000886767 Loi no 80-1041 du 23 décembre 1980 « relative à la répression du viol et de certains attentats aux mœurs »] (en francés).</ref> por proposición d'o gubierno de Raymond Barre, presentata<ref>Senau, [http://www.senat.fr/comptes-rendus-seances/5eme/pdf/1978/06/s19780628_1815_1869.pdf « Compte-rendu intégral des débats du 28 juin 1978 »], pp. 1850-1852 (en francés).</ref> por [[Monique Pelletier]], secretario d'estau, prenende de nuevo a proposición de lei nº 261 d'o 8 de febrero de 1978 d'[[Henri Caillavet]]).<ref>[http://www.senat.fr/dossier-legislatif/ppl77-261.html « Proposition de loi tendant à abroger l'alinéa 2 de l'article 330, et l'alinéa 3 de l'article 331 du Code pénal »] (en aragonés).</ref> L'articlo 331 ye estau sindembargo muito mas important que l'articlo 330, no nomás por a suya duración (40 anyadas ta l'articlo 331, 20 anyadas ta l'articlo 330), sino también por a suya valgua simbolica (os debaz escritos, os discursos y as manifestacions politicas arredol de l'articlo 331 son estaus toz muito mas numerosos que os d'arredol de l'articlo 330).
O [[pacto civil de solidaridat]] (en francés ''pacte civil de solidarité'', con as siglas ''pacs'') instaurato en [[1999]] reconoixe a dos personas d'o mesmo sexo en cualidat de parella, pero no instaura garra lazo de filiación entre os dos companyers y o fillo d'uno u de l'otri.
A lei d'o [[30 d'aviento]] de [[2004]]<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000423967 Loi no 2004-1486 du 30 décembre 2004] (en francés).</ref> instauró l'Alta Autoridat de Luita contra las discriminacions y ta la igualdat (en francés ''Haute Autorité de lutte contre les discriminations et pour l'égalité'', con as siglas ''HALDE''). "Se penalizarán de traza cuasi identica las cismias ta l'odio u ta la discriminación, a inchuria u a difamación en o tocant a o racismo, a homofobia, o sexismo y a discriminación contra os discapacitatos... As asociacions de mas de cinco anyos d'existencia declarata podrán constituir-se en parti civil a o costato d'as victimas". A lei d'o [[30 d'aviento]] de [[2004]] se referiba ta las declaracions publicas (en os [[Medio de comunicación|medios audiovisuals]]: [[Prensa escrita|prensa]], [[libro]]s, [[televisión]]); pero as atras, l'agresión verbal en a carrera u en o puesto de treballo, remaniban poco castigatas. Por o decreto d'o 25 de marzo de 2005,<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000257363 Décret no 2005-284 du 25 mars 2005] (en francés).</ref> istas menas d'agresions no publicas fan parti d'una infracción platerament mas grieu que una simpla inchuri (tamién se refiere ta las declaracions sexistas u contra os discapacitatos).
A elección de [[François Hollande]] ta la Presidencia d'a Republica francesa en [[2012]] ubrió o camino ta lo matrimonio homosexual como se preveyeba en o programa d'él, en haber apercazato lo suyo gubierno a mayoría en l'Asemblea Nacional.<ref>[https://web.archive.org/web/20200320023841/https://www.europe1.fr/politique/Mariage-gay-la-France-y-pense-aussi-501990 «Mariage gay: la France y pense aussi»] (en francés), en ''www.europe1.fr'', l'11 de mayo de 2012 (consultato l'11 de febrero de 2016).</ref> Aprés un debat animato en as dos asembleas, a lei "que ubre o matrimonio ta las parellas d'o mesmo sexo" s'adoptó lo 23 d'abril de 2013.<ref>[http://www.assemblee-nationale.fr/14/ta/ta0120.asp Lei nº 120 que ubre o matrimonio ta las parellas d'o mesmo sexo] (en francés).</ref>
==Homosexualidat en o mundo animal==
A existencia de comportamientos homosexuals en as especies animals ye estata mencionata por a-saber-los autors antigos: [[Aristótil|Aristotil]] los menciona en as [[perdices]]; [[Ateneu]] en os [[palomo]]s y perdices; [[Eliano]] en as [[cotorniz|cotornices]]; [[Horapolo]] en as perdices; [[Plinio o Viello]] en as cotornices, [[gallo]]s y perdices; u [[Plutarco]] en os gallos. Manimenos, istos relatos estioron refutatos por os autors y textos siguients: por [[Platón]] en as ''Leis''; por [[Ovidio]], [[Pseudofocilides]], [[Plutarco]], [[Luciano de Samosata|Luciano]], [[Longo]], [[Chuan Crisostomo]], [[Celio Aurelián]], [[Agatías]] (en o [[sieglo VI]]), [[Chustinián I]] u por [[Vincent de Beauvais]], entre otris.
Os cientificos modernos n'han observato de feito de comportamientos homoeroticos ocasionals en bel numero d'especies:<ref>Documental ''Homosexualité animale'' (episodio d'a serie ''Animaux trop Humains'', en francés), realizato por Bertrand Loyer, Jessica Menéndez y Stéphane Alexandresco, 2006. Distribuidor : Off the Fence, Saint Thomas Productions.</ref> [[abella]]s, [[Pan paniscus|bonobos]], [[Castor fiber|vibres]], [[Chiroptera|afogacandils]], [[Capra aegagrus hircus|crapas]], [[Canis lupus familiaris|cans]], [[Pan (chenero)|chimpanzés]] y bels atros monos, [[Melolonthinae|melolontinos]], [[Panthera leo|lions]], [[Lampyridae|cucos de luz]], [[palomo]]s, [[Equus caballus|porrochos]], [[Gallus gallus domesticus|gallinas]], [[rolleta]]s y [[vaca]]s.
En [[2005]], [[Bruce Bagemihi]] en catalogó mas de 450 especies en que se son observatas practicas homoeroticas.<ref>Bruce Bagemihl, ''Biological Exuberance: animal homosexuality'' (en anglés), Stonewall Inn Editions, 2005.</ref> Ta lo profesor [[Thierry Lodé]], d'a [[Universidat de Roazhon 1]],<ref>Thierry Lodé, ''La guerre des sexes chez les animaux'' (en francés), Eds Odile Jacob, 2007.</ref> "totas as conductas sexuals existen en a naturaleza" encara que os comportamientos exclusivos remangan mas bien raros, en privilechiar a evolución perén a reproducción.
Un estudio recient, feito en a [[Universidat de Lausana]] en [[Suiza]] sobre moscas cheneticament modificatas "meyant a reducción d'as taxas de [[acido glutamico|glutamato]] en l'exterior d'as neuronas que determinan o comportamiento sexual" ha demostrato que ista manca cheneraba una desinhibición d'as orientacions sexuals y istas yeran reversibles. Sindembargo, seguntes o responsable d'iste estudio, o doctor Yael Grosjean, "a homosexualidat no ye fixata".<ref>Génétique : L'homosexualité étudiée via les mouches - Sciences (en francés).</ref>
Manimenos, numerosos rechiradors<ref>Simon LeVay, Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality (en anglés) (Cambridge, Mass.: MIT Press, 1996).</ref><ref>Bruce Bagemihl, Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity (en anglés) (Nueva York: St. Martin's Press, 1999).</ref><ref>Antonio Pardo, «Aspectos médicos de la homosexualidad», Nuestro Tiempo, (en castellano) Chul.-Ag. 1995, p. 82-89.</ref> piensan que o cualificativo d'"homosexualidat" no se puet aplicar ta o regno animal; car, encara que o comportamiento homoerotico ocasional siga present en cualcuns, a homosexualidat en sentito humano contemporanio d'"atracción sexual exclusivament enfilato enta companyers d'o mesmo sexo en detrimento d'a reproducción sexuata" mai se ye observata ni constituyer en garra caso un acto "conscient".
Asinas, ta Thierry Hoquet,<ref>Thierry Hoquet, «La sociobiologie est-elle amendable?: Biologistes, féministes, darwiniennes face au paradigme de la sélection sexuelle», ''Diogène'', vol. 1, no 225, 2009, p. 139-156 (en francés) (ISSN 0419-1633).</ref> "si a especie humana debe de considerar-se, en a-saber-los aspectos y talment mesmo d'un cabo a l'atro, como una especie biolochica, podemos, con tot y con ixo, preguntar-nos sobre a unidat d'as categorías humanas de "violación", "arem", "monogamia" u "homosexualidat" cuan s'aplican indistinctament ta toz os animals". Ista idea coincide con a de Ruth Bleier , seguntes a cual tal abuso d'o lenguache sinyala un "etnocentrismo que n'enchendra de presumpcions no comprebatas, de cuestions de bislai, d'un uso selectivo de modelos animals, d'un antropomorfismo d'os conceptos y d'o lenguache (machismo d'os insectos, prostitución en os grans simios u as aus, homosexualidat d'os leremicos de tierra), como de distorsions y de representacions entivocatas en l'uso d'os datos".<ref>Ruth Bleier, ''Science and gender'' (en anglés), Nueva York, Pergamon Press, 1984.</ref>
===Homo sapiens===
En estudiar con fondura o [[cerebro]] humano, os cientificos n'han descubierto de diferencias en bellas rechions cerebrals entre hombres heterosexuals y homosexuals. En 1990, o medico y neurobiologo [[Países Baixos|neerlandés]] [[Dick Swaab]] y o neuroscientifico [[Michel A. Hofman]] ha constatato que, en os hombres homosexuals, o volumen d'o [[nuclio supraquiasmatico]] de l'[[hipotalamo]] ye cuasi o dople que o de os heterosexuals. En [[1995]], se son publicatos resultatos d'un experimento a on se inchectaba una substancia capable de bloquiar l'acción d'a [[testosterona]] en as [[rattus|ratas]], antis y aprés d'o suyo naiximiento. Una vegada adultas, istas ratas heban un nuclio supraquiamastico mas recio y un comportamiento bisexual. En [[1991]], un pseudoestudio d'o neuroscientifico [[Simon LeVay]] heba contrimostrato que o tercer nuclio intersticial de l'[[hipotalamo anterior]] (NIHA-3) ye a lo menos dos veces mas recios en os hombres heterosexuals que en as mullers y os hombres homosexuals. Iste estudio se ye realizato sobre una muestra a-saber-lo feble y sinse garra representatividat. Se yera obtenito a partir de cerebros de cuaranta-un pacients hespitalizatos espritatos. Os subchectos se son clasificatos en tres cricas. A primera crica se composaba de decinueu hombres gais qui yeran espritatos de [[malautía]]s como a [[sida]]. A segunda crica replegaba sece hombres con una orientación sexual desconoixita pero suposatament heterosexual. Asinas, iste estudio se ye invalidato.
Cualques rechiras marcan que, durando lo desarrollo, febles taxas d'[[androcheno]]s circulants poderban feminizar o cerebro de cualques mesaches qui devenirban homosexuals, entre que taxas elevatas d'androchenos poderban masculinizar o cerebro d'as mesachas qui devenirban homosexuals.<ref>Fuent: [http://lecerveau.mcgill.ca/flash/a/a_04/a_04_cl/a_04_cl_des/a_04_cl_des.html articlo] sobre lo puesto web ''Lecerveau.McGill.ca'' (en francés).</ref> Istas rechiras tamién se son invalidatas, pus atros estudios, en cambio, amuestran exactament o contrario con as taxas de testosterona mas elevatas en os homosexuals.
En as [[anyos 2000|anyadas 2000]], as rechiras en [[neurosciencia]] han amostrato que os sers humanos estimulan as suyas [[zona erochena|zonas erochenas]], pus isto en precura de recompensas y refuerces en os cerebros.<ref name="AGMO">AGMO Anders [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.elsevier.com%2Fwps%2Ffind%2Fbookdescription.cws_home%2F712200%2Fdescription%23description ''Functional and dysfunctional sexual behavior''] (en anglés) Elsevier 2007.</ref> Istas recompensas, en particular l'[[orgasmo]], se recullen a o livel d'a [[consciencia]] como [[sensación|sensacions]] de [[placer]]s eroticos y de goyo. Simplificando, o ser humano en mira d'actividaz sexuals, pus lis ne precura de placers eroticos intensos.
En o [[ser humano]] (e cualques atros [[animalia|animals]] como lo [[Pan (chenero)|chimpanzé]], o [[Pan (chenero)|bonobo]], [[pongo|l'arangután]] y lo [[delfín]]), o comportamiento sexual no ye nomás un comportamiento reproductivo, sino tamién un comportamiento erotico.<ref>Sobre a distinción entre "comportamiento sexual", "comportamiento reproductivo" y "comportamiento erotico", ista ye estata proposata por Martin Johnson y Barry Everitt en a suya obra ''Reproduction'' (De Boeck Université 2001) ta parar cuenta en as diferencias compotamentals y neurobiolochicas d'o comportamiento sexual entre especies. A obra que en presenta mas de verificacions experimentals d'ista distinción ye [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.elsevier.com%2Fwps%2Ffind%2Fbookdescription.cws_home%2F712200%2Fdescription%23description ''Functional and Dysfunctional Sexual Behavior''] d'o neurobiologo Anders Agmo.</ref> En o curso d'a [[evolución]], a importancia y influencia d'as [[hormona]]s<ref>BUVAT J. : ''Hormones et comportement sexuel de l'Homme : données physiologiques et physiopathologiques'' (en francés), Contracept. Fertil. Sex., 24/10:767-778, 1996.</ref> y [[feromona]]s<ref>ZHANG J., WEBB D. M. ''Evolutionary deterioration of the vomeronasal pheromone transduction pathway in catarrhine primates'' (en anglés), Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 100(14):8337-8341, 2003.</ref><ref>Foidart A., Legros J.J., Balthazart J. : ''Les phéromones humaines : vestige animal ou réalité non reconnue'' (en francés), Revue médicale de Liège, 49/12:662-680, 1994.</ref> sobre o comportamiento sexual han esmenorato. Manimenos, en os [[Mammalia|mamifers]] mas simplos, as feromonas son en l'orichen d'a heterosexualidat.<ref>Stowers L., Holy T. E., Meister M., Dulac C., Koentges G. ''Loss of sex discrimination and male-male aggression in mice deficient for TRP2'', (en anglé) [[Science]], 295(5559):1493-1500, 2002.</ref> Por contra, a importancia d'as recompensas han devenito mayors.<ref name="AGMO"/> En o ser humano, l'obchectivo d'o comportamiento sexual no ye lo coito vachinal sino a busca de placers eroticos, precuratos por a estimulación d'o cuerpo y d'as [[zona erochena|zonas erochenas]], sinse importar guaire o sexo d'o companyero sexual.<ref>Serge Wunsch, ''Thèse de doctorat sur le comportement sexuel'' ([[PDF]] en francés) EPHE-Sorbonne, París, 2007.</ref>
Cal estar prudent en o tocant a l'aspecto biolochico: en primeras, data la naturaleza polemica d'iste tema de rechira, en particular en os países anglosaxons, a validez d'istos estudios no ye pas guaranciato;<ref>Dunbard R., Profesor de psicolochía evolutionista en Liverpool entrevistato por James Owen, ''Homosexual Activity Among Animals Stirs Debate'', en ''National Geographic News'', 23/07/2004, [https://www.nationalgeographic.com/science/2004/07/homosexual-animals-debate/ articlo en linia (en anglés)].</ref> a l'arreo, os experimentos con [[melguizo]]s deben interpretar-se con tiento, pus ye dificil extrapolar una relación directa a libe chenetico enta o livel comportamental. Manimenos, istos estudios sochieren una influencia a ran d'os chens: si un melguizo ye homosexual, o suyo melguizo monozigotico haberba arredol d'o 52% de posibilidat d'estar-ne tamién y os melguizos dizigoticos haberban una proporción d'o 22% d'estar-ne entramos,<ref>''Twin studies and homosexuality'' (en anglés).</ref> mesmo si ye dificil deseparar l'efecto chenetico d'o simplo efecto cultural, en haber estau entramos ninos criatos conchuntament.
A la fin, os experimentos recients que sochieren a existencia d'una orientación sexual biolochica, mesa en practica con homosexuals d'entramos sexos y que lo suyo orichen se deberba a las caracteristicas anatomicas y funcionals de l'aria preoptica meya<ref>LEVAY S. ''A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men'' (en anglés), Science, 253(5023):1034-1037, 1991.</ref><ref>SAVIC I., BERGLUND H., LINDSTROM P. ''Brain response to putative pheromones in homosexual men'' (en anglés), Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 102(20):7356-7361, 2005.</ref><ref>BERGLUND H., LINDSTROM P., SAVIC I. ''Brain response to putative pheromones in lesbian women'' (en anglés), Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 103(21):8269-8274, 2006.</ref> no permiten pas actualment de saper si istas caracteristicas funcionals son innatas u adquiestas.<ref>BYNE W. ''Why we cannot conclude that sexual orientation is primarily a biological phenomenon'' (en anglés), J. Homosex., 34(1):73-80, 1997.</ref> A-saber-los estudios publicatos entre 1990 y 2010 afillan, con toto y con ixo, a idea d'una orientación sexual determinata definitivament en o estadio prenatal (entre a emprenyadura y o naiximiento) debito a factors hormonals principalment.<ref>BALTHAZART J. ''Biologie de l'homosexualité'' (2010) (en francés).</ref>
Unatra racada esmentata por primera vegada en 1981 y dimpuesas represa en 2004, sinyala que, en cualques casos, a preferencia por a homosexualidat provenirba de circumstancias particulars, por eixemplo d'experiencias muito positivas ([[sistema de recompensa|recompensas/refuerces]]) que as personas haberban vivito con companyers d'o mesmo sexo.<ref>Bell, A.P., Weinberg, M.S. and Hammersmith, S.K. ''Sexual preference. Its development in men and women'' (en anglés). Indiana University Press: Bloomington, 1981.</ref><ref>Van Wyk, P. H., & Geist, C. S. ''Psychosocial development of heterosexual, bisexual, and homosexual behavior'' (en anglés). Archives of Sexual Behavior, 13, 505-544, 1984.</ref><ref>YATES Alayne. ''Biologic perspective on early erotic development'' (en anglés), Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 13(3):479-496, 2004.</ref> Iste amanamiento, manimenos, ye estau cuestionato por estudios publicatos entre 2000 y 2010.<ref>BENESTEAU J., ''Mensonges Freudiens'' (en francés), Mardaga Ed., 2002. (ISBN 2-87009-814-6).</ref><ref>DUFRESNE T., ''Against Freud: Critics talk back'' (en francés), Stanford University Press, 2007.</ref>
Istos estudios presuposan que un individuo homosexual naixe con predisposición enta la homosexualidat, o que puet constituir un postulato [[determinismo|determinista]] y [[esencialismo|esencialista]], entre que se desembolica l'atracción en caso d'individuos [[bisexualidat|bisexuals]] u que la suya orientación sexual cambia a o luengo d'a vida. Con tot y con ixo, qui s'oposan a os estudios sobre l'orichen biolochico d'a homosexualidat a veces pueden esfender a tesi de l'orichen purament social e, por tanto, d'adquisición d'a homosexualidat y tienden a neglichir notablement os casos d'homosexuals exclusivos qui no pueden pas cambiar d'orientación sexual. Istas motivacions se basan a sobén en teorías psicoanaliticas (freudismo, lacanismo), sinse elementos de preba en o tocant a la tesi de l'adquisición.<ref>Philippe Lambert, [https://web.archive.org/web/20210410111702/https://le-cercle-psy.scienceshumaines.com/biologie-de-l-homosexualite-on-nait-homosexuel-on-ne-choisit-pas-de-l-etre_sh_24975 «Livre: Biologie de l'homosexualité. On naît homosexuel, on ne choisit pas de l'être»] (en francés), en Le Cercle Psy, 20 de mayo de 2014 (consultato lo 28 chinero de 2016).</ref>
====Homosexualidat y chenetica====
Estudios basatos en familias<ref>R. C. Pillard, J. M. Bailey (1998) ''Human sexual orientation has a heritable component'' (en anglés). Hum. Biol. 70, 347–365. PMID 9549243.</ref> y en melguizos<ref>N. Långström, Q. Rahman, E. Carlström, P. Lichtenstein (2010) ''Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: A population study of twins in Sweden'' (en anglés). Arch. Sex. Behav. 39, 75–80 . doi:10.1007/s10508-008-9386-1PMID 18536986.</ref> han socherito que a homosexualidat masculina ha un component chenetico, pero no han puesto mai precisar os chens que en poderban estar embrecatos —os estudios contradictorios han concluito (u no) que o cromosoma Xq28 en poderba tener bellacosa que veyer—,<ref>Sanders, A. R., Martin, E. R., Beecham, G. W., Guo, S., Dawood, K., Rieger, G., ... & Duan, J. (2015). ''[https://web.archive.org/web/20191202181616/https://pdfs.semanticscholar.org/b126/4b91af61e2c27a4b2f7eb33dc1bba8d0bf06.pdf Genome-wide scan demonstrates significant linkage for male sexual orientation]'' (en anglés). Psychological medicine, 45(7), 1379-1388.</ref> pero ista hipotesi no ye estata enfortita por o gran estudio de 2019 por Andrea Ganna ''et al.'' (veyer mas entabaixo).
Cal preguntar-se tamién si bels factors d'influencias cheneticas (chens u combinación de chens) podesen potencialment esplanicar cualques aspectos sexuals d'a personalidat (atracción, identidat, heterosexualidat u bisexualidat u homosexualidat) y si estasen diferents seguntes se siga muller u hombre. Una hipotesi ye que os chens que codifican as hormonas sexuals chugarban un papel important,<ref>R. A. Lippa (2008) ''Sex differences and sexual orientation differences in personality: Findings from the BBC Internet survey'' (en anglés). Arch. Sex. Behav. 37, 173–187 . doi:10.1007/s10508-007-9267-z PMID 18074219.</ref><ref>Y. Wang, M. Kosinski (2018) , ''Deep neural networks are more accurate than humans at detecting sexual orientation from facial images'' (en anglés). J. Pers. Soc. Psychol. 114, 246–257 doi:10.1037/pspa0000098 PMID 29389215.</ref><ref>J. M. Bailey, P. Dunne, N. G. Martin (2000) ''Genetic and environmental influences on sexual orientation and its correlates in an Australian twin sample'' (en anglés). J. Pers. Soc. Psychol. 78, 524–536| doi:10.1037/0022-3514.78.3.524 PMID 10743878.</ref> pero pocas de prebas cheneticas u biolochicas directas se son trobatas.<ref name="Ganna">Andrea Ganna & al. (2019) ''[https://science.sciencemag.org/content/365/6456/eaat7693 Large-scale GWAS reveals insights into the genetic architecture of same-sex sexual behavior]'' (en anglés), en [[Science]] o 30 d'agosto de 2019: Vol. 365, tirada 6456, eaat7693 |DOI: 10.1126/science.aat7693.</ref>
Posteriorment, os progresos cruzatos d'a [[chenomica]] y d'os [[macrodatos]] han premeso de tractar-ne de granizos conchuntos de datos provenients de centenas de millars de personas, convertindo-se en estudios muito mas "potents". O mas amplo d'os estudios mai conducito en materia d'orientación sexual ([[panchenoma|panchenomico]] y habendo-se levato alto u baixo sobre 500 000 personas qui viven en os [[Estaus Unius]], [[Reino Uniu]] y en [[Suecia]]) ye estau publicato en [[2019]] por Ganna ''et al.'', amillorando los resultatos ya presents en [[2018]]. Iste estudio refirma que no existe pas garra chen d'a homosexualidat (masculina u feminina) ni d'a heterosexualidat ni ta l'[[androfilia]] y a [[chinefilia]]; y que mesmo los marcadors cheneticos conoixitos, presos en o suyo conchunto, no predicen pas si bel individuo estará gai, bisexual u heterosexual.<ref name="Ganna"/>
Seguntes os datos cientificos disponibles, os marcadors cheneticos no pueden por tanto emplegar-se pas ta predicir o comportamiento sexual. A lo contrario que ta atros comportamientos complexos nuestros, a chenetica influye en o comportamiento sexual, pero estando muito "polichenico": arredol d'o 25% d'os nuestros sexuals en penderban, pero a traviés d'as interaccions de cientos a mils de chens y [[locus|loci]], habendo-ne cadagún de chicoz efectos, estando asinas o comportamiento sexual mas influito por a historia de cadagún, a suya cultura y interaccions socials.<ref name="Ganna"/> Manimenos, se ye detectato un esbirriai en iste estudio:<ref name="Kaiser">Kaiser J (2009), ''[https://www.sciencemag.org/news/2019/08/genetics-may-explain-25-same-sex-behavior-giant-analysis-reveals Genetics may explain up to 25% of same-sex behavior, giant analysis reveals]'' (en anglés), Science News, o 29 d'agosto de 2019.</ref> En realidat, si una persona ya ha habito una relación sexual estraficata con unatra persona d'o mesmo sexo, ista puet haber alcurrito por refitolería, o que poderba reflectar una ubridura ta nuevas experiencias mas bien que una orientación sexual. En cuenta de preguntar a las personas enquestatas si n'han habito de relacions sexuals con una persona d'o mesmo sexo (cuestión que no permite pas de distinguir a os gais d'os bisexuals u d'una persona qui haiga quiesto prebar ista mena de relación), estarba millor preguntar-lis cuala. seguntes éls mesmos, ye a suya orientación sexual u por cuál sexo se sienten mas atrayita.<ref name="Kaiser"/> Seguntes William Rice (biologo d'a evolución en a Universidat de California), iste estudio presenta tamién o intrés d'amostrar que una gran parti d'a población no ye pas exclusivament heterosexual.<ref name="Kaiser"/>
==Notas==
{{listaref|2}}
== Vinclos externs ==
{{commonscat|Homosexualitya hHomosexualidat}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Sexualidat]]
ngoohe6w4udoni37hrg3cxux771yu5h
Anne Frank
0
116465
2423521
2351086
2026-06-10T19:53:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423521
wikitext
text/x-wiki
{{wikificar}}{{correchir}}
{{Ficha de famosa
|nombre = Anne Frank
|imachen = AnneFrank1940 crop.jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = Anne Frank en [[1940]].
|calendata naiximiento = [[29 de chunio]] de [[1929]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Germany.svg|22px]] [[Frankfurt d'o Main]] ([[Alemanya]])
|calendata muerte = [[Febrero]]-[[Marzo]] [[1945]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px]] [[Bergen-Belsen]] ([[Tercer Reich]])
|ocupación = [[Escritora]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Annelies Marie Frank''', conoixida en [[Idioma aragonés|aragonés]] como '''Ana Frank''' ([[Frankfurt d'o Main]], 12 de chunio de 1929 - [[Bergen-Belsen]], [[Circa|c.]] febrero u marzo de [[1945]])<ref>[https://web.archive.org/web/20140604221508/http://www.memoriales.net/lite_fra.htm «Memoriales históricos de los campos de concentración (Ana Frank)»]</ref><ref>[https://books.google.com.ar/books?id=cpZGBAAAQBAJ&pg=PP189&dq=Ana+%22La+fecha+de+sus+muertes+ha+de+situarse+entre+finales+de+febrero+y+principios+de+marzo+de+1945%22&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjQ4-2U69_gAhWEVt8KHWcdAEsQ6AEIMzAC#v=onepage&q=Ana%20%22La%20fecha%20de%20sus%20muertes%20ha%20de%20situarse%20entre%20finales%20de%20febrero%20y%20principios%20de%20marzo%20de%201945%22&f=false «Epílogo»''El diario de Ana Frank''. Crissmar. p. 189.]</ref><ref>[http://www.annefrank.org/en/News/News/2015/Maart/Anne-Franks-last-months/ «Anne Frank’s last months; New research sheds new light on Anne Frank’s last months»(en inglés).Una investigación realizada por Anne Frank House en 2015 reveló que Frank podría haber fallecido en febrero de 1945 y no en marzo como asumieron las autoridades neerlandesas durante mucho tiempo]</ref> estió una nina alemana con ascendencia chudieva, mundialment conoixida gracias a o ''[[Diario d'Ana Frank]],'' a edición d'o suyo diario intimo, a on deixó constancia d'os cuasi dos anyos y meyo que pasó amagando-se, con a suya familia y cuatre personas mas, d'os nazis en Ámsterdam ([[Países Baixos]]) entre a [[Segunda Guerra Mundial]]. A suya familia estió capturada y levada a distintos campos de concentración alemans.
O solo sobrevivient d'os ueito amagaus estió Otto Frank, su pai. Ninvioron a Ana enta o campo de concentración nazi d'Auschwitz o 2 de setiembre de 1944 y, mas tarde, a o campo de concentración de Bergen-Belsen, a on murió de tifus arredol de mediados de febrero de 1945, uns dos meses antes que estase liberau.<ref name=":0">[https://www.laprensagrafica.com/farandula/Encuentran-canicas-de-Ana-Frank-20140208-0106.html «Encuentran canicas de Ana Frank»]</ref> En 1947, tasament dos anyos dimpués de rematada a guerra, Otto publicó o diario baixo o titol ''A casa de dezaga'' (en neerlandés, ''Het Achterhuis'').
== Biografía ==
Annelies Marie Frank naixió de [[Frankfurt d'o Main|Fráncfurt d'o Meno]] ([[Hesse]], [[Alemanya]]), y estió a segunda filla d'Otto Heinrich Frank (12 de mayo de 1889-19 d'agosto de 1980) y a suya muller, Edith Hollander (16 de chinero de 1900-6 de chinero de 1945), una familia de chudieus alemans, que su [[pai]], Otto, heba participau como Tenient de l'Exercito Alemán en a [[Primera Guerra Mundial]]. Teneba una chirmana mayor, Margot (16 de febrero de 1926-9 de marzo de 1945). De conchunta con a suya familia, habió de mudar-se a la ciudat d'Ámsterdam , fuyindo d'os nazis. Allí os suyos pais le regaloron un diario en complir os trece anyos. Muit poco dimpués, a suya familia habió d'amagar-se en un amagatón, l'Achterhuis u "Annexo secreto", como que lo clamó en o suyo diario, situau en un viello edificio en o Prinsengracht, una canal en o costau occidental d'Ámsterdam, y que a suya puerta yera amagada dimpués d'un aparador. Allí vivioron entre a ocupación alemana, dende o 9 de chulio de 1942 dica o 4 d'agosto de 1944.
En o esconderite i heba ueito personas: su pais, Otto y Edith Frank; ella y a suya chirmana mayor Margot; Friz Pfeffer, un dentista chudieu (a o que Ana dio o nombre d'Albert Dussel en o suyo ''Diario''), y a familia van Pels (identificada como que van Daan en o ''Diario''), formada por Hermann y Auguste van Pels y o fillo de toz dos, Peter. Entre aquels anyos, Ana escribió o suyo ''Diario'', en o cual describiba o suyo espanto a vivir amagada entre anyos, os suyos naixients sentimientos por Peter, os conflictos con os suyos pais, y a suya vocación d'escritora. Pocos meses antes d'estar descubiertos, empecipió a rescribir o suyo ''Diario'' con a ideya de publicar-lo dimpués d'a guerra.
Ana, a suya familia y acompanyants fuoron arrestaus por a Grüne Polizei o 4 d'agosto de 1944 y un mes dimpués, o 2 de setiembre, toda a familia estió tresladada en tren de Westerbork (campo de concentración en o nord-este d'os Países Baixos) enta o Campo de concentración d'Auschwitz, viache que les levó tres días. Entremistanto, Miep Gies y Bep Voskuijl, dos d'as personas que los protechioron mientres estioron amagaus, troboron y alzoron o ''Diario'' y atros papers d'Ana.
Dende la suyo captura, se creyió que a familia estió delatada por un colaborador d'a Gestapo; manimenos, i hai investigacions que afirman que o escubrimiento d'os ocupantes se levó a cabo de traza casual, ya que os achents d'a SS yeran investigando delitos d'emplego ilegal en l'edificio, y que a persecución de chudieus no yera o suyo obchectivo.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20161219160626/http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2016/12/17/ana-frank-pudo-haber-sido-descubierta-por-casualidad-estudio «Ana Frank pudo haber sido descubierta por casualidad: estudio»]</ref>
Ana, Margot y Edith Frank, a familia van Pels y Fritz Pfeffer no sobrevivioron a os campos de concentración nazis (encara que Peter van Pelsmurió entre las marchas entre campos de concentración). Margot y Ana pasoron un mes en Auschwitz II-Birkenau y dimpués estioron ninviadas a Bergen-Belsen, a on murioron de tifus en marzo de 1945, poco antes d'a liberación. Solament Otto aconsiguió salir de l'Holocausto con vida<ref name=":0" />. Miep le dio o diario, que editaría con a finalidat de publicar-lo con o titol ''Diario d'Ana Frank'', que ha estau ya impreso en 70 idiomas.
O Memorial en honor a Ana y Margot Frank ye ubicau en o puesto a on yera a fuesa comuna correspondient a la barraca a on murioron en o campo de concentración de Bergen-Belsen.
== Periodo resinyau en o diario ==
=== Antes d'amagar-se ===
En complir trece anyos, o 12 de chunio de 1942, Ana recibió un chicot cuaderno o cual heba sinyalau a o suyo pai en una vitrina uns días dinantes. Si bien se tracta d'un libro d'autografos , empastado en tela a cuadros royo y negro, con una chicota zarralla en o frent, Ana ya heba decidiu que lo utilizaría como diario. Empecipió a escribir en él cuasi immediatament, describindo-se a él mesma y a la suya familia, asinas como a suya vida diaria en casa y en o colechio. A falta d'una «amiga de l'alma», seguntes Ana, le escribiba a o suyo diario como si estase endrezando-se a una amiga. Clamaba Kitty a o suyo diario y usaba «Quiesta Kitty» como formula introductoria en alusión directa a Kathe Zgyedie, una companyera d'estudios a qui clamaban afectuosament Kitty. Escribió en forma de cartas sobre os suyos resultaus en clase, os suyos amigos, mocez con os cuals simpatizaba y os puestos que preferiba visitar en o suyo vecindario. Si bien istos primers escritos en o suyo diario amuestran que a suya vida yera en muitas formas a vida tipica d'una escolar, tamién resinya os cambios que se van implantando dende a ocupación alemana. Cualques referencias pareixen casuals y sin gran énfasis; manimenos, en cualques partes describe con mayor detalle a opresión que cada día va en augmento. Escribió sobre as estrelas que toz os chudieus yeran obligaus a portiar en publico, y tamién enumeró cualques d'as restriccions y persecucions imposadas en a vida cutiana d'a población chudieva d'Ámsterdam.
O 5 de chulio de 1942, Margot Frank recibió un aviso ordenando-le presentar-se pa la suya deportación a un campo de treballo. Ana fuo alavez informada d'un plan que Otto heba preparau con os suyos emplegaus de mayor confianza, y que ya conoixeban Edith y Margot dende feba pocos días. A familia s'amagaría en cuartos camuflaus en as instalacions d'a empresa en Prinsengracht, una carrera a o canto d'un d'as canals d'Ámsterdam.
=== Vida en l'achterhuis u «annexo» ===
O 9 de chulio de 1942, a familia se mudó a o esconderite preparau y o suyo antigo apartamento estió deixau en desorden pa fer pensar que heba estau abandonau de traza subita. Otto Frank deixó una nota d'a cual se podeba deducir que heban aconseguiu escapar enta [[Suiza]] . Como que os chudieus no podeban utilizar los transportes publicos habioron de caminar cuantos kilometros dende a suya casa dica o cubillar, portiando cadagún todas as vestimentas que podioron, dau que no podeban correr o risgo d'estar vistos con equipajes. L'achterhuis (en neerlandés ''fuyiz'' significa 'casa' y ''achter'', 'dezaga' u 'dezaga'), yera un espacio de tres pisos en a parte posterior de l'edificio con acceso a un patio dezaga d'as usinas d'Opekta. En o primer livel i heba dos chicotas cambras, con un fico en [[augua]] adchunto sobre o cual se trobaba una gran cambra, con unatra mas chicota adosada. Dende ixa cambra mas chicota se puyaba enta l'ático . A puerta de l'achterhuis quedó disimulada dimpués d'un aparador pa que no le la podese veyer. Ana se referiría mas tarde a iste espacio como l'annexo ''secreto''. L'edificio prencipal, situau a una mazana de Westerkerk, yera un edificio banal, tipico d'os vicos d'o ueste d'Ámsterdam.
Víctor Kugler (en edicions antigas nombrau como que Kraler), Johannes Kleiman (Koophuis), Miep Giesy Elisabeth <nowiki>''Bep'' Voskuijl yeran os solos emplegaus que sabeban d'</nowiki>o esconderite y, de conchunta con Jan, o esposo de Gies y Johannes Hendrik Voskuijl, pai de ''Bep'' Voskuijl, yeran qui aduyaban a os Frank a sobrevivir entre o suyo confinamiento. Éls yeran o solo contacto entre l'exterior y os ocupantes d'a casa, y los manteneban informaus d'as noticias de guerra y d'os eventos politicos. Yeran tamién os furnidors de tot lo necesario pa la seguranza y supervivencia d'a familia; o fornimiento de minchada resultaba cada vegada mas dificil a medida que o tiempo transcorreba. Ana escribió sobre a dedicación y sobre os esfuerzos pa devantar-les l'ánimo entre os momentos mas periglosos. Toz yeran conscients que dar cubillar a chudieus se penaba en aquel momento con a muerte .
A zaguers de chulio, se les unió a familia Van Pels (Van Daan): Hermann, Auguste, y Peter de 16 anyos, y mas tarde, en noviembre, plegó Friz Pfeffer (Albert Dussel), dentista y amigo d'a familia. Ana escribió sobre lo bueno que yera tener atras personas con qui charrar, pero as tensions rapidament se presentoron en iste grupo de personas que heban de convivir confinaus en iste esconderite. Dimpués de compartir a suya cambra con Pfeffer, Ana remató por considerar-lo insoportable, y se pelió con Auguste van Pels, a qui consideraba difuera d'os suyos cabals. A suya relación con a suya mai se fació dificil tamién y Ana escribió que sentiba tener poco en comuna con ella por estar a suya mai masiau abstraita. Cualques vegadas discutió con Margot, y escribió sobre un lazo inasperau que s'heba desarrollau entre ellas, encara que a qui se sentiba mas cercana yera a su [[pai]]. Tiempo mas tarde, tamién prencipió a apreciar a gentileza de Peter van Pels, y dica plegoron a tener sentimientos romanticos.
Ana pasaba a mayor parte d'o suyo tiempo leyendo y estudiando, a o mesmo tiempo que continaba escribindo en o suyo diario. Amás de narrar os eventos transcorrius, Ana escribiba sobre os suyos sentimientos, creyencias y ambicions, temas d'os cuals no charraba con os de demás. En sentir-se mas segura sobre a suya forma d'escribir, a o mesmo tiempo que creixeba y maduraba, escribiba sobre temas mas abstractos, como que as suyas creyencias en Dios, u sobre cómo definiba ella a naturaleza humana. Escribió regularment dica a suya anotación final, l'1 d'agosto de 1944.
== Arresto y muerte ==
O maitín d'o 4 d'agosto de 1944 a Grüne Polizei (u Gestapo) asaltó l'achterhuis . Orichinalment se creyió que un informador d'a Gestapo dio aviso sobre o esconderite, pero investigacions recients mencionan que ye posible que o descubirimiento s'haiga dau de traza casual.<ref name=":1" /> Conduciu por o sargento d'o Cuerpo de Protección (SS) Karl Silberbauer d'a Sección IVB4 d'o Servicio de Seguranza (SD), o grupo contaba con a lo menos tres miembros d'a Policía de Seguranza. Os inquilinos estioron introducius en cambions y tresladaus pa sozmeter-los a interrogatorio. Victor Kugler y Johannes Kleiman estioron engarcholaus, pero a Miep Gies y Bep Voskuijl les permitioron marchar-se. Mas tarde tornarían a l'achterhuis , a on troboron as anotacions d'Ana desparramadas por o goso. Las replegoron, asinas como cuantos discos de fotos d'a familia, y Gies se proposó tornar a Ana cuan a guerra hese rematau.
Levoron a os miembros d'a casa a un campo en Westerbork. Estando aparentment un campo de tránsito por o cual dica ixe momento heban pasau mas de 100 000 chudieus, o 2 de setiembre o grupo estió deportau, en o cual sería o suyo zaguer treslado, dende Westerbork dica o campo de concentración d'Auschwitz. Dimpués de tres días de viache plegoron a o suyo destín, y os hombres y mullers estioron deseparaus seguntes o suyo sexo, pa no tornar-se a veyer mas. D'os 1019 recientment plegaus, 549 –incluindo ninos menors de 15 anyos– estioron seleccionaus y ninviaus dreitament a las cameras de gas, en as cuals estioron asasinaus. Ana i heba cumpliu 15 anyos tres meses dinantes y se libró, y encara que toz os de l'achterhuis sobrevivioron a la selección, Ana creyió que su pai heba estau asasinau.
De conchunta con as atras mullers no seleccionadas pa la muerte immediata, Ana estió obligada a remanir espullada pa desinfectar-la, le raparon a cabeza y le tatuaron un numero d'identificación en o brazo. Entre o día emplegaban a las mullers en realizar treballos forzaus y por a nueit las amuntonaban en barracones frigorificos. As malotías se propagaban velozment y en poco tiempo Ana remató con a piel cubierta de costras.
O 28 d'octubre prencipió a selección pa reubicar a las mullers en Bergen-Belsen. Mas de 8000 mullers, Ana Frank, Margot Frank y Auguste van Pels incluidas, estioron tresladadas, pero Edith Frank se quedó dezaga. Se devantoron botigas pa acullir l'afluencia de presoners, entre éls Ana y Margot. Con l'augmento d'a población, s'incrementó rapidament a taxa de mortalidat a causa de malotías. Ana podió chuntar-se por un breu periodo con dos amigas, Hanneli Goslar (clamada «Lies» en o diario) y Nanette Blitz, qui sobrevivioron a la guerra. Contoron cómo Ana, espullada salvo por un troz de manta, les explicó que, infestada de piojos, se i heba despojado d'as suyas ropas. La describioron como calva, demacrada y tremolosa, pero manimenos a suya malotía les dició que yera mas preocupada por Margot, que o suyo estau pareixeba mas grieu. Goslar y Blitz no plegoron a veyer a Margot, que remanió en o suyo litera, masiau feble. Igualment, Ana les dició que yeran solas, y que os suyos pais heban muerto.
En febrero de 1945, una epidemia de tifus se propagó por tot o campo; s'estima que remató con a vida de 17 000 presoners. Os testigos contoron mas tarde que Margot, debilitada como yera, cayió d'a suya litera y murió como consecuencia d'o truco, y que pocos días dimpués Ana tamién murió, arredol de mediados de febrero. Uns dos meses dimpués o campo sería liberau por tropas britanicas, o 15 d'abril de 1945.
Dimpués d'a guerra, d'os aproximadament 110 000 chudieus que estioron deportaus dende os Países Baixos entre a ocupación nazi, solament 5000 sobrevivioron. D'os ueito inquilinos de l'achterhuis , solament o pai d'Ana sobrevivió. Herman van Pels estió gaseado chusto dimpués d'a plegada d'o grupo a Auschwitz-Birkenau, o 6 de setiembre de 1944. A suya esposa Auguste murió entre o 9 d'abril y o 8 de mayo de 1945, en Alemanya u en Checoslovaquia. O suyo fillo Peter murió o 5 de mayo de 1945 en o campo de concentración de Mauthausen, en [[Austria]], dimpués d'estar tresladau caminando dende Auschwitz.
O Dr. Friedrich Pfeffer (u Sr. Dussel) morió lo 20 d'aviento de 1944 en o campo de concentración de Neuengamme. A mai d'Ana, Edith Hollander, murió o 6 de chinero de 1945, en Birkenau. Johannes Kleiman y Victor Kugler, socios comercials d'Otto Frank que aduyoron a os anteriors entre que remanioron amagaus, fuoron arrestados por aduyar a la familia Frank. Toz dos fuoron sentenciados a realizar un Arbeitseinsatz (servicio de treballo) en Alemanya, y sobrevivioron a la guerra.
== O diario d'Ana Frank ==
=== Publicación d'0 diario ===
Otto Frank sobrevivió y tornó a Ámsterdam. Estió informau d'o feneiximiento d'a suya esposa y d'o treslado d'as suyas fillas a Bergen-Belsen, quedando con a esperanza que aconseguisen sobrevivir. En chulio de 1945, a Cruz Roya confirmó as muertes d'Ana y Margot, y fuo solament alavez cuan Miep Gies le dio o ''Diario''. Dimpués de leyer-lo, Otto comentó no haber-se dau cuenta de cómo Ana heba manteniu un rechistro tan exacto y bien escrito d'o suyo estadía chuntos. Tractando de complir postumament o deseyo d'Ana expresau en o ''Diario'' de convertir-se en escritora, decidió intentar publicar-lo. En preguntar muitos anyos dimpués sobre a suya primera reacción, respondió sencillament: «Nunca sabié que a mía chicota Ana yera tan profunda».
O Diario d'Ana s'encieta como una expresión privada d'os suyos pensamientos intimos, expresando a intención de nunca permitir que atros lo leyesen. Describe cándidamente a suya vida, a suya familia y companyers y a suya situación, mientres empecipia a reconoixer a suya ambición d'escribir novelas y publicar-las. En o verano de 1944, escuitó una transmisión de rayo de Gerrit Bolkestein —miembro d'o gubierno neerlandés en l'exilio— que deciba que en rematar a guerra creyaría un rechistro publico d'a opresión sufierta por a población d'o suyo país baixo a ocupación alemana. Mencionó a publicación de cartas y diarios, de traza que Ana decidió que contribuiría con o suyo ''Diario''. Prencipió a correchir a suya escritura, a eliminar seccions y a rescribir atras, en vistas a una posible publicación. A o suyo cuaderno orichinal, anexó cuantos cuadernos adicionals y fuellas sueltas. Creyó pseudonimos pa os miembros d'o grupo y os suyos benefactors. A familia van Pels se convirtió en Hermann, Petronella y Peter van Daan; Fritz Pfeffer pasó a clamar-se Albert Dussel. Otto Frank utilizó a versión orichinal d'o ''Diario'', conoixida como «versión A2», y a versión correchida, conoixida como «versión B», pa producir a primera versión pa estar publicada. Retiró beluns pasajes, sobre tot aquels en os cuals se referiba a la suya esposa en termins poco halagadores, asinas como seccions en as cuals charraba de detalles intimos respective a o suyo floreciente sexualidat. Restauró as verdaderas identidaz d'a suya familia, pero retenió os pseudonimos d'as atras personas.
Frank levó lo diario a la historiadora Anne Romein, qui intentó publicar-lo, sin exito. Dimpués le lo pasó a o suyo esposo Jan Romein, qui escribió un articlo sobre o libro con o titol de «Kinderstem» («A voz d'una nina») en o periodico ''Het Parool'' o 3 d'abril de 1946. Escribió que o diario «pausadament expresau en a voz d'una nina, amuestra toz os odios d'o fascismo, millor que todas as evidencias d'os chudicios de Núremberg chuntas».<ref>[http://www.annefrank.org/content.asp?pid=112&lid=2 The publication of the diary: Het Parool]</ref> O suyo articlo atrayió o ficacio d'os editores y o ''Diario'' estió publicau en os Países Baixos en 1947 por l'editor Contact, d'Ámsterdam, baixo o titol ''Het Achterhuis'' (''A casa de dezaga''). Estió reimpreso en 1950. En abril de 1955 amaneixió a primera traducción d'o diario en espanyol baixo o titol ''As cambras de dezaga'' (traducción de Mª Isabel Iglesias, editorial Garbo, Barcelona).
Albert Hackett escribió una pieza de teatro basada en o ''Diario'', estrenada en Nueva York en 1955, que recibió o [[Premio Pulitzer]] de Teatro. A pieza estió levada a o cine en 1959 con o titol ''O diario d'Ana Frank''. Estió protagonizada por l'actriz Millie Perkins, y [[Shelley Winters]], que caracterizó a la sinyora Van Pels, aconsiguió l'[[Premio Oscar a la Millor Actriz Segundaria|Oscar a la Millor Actriz Segundaria]], que entregó a la Casa d'Ana Frank. A cinta obtenió una buena acullida y se fació acreedora d'atros dos Oscars. Manimenos, no se convirtió en un gran exito de taquilla, encara que dispertó tal ficacio que augmentó l'intrés mundial por o libro. O ''Diario'' estió creixendo en popularidat con o pasar d'os anyos, y hue ye lectura obligatoria en bachillerato de cuantos países y en cuantos estaus d'os [[Estaus Unius]]. En febrero de 2008 s'estrenó<ref>[http://www.elmundo.es/elmundo/2007/06/14/cultura/1181824654.html «El primer musical de la historia sobre la vida de Ana Frank se estrenará en Madrid en 2008»]</ref> en [[Madrit]] o musical ''O Diario d'Ana Frank - Un Canto a la Vida''. Ye a primera vegada que a Fundación Ana Frank rebla os dreitos a una empresa pa representar un musical sobre Ana Frank y a suya obra en toz.
En 1986, se publicó una edición critica d'o ''Diario''.<ref>[https://web.archive.org/web/20050412175035/http://www.riod.nl/engels/Institute%20publications1.html Publications by the Institute Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD).]</ref> Ista edición compara seccions orichinals con seccions modificadas por o pai, y incluye una discusión relativa a la suya autenticidat asinas como datos historicos sobre a suya familia.
En 1988, Cornelis Suijk —antigo director d'a Fundación Ana Frank y president d'a Fundación pa la educación sobre l'Holocausto d'os Estaus Unius— anunció que heba obteniu cinco pachinas que heban estau eliminadas por Otto Frank d'o ''Diario'' antes d'a suya publicación. Suijk afirma que Otto Frank le entregó ixas pachinas poco antes d'a suya muerte en 1980. As pachinas eliminadas contienen comentarios muit criticos d'Ana Frank enta a relación matrimonial d'os suyos pais y enta a suya mai.<ref>(en anglés)[http://www.nytimes.com/1998/09/10/world/five-precious-pages-renew-wrangling-over-anne-frank.html «Five Precious Pages Renew Wrangling Over Anne Frank.» 10 de septiembre de 1998.]</ref> A decisión de Suijk de reclamar dreitos d'autor sobre as cinco pachinas enta ixo financiar a suya fundación en os Estaus Unius causó controversia. L'Instituto Neerlandés de Documentación de Guerra, actual propietario d'o manuscrito, solicitó que le isen entregadas as pachinas faltantes. En 2000 o Ministerio Neerlandés d'Educación, Cultura y Ciencia accedió a donar 300 000 dolars a la fundación de Suijk y as pachinas estioron entregadas en 2001.<ref>[http://www.minocw.nl/english_oud/press/2001-005.html Anne Frank’s diary now complete] Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap</ref> Dende alavez, han estau incluidas en as nuevas edicions d'o ''Diario''.
En 2004, se publicó un nuevo libro en os Países Baixos, titulado ''Mooie zinnen-boek'' (''Libro de frases bonicas''), que conteneba fragmentos de libros y poemas curtos que Ana recopiló, por consello d'o suyo pai, entre a suya permanencia en l'achterhuis .
=== Elochio a Ana Frank y o suyo diario ===
En a suya introducción a la primera edición d'o ''Diario'' en os Estaus Unius, Eleanor Roosevelt lo describió como «un d'os mas sabios y commovedors comentarios que he leito sobre a guerra y a suya impacto en os seres humans». O escritor [[Unión de Republicas Socialistas Sovieticas|sovietico]] Ilya Ehrenburg diría mas tarde: "una voz que charra por a de seis millons; a voz no d'un sabio u un poeta, sino a d'una mesacha corrient".<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20050408172138/http://www.edwardsly.com/franka.htm Anne Frank (Annelies Marie Frank)] Edwardsly (Current events affecting America’s cops) (en anglés)</ref> A medida que ha creixiu a talla d'Ana Frank como escritora y [[Humanismo|humanista]], s'ha convertiu en un simbolo de l'Holocausto y mas amplament como que una representant d'a persecución. Hillary Rodham Clinton, en o suyo discurso d'acullida d'un Premio Humanitario Elie Wiesel en 1994, citó o ''Diario'' d'Ana Frank y dició que «nos dispierta frent a la locura d'a indiferencia y o terrible pre que suposa pa os nuestros chóvens», que relacionó con os recients escayecimientos ocurrius en Sarajevo, Somalia y Ruand.<ref>Clinton, Hillary Rodham (14 de abril de 1994).[https://web.archive.org/web/20110507030130/http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/other/1994-04-14-first-lady-remarks-elie-wiesel-humanitarian-awards.html Comentarios por la Primera Dama, Elie Wiesel Humanitarian Awards, Nueva York]</ref> Dimpués de recibir o premio humanitario d'a Fundación Ana Frank en 1994, Nelson Mandela s'endrezó a una multitut en Johannesburgo, decindo que heba leito o diario d'Ana Frank mientres yera en presón y que «obtenió un gran aliento d'él». Comparó la luita d'Ana contra o nazismo con a suya propia contra l'apartheid , trazando una linia paralela entre as dos filosofías con o comentario «porque istas creyencias son evidentment falsas, y porque estioron, y siempre serán desafiadas por os semellants a Ana Frank, son destinadas a o fracaso».<ref>[https://web.archive.org/web/20091011221136/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1994/sp940815.html Address by President Nelson Mandela at the Johannesburg opening of the Anne Frank exhibition at the Museum Africa] Congreso Nacional Africano</ref>
En o mensache final d'a biografía sobre Ana Frank de Melissa Müller, Miep Gies tractó de disipar o que creyeba yera una creyencia equivocada que iba en augmento, «Ana simboliza a os seis millons de victimas de l'Holocausto», escribindo: «a vida y muerte d'Ana yera o suyo propio destín, un destín individual que se repitió seis millons de vegadas. Ana no puede, y no debe, representar a os muitos individuos a os cuals os nazis furtoron as suyas vidas... Pero o suyo destín nos aduya a acceptar a immensa perda que sufrió o mundo por culpa de l'Holocausto».
O ''Diario'' ha estau tamién alabau por o suyo mérito literario. Comentando o estilo de redacción d'Ana, o chudieu norteamericán Meyer Levin, que treballó con Otto Frank en a dramatización d'o diario poco dimpués d'a suya publicación,<ref>https://web.archive.org/web/20050310053935/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0411/is_n2_v46/ai_19680329</ref> l'alabó por «mantener a tensión d'una novela bien construida»,<ref name=":2" /> mientres que o poeta John Berryman escribió que yera una representación sola, no solament de l'adolescencia sino tamién d'o «proceso misterioso y fundamental d'un nino que se converte en adulto, como que succede en realidat».<ref name=":2" /> O suyo biógrafa Melissa Müller dició que escribió «en un estilo preciso, confiau y economico, pasmoso en a suya franqueza». A suya escritura ye en gran parte un [[estudio]] de personaches, y examina a cada persona d'o suyo cerclo con un uello astuto, inflexible. Ye de vegada en cuan cruel y a ormino parcial, sobre tot en as suyas representacions de Fritz Pfeffer y d'a suya propia mai, y Müller explica que canalizó os «cambios d'humor normals en l'adolescencia» a traviés d'a suya obra. O suyo examen d'él mesma y d'o que la rodiaba se mantiene entre un largo periodo de modo introspectivo, analitico, altament autocrítico, y en os momentos de frustración relata a batalla que se libra en o suyo interior entre a «Ana buena» que deseya estar, y a «mala» que creye estar. Otto Frank recordó a o suyo editor explicando por qué pensaba que o ''Diario'' se leyería tan extensament, con o comentario «dició que o ''Diario'' abarca tantas etapas d'a vida que cada lector puede trobar bella cosa que lo commueva».
=== Desafiamientos negaconistas y accions legals ===
Dende la suya publicación s'ha prebau terne que terne de desacreditar o diario, y dende meyaus de 1970 David Irving (negacionista de l'Holocausto) ha estau constant a l'aseverar que o diario no sería autentico.<ref>[https://web.archive.org/web/20110308080602/http://www2.ca.nizkor.org/ftp.cgi/people/f/frank.anne/Kuttner-rebuts-deniers «Shofar FTP Archives: people/f/frank.anne/Kuttner-rebuts-deniers»]</ref> Seguntes o tamién negacionista Robert Faurisson, o diario no fuo realment escrito por Ana Frank, ya que contiene pachinas escritas con bolígrafo, inventau en 1938 y patentado en Argentina o 10 de chunio de 1943, pero que no habría estau introduciu en Alemanya dica un anyo dimpués, calendata en a cual Ana heba estau ya tresladada a o campo de concentración (2 de setiembre de 1944) y o suyo ''Diario'' yera rematau. De toz modos, os diversos estudios levaus a cabo en o diario han contrimostrau que as pachinas que contienen anotacions en bolígrafo son dos, adhibidas en 1960 por una grafóloga que estudió o texto.<sup>16</sup> En 2006, a Usina Federal d'Investigación Criminal (BKA), que en 1980 heba certificau a existencia d'ixas dos pachinas escritas en bolígrafo, emitió un comunicau explicitando que ixe estudio de cuatre pachinas de garra modo puede estar utilizau pa meter en dubda l'autenticidat d'o Diario.<ref>[http://www.annefrank.org/content.asp?pid=794&lid=4 Escritos con bolígrafo] Página web oficial de la casa de Ana Frank.</ref>
As continas declaracions publicas feitas por qui niegan l'Holocausto levoron a Teresien da Silva a comentar en 1999, en nombre d'a Casa d'Ana Frank, que «pa muitos extremistas de dreitas [Ana] contrimuestra estar un obstáculo. O suyo testimonio d'a persecución d'os chudieus y a suya muerte en un campo de concentración son blocando o camín pa la rehabilitación d'o nacionalsocialismo».
Dende os anyos 50, a negación de l'Holocausto ha estau una infracción criminal en cualques países europeus, y s'ha feito uso d'a lei pa aprevenir un augmento de l'actividat neonazi. En 1959 Otto Frank prenió accions legals en Lübeck contra Lothar Stielau, un profesor de colechio y antigo miembro d'as Choventuz Hitlerianas que publicó un documento estudiantil en o cual describió o ''Diario'' como que una falsificación. O tribunal examinó o diario y concluyó en 1960 que iste yera autentico. Stielau se retractó d'a suya afirmación anterior, y Otto Frank no levó a suya demanda mas luent.
En 1958 un grupo de manifestantes desafió a Simon Wiesenthal entre una representación d'o ''Diario'' d'Ana Frank en Viena asegurando que Ana Frank nunca existió, y le pidioron que prebase a suya existencia trobando a l'hombre que la i heba arrestado. Empecipió a buscar a Karl Silberbauer y lo trobó en 1963. Cuan estió entrevistado, Silberbauer admitió decamín o suyo paper, y identificó a Ana Frank en una fotografía como que una d'as personas que fuoron arrestadas. Proporcionó una versión completa d'escayecimientos y recordó haber vuedau en o goso una maleta plena de papers. A suya declaración corroboró a versión d'os feitos que heba estau presentada anteriorment por testigos como Otto Frank.
En 1976 Otto Frank emprendió accions contra Heinz Roth, de Fráncfort, que publicó folletos que indicaban que o ''Diario'' yera una falsificación. O chuez decidió que si publicaba nuevas afirmacions en ixa linia sería condenau a pagar una pinyora de 500 000 marcos alemans y s'enfrontinaría a una sentencia de seis meses de garchola. Dos casos estioron desestimados por os tribunals alemans en 1978 y 1979 amparándose en o dreito a la libertat d'expresión, en vista de que a queixa no heba estau levada a cabo por garra «parte perchudicada». O tribunal declaró en cada caso que si se feba una nueva petición dende una parte perchudicada, como que Otto Frank, se podrían ubrir dilichencias por difamación.
A controversia plegó a o suyo punto mas alto en 1980 con l'arresto y chudicio de dos neonazis, Ernst Römer y Edgar Geiss, que estioron chudgaus y trobaus culpables d'a creyación y distribución d'impresos denunciando a falsedad d'o ''Diario'', a o que siguió una querella d'Otto Frank. Entre l'apelación, un equipo d'historiadores examinó os documentos d'alcuerdo con Otto Frank, y determinoron a suya autenticidat.
Con a muerte d'Otto Frank en 1980, o diario orichinal, incluindo cartas y fuellas sueltas, estió deixau en herencio a l'Instituto pa la Documentación d'a Guerra d'os Países Baixos, que levó a cabo en 1986 un estudio forense d'o diario a traviés d'o Ministerio de Chusticia d'os Países Baixos. Dimpués de fer una comparanza d'a caligrafía con eixemplars d'autoría prebada determinoron que coincidiban, y que o paper, pegamento y tinta emplegaus yeran facils d'adquirir entre o periodo en o cual s'afirmaba que o ''Diario'' heba estau escrito. A suya determinación final estió que o ''Diario'' yera autentico. O 23 de marzo de 1990 o Tribunal Rechional d'Hamburgo confirmó a suya autenticidat.
== Legau ==
O 3 de mayo de 1957 un grupo de ciudadans, incluiu Otto Frank, establioron a Fundación Ana Frank en un esfuerzo por salvar l'edificio de l'achterhuis en Prinsengracht d'a demolición, y pa fer-lo accesible a o publico. Otto Frank insistió que o proposito d'a fundación sería o de fomentar o contacto y a comunicación entre chóvens de diferents culturas, relichions y razas, y oposar-se a la intolerancia y a la discriminación racial.
A Casa d'Ana Frank ubrió as suyas puertas o 3 de mayo de 1960. Consiste en l'almacén Opekta, as usinas y l'achterhuis , sin amueblar, pa que os visitantes podesen caminar librement por todas as cambras. Se conservan belunas reliquias personals d'os suyos antigos inquilinos, por eixemplo as fotografías d'estrelas de cine apegadas en a paret por Ana, una porción d'o paper pintau sobre o cual Otto Frank marcaba l'altura d'as suyas fillas mientres creixeban y un mapa en a paret sobre o cual rechistró l'abance d'as fuerzas aliadas, tot ixo protechiu agora por laminas de plexiglás. Dende a chicota cambra que ise una vegada fogar de Peter van Pels, un corredor connecta l'edificio con as suyas construccions vecinas, tamién adquiridas por a Fundación. Istos atros edificios alzan o ''Diario'', asinas como exposicions no permanents que describen diversos aspectos de l'Holocausto y muestras mas contemporanias d'a intolerancia racial en diversos puestos d'o mundo. S'ha convertiu en una d'as prencipals atraccions turisticas d'os Países Baixos, y cada anyo la visitan mas de meyo millón de personas.
En 1963 Otto Frank y a suya segunda muller, Fritzi (Elfriede Markowitz-Geiringer), establioron l'Anne ''Frank Fonds'' como que una organización de beneficencia, con base en Basilea, Suiza. O ''Fonds'' recauda diners pa donarlo a las causas que l'amenesten. Dimpués d'a suya muerte, Otto legó os dreitos sobre o ''Diario'' a ista institución, con a cláusula que os primers 80 000 francos suizos producius como beneficio cada anyo se distribuisen entre os suyos hereders, y que cualsiquier ingreso por alto d'ixa cantidat se destinase a o ''Fonds'' pa o suyo uso en os prochectos que os suyos administradors considerasen digno d'ixo. Proporciona, con caracter anyal, financiamiento pa o tractamiento medico d'os Chustos entre as nacions. S'ha esforzau por educar a os chóvens contra o racismo y ha amprau beluns d'os manuscritos d'Ana Frank a o Museo Commemorativo de l'Holocausto d'os Estaus Unius en Washington, D. de C. pa una exposición en 2003. O suyo informe anyal pa ixe mesmo anyo dio bella cuenta d'o suyo esfuerzo pa realizar contribucions a livel global, con o suyo emparo a prochectos en Alemanya, Israel, India, Suiza, o Reino Uniu y os Estaus Unius.<ref>[https://web.archive.org/web/20051024062551/http://www.annefrank.ch/content/page-1.asp?PortLink=209&UnLnk=40&ConType=1&Lev=2&PortalId=99&RecordId=87 ANNE FRANK-Fonds: 2003 annual report]</ref>
Actualment a Casa d'Ana Frank conta con cinco organizacions asociadas:<ref>[http://www.annefrank.org/es/Novedades/Actividades-educativas/Socios/ Organizaciones asociadas]</ref> en o Reino Uniu, Alemanya, Estaus Unius, Austria y Argentina que amás de funcionar como que facilitadores d'as actividaz educativas d'a Casa d'Ana Frank (como que a exposición itinerant «Ana Frank una historia vichent») levan abance actividaz educativas propias.
== Se veiga tamién ==
=== Relacionados con el Holocausto y la Segunda Guerra Mundial ===
* [[:es:Recordando a Ana Frank|Recordando a Ana Frank]] — una cinta documental realizada en 1995 sobre a vida d'Ana Frank.
* [[:es:Campo de concentración de Auschwitz|Campo de concentración d'Auschwitz]]
* [[:es:Campo de concentración de Bergen-Belsen|Campo de concentración de Bergen-Belsen]]
* [[:es:Miep Gies|Miep Gies]]
* [[:es:Karl Silberbauer|Karl Silberbauer]] (Suboficial d'as SS, qui aturó a Anne Frank y a suya familia)
* [[:es:Corrie ten Boom|Corrie ten Boom]] ([[:es:Superviviente|Superviviente]])
* [[:es:Etty Hillesum|Etty Hillesum]] — una muller chudieva que escribió un diario entre a guerra.
* [[:es:Rutka Laskier|Rutka Laskier]]
* [[:es:Hanneli Goslar|Hanneli Goslar]] ([[:es:Superviviente|Superviviente]])
* [[:es:Susanne Ledermann|Susanne Ledermann]]
* [[:es:Holocausto|Holocausto]]
* [[:es:Tanya Savicheva|Tanya Savicheva]] — una nina rusa que rechistró l'asesinato d'a suya familia entre un periodo de seis meses entre o Puesto a Leningrado.
=== Atros ===
* 1992 creyó l'artista alemán [[Wolf Vostell]] un cuadro con o titol ''Homenache a Ana Frank''<ref>''Wolf Vostell. La Caída del Muro de Berlín''. [[Museo Vostell Malpartida]], 2000, {{ISBN|84-7671-583-8}}.</ref>
* [[:es:5535 Annefrank|5535 Annefrank]] — un asteroide nombrau asinas en a suya memoria.
* [[:es:Neutral Milk Hotel|Neutral Milk Hotel]] — banda de folk estadounidense que o suyo disco publicau en 1998, ''In the Aeroplane Over the Sía'', s'inspiró en a historia d'Ana Frank.
* [[:es:El árbol de Ana Frank|El árbol de Ana Frank]], arbol que describe en o suyo diario.
== Referencias ==
=== Citas ===
{{listaref|group="nota"}}
=== Bibliografía (en anglés) ===
* Barnouw, David & van der Stroom, Gerrold (2003). [https://web.archive.org/web/20071031122514/http://www.niod.nl/annefrank/Who%20betrayed%20Anne%20Frank.pdf Who betrayed Anne Frank?] ''Instituto de los Países Bajos para la Documentación de la Guerra''. Tomado el 8 de febrero de 2005.
* Clinton, Hillary Rodham (14 de abril de 1994). "[https://web.archive.org/web/20110507030130/http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/other/1994-04-14-first-lady-remarks-elie-wiesel-humanitarian-awards.html Comentarios por la Primera Dama, Elie Wiesel Humanitarian Awards, Nueva York]". Discurso. Tomado el 30 de enero de 2005.
* Edward, Silvia (sin fecha). "[https://web.archive.org/web/20050408172138/http://www.edwardsly.com/franka.htm Anne Frank (Annelies Marie Frank)]". Tomado el 30 de enero de 2005
* Frank, Anne; Massotty, Susan (traducción); Frank, Otto H. & Pressler, Mirjam (editores) (1995). ''The Diary of a Young Girl - The Definitive Edition''. [[:es:Doubleday|Doubleday]]. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0553296981|{{ISBN|0-553-29698-1}}]]
* Lee, Carol Ann (2000). ''The Biography of Anne Frank - Roses from the Earth''. Viking. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0708991742|{{ISBN|0-7089-9174-2}}]].
* Michaelsen, Jacob B. (1997). "[https://web.archive.org/web/20050310053935/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0411/is_n2_v46/ai_19680329 Remembering Anne Frank]". ''findarticle.com''. Tomado el 30 de enero de 2005.
* Müller, Melissa; Kimber, Rita & Kimber, Robert (traductores); Con un comentario de Miep Gies (2000). ''Anne Frank - The Biography''. Metropolitan books. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0747545235|{{ISBN|0-7475-4523-5}}]].
* Mandela, Nelson (15 de agosto de 1994). [https://web.archive.org/web/20091011221136/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1994/sp940815.html Discurso dirigido por el Presidente Nelson Mandela en la inauguración de la exposición sobre Anne Frank en el Museo de África]. Discurso. Tomado el 30 de enero de 2005.
* van der Rol, Ruud; Verhoeven, Rian (para la Casa de Ana Frank); Quindlen, Anna (Introducción); Langham, Tony & Peters, Plym (traducción) (1995). ''Anne Frank - Beyond the Diary - A Photographic Remembrance''. Puffin. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0140369260|{{ISBN|0-14-036926-0}}]].
* Romein, Jan (3 de abril de 1946). [http://www.annefrank.org/content.asp?pid=112&lid=2 Facsímil del periódico ''Het Parool'', primer artículo publicado sobre el diario]. Tomado el 30 de enero de 2005.
* Tanja, Jaap (para la Casa de Ana Frank) (2007). [http://www.annefrank.org/content.asp?PID=790&LID=2 "Ten questions on the authenticity of the diary of Anne Frank"].
=== Bibliografía adicional ===
* Ana Frank, ''Diario''; traducida del original neerlandés por Diego Puls, Plaza & Janés Editores, S.A., encuadernación en cartoné, 304 páginas, [[:es:Especial:FuentesDeLibros/8401351987|{{ISBN|84-01-35198-7}}]]
* Anne Frank, ''The Diary of a Young Girl: Definitive Edition''; edición en inglés, Penguin, encuadernación rústica, 338 páginas, [[:es:Especial:FuentesDeLibros/014118275X|{{ISBN|0-14-118275-X}}]]
* ''El Diario de Ana Frank''. Nuevas Ediciones de Bolsillo, encuadernación rústica (bolsillo), 384 páginas, [[:es:Especial:FuentesDeLibros/8497593065|{{ISBN|84-9759-306-5}}]]
* ''La joven Ana Frank''. Biografía escrita por Melissa Muller. Editorial Galaxia Gutenberg, encuadernación empastada, 415 páginas, [[:es:Especial:FuentesDeLibros/8481093327|{{ISBN|84-8109-332-7}}]]
* ''Ana Frank, la biografía''. Escrita por Carol Ann Lee. Plaza y Janes Editores, encuadernación rústica. 1999. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/8401012392|{{ISBN|84-01-01239-2}}]]
* Ana Frank, ''Diario''. (Séptima edición; edición de bolsillo). Julio de 2009. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/9788497593069|{{ISBN|978-84-9759-306-9}}]]
== Enlaces externos ==
{{Commonscat|Anne Frank}}
{{wikiquote|Anne Frank}}
*
* [http://www.annefrank.org/es/ La Casa de Ana Frank, Ámsterdam]
* [http://www.annefrank.ch Fondo Ana Frank, Basilea (Suiza)] {{en}}
* [http://www.annefrank.com/ Centro Ana Frank, EE.UU.] {{en}}
* [http://www.annefrank.de Anne Frank Zentrum, Berlín (Alemania)] {{de}}
* [http://www.annefrank.org.uk Trust Anne Frank, Londres (Reino Unido)] {{en}}
* [http://www.centroanafrank.com.ar Centro Ana Frank, Buenos Aires (Argentina)]
* [http://www.annefrank.at Asociación Ana Frank, Viena (Austria)] {{de}}
* [https://web.archive.org/web/20051127030901/http://www.holocaustchronicle.org/ Crónica del Holocausto]
*
* [http://www.memoriales.net Topografía de la memoria. Memoriales históricos de los campos de concentración nacionalsocialistas 1933-1945]
* [https://web.archive.org/web/20080124042808/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/online/af/htmlsite/ Exposición "Unfinished Story" en el Museo Conmemorativo del Holocausto de los Estados Unidos] {{en}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Frank, Anne}}
[[Categoría:Escritors d'Alemanya]]
[[Categoría:Escritors en alemán]]
[[Categoría:Naixius de Frankfurt d'o Main]]
[[Categoría:1929 (naixencias)]]
[[Categoría:1945 (muertes)]]
e37814rasdtfr2a23y1ikpsuvy93m59
Apargata
0
116805
2423550
2306101
2026-06-10T19:58:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423550
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Indumentaria tradicional fragatina.jpg|thumb|300px|right|Hombre en [[Fraga (Uesca)|Fraga]] con as tradicionals apargatas minyoneras aragonesas.]]
L''''apargata'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''alpargata'''</ref> u '''espargata'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''aspargata'''</ref> (de l'[[arabe]] ''< alpargat'') u '''espartenya'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''espardenya''', común a o [[idioma catalán|catalán]]</ref> ye una pieza de [[calcero]] que tien a suela feita u bién de [[esparto|fibra d'esparto]] (orichen d'o suyo nombre) u de [[fibra de canyimo|canyimo]]. En [[Aragón]], [[Catalunya]], o [[País Valencià]], asinas como as comarcas murcianas mugants con iste zaguero, como a [[val de Ricot]] y a [[Huerta de Murcia]], fan parti d'o vestiu tradicional. Se fa servir en os [[palotiau]]s, [[sardana]]s y [[ixota]]s como complemento folclorico.
A tradicional apargata aragonesa ye un calcero con suela de [[Cannabis sativa|canyimo]], esparto u mesmo de [[yute]] u [[goma]], con una empenya y una talonera de canyimo, una [[Calanyeta|careta]] cuasi siempre tamién de canyimo u lona y unas trenzaderas de [[cotón]] negras u azulas ta achustar-la en a [[caniella]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20180421152443/http://www.unizar.es/artigrama/pdf/04/2articulos/14.pdf Un calzado aragonés de fibra, vegetal: La alpargata y su lenguaje simbólico]. María Elisa Sánchez Sanz</ref> Bi heba de diferents tipos entre as que se troban as ''zarradas'' (blancas u negras), as ''d'a mata'', as ''de carretero'' u ''pasadas a lo arriero'', as ''ubiertas'' u a o ''estilo d'o país'', as ''de [[felariz|felarices]]'' y as apargatas ''a lo minyón'' u ''pasadas a lo minyón'', conoixidas encara como ''minyoneras''. Atras variants son as ''blanes'', as ''bordadas'', as ''furconeras'', as ''de siet cintas'', as ''pelotari'' u las ''baturras''. As mas tradicionals y estendilladas en Aragón yeran as minyoneras en as que d'a empenya, chicota, saliba una veta muit ampla u cuatre u cinco mas estreitas cubrindo a calanyeta y abiertas en anglo agudo, plegando dica a talonera a on s'uniban ta sochetar-la.
L'apargata ha estau o calcero tradicional d'os labradors, mas que mas en zonas poco humedas y tamién d'as clases populars urbanas. Por a suya lichereza fue emplegada por as tropas licheras d'a [[Corona d'Aragón]]. En [[1694]] fue impuesta por decreto reyal a la infanteria hispanica. En bels puestos a palabra "espartenya" se fa servir ta referir-se a cualsiquier calcero en cheneral.<ref name="RBA">{{es}} Diccionario de Arte I. Barcelona, Spes Editorial SL (RBA), [[2003]], {{ISBN|84-8332-390-7}}. p.18</ref>
Existe un documento de [[1322]] a on se describen as espartenyas con iste mesmo nombre, cosa que da fe d'a suya antigüedat.<ref>{{ca}} [http://www.leconomic.cat/neco/article/-/18-economia/516293-espardenyes-sabates-i-vambes-1.html?tmpl=component&print=1&page= Espardenyes, sabates i vambes (1)]. Francesc Roca, L'econòmic.cat, [[10 de marzo]] de [[2012]]</ref>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Calcero]]
[[Categoría:Prendas d'o vestiu aragonés]]
6c5a48eel4evmvgoyrunrmi9jpkjsy1
Anade
0
117586
2423504
2384546
2026-06-10T19:50:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423504
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Anas platyrhynchos in Aveyron.jpg|thumb|right|250px|Un masclo d'anade azulón (''[[Anas platyrhynchos]]''), en fenotipo silvestre.]]
Un '''anade'''<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]], ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza [[2004]]. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}</ref><ref name=Trasoro>{{an}} ''El [[Libro d'el Trasoro]]'', manuscrito aragonés de finals d'o [[sieglo XIV]]</ref> (en [[Aragonés benasqués|benasqués]]<ref name="VIDALLER"/> una '''aneda''') ye o [[Nombre popular d'un ser vivo|nombre común]] en [[Idioma aragonés|aragonés]] que designa cualques especies d'[[Aves|aus]] d'a familia d'as [[Anatidae|anatidas]], en a [[Orden (biolochía)|orden]] d'as [[anseriformes]], de mida mediana y chica y [[cuello]] curto. Un sinonimo d'anade ye '''pato'''.<ref name="VIDALLER"/> As crías d'os anades se dicen '''[[Anadón|anadons]]'''.<ref name="VIDALLER"/>
Como muitas atras denominacions populars, ye de tot [[Parafilia (filochenetica)|parafiletica]], pus s'emplega pa nombrar especies muit diferents que pertenecen mesmo a [[subfamilia]]s diferents, pero que excluye belatras mas estretament emparentadas basando-se nomás en [[caracter biolochico|caracters]] d'aspecto fisicos.
A especie ''[[Anas platyrhynchos]]'', conoixiu como «anade fino»<ref name="VIDALLER"/> u «anade azulón»,<ref name="VIDALLER"/> ye a variedat [[animal montesino|montesina]] que habita en [[Europa]] y [[Asia]] de l'[[Anas platyrhynchos domesticus|anade domestico]], una [[subspecie]] cautiva que ye muit común como animal de [[corral]]. A voz coloquial pa gritar y fer venir a istes animals en l'[[Alto Aragón]] ye «''guito''» u «''guito-guito''».
== Se veiga tamién ==
* [[Ánsar]] u ganso.
** [[Auca]].
* [[Cisne]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Zoonimia]]
[[Categoría:Anatidae]]
ousn4e9nqxrdsgb1zn0tdq2w1dhxfc0
Alauda arvensis
0
117678
2423387
2417425
2026-06-10T19:32:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423387
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alauda arvensis''
|nombre_pop1 = aloda / loda, alloda, aluda
|nombre_pop2 = alodia
|nombre_pop3 = alondra
|nombre_pop4 = alosa
|nombre_pop5 = calandra serrana
|nombre_pop6 = peira
|nombre_pop7 = terrereta
|nombre_pop8 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Alauda arvensis japonica in field.JPG|250px]]
|descripcion = Una aloda (''Alauda arvensis'')
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Passeriformes
|suborden =
|familia = Alaudidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alauda
|especie = A. arvensis
|subspecie =
|nombre_binominal = Alauda arvensis
|descriptor = LINNAEUS
|calendata_desc = 1758
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Alauda arvensis distribution map.png|250px]]
|leyenda_mapa = Verde = De perén. Amariello = Estacional. Narancha = Introducida.
}}
L''''aloda'''{{DACC}}<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]]. Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref><ref group="nota">Con as variants '''loda''', '''aluda''', '''alodia''', '''alondra''' y '''alosa''' y a palatalizada '''alloda'''.</ref> u '''calandra serrana'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Alauda arvensis}} <small>([[Linnaeus|L.]], 1758)</small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] [[Passeriformes|paseriforme]] d'a familia [[Alaudidae]] tipica d'espacios ubiertos, [[patro]]s, campos agricolas y [[estepa (bioma)|estepas]], común en [[Europa]] y [[Asia]]. Tamién se conoixe como '''peira'''{{DACC}} u '''terrereta'''{{DACC}}.
Ye famosa por fer os [[niedo]]s en tierra, entre a hierba, o que facilita la recolección d'es [[uevo]]s pa consumo humano (actividat desaconsellable porque ye muit confrontada con a conservación d'a especie).
== Descripción ==
L'aloda ye un [[paixaro]] propiament dito (Passeriformes) de 17 [[centimetro|cm]] de largo y entre 35 y 39 [[gramo]]s de peso,<ref name=Aves>{{es}} Losange, ''Aves de España y Europa''. Susaeta Ediciones. Madrid.</ref> de color y mida parellana anque menos robusto que a [[fembra]] d'o [[gurrión]].
Tiene a color parda de tot, estando mas fusca por a parte d'alto y mas clara por debaixo, sin [[malla (pigmentación)|mallas]] ni [[taca]]s vistables que la faigan identificar, difuera d'as plumas laterals d'a [[coda]], que son blancas,<ref name=Aves/> cosa que se gosa veyer sobre tot en o volido.
Como atras especies d'a familia Alaudidae, tiene una [[cresta]] de plumas que gosa poder-se estorrufar u abaixar como le agana.<ref name=Aves/>
Toz os adultos, tanto masclos como fembras, cantan, y no i ha guaire [[dimorfismo sexual]] externo en a especie. Manimenos, en a [[primavera]] os masclos interpretan un volido nupcial muit caracteristico, puyando y puyando mientres vuelan firme en espiral sobre o campo sin deixar de cantar contino bels minutos,<ref name=Audubon>{{es}} [https://www.audubon.org/es/guia-de-aves/ave/alondra-comun ''Alondra común'' en Audubon], consultau o 25 de chulio de 2018.</ref> y dimpués a la inversa, baixando sin parar de cantar. Con isto se miran de gritar a una fembra pa escomenzar a temporada de [[reproducción]].
== Alimentación ==
L'aloda ye una au fundamentalment [[herbivorismo|herbivora]], que basa la suya dieta en [[cerial|grano]] y [[simient]]s variadas, pero que tamién consume [[fuella]]s y [[lulo]]s (como [[baya]]s menudas) ocasionals.
En primavera, mientres alimentan a la suya cobada,<ref name=Aves/> as alodas adultas incrementan l'aporte d'[[insecto]]s de manera important. Os [[pollet|pollez]] s'alimentan cuasi nomás d'insectos y atros invertebraus.<ref name=Aves/>
== Habitat ==
[[Imachen:Eurasian Skylark (Alauda arvensis) (W1CDR0001421 BD2).ogg|thumb|right|200px|Canto d'una aloda común.]]
As alodas viven en espacios ubiertos, como [[patro]]s, [[fener]]s y mesmo en [[estepa]]s. A diferencia d'atros paixaros, y porque viven a on que i hai pocos árbols, se gosan posar muito en tierra, y emplegan cualsiquier [[penya]], [[toza]] u [[cleta]] que tiengan amán como [[fitero]] pa posar-se, cosirar y guardar-se contra posibles [[depredador]]s.
Tamién fan o [[niedo]] en tierra, con [[branca|branquetas]] y [[hierba]]s, y fican os uevos en numero de 3 dica 5.<ref name=Aves/> Son [[Au nidicola|aus nidicolas]], pero o feito de vivir en tierra las ha feito prestas a brincar en pocos días: os pollez maduran a-escape y a [[cobada]] entera albandona o niedo en cosa de 10 días,<ref name=Audubon/> mesmo sin volar encara fino. Os chóvens rematan por volar bien a os 20 días de vida.<ref name=Aves/><ref name=Audubon/>
=== Migradera ===
Cualques poblacions son migraderas y atras son sedentarias. Aparte, en a [[Peninsula Iberica]], como en buena cosa d'Europa y Asia templadas, os animals residents no se desplazan entre estacions. Manimenos, en o norte d'[[Eurasia]] y as estapas frías d'[[Europa de l'Este]], as alodas s'agrupan en agüerro pa encetar a migración enta latituz mas calidas. Muitos d'ixes paixaros hibernan en a cuenca mediterrania (Iberia inclusive) y [[Orient Meyo]], que tornarán a formar bandadas cuan plegue la primavera, por o que entre l'hibierno a población autoctona ye una suma d'as alodas residents y as estacionals que i son plegadas.
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Alauda arvensis 2.jpg|Aloda
Imachen:Alauda arvensis -Syddanmark, Denmark-8.jpg|Aloda
Imachen:Alauda arvensis mouth.JPG|Aloda
Imachen:Alauda arvensis in flight.JPG|Voliu. Se veiga las dos faixas blancas en a coda.
Imachen:Alauda arvensis nest.jpg|Niedo.
</gallery>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[Aloda]].
*[[Santa Alodia]].
*[[Cogullada]].
**[[Galerida cristata|Cogullada común]].
*[[Calandra]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Alauda arvensis|''Alauda arvensis''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
9cy3m5jjr9gjjefvau977zkv6ylt55s
Aloda
0
117681
2423479
2385065
2026-06-10T19:46:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423479
wikitext
text/x-wiki
:''Alodia reendreza enta iste articlo. Pa la santa mártir cristiana y o nombre aragonés de muller, se veiga [[Santa Alodia]].''
[[Imachen:Feldlerche Frühling NSG.jpg|thumb|right|300px|Aloda común (''[[Alauda arvensis]]'').]]
Una '''aloda'''{{DACC}}<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]]. Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref><ref group="nota">Con as variants '''loda''' y '''aluda''' y a palatalizada '''alloda'''.</ref> u '''alodia'''<ref name="VIDALLER"/> (d'o [[celtismos en latín|celtismo naturalizau en latín]] <''alauda'') ye o [[nombre común d'un ser vivo|nombre común]] que reciben en [[Idioma aragonés|aragonés]] diferents especies de paixaros en a orden [[Passeriformes]] y a familia [[Alaudidae]] que habitan en campo ubierto, en [[estiva]]s y [[prau]]s, y en as [[Estepa (bioma)|estepas]], y son conoixius por o suyo canto melodioso y contino, por pasar firmes ratos posaus en tierra (a on que construyen o [[niedo]], que recolectar-ne os [[uevo]]s ye un pasatiempos pa os ninos) y que son reconoixibles d'atros paixaros por a forma de volar y por a [[cresta]] de plumas erizables que tienen alto d'a [[cabeza]].
A especie mas frecuent que replega ixas caracteristicas en [[Aragón]] ye ''[[Alauda arvensis]]'', l'aloda común.
== Mazadas ==
*''Cuando la aloda canta, agua viene''.<ref>{{es}} [[José Enrique Gargallo Gil]]:''Los refranes meteorológicos en aragonés, en el marco de la paremiología románica'', Alazet n°20, [[2008]], ISSN 0214-7602, p.11-31</ref>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Zoonimia]]
[[Categoría:Alaudidae]]
3e828fk0ep2dsskwp76s5uizaqyf4l0
Albarca
0
117990
2423392
2306125
2026-06-10T19:33:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423392
wikitext
text/x-wiki
:''Iste articlo ye sobre un tipo de calcero; ta atros usos, se veiga '''[[abarca (desambigación)]]'''''.
[[Imachen:Albarcas2.JPG|thumb|right|300px|Un par d'albarcas.]]
L''''albarca'''{{DACC}} u '''abarca'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Brian Mott]] ''El habla de Gistaín'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[1989]], {{ISBN|84-86856-15-9}}, p.201</ref><ref>{{es}} [[Francho Nagore Laín]]: ''Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)'', [[Universidat de Zaragoza]], [[2021]], {{ISBN|978-84-1340-315-1}}, p.55</ref> ye un tipo chenerico de [[calcero|calcers]] simples que dimanan d'o medio rural, fetos de [[materia prima|materias primas]] economicas y fácils de conseguir como o [[cuiro]] u o [[caucho]], especialment pa fer-ne la suela, y a [[piel]] d'animals u dieferents tipos de [[tela]]s resistents pa fer-ne as partes cubrideras d'o [[piet]].
Bels tipos d'albarcas a sobén no amagan sique os [[dido]]s y o [[calcanyar]], y pa asegurar-las s'ha de ligar contra lo [[clavillar]] y as [[canilla]]s con uns cordels que se diz [[albarquera]]s. En as zonas secas tamién existe albarcas fetas de materials que se putren si se mullan, como o [[esparto]].
Diferents formas d'albarcas fan parte d'o [[vestito tipico|vertiu tipico]] de muitas rechions europeas, por haber estau os calcers tipicos d'as clases populars ([[camparol]]s, [[pastor]]s, [[pescataire]]s, etc.) de cuasi todas ellas. Un eixemplo de tipo d'albarcas que fan parte d'un vestiu tipico son as [[apargata]]s u [[espartenya]]s, tipicas d'o vestiu aragonés d'a [[val d'Ebro]].
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Cauteretz (i.e. Cauterets), porteur de chaise - Fonds Ancely - B315556101 A MAURICE 3 013.jpg|Grabau de contrabandista [[gascunya|gascón]] d'o sieglo XIX, con albarcas.
Imachen:Avarques.jpg|Albarcas tipicas [[Islas Balears|balears]] u ''[[:ca:Avarca menorquina|avarques]]''.
Imachen:Abarkak espartinak.jpg|Albarcas tipicas [[País Basco|bascas]] u ''[[:eu:Abarka|abarkak]]''.
Imachen:Marchand ambulant d'espadrilles - 19ème siècle 1.JPG|Vendedor ambulant d'albarcas tipicas d'a [[Catalunya d'o Norte]] u ''espadrilles''.
</gallery>
== Se veiga tamién ==
*[[Apargata]].
*[[Polaina]].
*[[Bota]].
*[[Zapato]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Albarcas|albarcas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Calcero]]
[[Categoría:Prendas d'o vestiu aragonés]]
[[Categoría:Basquismos en aragonés]]
1eq3tfbns7yawj5e593xekze7epmtz2
Albarquera
0
117992
2423393
2306126
2026-06-10T19:33:38Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423393
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Espardenya (27144217081).jpg|thumb|right|300px|[[Albarca]] con albarqueras pa ligar-la a la [[garra]].]]
L''''albarquera'''{{DACC}} u '''abarquera'''{{DACC}} ye cadaguna d'as cintas u [[cordel]]s<ref name="RIAZUELO">{{es}} [[Isabel Riazuelo Fantova|RIAZUELO FANTOVA, Isabel]], ''Danzas de Sobrarbe''; Ed. Sender d'Edizions + Ayuntamiento de Bielsa. Zaragoza, 2001. {{ISBN|84-606-3090-0}}</ref> que levan bels tipos d'albarcas y [[apargata]]s, u por contra s'han d'adhibir, pa ligar ixe tipo de [[calcer]]s contra la [[caniella]] y o [[clavillar]] y privar asinas que caigan.
Son un elemento tipico de calcers rusticos y simples, propios d'o medio rural, y muit especialment d'as [[albarca]]s (d'as cuals en quitan ixe nombre).
== En a cultura popular ==
En l'[[Alto Aragón]] i ha una [[copla|copleta]] popular que as mienta a modo d'indicador de la orichen montanyesa d'a muller, a qui se pretende meter en valor, por comparanza con os estilos de calcero mas finos que s'atribuye a las mozas de [[Tierra plana]]. Una versión común d'ista copla estaría:
{{cita|<br>''Con abarcas y abarqueras''<br /><br>''mas vale una montañesa,''<br /><br>''que una de Tierra Plana''<br /><br>''con zapatitos y medias.''<br />|}}
A [[musicolochía|musicologa]] y divulgadora belsetana [[Isabel Riazuelo]] tamién replega una atra versión d'ista copla, propia d'a suya [[villa]] en [[Sobrarbe]]:
{{cita|<br>''Mas valen las abarqueras''<br /><br>''que llevan las [[Bielsa|belsetanas]],''<br /><br>''que el pañuelo de seda''<br /><br>''que llevan las riberanas.''<ref name="RIAZUELO"/>|}}
En a montanya [[navarra]] existe una atra versión de la mesma copleta, con un significau parellano:
{{cita|<br>''De la montaña bajaste'',<br /><br>''con abarcas y abarqueras''<br /><br>''y en la [[Ribera Navarra|Ribera]] te has puesto''<br><br />''zapato y medias de seda.''<ref>[https://www.inventariodietamediterranea.com/de-la-montana-bajastes-con-abarcas-y-abarqueras-y-en-la-ribera-te-has-puesto-zapato-y-medias-de-seda/ ''Inventario Dieta Mediterránea''], consultau o 10 d'agosto de 2018.</ref><br />|}}
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Calcero]]
[[Categoría:Prendas d'o vestiu aragonés]]
r0shqa6kadfiblfp2fq2bvb6liuqph5
Acinonyx jubatus
0
118293
2423300
2323525
2026-06-10T19:18:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423300
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Acinonyx jubatus''
|nombre_pop1 = guepardo
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:TheCheethcat.jpg|250px]]
|descripcion = Guepardo (''Acinonyx jubatus'')
|conservacion = VU
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Mammalia
|subclase = Theria
|infraclase = Placentalia
|orden = Carnivora
|suborden = Feliformia
|familia = Felidae
|subfamilia = Felinae
|tribu =
|chenero = Acinonyx
|especie = A. jubatus
|subspecie =
|nombre_binominal = Acinonyx jubatus
|descriptor = [[JOhan Christian Daniel von Schreber|SCHREBER]]
|calendata_desc = 1775
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Cheetah range.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o guepardo.
}}
[[Imachen:Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|thumb|guepardo]]
O '''guepardo'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Acinonyx jubatus}}) ye un miembro atipico d'a familia d'os [[Felidae|felidos]]. Ye o solo representant vivo d'o chenero ''[[Acinonyx]]''. Caza gracias a la suya [[vista]] y a la suya gran velocidat. Ye l'animal terrestre mas veloz, ya que consigue una velocidat punta d'entre 95 y 115 km/h en cursas de dica 400-500 metros.<ref>Campeones todo terreno. Los animales mas rápidos. Elsa ediciones [Kingfisher Publications Plc]. 1998, [//es.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/2745201603 {{ISBN|2-7452-0160-3}}], p. 38</ref><ref>Picq, P.; Digard, J.P.; Cyrulnik, B.; Matignon, K.L. La historia mas bella de los animales. Anagrama. Colección Argumentos. 2002, [//es.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/8433961764 {{ISBN|84-339-6176-4}}], p. 104</ref><ref>Felinos Salvajes. Briggs, M.; Brigss, P. Parragón P. 2007. [//es.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9781405489225 {{ISBN|978-1-4054-8922-5}}], p. 92</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/H/Hildebrand_1959_Motions_of_cheetah_and_horse.pdf}}; Although according to Cheetah Luke Hunter and Dave Hamman, (Struik Publishers, 2003), pp. 37–38</ref> As fembras pueden tener dica cinco [[cadiello]]s por [[camada]]. A suya presa prencipal ye a [[Eudorcas thomsonii|gacela de Thomson]].
== Zoonimia ==
O [[zoonimia|zoonimo]] como se conoixe a esta [[especie]] en muitas [[luengas romances occidentals]] proviene de l'italián ''[[gatopardo|gattopardo]]'', adaptau en francés como ''guépard''.
Un atra denominación present en [[Europa Occidental]] ha plegau dende o [[idioma sanscrito|sanscrito]] a traviés d'o [[idioma hindi|hindi]] y de l'anglés ''cheetah'', que como [[anglicismos en castellano|anglicismo]] puede trobar-se en [[Idioma castellano|castellano]] (''chita'').
== Descripción ==
Ye un [[Felinae|felino]] de gran grandaria: mide entre 110 y 150 cm de largaria, a o cual cal adhibir una coda d'entre 55 a 80 cm.<ref name="Aulagnier">{{Cita libro|anyo=2009|autor=Aulagnier, S., Haffner, P., Mitchell-Jones, A. J., Moutou, F. y Zima, J.|editorial=Lynx Edicions|isbn=978-84-96553-52-1}}</ref> A suya [[altaria en a cruz]] ye de 74 ta 90 cm y pesa entre 35 y 60 kg: os [[masclo]]s son d'una grandaria licherament mayor que as [[fembra]]s.
O guepardo poseye una anatomía especializada pa la cursa. Poseye o mayor [[corazón]] en proporción a la suya grandaria de toz os felinos, o que le permite de bombiar a [[sangre]] con mas fuerza enta tot o suyo cuerpo. Os suyos [[Polmón|livianos]] y [[fuesas nasals]] son muit amplios para absorber mas [[oxicheno]]; amás, poseye una larga [[coda]], que puede arribar a la metat d'a largaria d'o suyo cuerpo, o cual le da estabilidat en a persecución. As suyas zarpas no son retractils, a diferencia d'as d'os de demás [[Felidae|felidos]]: ista caracteristica amillora a suya tracción en altas velocidaz.<ref>{{Cita web|url=http://www.chitas.nu/vida-del-chita/anatomia-del-guepardo/}}</ref>
Cuan naixe, a cría tiene una abundant melena clara sobre o dorso, en contraste con a mayoría d'os felins.
O guepardo ye l'animal terrestre mas veloz d'o mundo: corre a una velocidat maxima d'entre 95 y 115 km/h (puede arribar dica os 95 km/h en solament tres segundos), encara que, si no consigue a suya presa en menos d'uns cuatrocientos metros, albandona a persecución.<ref>[http://books.google.es/books?id=9MFLer5mAtMC&pg=PA26&dq=guepardo#v=onepage&q=guepardo&f=false Aceleración del guepardo, en ''Física para la ciencia'', Paul Allen Tipler,Gene Mosca]</ref><ref>[http://books.google.es/books?id=USdhOpAQPR8C&pg=PA61&dq=guepardo+aceleraci%C3%B3n#v=onepage&q=guepardo%20aceleraci%C3%B3n&f=false Aceleración del guepardo en ''Ficha 17, El guepardo, Método para el desarrollo de la comprensión lectora, José Jiménez Ortega, Isabel Jiménez de la Calle'']</ref>
Gosa cazar [[Gazella|gacela]]s y [[Aepyceros melampus|impala]]s, encara que tamién atrapa crías d'atros [[Mammalia|mamíferos]], especialment de [[Connochaetes|nyu]] y [[zebra]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
*[[Felidae]].
*[[Felinae]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Acinonyx|Jubatus]]
bqnqgxly9n56ara5g8yn54m6wgmeik5
Agulla de Crabioles
0
118366
2423359
2325342
2026-06-10T19:28:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423359
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre=Agulla de Crabioles
| nombre_orichinal = Aiguille Jean Garnier
| imachen=
| altaria=3.016
| latitut=42° 42' 07.0 N
| lonchitut=0° 31' 54.4 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de Perdiguero|Perdiguero]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[Aragón]])<br>[[Imachen:Flag of Occitania.svg|22px|border]] [[Castilhon de Larbost]] ([[Occitania]])
| primera_puyada=
| rota=Dende o refuchio de Maupas
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:187px; top:39px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''agulla de Crabioles''' (en [[idioma francés|francés]] ''Aiguille Jean Garnier'') ye una [[tuca]] d'os [[Pireneu]]s de 3.016 metros y una prominencia de 10 metros<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20190501080744/http://cbueg-mt.iii.com/iii/encore/record/C__Rb3094352__S8470110381__P0,1__Orightresult__X3%3Flang%3Dcat%26suite%3Ddef Posets - Perdiguero, Esc. 1:25.000]. Ramon Semir. [[1977]], 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-7011-038-1}}</ref> que se troba entre a [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]) y l'[[Alta Garona]] ([[Occitania]]).
==Toponimia==
O toponimo [[aragonés benasqués|benasqués]] de ''Crabioles'' y [[occitán gascón|gascón]] de ''Crabieues'' fa referencia a un puesto a on se troban [[Capra pyrenaica|crabas]].
L'agulla ye nombrada en francés en honor a Jean Garnier, qui chunto a Juan Buyse catalogó os tresmils pirenencos.
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
*{{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9443 En Mendikat.net]
{{3000 Cllarabida Perdiguero Bom}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla Crabioles]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu occitán|Agulla Crabioles]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla Crabioles]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla Crabioles]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas en a muga entre Aragón y Francia|Agulla Crabioles]]
[[Categoría:Macizo de Perdiguero]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
9e4db9y34ytm73o9khbvxsvysv8kpbo
Agulla Baixa d'Aneto
0
118417
2423355
2334478
2026-06-10T19:27:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423355
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla Baixa d'Aneto
| nombre_orichinal = Aguja Escudier
| imachen=[[Imachen:Aneto_i_Agulles.JPG|250px]]<br>Aneto y as suyas agullas
| altaria= 3.343
| latitut= 42° 37' 48.8 N
| lonchitut= 0° 39' 16.9 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= A traviés d'a [[tuca d'Aneto]] u a canal d'Estasen
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla Baixa d'Aneto''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja Escudier'') ye una [[tuca]] de 3.343 m d'altaria, con una prominencia de 10 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat?/tPica+d%27Estats/tpica+destats/1%2C22%2C31%2CB/frameset&FF=tpica+destats+pirineu+catala+vall+de+cardos+vall+ferrera+montroig+monteixo+certascan+pic+de+sotllo+mapa+topografic+i+ex&1%2C1%2C/indexsort=- Pica d'Estats, Esc. 1:40.000]. Salvador Llobet. 1994, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-022-9}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]).
Ye una d'as dos ditas ''"agullas d'Aneto"'' chunto a l'[[Agulla Gran d'Aneto|Agulla Daviu]] (3.364 m).
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9354 En "Mendikat"].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla Baixa d'Aneto]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla Baixa d'Aneto]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla Baixa d'Aneto]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
gilc7kj6v4gyboaap0bebhta2hcekq7
Agulla d'Argarot
0
118440
2423356
2334477
2026-06-10T19:27:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423356
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla d'Argarot
| nombre_orichinal = Aguja Argarot
| imachen=
| altaria= 3.036
| latitut= 42° 37' 27.7 N
| lonchitut= 0° 38' 41.2 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota=
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla d'Argarot''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja Argarot'') ye una [[tuca]] de 3.036 m d'altaria, con una prominencia de 44 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat/?searchtype=t&searcharg=Maladeta-Aneto+Pirineo+aragon%C3%A9s&searchscope=23&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Cerca&searchlimits=&searchorigarg=tMaladeta-Aneto+Pirineo+aragon%7Bu00E9%7Ds= Maladeta - Aneto, Esc. 1:25.000]. Salvador Llobet. 1995, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-037-7}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]).
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20190701081136/https://www.mendikat.net/com/mount/9350 En "Mendikat"].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla d'Argarot]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla d'Argarot]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla d'Argarot]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
bk5n73fhtwlu4e5csc70si58552pvjk
Agulla d'Ixalenques
0
118562
2423358
2262856
2026-06-10T19:27:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423358
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla d'Ixalenques
| nombre_orichinal = Primer Resalte de Salenques
| imachen=
| altaria= 3.132
| latitut= 42° 37' 31.2 N
| lonchitut= 0° 40' 06.6 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] Muga entre [[Benás]] y [[Montanui]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= Dende a [[val de Vallhibierna]]
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla d'Ixalenques''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Primer Resalte de Salenques'') ye una [[tuca]] de 3.132 m d'altaria, con una prominencia de 15 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat/?searchtype=t&searcharg=Maladeta-Aneto+Pirineo+aragon%C3%A9s&searchscope=23&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Cerca&searchlimits=&searchorigarg=tMaladeta-Aneto+Pirineo+aragon%7Bu00E9%7Ds= Maladeta - Aneto, Esc. 1:25.000]. Salvador Llobet. 1995, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-037-7}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]).
==Toponimia==
Iste toponimo procede tanto en [[aragonés benasqués]] (''Ixalenques'') como en [[catalán ribagorzano]] (''Salenques'') d'un tipo de plantas que son especialment abundants en a [[vall d'Ixalenques]], as ixalencas. A ''ixalenca'' («[[sarguera]]» en aragonés cheneral, ''salenca'' en catalán) ye un tipo d'arbusto d'as riberas, muit frecuent en os ríos d'o [[Pireneu]], que tien os [[trallo]]s resistents encara que muit flexibles, y por ixo d'antes s'emplegaban pa ligar os trancos d'as [[navata]]s que heban de baixar por os ríos.
A palabra ''ixalenca'' viene d'una forma hipotetica *''SALENCA'' en [[latín]] y amuestra a misma evolución fonetica que ''[[xeringa|ixaringa]]'', ''[[ixufre]]'', ''[[ixarrallón]]'' y ''[[ixoriguer]]'', a on a ''S-'' inicial d'o latín ha evolucionau ta una ''x-''. Se piensa que a terminación ''[[sufixo -enco|-enca]]'' fa de sufixo igual como en ''[[albenca]]''.<ref name="SAURABEN">{{es}} [[José Antonio Saura Rami]]:: ''[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]''. Gara d'Edizions, [[Institución Fernando el Católico]], 2003, p 78, p 316.</ref> A palabra ''salenca'' se documenta tamién en catalán y en [[Idioma occitán|occitán]] (bi ha una carrera en [[Tolosa]] que se diz ''Carrièra de las Salencas'' en occitán y ''Rue des Salengues'' en francés).
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9362 "Mendikat"].
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla d'Ixalenques]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla d'Ixalenques]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla d'Ixalenques]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Montanyas de Montanui]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
bn9taezftka9abchy023b6et1ijyu75
Agulla d'Haurillon
0
118580
2423357
2334482
2026-06-10T19:27:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423357
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla d'Haurillón
| nombre_orichinal = Aguja Haurillón
| imachen=
| altaria= 3.073
| latitut= 42° 38' 06.9 N
| lonchitut= 0° 38' 13.1 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= Dende a [[vall de Vallhibierna]]
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla d'Haurillón''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja Haurillón'') ye una [[tuca]] de 3.073 m d'altaria, con una prominencia de 15 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat/?searchtype=t&searcharg=Maladeta-Aneto+Pirineo+aragon%C3%A9s&searchscope=23&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Cerca&searchlimits=&searchorigarg=tMaladeta-Aneto+Pirineo+aragon%7Bu00E9%7Ds= Maladeta - Aneto, Esc. 1:25.000]. Salvador Llobet. 1995, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-037-7}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]). Ye a tercera agulla d'a [[crencha (montanyas)|crencha]] de [[Creuenya]].
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9345 En "Mendikat"].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla d'Haurillon]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla d'Haurillon]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla d'Haurillon]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
pq8f7mcrkwmork0i3t64e61uaaddbmn
Agulla de Franqueville
0
118581
2423360
2334481
2026-06-10T19:28:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423360
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla de Franqueville
| nombre_orichinal = Aguja Franqueville
| imachen=
| altaria= 3.061
| latitut= 42° 37' 30.5 N
| lonchitut= 0° 38' 44.2 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= Dende a [[vall de Vallhibierna]]
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla de Franqueville''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja Franqueville'') ye una [[tuca]] de 3.061 m d'altaria, con una prominencia de 20 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat/?searchtype=t&searcharg=Maladeta-Aneto+Pirineo+aragon%C3%A9s&searchscope=23&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Cerca&searchlimits=&searchorigarg=tMaladeta-Aneto+Pirineo+aragon%7Bu00E9%7Ds= Maladeta - Aneto, Esc. 1:25.000]. Salvador Llobet. 1995, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-037-7}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]).
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9352 En "Mendikat"].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla de Franqueville]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla de Franqueville]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla de Franqueville]]
[[Categoría:Montanyas de Benás|Agulla de Franqueville]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
cmo3da9ybbwu7a9snhifyzc6c9e9chk
Agulla de la Solaneta
0
118582
2423363
2334485
2026-06-10T19:28:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423363
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla de la Solaneta
| nombre_orichinal = Aguja SW de Russell
| imachen=
| altaria= 3.038
| latitut= 42° 37' 09.0 N
| lonchitut= 0° 40' 03.7 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= Dende a [[vall de Vallhibierna]]
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla de la Solaneta''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja SW de Russell'') ye una [[tuca]] de 3.038 m d'altaria, con una prominencia de 19 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat/?searchtype=t&searcharg=Maladeta-Aneto+Pirineo+aragon%C3%A9s&searchscope=23&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Cerca&searchlimits=&searchorigarg=tMaladeta-Aneto+Pirineo+aragon%7Bu00E9%7Ds= Maladeta - Aneto, Esc. 1:25.000]. Salvador Llobet. 1995, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-037-7}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]).
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9359 En "Mendikat"].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla de la Solaneta]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla de la Solaneta]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla de la Solaneta]]
[[Categoría:Montanyas de Benás|Agulla de la Solaneta]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
bv67usrbd243gkcbx1n5fxan5x6e1a9
Agulla de Juncadella
0
118589
2423361
2334483
2026-06-10T19:28:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423361
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Agulla de Juncadella
| nombre_orichinal = Aguja Juncadella
| imachen=[[Imachen:Araguellsjuncadella.JPG|250px]]<br>Agulla de Juncadella a la dreita
| altaria= 3.041
| latitut= 42° 38' 04.6 N
| lonchitut= 0° 38' 08.7 E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de la Maladeta|Maladeta]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= Dende Vallhibierna u os Banyos de Benás
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla de Juncadella''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja Juncadella'') ye una [[tuca]] de 3.041 m d'altaria, con una prominencia de 54 m,<ref>{{es}} [http://ccuc.cbuc.cat/search~S23*cat?/tPica+d%27Estats/tpica+destats/1%2C22%2C31%2CB/frameset&FF=tpica+destats+pirineu+catala+vall+de+cardos+vall+ferrera+montroig+monteixo+certascan+pic+de+sotllo+mapa+topografic+i+ex&1%2C1%2C/indexsort=- Pica d'Estats, Esc. 1:40.000]. Salvador Llobet. 1994, 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-8090-022-9}}</ref> que se troba en o [[macizo d'a Maladeta]], [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]).
==Toponimia==
Ye adedicada a o guía [[Barcelona|barcelonés]] Emili Juncadella i Vidal ([[1885]]-[[1936]]) que fació a primera puyada a la ariesta norte d'os Portillons ta puyar a la tuca de la Maladeta o [[26 d'agosto]] de [[1912]].
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/9343 En "Mendikat"].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{3000 Maladeta Aneto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés|Agulla de Juncadella]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial|Agulla de Juncadella]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés|Agulla de Juncadella]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Macizo de la Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
g7yh7mvn9wc38kz5vcoq1gs0eknswg3
Achar de Forca
0
118814
2423298
2327025
2026-06-10T19:17:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423298
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de montanya
| nombre= Achar de Forca
| atras_luengas =
| imachen=
| descripción =
| altaria=2.390
| latitut=
| lonchitut=
| cordelera=[[Sierras interiors pirenencas]]
| sierra = [[Sierra d'Alano]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Ansó]] ([[provincia de Uesca|Uesca]])
| primera_puyada=
| rota= Dende [[Lizara]]
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:65px; top:30px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Achar de Forca''' ye un [[pico (topografía)|pico]] d'o [[Prepireneu]] [[Aragón|aragonés]] que tien una altaria de 2.390 m.
Gosa considerar-se un conchunto con a [[penya Forca]], d'a que dista 185 metros, formando un grupo de cotas d'a mesma altaria que constituyen o cobalto d'a [[sierra d'Alano]].
==Toponimia==
Posiblement relacionau con a radiz [[idioma basco|basca]] "atxa", que significa ''[[penya]]'', muit estendillada en a zona occidental d'o Pireneu aragonés en atros picos como l'[[Achar d'Alano]] u o [[Castiello d'Acher]].
Una ''[[forca]]'' ye una faixa de tierra en que se trestalla un campo ta a suya labranza.<ref>{{an}} [[Chesús Casaus Parrilla|CASAUS PARRILLA, Chesús]] y [[Pascual Miguel Ballestín|MIGUEL BALLESTÍN, Pascual]], ''Dizionario Aragonés de Terminos Cheograficos''; Gara d'Edizions. Zaragoza, [[2008]]. {{ISBN|978-84-8094-059-7}}</ref>
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/com/mount/2920 En "Mendikat"].
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'o Prepireneu aragonés|Achar de Forca]]
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals]]
[[Categoría:Montanyas d'Ansó]]
[[Categoría:Sierra d'Alano|Achar de Forca]]
[[Categoría:Montanyas d'as sierras interiors pirenencas|Achar de Forca]]
[[Categoría:Penyas d'Aragón]]
[[Categoría:Penyas d'as sierras interiors pirenencas|Achar de Forca]]
[[Categoría:Penyas d'o Prepireneu aragonés]]
[[Categoría:Montanyas d'a Chacetania]]
pic1uw861xe3m1exrpq4gq0482800rg
Alto de la Muga
0
119359
2423489
2277814
2026-06-10T19:48:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423489
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de montanya
| nombre= Alto de la Muga
| atras_luengas = Mont Cierzo
| imachen=
| altaria= 861
| latitut=
| lonchitut=
| vértiz = 32018
| cordelera= [[Depresión d'Ebro]]
| sierra = [[Monts de Cierzo]]
| situación= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Tarazona]] ([[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]])
| primera_puyada=
| rota=Dende o [[mojón de los Tres Reyes]] u dende [[Valverde (La Rioja)|Valverde]]
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Depresión d'Ebro.png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:20px; top:52px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Alto de la Muga''' ye un [[montanya|mont]] de 861 metros d'[[altaria]]. Ye o cobalto d'os [[Monts de Cierzo]], en a [[provincia de Zaragoza]], por ixo se conoixe tamién como '''mont Cierzo'''<ref>{{es}} ''Guía de Montes de Zaragoza. 100 ascensiones''. Alberto Martínez, Eduardo Viñuales. Sua Edizioak, [[2018]], {{ISBN|978-84-8216-661-2}}, 304 pachinas.</ref>. Bi ha un [[vértiz cheodesico]] en a suya [[cima]].
==Toponimia==
Se diz asinas por trobar-se muit amán d'o [[trifinio]] entre os antigos reinos de [[Reino de Castiella|Castiella]] y [[Reino de Navarra|Navarra]], marcada encara por o [[mollón de los Tres Reyes]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.mendikat.net/es/com/mount/9674 En "Mendikat"]
* {{es}} [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0320/032018.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Zaragoza]]
[[Categoría:Montanyas d'a depresión d'Ebro]]
[[Categoría:Montanyas de Tarazona]]
[[Categoría:Monts de Cierzo]]
[[Categoría:Vertices cheodesicos d'Aragón]]
[[Categoría:Montanyas de Tarazona y Moncayo]]
3s050n6kcnlpigabsn4nemlqyvgv71w
Refuchio d'Angllós
0
119892
2423697
2357547
2026-06-11T07:02:01Z
Willtron
41
2423697
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'edificio
| nombre = Angllós
|atras luengas = Angliós
| imachen = [[Imachen:REFUGI D'ANGLOS - 21-07-91 - IB-30.jpg|250px]]<br>Refuchio d'Angllós
| descripción =
| tipo = [[Refuchio de montanya]]
| situación = [[Montanui]] ([[Ribagorza]])
| país = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
| coordenatas =
| propietario = [[Empresa Nacional Hidroeléctrica del Ribagorzana|E.N.H.E.R.]]
| administrador =
| director =
| coste =
| altaria = 2.224 m
| pisos =
| aforo = 4 plazas
| amplaria =
| largaria =
| altaria srm =
| atras dimensions =
| superficie =
| diametro =
| construcción =
| material =
| devantadera =
| arquitecto =
| incheniero estructural =
| incheniero de servicios =
| incheniero civil =
| atros =
| premios =
| web =
|latd=42|latm=35|lats=24|latNS=N|longd=0|longm=42|longs=61|longEW=E
|mapa_loc=Aragón
|pos_etiqueta_loc = left
}}
O '''refuchio d'Angllós''' u '''d'os Estanyos d'Angllós''' u '''cabana d'Angllós'''<ref>{{es}} [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=1130310763737&type=pdf BOA ORDEN VMV/914/2020, de 14 de septiembre, por la que se publica el Acuerdo adoptado por el Gobierno de Aragón, en su reunión celebrada el día 15 de julio de 2020, por el que se aprueban las modificaciones del Nomenclátor Geográfico de Aragón.]</ref> (en [[idioma castellano|castellano]] ''Refugio de Angliós'') ye un [[refuchio de montanya]] no guardau que se troba a 2.224 m chunto a os [[estanyos d'Angliós]], en o [[Parque Natural de Posets-Maladeta]].
Administrativament ye situau adintro d'o termin municipal de [[Montanui]], en a comarca de [[Ribagorza]], en a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]], [[Aragón]].
Se tracta d'un chicot refuchio de [[fusta]] con dos cambras, una con literas y colchons, y un atra con una chicota mesa y un banco. Se i puet arribar a traviés d'o [[GR 11]] dende o [[refuchio de Cap de Llauset]] u dende o puent d'Ixalenques.
==Actividaz==
O sendero de gran recorriu [[GR 11]] pasa por astí. Ye un buen punto de partida ta puyar a la [[tuca de la Solana de Llauset]] (2.673 m) y a la [[tuca d'Angllós]] (2.812 m). Se pueden fer tamién travesías enta [[Vall de Llauset|Llauset]], [[Vall de Vallhibierna|Vallhivierna]] y [[Vall d'Ixalenques|Ixalenques]].
== Se veiga tamién ==
* [[Refuchios d'o Pireneu aragonés]]
== Referencias ==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20200808135939/https://www.madteam.net/refugios/cabaadelosestanysdeanglios2238m/ En www.madteam.net]
* {{es}} [http://www.pyrenees-refuges.com/fr/affiche.php?numenr=9#15/42.5914/0.7106 En www.pyrenees-refuges.com]
{{Refuchios d'o Pireneu aragonés}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Refuchios de montanya d'o Pireneu aragonés|Angllos]]
[[Categoría:Refuchios d'o Parque Natural de Posets-Maladeta|Angllos]]
[[Categoría:Edificios de Montanui]]
p6oaidw0jpiyq7rnk5b5os4j9hanzn5
Afelio
0
119963
2423338
2306155
2026-06-10T19:24:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423338
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
'''Afelio'''{{DACC}} (d'as parolas [[Griego antigo|griegas]] ἀπό (''apo-'') "luent de" y ηλιος (''helios'') "[[Sol]]") ye o punto mas luengo d'a [[orbita]] d'un [[cuerpo celeste]] arredol d'o Sol.<ref>{{en}} [[Joseph A. Angelo Jr.]] ''Encyclopedia of Space and Astronomy'', [[Facts on File]], [[2006]], {{ISBN|978-0-8160-5330-8}}, p.34</ref> Ye l'oposau a o [[perihelio]].
[[Imachen:Inner Planet Orbits.jpg|thumb|Perihelio (punto verde) y afelio (punto royo) en as orbitas d'as planetas interiors en o Sistema Solar]]
Actualment a [[Tierra]] aconsigue o perihelio d'a suya orbita a primers de chinero, mientres que aconsigue o afelio a primers de chulio.
En o perihelio a [[distancia]] d'a Tierra a o Sol ye de 0,98329 [[unidat astronomica|UA]] (147.098.070 km) mientres que en o afelio ye de 1,01671 UA (152.097.700 km). A causa d'a mayor distancia, durant o afelio se recibe o 93,55 % d'a radiación solar respective a o perihelio. Manimenos, isto no tiene tasament influencia en as estacions ya que istas son o resultau d'a inclinación de l'eixe d'a Tierra. Asinas entre o [[verano]] d'o hemisferio norte, tot y que a Tierra ista en o punto mas aluenyau d'a suya orbita (''o afelio''), os rayos d'o Sol inciden dreitament mientres que en [[hibierno]] lo fan con una inclinación de 23.4 graus.
==Se veiga tamién==
* [[Perihelio]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Astronomía]]
oe8y5z8v6zxclo5tz9xasd5sxe1er5i
Albella y Chanovas
0
120578
2423395
2194706
2026-06-10T19:33:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423395
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Iste articlo tracta sobre o municipio desapareixito d'Albella y Chanovas. Pa atros usos d'o toponimo Albella se veiga [[Albella (desambigación)]], y pa Chanovas, se veiga [[Chanovas (desambigación)]].''
{{Ficha de municipio d'Aragón
|nombre = Albella y Chanovas
|entidat = Antigo municipio
|escudo =
|bandera =
|imachen = [[Imachen:059.Jánovas - Iglesia de la localidad.JPG|250px]]<br>A [[ilesia de Sant Miguel de Chanovas|ilesia de Sant Miguel]] y o crucero de [[Chanovas]] en 2006.
|provincia = Uesca
|comarca = Sobrarbe
|capital = [[Chanovas]]
|actual = [[Fiscal]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
|superficie =
|altaria = 681
|distancia =
|población = 214
|calendata = 1970
|chentilicio =
|latitut = 42.49
|lonchitut = 0.03
|cp =
|ríos = [[Río Ara|Ara]]
|diocesi = Balbastro-Monzón
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Sobrarbe-Ribagorza|Sobrarbe-Ribagorza]]
}}
'''Albella y Chanovas''' (oficialment en castellano ''Albella y Jánovas''<ref name="INEinterAlbyJan">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do «''Albella y Jánovas''» en «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» de l'INE]; consultada o 16 de marzo de 2019.</ref>) fue un [[municipio]] desapareixiu d'[[Aragón]] que existió entre o censo de [[1897]] y as zaguerías d'a [[anyos 1970|decada de 1970]], cuan fue absorviu por o municipio de [[Fiscal]].<ref name="INEinterAlbyJan"/> Se trobaba en a [[Ribera de Fiscal]], en a zona meya d'a [[valle de l'Ara]], en o que huei ye a comarca de [[Sobrarbe]], en a [[provincia de Uesca]].
En chunto con [[Burgasé (municipio)|municipio de Burgasé]], fue un d'es dos municipios que desapareixión y fuen absorvius por Fiscal a consecuencia d'as expropiacions por o prochecto d'[[entibo de Chanovas]] que afectó a 17 nuclios de población d'a Ribera de Fiscal y a [[valle d'a Solana]].<ref name="MENJON">{{es}} [[María Sancho Menjón Ruiz|MENJÓN RUIZ, Marisancho]]. ''Jánovas, víctimas de un pantano de papel''. Pirineum Editorial. Chaca (Uesca), 2006. {{ISBN|84-935061-0-9}}</ref>
== Historia ==
O municipio apareix en o censo de 1897 por a fusión d'o [[Albella y Planiello|municipio d'Albella y Planiello]] y o de [[Chanovas]].<ref name="INEinterAlbyJan"/> Mientres que Chanovas veniba solo, Albella y Planiello ya teneba replegaus os nuclios de [[La Cort de Tricas|la Cort]], [[la Velilla]], [[Ligüerre d'Ara]] y [[Sant Felices]] dende o [[periodo intercensal 1842-1857]]<ref name="INEinterAlbyPlan">{{es}} [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do «''Albella y Planillo''» en «''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''» de l'INE]; consultada o 16 de marzo de 2019.</ref> en o cual desapareixión mas de 2200 concellos por toda [[Espanya]].
=== Demografía ===
{{DemogAragón |1362= |1495= |1842= |1857= |1860= |1877= |1887= |1897= 927|1900= 940|1910= 918|1920= 932|1930= 846|1940= 831|1950= 743|1960= 594|1970= 214|1981= |1991= |1992= |1994= |1996= |1998= |1999= |2000= |2001= |2002= |2003= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=}}
<center>
'''Evolución d'a población d'Albella y Chanovas dende 1897 dica 1970.'''
<timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:635 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1897 text:1897
bar:1900 text:1900
bar:1910 text:1910
bar:1920 text:1920
bar:1930 text:1930
bar:1940 text:1940
bar:1950 text:1950
bar:1960 text:1960
bar:1970 text:1970
PlotData=
color:barra width:15 align:center
bar:1897 from:0 till: 927
bar:1900 from:0 till: 940
bar:1910 from:0 till: 918
bar:1920 from:0 till: 932
bar:1930 from:0 till: 846
bar:1940 from:0 till: 831
bar:1950 from:0 till: 743
bar:1960 from:0 till: 594
bar:1970 from:0 till: 214
PlotData=
bar:1897 at: 927 fontsize:S text: 927 shift:(0,5)
bar:1900 at: 940 fontsize:S text: 940 shift:(0,5)
bar:1910 at: 918 fontsize:S text: 918 shift:(0,5)
bar:1920 at: 932 fontsize:S text: 932 shift:(0,5)
bar:1930 at: 846 fontsize:S text: 846 shift:(0,5)
bar:1940 at: 831 fontsize:S text: 831 shift:(0,5)
bar:1950 at: 743 fontsize:S text: 743 shift:(0,5)
bar:1960 at: 594 fontsize:S text: 594 shift:(0,5)
bar:1970 at: 214 fontsize:S text: 214 shift:(0,5)
TextData=
fontsize:S pos:(12,12)
text:Fuent ''Instituto Nacional de Estadística'' d'Espanya - Elaboración grafica por Biquipedia
</timeline>
</center>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Historia d'a Ribera de Fiscal]]
[[Categoría:Municipios d'Aragón desapareixius]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe]]
s21zs3qxdort6wxmcxg5nvo3d2r8j60
Alto d'el Chaparroso
0
120684
2423488
2194611
2026-06-10T19:48:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423488
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de montanya
| nombre= Alto d'el Chaparroso
| nombre_orichinal=
| imachen=
| altaria= 1.804
| latitut=
| lonchitut=
| vértiz =
| cordelera= [[Sistema Iberico]]
| sierra= [[Sierra de Nogueruelas]]
| situación= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] Muga entre [[Nogueruelas]] y [[Alcalá de la Selva]] ([[provincia de Teruel|Teruel]])
| primera_puyada=
| rota =
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Sistema Ibérico.png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:120px; top:138px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''alto d'el Chaparroso''' ye un [[montanya|mont]] de 1.804 m d'altaria situau en a muga entre os [[termin municipal|termins municipals]] de [[Nogueruelas]] y [[Alcalá de la Selva]]. Ye situau en a [[sierra de Nogueruelas]],<ref name=PAISACHESTERUEL>{{es}} [[José Luis Peña Monné]], [[Luis Alberto Longares Aladrén]], [[Marta Espinalt Brillas]]: ''Paisajes naturales de la provincia de Teruel. Guía del medio natural''. [[Instituto de Estudios Turolenses]], 2000. {{ISBN|84-86982-97-9}}. pp 105-106.</ref> pero chunto a la [[sierra de Mora]].
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'o Sistema Iberico|Chaparroso]]
[[Categoría:Montanyas d'a provincia de Teruel|Chaparroso]]
[[Categoría:Sierra de Nogueruelas|Chaparroso]]
[[Categoría:Montanyas d'Alcalá de la Selva]]
[[Categoría:Montanyas de Nogueruelas]]
[[Categoría:Montanyas de Gúdar-Chabalambre]]
1hv8xyl03ug9l9o1p4rsj4iy9mu7f13
Agulla de Lliterola
0
121268
2423362
2315153
2026-06-10T19:28:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423362
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de montanya
| nombre=Agulla de Lliterola
| nombre_orichinal = Aiguille de Literole
| imachen=
| altaria=3.028
| latitut= 42° 42′ 01″ N
| lonchitut= 0° 31′ 31″ E
| cordelera=[[Pireneu axial]]
| macizo=[[Macizo de Perdiguero|Perdiguero]]
| situación=[[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Benás]] ([[Aragón]])<br>[[Imachen:Flag of Occitania.svg|22px|border]] [[Òu]] ([[Occitania]])
| primera_puyada=
| rota=Dende o refuchio de Portillón
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:190px; top:36px;">[[Image:Montanya.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''Agulla de Lliterola''' (en [[idioma francés|francés]] ''Aiguille de Literole'', en [[idioma castellano|castellano]] ''Aguja Literola'') ye una [[tuca]] d'os [[Pireneu]]s de 3.028 metros y una prominencia de 10 metros<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20190501080744/http://cbueg-mt.iii.com/iii/encore/record/C__Rb3094352__S8470110381__P0,1__Orightresult__X3%3Flang%3Dcat%26suite%3Ddef Posets - Perdiguero, Esc. 1:25.000]. Ramon Semir. [[1977]], 1a. ed. [[Editorial Alpina]], Granollers, E-25, {{ISBN|84-7011-038-1}}</ref> que se troba entre a [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]) y l'[[Alta Garona]] ([[Occitania]]).
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
*{{es}} [https://www.mendikat.net/es/com/mount/9437 En Mendikat.net]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu aragonés]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu occitán]]
[[Categoría:Montanyas d'o Pireneu axial]]
[[Categoría:Tresmils d'o Pireneu aragonés]]
[[Categoría:Montanyas de Benás]]
[[Categoría:Montanyas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta]]
[[Categoría:Montanyas en a muga entre Aragón y Francia]]
[[Categoría:Macizo de Perdiguero]]
[[Categoría:Montanyas de Ribagorza]]
[[Categoría:Agullas (orografía)]]
3nbsipdmxt5m5cel8mu7xcchhiqvi53
Al-Mutamán
0
122176
2423380
2286382
2026-06-10T19:31:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423380
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Transliteración arabe}}
{{Ficha de noble
|nombre = Al-Mutamán<br>المؤتمن
|títol = [[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|Rei]] d'a [[Taifa de Saraqusta]]
|imachen =
|grandaria d'imachen =
|descripción =
|reinau =
|coronación =
|atros títols =
|títol0 = [[Imachen:Allah.svg|30px]]<br>[[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|Rei]] d'a [[Taifa de Saraqusta]]
|reinau0 = [[1081]] - [[1085]]
|predecesor0 = [[Al-Muqtadir]]
|succesor0 = [[Al-Musta'in II]]
|nombre real = المؤتمن
|calendata de naixencia = ?
|puesto de naixencia =
|calendata de muerte =
|puesto de muerte =
|puesto d'enterreco =
|predecesor =
|rechent =
|succesor =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche =
|descendencia =
|casa reyal =
|dinastía = [[Banu Hud|Hudín]]
|himno reyal =
|pai = [[Al-Muqtadir]]
|mai =
|escudo =
|lema =
}}
'''Yúsuf al-Mutamán''' u '''al-Mutamín''' (en [[idioma arabe|arabe]] المؤتمن ''al-mu'taman'') estió un [[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|rei d'a taifa de Saraqusta]] perteneixient a la [[banu Hud|dinastía hudín]] entre [[1081]] y [[1085]].
Yúsuf al-Mutamán estió rei d'a taifa de Saraqusta en o suyo momento de maximo esplendor, dimpués d'o brilante reinau de su pai [[al-Muqtadir]]. Estió amás un rei erudito, protector d'as ciencias, d'a filosofía y d'as artes. Un eixemplo de [[rei saputo]], conoixedor d'as [[matematicas]] —disciplina sobre a que escribió un tractau, o ''Kitab al-istikmal'' u ''Libro de perfección'' ([[idioma arabe|en arabe]], كتاب الإستكمال والمناظر)—, l'[[astrolochía]] y a [[filosofía]], que continó a faina de su [[pai]] al-Muqtadir creyando una cort de saputos intelectuals que teneba como marco o poliu [[palacio de l'Alchafaría]], dito, en ista epoca, o «palacio d'o goyo».
Al-Mutamán heredó d'al-Muqtadir en [[1081]] a parti occidental de la taifa de Saraqusta, que yera formada por [[Saraqusta]], [[Tudela|Tothila]] (Tudela), [[Uesca|Wasqa]] (Uesca) y [[Calatayú|Qal'at Ayyub]] (Calatayú), quedando Al-Múndir con a zona costera d'o reino: [[Leida|Larida]] (Leida), [[Monzón]], [[Tortosa|Turtusha]] (Tortosa) y [[Denya|Daniyya]] (Denya).
En l'anyo [[1081]] as enrestidas d'o rei aragonés, [[Sancho Remíriz]], yeran considerables, menazando as mugas d'a taifa dende o norte. Ta resistir-lo, Al-Mutamán contó con os servicios d'as tropas mercenarias d'[[Rodrigo Díaz de Vivar|o Cit]], que recibió amás o encargo de reincorporar a Saraqusta os territorios orientals d'o suyo parient al-Múndir, aliau d'o [[reino d'Aragón]]. Os enfrentamientos en a francha fronteriza fuoron constants, pero denguno logró reunificar o territorio paterno.
[[Imachen:Detalle de la estatua el Cid (Parque de Balboa).jpg|thumb|left|185px|[[Rodrigo Díaz de Vivar|O Cit]] sirvió a al-Mutaman mientres tot o reinau d'o monarca [[Banu Hud|hudín]].]]
En ista etapa ye bien documentau o servicio d'o Cit, desterrau en [[1081]] de Castiella por fer razias en contra d'os intreses d'[[Alifonso VI de Leyón|Alifonso VI de Leyón y Castiella]] en territorios de Toledo, ta par d'alavez tributario d'iste rei y que, por ello, no heba d'estar atacau por tropas castellanas.
O Cit seguiría a o servicio d'al-Mutamán dica [[1086]], momento en que Saraqusta fue asediada por Alifonso VI. Si o Cit crebó os lazos con al-Mutamán u o suyo hereu [[al-Musta'in II]] debiu a un conflicto d'intreses personal entre a esfensa de Saraqusta y o suyo sinyor natural, por estar o rei de Castiella qui l'atacaba, u si fue condonau o suyo destierro, en veyer Alifonso a utilidat de tal caballero en o suyo exercito, ye un tema que encara no s'ha puesto aclarir totalment.
O Cid fue capable de contener a os aragoneses dica [[1083]], anyo en que Sancho Remíriz prenió a linia de fortificacions que protecheban a las ciudaz d'a taifa de Saraqusta, como la de Graus (que menazaba Balbastro) en a zona oriental, Ayerbe, Boleya y Arascués (que meteban en periglo a Wasqa) y Arguedas que apuntaba a la conquista de [[Tudela|Tothila]].
As relacions de Saraqusta con su protectorau, [[Valencia|Balansiya]] ([[Valencia]]), se facioron mas estreitas a traviés d'alianzas matrimonials. Pero Valencia yera inmersa en un complexo chuego d'alianzas. Alifonso VI, emplegando habilment a diplomacia, consiguió que o rei [[al-Cádir]] de [[Taifa de Toledo|Tulaytulah]] ([[Toledo]]) le entregara a ciudat en [[1085]] a cambio d'a suya aduya ta desbancar de Balansiya a Abu Bakr, lo que suposó, de feito, prener Toledo ta o rei de Leyón y Castiella. Asinas, o reino de Saraqusta quedaba desconectau d'a resta d'[[al-Ándalus]] por a vía tradicional que pasaba por o centro d'a peninsula y, dende l'inte, a suya comunicación se vio restrinchida a la que conectaba con Balansiya por a costa de levant. L'anyo d'a perdua de Tulaytulah estió tamién o mesmo d'a muerte d'al-Mutamán.
== Matematicas ==
[[Imachen:Teorema de Ceva - sin rótulo.svg|thumb|O teorema de Ceva, descubierto por al-Mutamán.]]
A obra mayestra en l'ambito intelectual d'al–Mutamán estió o suyo ''[[Libro d'a perfección y d'as aparicions opticas]]'' (''Kitab al-istikmal wa al-munázir'', transcripción aproximada d'o títol orichinal كتاب الستكمال والمناظر) que amás d'estar una replega d'a matematica griega d'[[Euclides]] y [[Arquimedes]] entre atros, y transmitir as amostranzas de [[Thabit ibn Qurrá]], os [[Banu Musa]] y [[Alhazen|Ibn al-Haytham]], describe [[teorema]]s orichinals. A suya obra fue transmesa a traviés de [[Maimonides]] enta [[Echipto]], y d'astí s'estendilló por o centro d'[[Asia]], documentando-se mesmo en [[Bagdad]] en o [[sieglo XIV]], encara que a suya influyencia no arribó dica Occident.
D'a suya obra se conservan dos copias, a primera fue trobada en a Biblioteca de l'[[Askeri Müze]] d'[[Istambul]] en [[1985]], procedente d'a biblioteca d'o sultán otomán [[Mehmed II]], que fue heredada por o suyo fillo [[Beyazid II|Bayaceto II]]. Posteriorment se trobó una segunda copia en [[O Caire]].
O ''[[Libro d'a perfección y d'as aparicions opticas]]'' tracta os [[numero irracional|numeros irracionals]], [[sección conica|seccions conicas]], a [[cuadratura]] d'o [[segmento]] [[Parabola (matematica)|parabolico]], [[Volumen (matematica)|volumens]] y [[aria]]s de cuantos cuerpos cheometricos u o trazau d'a [[Tanchent (cheometría)|tanchent]] d'una circumferencia, entre atros problemas matematicos.
Nomás a primera parti d'o ''Kitab al-istikmal'' superaba en extensión a os ''[[Elementos d'Euclides|Elementos]]'' d'Euclides. En a obra d'o rei zaragozano apareixe una propuesta de categorización d'as matematicas en especies [[Aristoteles|aristotelicas]], dividindo-las en a "especie" de l'[[aritmetica]], atras dos "especies" ta la [[cheometría]] y de nuevo dos en cuanto a la [[estereometría]], en lo que mos ha arribau.
A al-Mutaman se debe a primera formulación conoixida d'o [[Teorema de Ceva|teorema de Giovanni Ceva]], que no sería conoixido en [[Europa]] dica [[1678]] en a obra ''[[De lineis rectis]]'' d'o debantdito cheometra italiano y que se puet enunciar asinas:
{{Cita|Siga ABC un trianglo y D, E, F son puntos en os cantos BC, CA y AB. Se dibuixan linias rectas AD, BE y CF. Ixas tres linias s'intersecan en un punto si y nomás si <math>\frac{AF}{FB}=\frac{AE}{EC}\frac{CD}{DB}</math>.|Al-Mu'taman, ''Kitab al-istikmal''}}
== Bibliografía ==
* [http://culturas-beraber.blogspot.com/2008/10/al-mutaman-el-gran-matemtico-de.html «Al-Mu'taman, el gran matemático de Saraqusta»]. Publicau por samimi el martes, 28 d'octubre de 2008 a las 22:09. Consulta: 21 de marzo de 2009.
* CARRASCO MANCHADO, Ana I., Juan Martos Quesada y Juan A. Souto Lasala, ''Al-Andalus'', Madrid, Istmo (Historia de España. Historia medieval, VI), 2009, pág. 249. {{ISBN|978-84-7090-431-8}}
* CERVERA FRAS, Mª José, ''El reino de Saraqusta'', Zaragoza, CAI, 1999. {{ISBN|84-88305-93-1}}
* CORRAL, José Luis, ''Historia de Zaragoza. Zaragoza musulmana (714-1118)'', Zaragoza, Ayto. de Zaragoza y CAI, 1998. {{ISBN|84-8069-155-7}}
* HOGENDIJK, Jan P., «Al-Mu'taman ibn Hud, 11th-century king of Saragossa and brilliant mathematician», ''Historia Mathematica'' '''22''', febrero de 1995, págs. 1-18. ISSN 0315-0860.
* MONTANER FRUTOS, Alberto, «Introducción histórica» al capítulo «El palacio musulmán», en Bernabé Cabañero Subiza ''et al.'', ''La Aljafería'', vol. I, Zaragoza, Cortes de Aragón, 1998. págs. 35-65. {{ISBN|84-86794-97-8}}
* VIGUERA MOLINS, Mª Jesús, ''Aragón musulmán'', Zaragoza, Mira editores, 1988. {{ISBN|84-86778-06-9}}
* VIGUERA MOLINS, Mª Jesús, ''El islam en Aragón'', Zaragoza, CAI, (Mariano de Pano y Ruata, 9), 1995. {{ISBN|84-88305-27-3}}
{{ suzesión
| predecesor = [[Al-Muqtadir]]
| títol = [[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|Rei taifa de Saraqusta]]
| periodo = [[1081]] - [[1085]]
| succesor = [[Al-Musta'in II]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Reis d'a Taifa de Saraqusta]]
[[Categoría:Matematicos d'Aragón]]
6aencnsmo7wkq18km7nptqdhuch2pcs
Al-Musta'in II
0
122177
2423379
2265040
2026-06-10T19:31:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423379
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Transliteración arabe}}
{{Ficha de noble
|nombre = Al-Musta'in II<br>أحمد بن يوسف المستعين
|títol = [[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|Rei]] d'a [[Taifa de Saraqusta]]
|imachen =
|grandaria d'imachen =
|descripción =
|reinau =
|coronación =
|atros títols =
|títol0 = [[Imachen:Allah.svg|30px]]<br>[[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|Rei]] d'a [[Taifa de Saraqusta]]
|reinau0 = [[1085]] - [[1110]]
|predecesor0 = [[Al-Mutamán]]
|succesor0 = [[Abdelmalik]]
|nombre real = أحمد بن يوسف المستعين
|calendata de naixencia = ?
|puesto de naixencia =
|calendata de muerte = [[1110]]
|puesto de muerte = [[Val Tierra]]
|puesto d'enterreco =
|predecesor =
|rechent =
|succesor =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche =
|descendencia =
|casa reyal =
|dinastía = [[Banu Hud|Hudín]]
|himno reyal =
|pai =
|mai =
|escudo =
|lema =
}}
'''Áhmad al-Mustaín II''' (en [[Idioma arabe|arabe]] أبو جعفر أحمد بن يوسف بن هود المستعين بالله, ''Abū Ŷaʿfar Aḥmad ibn Yūsuf ibn Hūd al-Mustaʿīn bi-Llāh'') estió o quarto rei d'a [[Banu Hud|dinastía hudín]] d'a [[taifa de Saraqusta]] ([[1085]]-[[1110]]).
Mientres o reinau d'Áhmad al-Mustaín II l'abance d'os aragoneses [[río Cinca|Cinca]] abaixo y en as comarcas de [[Uesca]] ye ya muit important, y a isto se suma o feito de que a resta d'as taifas, embrecadas en guerras y debilitadas dimpués d'a conquiesta de Toledo por o poderoso Alifonso VI de Leyón, no podeban aduyar-le.
Debant d'ista situación, [[al-Mu'támid]] d'[[Taifa de Sevilla|Isbiliya]] ([[Sevilla]]) pidió a os reis de [[Taifa de Badajoz|Batalyaws]] ([[Badajoz]]) y [[Taifa de Granada|Garnatah]] ([[Granada]]) que s'unieran a ell ta pedir a intervención de [[Yúsuf ibn Tasufín]], [[emir]] d'os [[almurabit]]z, que acudioron en aduya d'as taifas hispanas y consiguioron vencer a la coalición de reinos cristianos, encabezaus por [[Alifonso VI de Leyón|Alifonso VI de Leyón y Castiella]] en [[1086]] en a [[batalla de Sagrajas]]. Ista redota libró a Saraqusta d'a presión d'os [[Cristianismo|cristianos]] por un tiempo: en [[1086]] a ciudat yera setiada por Alifonso VI que habió de devantar o [[seche]] ta enfrontinar-se a los almurabitz.
En [[1090]] l'imperio almurabit reunificó as taifas como protectoraus chusmesos a o poder central de [[Marráquex]] y destituyioron a toz os reis de taifas fueras d'al-Mustaín, que conservó buenas relacions con os almurabitz, gracias a lo que se mantenió como reino independient, ya que, en estar una zona mugant d'[[al-Ándalus]] con os cristianos, estió l'unico territorio que evitó a unificación almurabit.
Manimenos, os cristianos continaban enantando. En [[1089]] cayió [[Monzón]], en [[1091]], [[Balaguer]] y en [[1096]], Wasqa (Uesca) dimpués d'a [[batalla d'Alcoraz]]. Ta mirar d'oposar-se a o [[reino d'Aragón]], al-Mustaín heba de bosar fuertes parias a o suyo protector, Alifonso VI de Castiella.
Al-Mustaín consiguió mantener un dificil equilibrio politico entre dos fuegos, pero en [[1110]] fue redotau y muerto en a [[batalla de Val Tierra]], amán de Tudela, por [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I lo Batallero]], que ya heba preso [[Exeya d'os Caballers|Exeya]] y [[Taust]].
== Bibliografía ==
* CERVERA FRAS, M ª José, ''El reino de Saraqusta'', Zaragoza, CAI, 1999. {{ISBN|84-88305-93-1}}
* CORRAL, José Luis, ''Historia de Zaragoza. Zaragoza musulmana (714-1118)'', Zaragoza, Ayto. de Zaragoza y CAI, 1998. {{ISBN|84-8069-155-7}}
* MONTANER FRUTOS, Alberto, "Introducción histórica" al capítulo "El palacio musulmán", en: Bernabé Cabañero Subiza ''et alt''., ''La Aljafería'' (vol. I), Zaragoza, Cortes de Aragón, 1998. págs. 35-65. {{ISBN|84-86794-97-8}}
* VIGUERA MOLINS, Mª Jesús, ''Aragón musulmán'', Zaragoza, Mira editores, 1988. {{ISBN|84-86778-06-9}}
* VIGUERA MOLINS, Mª Jesús, ''El islam en Aragón'', Zaragoza, CAI, (Col. «Mariano de Pano y Ruata», nº 9), 1995. {{ISBN|84-88305-27-3}}
{{ suzesión
| predecesor = [[Al-Mutamán]]
| títol = [[Lista de reis d'a Taifa de Saraqusta|Rei taifa de Saraqusta]]
| periodo = [[1085]] - [[1110]]
| succesor = [[Abdelmalik]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Reis d'a Taifa de Saraqusta]]
i55egzybgvh439p83ngd0i5qorv02e1
Constanza de Sicilia
0
122204
2423200
2276616
2026-06-10T13:28:23Z
RenatoGar
80073
Amadeo --> Amadeu
2423200
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de noble
|nombre = Constanza de Sicilia
| títol= [[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
|títol0 = [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|22px]]<br />[[Reino d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
|imachen = Konstancie_Sic.jpg
|grandaria d'imachen = 230px
|descripción =
|reinau0 = [[1276]]-[[1302]]
|títol1 = [[Imachen:Arms_of_the_Aragonese_Kings_of_Sicily(Crowned).svg|22px]]<br />[[Reino de Sicilia|Reina de Sicilia]]
|reinau1 = [[1282]]-[[1302]]
|coronación =
|atros títols =
|nombre real =
|calendata de naixencia = [[1249]]
|puesto de naixencia = [[Catania]]
|calendata de muerte = [[9 d'abril]] de [[1302]]
|puesto de muerte = [[Barcelona]]
|puesto d'enterreco =
|predecesor = [[Teresa Chil de Vidaurre]]
|rechent =
|succesor = [[Isabel de Castiella y de Molina|Isabel de Castiella]]
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche = [[Pero III d'Aragón]]
|descendencia = [[Alifonso III d'Aragón]]<br>[[Chaime II d'Aragón]]<br>[[Santa Isabel d'Aragón|Isabel de Aragón]]<br>[[Federico II de Sicilia]]<br>[[Violant d'Aragón y Sicilia]]<br>[[Pero d'Aragón y Sicilia]]
|casa reyal =
|dinastía = [[Dinastía Hohenstaufen|Hohenstaufen]]
|himno reyal =
|pai = [[Manfredo de Sicilia]]
|mai =
|escudo = Coat of Arms of Constance of Sicily, Queen of Aragon.svg
|lema =
|sinyal =
}}
'''Constanza de Sicilia''' u '''Constanza de Suabia''' ([[Sicilia]], [[1249]] - [[Barcelona]], [[1302]]) estió reina consort d'[[Corona d'Aragón|Aragón]] ([[1276]]-1302) y reina de [[Reino de Sicilia|Sicilia]] ([[1282]]-1302).
== Biografía ==
Yera filla de [[Manfredo I de Sicilia]] y de [[Beatriz de Saboya (Marquesa de Saluzzo)|Beatriz de Saboya]]. [[Nieta]] de l'emperador [[Frederico II Hohenstaufen|Frederico II]] por parti paterna y d'o conte [[Amadeu IV de Saboya]] por parti materna. En [[1262]] se casó con o infante Pero, que mas tardi se convertiría en o rei [[Pero III d'Aragón]]. Iste matrimonio, que sellaba l'alianza entre Aragón y Sicilia, sirvió ta estendillar a influyencia aragonesa en a [[Mar Mediterranio|Mediterrania]] central en perchudicio d'os intreses [[Francia|franceses]].
Cuan [[Carlos d'Anchú]] prenió o [[trono]] de Sicilia en [[1266]] a [[Manfredo I de Sicilia|Manfredo I]], os prencipales chefes d'os chibelinos secilianos se refuchioron en a cort aragonesa, entre éls as familias d'os Lanza, Lauria y Procidas. Cuan se produció a revuelta d'as [[Viespras sicilianas]] en [[1282]], o rei Pero pidió a man de Constanza, heredera d'o reino, y os dos fuoron coronaus como reis de Sicilia. Pero encargó o gubierno d'a isla a la reina y a os infants [[Chaime II d'Aragón|Chaime]] y [[Frederico II de Sicilia|Frederico]], encara que Constanza prefirió deixar o gubierno en mans d'os suyos fillos. En [[1285]] quedó viuda y en [[1297]] se tresladó enta un convento de clarisas en [[Barcelona]], a on murió en [[1302]].
== Sepultura ==
[[Imachen:Barcelona Cathedral Interior - Royal tombs in the Cathedral of Barcelona - The Queens.jpg|thumb|250px|Sepulcre d'a reina Constanza de Sicilia, muller de [[Pero III d'Aragón|Pero III o Gran]], en a [[Seu de Barcelona]].]]
A la muerte d'a reina, o suyo cuerpo sin vida fue apedecau en o [[Convento de Sant Francisco de Barcelona]], a on a o largo d'a Edad Meya fuoron enterrecaus a-saber-los miembros d'a familia reyal aragonesa, incluyindo a o propio fillo de Constanza de Sicilia, [[Alifonso III d'Aragón|Alifonso III o Liberal]]. Astí permaneixió o calabre d'a muller de Pero III mientres cuantos sieglos, dica que en [[1835]] o Convento de San Francisco fue espaldau, y a mayoría d'as restas d'as personas reyales astí sepultadas, incluyindo a la reina Constanza y a o suyo fillo Alifonso, fuoron tresladaus a la [[Seu de Barcelona]].
En o [[sieglo XX]], as restas d'a reina fuoron ficadas en un sepulcre, en o canto ezquierdo de l'Altar Mayor d'a Seu de Barcelona, en o que tamién se troban as restas mortals d'atras dos reinas d'Aragón, a reina [[María de Chipre]], muller de [[Chaime II d'Aragón]], y a reina [[Sibila de Fortiá]], cuarta muller de [[Pero IV d'Aragón|Pero IV o Ceremonioso]]. En o mesmo sepulcre tamién descansan as restas d'a reina [[Alionor d'Aragón y Foix|Alionor d'Aragón]], reina de Chipre por o suyo matrimonio con [[Pero I de Chipre]], y nieta de Chaime II d'Aragón. Os sepulcres, en os que se ficoron as restas d'as reinas en [[1998]], fuoron realizaus por l'artista catalán [[Frederic Marès]].
== Matrimonio y descendencia ==
[[Imachen:Coat of Arms of Constance of Sicily, Queen of Aragon.svg|thumb|right|150px|Escudo.]]
A [[voda]] entre Constanza y Pero se celebró en a seu de [[Montpeller]] o [[13 de chunio]] de [[1262]]. D'iste matrimonio naixioron os siguients fillos:
* [[Alifonso III d'Aragón]] (1265-1291), [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Mallorca|Mallorca]] y [[Condato de Barcelona|conte de Barcelona]].
* [[Chaime II d'Aragón]] (1267-1327), [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], [[Reino de Valencia|Valencia]], [[Reino de Mallorca|Mallorca]], [[Condato de Barcelona|conte de Barcelona]], [[Reino de Cerdenya|rei de Cerdenya]] y de [[Reino de Sicilia|Sicilia]].
* A infanta [[Santa Isabel d'Aragón|Isabel de Aragón]] (1271-1336), ''Santa Isabel de Portugal'', reina consort de Portugal por o matrimonio en 1288 con [[Dionisio I de Portugal]].
* [[Frederico II de Sicilia]] (1272-1337), [[Reino de Sicilia|rei de Sicilia]].
* A infanta [[Violant d'Aragón y Sicilia|Violant]] (1273-1302), casada en 1297 con o infant Roberto de Nápols, futuro [[Roberto I de Nápols|Roberto I]].
* O infant [[Pero d'Aragón y de Sicilia|Pero d'Aragón]] (1275-1291).
== Bibliografía ==
* {{es}} "Sepulcros de la Casa Real de Aragón". Ricardo del Arco y Garay, [[1945]], Instituto Jerónimo Zurita. Consejo Superior de Investigaciones Científicas. Madrid. OCLC 11818414.
== Enlaces externos ==
* {{commonscat|Constance of Sicily (1249 - 1302)|Constanza de Sicilia}}
== Referencias ==
{{listaref}}
{{suzesión
|predecesora=[[Teresa Chil de Vidaurre]]
|títol=[[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
|periodo=[[1251]]-[[1285]]
|succesora=[[Isabel de Castiella y de Molina|Isabel de Castiella]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Consorts de monarcas d'Aragón]]
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Sicilianos]]
[[Categoría:1302 (muertes)]]
1ycc2nawvvtuiyi639salvumzdce8vr
Almutazaf
0
122949
2423476
2309866
2026-06-10T19:46:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423476
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
L''''almutazaf'''<ref>{{es}} [[Mariano Peralta Horte]]: ''Ensayo de un diccionario aragonés-castellano'', [[1853]], ISBN 978-1168692238, p.25</ref> (en [[idioma castellano|castellano]] ''almotacén'') yera una figura d'o [[reino d'Aragón]] encargada d'a vichilancia d'os mercaus y yera un cargo electivo con un anyada de duración.
== Etimolochía ==
A parola ''almutazaf'' procede d'a parola [[arabe]] ''al-Musthasib'' (lo responsable).
== Descripzión ==
O almutazaf s'encargaba de controlar os posibles fraus, d'a sanidat d'as [[birolla]]s vendidas, amás controlaba las transaccions comercials.<ref>{{es}} https://web.archive.org/web/20190902150616/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp%3Fvoz_id%3D727 Almutazaf en a [[Gran Enciclopedia Aragonesa]]</ref>
Yeran tres dende la regulación de [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]]. Dende [[1418]] estioron reducius a dos. Os almutazafs yeran acompanyaus per tres personas clamadas ''pesadors d'almutazaf''.<ref>{{es}} [[María Isabel Falcón Pérez]], "Ordinaciones reales otorgadas a la ciudad de Zaragoza en el siglo XV. De Fernando I a Fernando II", [[Instituto Fernando el Católico]], [[2010]], [[{{ISBN|978-84-9911-077-6}}]], p.10</ref> I heba un almutazaf dedicau exclusivament a la inspezión d'o [[Cheso (material)|cheso]] y yera denominau ''almutazaf de l'alchez''.
== Lista d'almutazaf de Zaragoza ==
{| class="wikitable"
|+
!Nombre
!Anyada
|-
|[[Domingo d'Azet]]<ref>{{es}} [[María Isabel Falcón Pérez]]: ''Zaragoza en el siglo XV'', [[Institución Fernando el Católico]], [[1981]],p.288</ref>
|1430
|-
|[[Loys d'a Cavallería]]
|1430
|-
|[[Pascual de Moros]]
|1442
|-
|[[Pedro Gerónimo de Fuentes]]<ref>{{es}} [[Sergio Sánchez García]]: ''Noticias sobre los austracistas aragoneses y el secuestro de sus bienes'', Revista de Historia Moderna n°25, [[2007]], p.296</ref>
|1698
|}
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Institucions d'o Reino d'Aragón]]
i082ijw9q1oeq15u9f7ia3x7tudf15y
Antirrhinum
0
123398
2423530
2386264
2026-06-10T19:55:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423530
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Antirrhinum''
|nombre_pop1 = Conejetes
|nombre_pop2 = conejitos
|nombre_pop3 = conejicos
|nombre_pop4 = conejez
|nombre_pop20 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:File-Snapdragons.JPG|250px]]
|descripcion = Diferents formas ornamentals d'''[[Antirrhinum majus]]''
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Lamiales
|suborden =
|familia = Plantaginaceae
|subfamilia =
|tribu = Antirrhineae
|chenero = Antirrhinum
|especie =
|subspecie =
|nombre_binominal = Antirrhinum
|descriptor = [[Linnaeus|L.]]
|calendata_desc = 1753
|ran_descripcion = Chenero
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
'''''Antirrhinum''''' ([[Linnaeus|L.]], 1753) ye un [[chenero (biolochía)|chenero]] de [[planta]]s [[hierba|herbacia]]s con 363 [[especie]]s probables, d'entre as cuals nomás 21 son acceptadas.<ref name=PlantList>{{en}} [http://www.theplantlist.org/browse/A/Plantaginaceae/Antirrhinum/ ''Antirrhinum'']; consultau o 8 d'octubre de 2019.</ref> O chenero fa parte d'a [[familia (biolochía)|familia]] d'as [[Plantaginaceae|plantachinacias]], en a orden [[Lamiales]].
As especies d'este chenero son reconoixibles por as suyas [[flor]]s coloridas, de forma [[Flor labiada|labiada]], que en Aragón reciben diferents [[nombre popular d'un ser vivo|nombres populars]] de regular relacionaus con o [[conello]], y como tamién pasa con os nombres populars d'ixe animal, os que tienen as flors d'estas plantas se troban [[castellanización|castellanizaus]]: '''''conejicos''''', '''''conejetes''''',<ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref> '''''conejez''''',<ref name="VIDALLER"/> etc.
D'entre as especies propias d'o chenero, ''[[Antirrhinum barrelieri|A. barrelieri]]'', de flors rosas, ye una hierba silvestre frecuent en Europa y a cuenca mediterrania, y ''[[Antirrhinum majus|A. majus]]'', con variedaz de colors y midas diversas, s'emplega a-saber-lo como planta ornamental por as suyas flors. Atras dos especies, ''[[Antirrhinum graniticum]]'' y ''[[Antirrhinum hispanicum]]'' son [[endemismo]]s d'a [[Peninsula iberica]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Antirrhinum|*]]
hzuez5byrx2xwvlpvt6um3qzu52d8ui
Alionor d'Alburquerque
0
123799
2423453
2293483
2026-06-10T19:42:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423453
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de noble
| títol= [[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
| nombre=Alionor d'Alburquerque
| imachen= Leonor Urraca de Castela, la Rica Hembra - The Portuguese Genealogy (Genealogia dos Reis de Portugal).png
| títol0 = [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|22px]]<br>[[Reino d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
| reinau0=[[28 de chunio]] de [[1412]]-[[2 d'abril]] de [[1416]]
| predecesor0= [[Margalida de Prades]]
| succesor0= [[María Trastamara]]
| títol1 = [[Imachen:COA_Duke_of_Alburquerque.svg|22px]]<br>Contesa d'Alburquerque
| reinau1 = [[1385]]-[[1435]]
| predecesor1= Ferrando Sánchez de Castiella
| succesor1= [[Henrique de Trastamara (infant d'Aragón)|Henrique de Trastamara]]
| puesto de naixencia=
| calendata de naixencia=[[1374]]
| puesto de muerte=[[Medina del Campo]]
| puesto d'enterreco = [[Convento de Santa María la Real]]
| calendata de muerte=[[16 d'aviento]] de [[1435]]
| conchuche = [[Ferrando I d'Aragón]]
| pai = [[Sancho d'Alburquerque]]
| mai = [[Beatriz de Portugal (1347-1381)|Beatriz de Portugal]]
|dinastía = [[Casa de Borgonya]]
| escudo = Coat of Arms of Eleanor of Alburquerque, Queen of Aragon.svg
}}
[[Imachen:104 Monestir de Poblet, panteó reial, Ferran I i Elionor d'Alburquerque.jpg|thumb|right|Estatuas chacents de Ferrando I d'Aragón (superior) y Alionor Urraca de Castiella (inferior) en o [[Monesterio de Poblet]]]]
'''Alionor d'Alburquerque''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Leonor de Alburquerque''), dita a ''Rica Fembra''<ref name="Álvarez">{{es}} "Historia de España de la Edad Media". Álvarez Palenzuela, V. Á. (coord.). 2008. Editorial Ariel, Barcelona. {{ISBN|978-84-344-6668-5}}. Pach. 916</ref> u '''Alionor Urraca de Castiella''' ([[Corona de Castiella|Castiella]], [[1374]]–[[Medina del Campo]], [[1435]]), fue reina consort d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], por o suyo matrimonio con [[Ferrando I d'Aragón]].
== Biografía ==
Filla d'o infant [[Sancho d'Alburquerque|Sancho de Castiella]] y d'a infanta [[Beatriz de Portugal (1347-1381)|Beatriz de Portugal]], filla de [[Pero I de Portugal]] y [[Agnés de Castro]], yera heredera de ricas tierras y propiedaz en [[Castiella]], [[La Rioja]] y [[Extremadura]].
En morir o malauto [[Chuan I de Castiella]] o [[9 d'octubre]] de [[1390]], o Consello de Rechencia abordó o tema d'o presunto hereu rei [[Henrique III de Castiella|Henrique III]] de Castiella ''o Dolent'', naixiu en octubre de [[1379]], d'once anyos y de su [[chermano]] l'infant [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando]], que teneba ta par d'alavez diez anyos. S'alcordó que o chermano menor, o prencipe Ferrando, no podese contrayer matrimonio antis que su chermano o rei Henrique tenese os catorce anyos de edat. Alavez se le concederían as prerrogativas politicas y socials d'a [[mayoría d'edat]].
Ta superar as diverchencias derivadas de l'asasinato d'o rei [[Pero I de Castiella|Pero I]] en marzo de [[1369]] por su chermano [[Henrique II de Castiella|Henrique]], os representants d'o clero, a nobleza, o estau d'os hidalgos y os comerciants, asinas como os representants de cuantas [[ciudat]]z [[Castiella|castellanas]] alcordoron que Henrique se casara con a nieta de l'asasinau Pero, naixida d'[[Anglaterra]] de mai castellana y filla d'o rei Pero. Y malas que o chermano mayor, Henrique III, cumpliera tals requisitos, se casaría o suyo chermano menor, o prencipe Ferrando, con una muller buena, honorable y rica.
Fue alavez trigada Alionor, que ya teneba edat ta ello por contar con dieciseis anyos. Amostró a suya conformidat a o matrimonio malas que pudiera realizar-se ya que o prencipe Ferrando teneba diez anyos encara. Por ixas envueltas yera duenya, de pleno dreito, de: [[Haro]], [[Briones]], [[Cerezo de Río Tirón]], [[Vilforado]], [[Ledesma (Salamanca)|Ledesma]] con as cinco villas, [[Alburquerque]], La [[Codesera]], [[Azagala]], [[Alconchel]], [[Medellín]], [[Alconétar]], [[Villalón]] por regalo d'o suyo primo o rei [[Chuan I de Castiella|Chuan I]], d'[[Urueña]] por trueque pediu por Chuan I a cambio de ceder-le [[Cea (Leyón)|Cea]] y a suya tierra a [[Ramiro Núñez de Guzmán]], de [[San Felices de los Gallegos]], que o rei heba dau a uno d'os suyos mercenarios nobles, [[Giral de Torralt]], de [[Villa García]], que heba entregau a [[Gutier González Quijada]], [[Fuentpudia]], dada antis a [[Juan Alfonso de Baeza]], y [[Montealegre]], que heba dau a [[Enrique Manuel]].
Alionor y suyo mariu (que prenió o nombre de Ferrando I) fuoron coronaus [[Reino d'Aragón|reis d'Aragón]] en [[1412]] dimpués d'o [[Compromís de Casp]]. [[Ferrando I d'Aragón]] murió poco dimpués en l'anyo [[1416]], a os 36 anyos d'edat. Alionor, que teneba alavez 42 anyos d'edat, se retiró a [[Medina del Campo]]. En [[1421]] promulgó o suyo «Ordenamiento de Ferias» que sinyó como «la triste Reyna» por estar en aquella epoca os suyos fillos, os infants d'Aragón, presoners d'os [[Republica de Chenova|chenoveses]], dimpués d'a [[Batalla de Ponza (1435)|Batalla de Ponza]].
O Palacio Reyal de Medina del Campo, a on naixioron o suyo mariu Ferrando y os suyos fillos, fue transformau en o [[Convento de Santa María la Real]]. Astí, Alionor Urraca fue testigo d'os enfrentamientos d'os suyos fillos contra o partiu reyalista encabezau por [[Alvaro de Luna]]. Alionor perdió belunas d'as suyas posesions en beneficio d'iste zaguero.
Alionor Urraca murió en [[Medina del Campo]] en l'anyo [[1435]].
== Sepoltura ==
A suya sepoltura se troba en o Convento de Santa María la Real de Medina del Campo, en una tumba simpla sobre o [[suelo (arquitectura)|suelo]]. Tien una [[lapida]] de piedra de [[Toledo]] oscura, con o escudo reyal labrau en ella.
== Matrimonio y descendencia ==
En [[1394]] Alionor, de bels vente anyos d'edat, se casó con su [[sobrino]] [[Ferrando I d'Aragón|Ferrando]] que alavez tendría bels catorce anyos d'edat. Tenioron siet fillos.
Os fillos naixius d'ixa unión, os ditos [[Infants d'Aragón]],<ref name = Álvarez/> fuoron:
* [[Alifonso V d'Aragón|Alifonso ''o Magnanimo'']] ([[Medina del Campo]], [[1394]]–[[1458]]), rei d'Aragón, con o nombre d'Alifonso V, y de [[Reino de Nápols|Nápols]] y [[Reino de Sicilia|Sicilia]], con o nombre d'Ailfonso I.
* [[María d'Aragón (reina de Castiella)|María d'Aragón]] (Medina del Campo, [[1396]]–[[1445]]), primera muller de [[Chuan II de Castiella]].
* [[Chuan II d'Aragón|Chuan ''o Gran'']] (Medina del Campo, [[1397]]–[[1479]]), rei de Aragón y rei consort de [[Reino de Navarra|Navarra]].
* [[Henrique de Trastamara (infant d'Aragón)|Henrique]] ([[1400]] – [[Calatayud]], de feridas de batalla, [[1445]]), [[Ducato d'Alburquerque|duque d'Alburquerque]], conte de [[Villena]], [[Condato d'Ampurias|conte d'Ampurias]], [[Gran Mayestre]] d'a [[Orden de Sant Chaime]].
* [[Alionor d'Aragón y Alburquerque|Alionor]] ([[1402]]–[[1445]]), que casó con [[Eduardo I de Portugal]]. Una d'as suyas fillas, Alionor, fue muller d'o [[Sacro Imperio Romano Chermanico|emperador]] [[Frederico III d'Habsburgo]].
* [[Pero d'Aragón (conte d'Alburquerque)|Pero]] ([[1406]]–1438, [[Italia]], en batalla), IV conte d'Alburquerque, duque de Noto.
* [[Sancho d'Aragón y Castiella|Sancho]] (1410–1416).
== Referencias ==
{{listaref}}
== Enlaces externos ==
{{Commonscat|Eleanor of Alburquerque|Alionor d'Alburquerque}}
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20160708044232/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7912&voz_id_origen=7903 Articlo en a Enciclopedia aragonesa]
* {{es}}[https://web.archive.org/web/20080324023552/http://usuarios.lycos.es/ESCUDOS/reino-aragon.htm Historia cheneral d'o Reino d'Aragón]
{{suzesión
|predecesora=[[Margalida de Prades]]
|títol=[[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
|periodo=[[28 de chunio]] de [[1412]]-[[2 d'abril]] de [[1416]]
|succesora=[[María Trastamara]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Consorts de monarcas d'Aragón]]
1vzqpkus9x4sia12ts1jly79z435ffj
Alionor de Portugal
0
124107
2423454
2365624
2026-06-10T19:42:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423454
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de noble
|nombre = Alionor de Portugal
| títol= [[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Reina consort d'Aragón]]
|títol0 = [[Imachen:Armas del soberano de Aragón.svg|22px]]<br />[[Reino d'Aragón|Consort d'o rei d'Aragón]]
|imachen =
|grandaria d'imachen = 250px
|descripción =
|reinau0 = [[19 de noviembre]] de [[1347]]-[[29 d'octubre]] de [[1348]]
|predecesor0 = [[María de Navarra]]
|succesor0 = [[Alionor de Sicilia]]
|títol1 =
|reinau1 =
|predecesor1 =
|succesor1 =
|coronación =
|atros títols = [[Reino de Portugal|Infanta de Portugal]]
|nombre real =
|calendata de naixencia = [[1328]]
|puesto de naixencia = ?
|calendata de muerte = [[30 d'octubre]] de [[1348]]
|puesto de muerte = [[Fuent la Reina]]
|puesto d'enterreco =
|rechent =
|suc-tipo =
|hereu =
|consort =
|conchuche = [[Pero IV d'Aragón]]
|descendencia =
|casa reyal =
|dinastía = [[Casa de Borgonya]]
|himno reyal =
|pai = [[Alfonso IV de Portugal]]
|mai =
|escudo =
|lema =
|sinyal =
}}
'''Alionor de Portugal''' ([[1328]]<ref>Rodrigues Oliveira, 2013, pach. 217</ref> - [[30 d'octubre]] de [[1348]]), infanta de [[Portugal]] y reina consort d'[[Corona d'Aragón|Aragón]] entre [[1347]] y [[1348]].<ref name="Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 89">Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 89</ref>
Yera a zaguera filla naixida d'o matrimonio d'o rei [[Alifonso IV de Portugal]] y [[Beatriz de Castiella (1293–1359)|Beatriz de Castiella]],<ref name="Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 89"/> a infanta Alionor yera nieta de [[Dionís I de Portugal|Dionís I]] y [[Santa Isabel d'Aragón|Isabel d'Aragón]] por vía paterna y de [[Sancho IV de Castiella]] y [[María de Molina]] por vía materna, y chirmana de [[Pero I de Portugal]] entre atros.
== Biografía ==
[[Imachen:Real Monasterio de Santa María de Poblet. Sepulcros reales.jpg|thumb|275px|[[Monasterio de Poblet]]. Sepulcres d'a [[Casa d'Aragón]]]]
Poco se sabe d'a suya nineza. As primeras informacions apareixen a os suyos 18 anyos cuan os reis se disputaban a suya man con a fin de tener o refirme portugués: [[Alifonso XI de Castiella]], que la quereba ta o suyo sobrín, [[Ferrando d'Aragón (1329-1363)|Ferrando d'Aragón]] y [[Pero IV d'Aragón]], con qui remató casando-se <ref name="Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 89"/> o 14 u o 15 de noviembre de 1347<ref>Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 93</ref> en [[Barcelona]], de qui estió a segunda muller dimpués d'a muerte de [[María de Navarra]] ixe mesmo anyo. Alionor estió a primera y a unica reina d'Aragón naixida de Portugal.<ref name="Rodrigues Oliveira 2013">Rodrigues Oliveira, 2013. Pach. 221</ref>
Morió un anyo dimpués, o 30 d'octubre de 1348 camín enta [[Exerica]], dimpués d'haber contrayiu a [[peste negra]] cuan se trobaba en [[Teruel]].<ref name="Rodrigues Oliveira 2013"/><ref>Rodrigues Oliveira, 2013. Pach. 93</ref> Encara que bels autors dicen que fue mai d'una filla dita Beatriz que morió estando nina y que fue criada por su [[avuela]] materna,<ref>Rodrigues Oliveira, 2013. Pach. 222</ref> entre éls [[Cheronimo de Zurita]] y [[Rui de Pina]], no bi habió descendencia d'o matrimonio d'a infanta portuguesa y o rei aragonés. En o suyo testamento, Alionor no nombra a ista suposada filla que a suya avuela, a reina Beatriz, menciona en os suyos dos testamentos de 1357 y 1358, en os que diz que as restas d'a chicota Beatriz, probablement filla borde de Pero I de Portugal, que heban estau apedecaus d'antis mas en o convento de Sant Francisco en [[Santarém]], estasen ficaus en a suya tumba.<ref>Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 94</ref>
Primero fue enterrecada en [[Exerica]] y no estió dica chunio de 1350, cuan haba retaculau a peste negra, que as suyas restas fuoron tresladadas y apedecadas en o [[Sepulcres Reyals d'o monesterio de Poblet|pantión d'os reis]] en o [[monesterio de Poblet]], seguntes heba dispuesto en o suyo testamento atorgau en septiembre de 1348 en o que quereba estar enterrecada chunto a o suyo mariu.<ref>Almeida Rodrigues, 2013. Pach. 93-94</ref>
==Referencias==
{{listaref|2}}
== Bibliografía ==
* {{fr}} [https://www.academia.edu/3727859/Un_destin_interrompu_Alienor_de_Portugal_breve_reine_d'Aragon_1347-1348_ Les femmes dans l’espace nord-méditerranéen. Un destin interrompu: Aliénor de Portugal, brève reine d'Aragón]. Ana Maria de Seabra Almeida Rodrigues. Etudes Roussillonnaises. Revue d'Historie et d'archéologie Méditterranéennes. Éditions Trabucaire, 2013. Canet-en-Rousillon. Vol. XXV. Pach. 89-96. {{ISBN|978-2-84974-168-9}}
* {{pt}} "Rainhas medievais de Portugal. Dezassete mulheres, duas dinastias, quatro séculos de História". Ana Rodrigues Oliveira. A esfera dos livros, Lisboa. 2010. {{ISBN|978-989-626-261-7}}
{{succesión
|predecesora=[[María de Navarra]]
|títol=[[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|Consort d'o rei d'Aragón]]
|periodo=[[19 de noviembre]] de [[1347]]-[[29 d'octubre]] de [[1348]]
|succesora=[[Alionor de Sicilia]]
}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Consorts de monarcas d'Aragón]]
[[Categoría:Muertos en Fuent la Reina]]
[[Categoría:1328 (naixencias)]]
[[Categoría:1348 (muertes)]]
t2diennohlw4yl37jegfpt72zj82jd6
Arangután (mitolochía)
0
124406
2423592
2326980
2026-06-10T20:04:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423592
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
:''Este articlo tracta sobre a creatura mitica d'os Pireneus. Pa lo primate hominido, se veiga [[Pongo]].''
{{Ficha de mitolochía
|nombre = Arangután
|imachen = B5bugerbear Colored Version.jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = ''Sasquatch'' u o ''Big Foot'' d'[[America d'o Norte]], un ser muito pareixiu a la descripción que que s'ha feito d'os arangutans.
<!--Tipo-->
|tipo = Animal mitolochico
|mitolochía = [[Mitolochía aragonesa]]
|país = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Aragón]]
|dios =
|diosa =
|embotada =
|atros nombres =
<!--Información personal-->
|calendata naiximiento =
|puesto naiximiento =
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto residencia = [[Pireneu]]
|pai =
|mai =
|chirmans =
|conchuche =
|fillos =
|relacionaus =
<!--Caracteristicas-->
|animal =
|altaria =
|pelo =
|aspecto =
|simbolo =
|mont =
|habitat =
}}
Os '''arangutans'''{{DACC}}<ref name="FernandosChistabin">{{es}} [[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano''; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. {{ISBN|978-84-8094-061-0}}</ref> u '''gotagutans'''<ref name="Miradas">{{es}} [[Ramón Lasaosa Susín|LASAOSA SUSÍN, Ramón]] y ORTEGA MARTÍNEZ, Miguel, ''Miradas desde Tella''; Ediciones Imago. Zaragoza, 2003. {{ISBN|978-84-88518-61-7}}</ref> son unas creaturas antropomorfas de [[mito]] que s'ha documentau nombradas bellas veces en o [[sieglo XX]] en o [[Pireneu]] central aragonés, como habitants presumptos d'as alturas y as [[cima]]s.
D'alcuerdo con as descripcions, os arangutans serían sers [[bipedismo|bipedos]] d'apariencia antopomorfa, pero con o cuerpo cubierto de pelo como animals. Tamién estarían prou mas grans que un humano, y d'alcuerdo con bel testimonio, eventualment podrían furtar [[bistiar]] en as [[estiva]]s pa alimentar-se.<ref name="Miradas"/> S'ha descrito que podrían desencadenar chiros de l'[[orache]] chusto antes d'atacar, como que se meta [[boira]] preta u que esclate bella [[tronada]] entre medio de la cual aprofitarían pa apoderar-se de bel animal.<ref name="Miradas"/>
== Presumptos avistamientos ==
Os arangutans amaneixen mas que mas en a tradición d'as valles de [[Sobrarbe]], anque tamién s'ha contau historias d'avistamientos de sers semellants en a [[val de Benás]], en [[Sarrablo]], en [[Luesia]] u en [[Riglos]].<ref name="Miradas"/>
En [[Escuaín]], que ye lo [[lugar]] mas remoto de la [[valle de Tella]], s'ha descrito mas d'un alcuentro con un d'estes animals. Una d'estas historias les ne podemos leyer a Ramón Lasaosa y a Miguel Ortega que explican que una anciana d'este lugar que perteneix a lo [[Puértolas|concello de Puértolas]] les explicó como, estando pastora de choven, una vez yera con un atro pastor en a pleta de Sant Vicienda (en [[Montanya Sensa|Sensa]]) de noches y yera lo cielo laso. De golpe, se sintión rudios y voces que escacilaban y a l'instante les cayó una tronada con [[pedrisco]] que deixoron de vier cosa. As [[uella]]s se desmandón por tota la montanya, y alavez lo vidon a la luz de la [[luna]]. L'arangután diz fue matando uellas por a montanya de Sobrarbe un tiempo, dica que le dioron muerte en [[l'Aínsa]], chusto dimpués de que matase d'espanto a dos misachas de la villa.<ref name="Miradas"/>
=== L'arangután de las Paniellas ===
[[Imachen:Sasquatch.svg|thumb|right|200px]]
L'arangután de las Paniellas ye una historia popular de [[Chistén]] que parla sobre dos ninas que iban pastoras con las [[craba]]s de casa suya ta una partida que en dicen Las Paniellas. Las zagalas yeran enchugardidas y se deixaban de cosirar a lo ganau de camín, asinas que es animals se les meteban en o [[fener]] a un vecín suyo. L'avuelo d'este atro prau teneba que atruar-les-ne y, farto de que se le redisen cuan las carranyaba, furdió un plan.
Asinas que un día que las chiquetas yeran en o prau fendo fatezas, va y les amaneix un bicho [[cerra|cerrudo]] con cuernos y rabo, y les brama:
{{cita|Soi l'arangután de las Paniellas! A qui pillo me'l como!}}
A las cuatre suelas baixón las zagaletas enta lugar, y cuan plegan ta casa, su mai les preguntó que qué les pasaba, a lo que ellas le'n explican. Luego se sabió que ixe ser no yera si que l'avuelo de l'atra casa, que s'heba disfrazau. Nunca mas se deixoron escapar las crabas ta'l prau de garra vecino.<ref name=Chistau>{{an}} [https://cuentosdelvalledechistau.wordpress.com/l%C2%B4arangutan-de-las-paniellas/ ''L'arangután de las Paniellas''], consultau o 9 d'aviento de 2019.</ref>
== Etimolochía ==
D'una traza prou evident, a parola «arangután» y totas as suyas variants dimanan de o nombre d'ixe gran [[Pongo|simio tropical]] a través d'o [[Idioma castellano|castellano]] <''orangután''.<ref name="Miradas"/> La parola ye d'orichen [[Idioma malayo|malayo]] y no puede haber estau amprada directament por l'[[Idioma aragonés|aragonés]]: <''ōrǎng'', "hombre", y <''ūtǎn'', "selva"; «Hombre d'a selva».<ref name=dechile>{{es}} [http://etimologias.dechile.net/?oranguta.n Etimología de Orangután]; consultada o 8 d'aviento de 2019.</ref>
A razón por a cual reciben ixe nombre y no lo d'un atro simio que agora nos pueda pareixer mas conoixiu, como [[chimpanzé]]s y [[gorila]]s, ye que pareix que os orangutans fuen os primers grans simios que se vido en as ferias en [[Europa]]. Ya a principios d'o [[sieglo XIX]] ye documentau que la emperatriz [[Josephine de Beauharnais|Josephine]], esposa de [[Napoleón]], en teneba un de [[Animal de companyía|mascota]].<ref name="Miradas"/> Tampoco s'ha de descartar que s'exhibise bel animal d'estes en as ferias francesas d'ixa epoca, a las cuals os ganaders y artesans d'a montanya aragonesa trescruzaban a sobén.
Curiosament, a parola ''orangután'' apareixió por primer vez en o ''Diccionario de la Real Academia'' en a edición de 1843, mientres que ''gorila'' y ''chimpancé'' no i saldrían dica 1884.<ref name="Miradas"/>
Tamién podría haber influiu en o nombre d'esta creatura la existencia d'una marca d'anís prou popular a principios d'o [[sieglo XX]], que se deciba ''Anís del Orangután'',<ref name="Miradas"/> que se feba en [[Haro]] ([[La Rioja]]) y yera competidera de l'''Anís del Mono'' de [[Badalona]] que encara existe.
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Chuan Ralla]].
* [[Silván de Tella]].
* [[Hombre cerrudo]].
* [[Hombre choto|Hombre choto de Guarguera]].
* [[Bigfoot]].
* [[Yeti]].
{{Mitolochía aragonesa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Mitolochía aragonesa]]
ooy3qbwyssusqd8kyyuwqkiwh2dq4vp
Ibón de Lardaneta
0
124835
2423701
2190755
2026-06-11T07:37:55Z
Willtron
41
2423701
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de laco
| nombre= Ibón de Lardaneta
| nombre_orichinal =
| orichen = [[Chelera|Glacial]]
| tipo =
| imachen= [[Imachen:Ibon de la Llardaneta.jpg|250px]]<br>Ibón de Lardaneta
| país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|20px]] [[Aragón]]
| comarca = [[Ribagorza]]
| municipio = [[Saúnc]]
| superficieha= 2,9
| altaria= 2.650
| fondura=15
| volumen=
| fuent=
| desagüe=
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:170px; top:37px;">[[Imachen:Blue pog.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''ibón de Lardaneta''' ye un [[ibón]] situau en o municipio de [[Saúnc]], en a comarca de [[Ribagorza]], [[Aragón]].
==Vinclos externos==
*{{fr}} [https://www.lacsdespyrenees.com/es/lac-1348-Ib%C3%B3n%20de%20Llardaneta.html En www.lacsdespyrenees.com]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Ibons d'Aragón|Lardaneta]]
1ypy914prtrmjfkpbyfx46t09ztlgu7
Ibonet de Vaticielles
0
124846
2423702
2252641
2026-06-11T07:39:50Z
Willtron
41
2423702
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de laco
| nombre= Ibonet de Vaticielles
| nombre_orichinal = Ibonet de Batisielles
| orichen = [[chelera|Glacial]]
| tipo =
| imachen= [[Imachen:Ibonet_de_Batisielles.jpg|250px]]<br>Ibonet de Vaticielles
| país= [[Imachen:Flag of Aragon.svg|20px]] [[Aragón]]
| comarca = [[Ribagorza]]
| municipio = [[Benás]]
| superficieha= 0,3
| altaria= 1.860
| fondura=
| volumen=
| fuent=
| desagüe=
| mapa=<div style="width:100%;position:relative;text-align:left">[[Imachen:Perineu Aragonés (orografía).png|250px]]<div style="position:absolute; font-size:1px; border:0px solid #F00;left:220px; top:48px;">[[Image:Blue pog.svg|12x12px]]</div></div>
}}
L''''ibonet de Vaticielles''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Ibonet de Batisielles'') ye un [[ibón]] [[Pireneus|pirenenco]] situau en o municipio de [[Benás]], en [[Ribagorza]].
==Vinclos externos==
*{{fr}} [https://www.lacsdespyrenees.com/lac-1240-Ib%C3%B3n%20de%20Arag%C3%BCells%20o%20Piedres%20Albes.html En www.lacsdespyrenees.com]
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Ibons d'Aragón|Vaticielles]]
[[Categoría:Ibons d'o Parque Natural de Posets-Maladeta|Vaticielles]]
b975w4wvnbfdexr4mh6d8aijsl1tfrh
Agrupación Guerrillera de Levante y Aragón
0
124977
2423347
2254598
2026-06-10T19:26:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423347
wikitext
text/x-wiki
L'''Agrupación Guerrillera de Levante y Aragón''' (u tamién '''AGLA''') yera una organización guerrillera antifranquista controlada per o ''[[Partido Comunista de España]]'' (PCE) y que estió activa entre los anyos [[1940]] y [[1952]]. A suya prencipal zona d'actuación estioron as provincias de [[Provincia de Cuenca|Cuenca]], [[Provincia de Teruel|Teruel]], [[Provincia de Valencia|Valencia]] y [[Provincia de Castellón|Castellón]].
== Organización ==
L'AGLA yera dividida en cuatro sectors.
* Lo 5.eno Sector cubriba Cuenca, parti de Teruel y de Guadalachara.
* L'11.eno Sector actuaba en Cuenca, Valencia, Teruel y Castellón.
* Lo 17.eno Sector comprendeba la mayor parti d'a provincia de Teruel y Castellón.
* Lo 23.eno Sector, que actuaba en parti de Zaragoza, Tarragona, Castellón y Teruel; y que surtió d'a división d'o 17.eno sector.
[[Imachen:Sectoresagla.gif|thumb|L'AGLA yera trestallau en cuatro sectors.]]
Cadagún d'estes sectors yera formau per brigadas, batallons y companyías seguindo una hierarquía militar.
Os chefes de sector yeran nombraus per o chefe de l'Agrupación u per órdens venidas dende Francia u Valencia.
=== Lista de chefes de sectors ===
* En el 5.eno Sector, la jefatura la ocuparon Victoriano Anastasio Serrano “Capitán”, Antonio Gil “Medina”, Atilano Quintero “Tomas” y Fulgencio Jiménez “Rodolfo”.
* En el 11.eno Sector, Florián García Velasco “Grande”.
* En el 17.eno Sector, Ángel Fuertes Vidosa “Antonio”, Francisco Corredor Serrano “Pepito el Gafas” y Germán Amorrortu “Manso”.
* En el 23.eno Sector, Jesús Caellas Aymerich “Carlos”
Os campamentos variaban en a suya ubicación y construcción. Dende simples [[cubillar]]s, pa pernoctar unas pocas nueiz, dica grans espacios, con construccions fixas, composadas de [[chabola]]s de trallos y zaborros cubiertos con brancas y ramiellas, proveyius de tot o necesario pa vivir meses en éls, como per eixemplo en o [[Campamento Escuela de Tormón]].
L'AGLA feba tamién uso d'os clamaus en castellano “Puntos de Apoyo”, personas (a ormino familiars) que aduyaban a lo sostenimiento material d'a guerrilla. En muitas ocasions, lo rechimen franquista exerceba la suya represión mas agresiva contra istes "puntos de apoyo", como una forma d'enfeblir a la guerrilla: asinas en a ixarrallón de [[Monroyo]] de [[1947]], entre seis y ueito personas, cualques d'ellas familiars, estioron executadas sin chudicio.
== Historia ==
L'AGLA encetó las suyas operacions en [[1940]] con a intención de forzar la caita d'o Rechimen Franquista.
L'actividat d'a guerrilla estió creixendo con lo transcurso d'as anyadas. Asinas a organización se reorganizó y pasó d'estar dividida en tres sectors a cuatro pa cubrir millor lo territorio.
Pa acotolar a guerrilla en ista parti d'a Peninsula Iberica, lo gubierno franquista d'Espanya nombró lo [[28 de chulio]] de [[1947]] a [[Manuel Pizarro Cenjor]] como gubernaire militar de Teruel, Albacete, Cuenca y Valencia.
En aviento de 1947 ye asaltau per centerars de Guardias Civils lo campamento que yera en Muela Mediana en a sierra d'Albarracín amán de [[Tormón]] y [[Chabaloyas]]. Astí s'efectuaba instrucción politica y cultural, uso de armamento y explosivos, y s'editaba ''El Guerrillero''. Os guerrillers podioron fuyir nomás con una baixa.
En [[6 de chinero]] de [[1948]] a Guardia Civil asaltó lo campamento de «Morro del Gorrino», en [[Salvacanyet]].
Lo [[7 de noviembre]] de [[1949]] a guardia civil asaltó lo campamento d'a guerrilla en Cerro Moreno, [[provincia de Cuenca]], amortando a 12 guerrillers. Ista esferra marcó lo prencipio d'a fin de l'AGLA. Os zaguers guerrillers salioron enta Francia en [[1952]] en un grupo comandau per o chefe de l'11.eno sector, Florián García Velasco "Grande".
== Bibliografía ==
* {{es}} [[Secundino Serrano]] ''Maquis - Historia de la guerrilla antifranquista.'', Madrid: Temas de Hoy, [[2001]], {{ISBN|84-8460-103-X}}
* {{es}} [[Fernanda Romeu Alfaro]] ''Más allá de la utopía: Perfil histórico de la Agrupación Guerrillera de Levante.'', Edicions Alfons El Magnànim, [[1987]].
* {{es}} [[Fernanda Romeu Alfaro]] ''Más allá de la utopía: Agrupación Guerrillera de Levante.'', Cuenca: Colección Almud, [[2002]], {{ISBN|84-8427-230-3}}
* {{es}} [[Josep Sánchez Cervelló]] y VV.AA. ''Maquis: El Puño que Golpeó al Franquismo.'', Barcelona: Flor del Viento, [[2003]], {{ISBN|84-89644-83-7}}
* {{es}} [[Mercedes Yusta]] ''Guerrilla y resistencia campesina. La resistencia armada contra el franquismo en Aragón.'', Zaragoza: Prensas Universitarias de Zaragoza, [[2003]], {{ISBN|84-7733-630-X}}
* {{es}} [[Emencio Alcalá Ruíz]] ''Memorias de un Guerrillero - El Maquis en la Sierra de Cuenca.'', Cuenca, [[2003]], {{ISBN|84-86788-33-1}}
* {{es}} [[David Prieto Jiménez]] ''Los Maquis en la Provincia de Cuenca.'', Diputación Provincial de Cuenca, [[2005]], {{ISBN|84-96025-68-3}}
* {{es}} [[José Antonio Vidal Castaño]] ''La Memoria Reprimida - Historias Orales del Maquis.'', [[Universidat de Valencia]], [[2004]], {{ISBN|84-370-6014-1}}
* {{ca}} [[Antonio Calzado Aldaria]], [[Ricard Camil Torres Fabra]] ''Valencians sota el franquisme'', Simat de la Valldigna, la Xara, [[2002]], {{ISBN|84-95213-25-7}}
* {{es}} [[José Manuel Montorio Gonzalvo "Chaval"]] ''Cordillera Ibérica - Recuerdos y olvidos de un Guerrillero'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2007]], {{ISBN|978-84-8380-073-7}}
* {{es}} [[Salvador Fernández Cava]] ''Los Guerrilleros de Levante y Aragón.'', Cuenca Tomebamba, [[2007]], {{ISBN|978-84-923939-7-8}}
* {{es}} [[José Ramón Sanchís Alfonso]] ''Maquis: Una Historia Falseada - La Agrupación Guerrillera de Levante.'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2007]], {{ISBN|978-84-8380-081-2}}
* {{es}} [[Juan Hueso "Casto"]] ''Informe de Guerrillas - Desde el Valle de Arán a los Montes de Cuenca.'', Valencia: Germanía, [[2004]], {{ISBN|84-96147-24-X}}
* {{es}} [[José Calvo Segarra]]''La Pastora. Del monte al mito.'', Editorial Antinea, [[2009]], {{ISBN|978-84-96331-61-7}}
* {{es}} [[Argelio Rabadán Mora]] ''"Daniel Rabadán, "Antonio". Un guerrillero del AGLA, su entorno y sus gentes.'', [[2012]], {{ISBN|978-84-615-8131-3}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Historia d'Aragón]]
[[Categoría:Comunismo en Aragón]]
[[Categoría:Comunismo en o País Valenciano]]
dno0esz1r4efb1trdvp8o423tjfnmh3
2023
0
125153
2423612
2365570
2026-06-10T21:04:08Z
RenatoGar
80073
/* Octubre */
2423612
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2020]] [[2021]] [[2022]] - '''2023''' - [[2024]] [[2025]] [[2026]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 2010]] - '''[[Anyos 2020]]''' - [[Anyos 2030]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Frederic Forrest 21 Jump Street (1987 Fox Press Photo) (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Frederic Forrest]], muerto lo 23 de chunio de 2023.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[6 de chunio]] - [[Pol Oriach]] supera o [[Récords d'Aragón d'atletismo|récord d'Aragón d'atletismo]] de [[1.500 metros lisos]] de [[Carlos García Gracia|Carlos García]].
* [[6 de chulio]] - una important [[tronada]] en a [[val de l'Ebro]] y parte d'a [[provincia de Teruel]] plega en a ciudat de [[Zaragoza]], con una gran manga d'augua y greus inundacions en o barrio de [[Parque Venecia]].<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/sucesos/2023-07-06/gran-tormenta-zaragoza-buceadores-rescatar-gente_3691519/ ''Una gran tormenta en Zaragoza obliga a actuar a los buceadores para rescatar a gente atrapada en sus vehículos''], en ''[[El Confidencial]]'', 6 de chulio de 2023.</ref>
* [[22 d'octubre]] - [[Carlos Mayo]] supera o [[Récords d'Espanya d'atletismo|récord d'Espanya d'atletismo]] de [[meya maratón]] de [[Fabián Roncero]] que teneba 22 anyos d'antiguidat.
=== Atros países ===
* [[Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2023]] que se ferá en a ciudat [[Hongría|hongara]] de [[Budapest]].
* [[1 de chinero]] - [[Croacia]] dentra en a [[zona euro]], en adoptar l'[[euro]] como moneda.<ref>{{es}} [https://es.euronews.com/2023/01/01/croacia-adopta-el-euro-como-moneda-oficial-y-entra-en-el-espacio-schengen ''Croacia adopta el euro como moneda oficial y entra en el espacio Schengen''], en ''[[Euronews]]''.</ref>
* [[8 de chinero]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]''.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[10 de febrero]] - muere en [[Madrit]] ([[comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) o [[director cinematografico]], [[director de fotografía]], [[escritor]], [[guionista]] y [[novelista]] [[Aragón|aragonés]] [[Carlos Saura]] (n.[[1932]]).<ref>{{es}} [[Eric Santos]]: [https://as.com/tikitakas/muere-carlos-saura-un-dia-antes-de-recibir-el-goya-de-honor-n/ ''Muere Carlos Saura un día antes de recibir el Goya de Honor''] en o diario ''[[As]]''.</ref>
* [[30 de marzo]] - muere en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]) l'[[actriz]] [[Aragón|aragonesa]] [[Laura Gómez-Lacueva]] (n.[[1975]]).<ref>{{es}} [https://www.fotogramas.es/noticias-cine/a43465930/laura-gomez-lacueva-muerte-la-que-se-avecina-el-pueblo-javier-fesser/ ''Muere a los 48 años Laura Gómez-Lacueva, actriz de "La que se avecina" y "El pueblo"''], en a revista ''[[Fotogramas]]''.</ref>
* [[12 de chulio]] - muere lo [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Andrés Cuartero Moreno]] (n.[[1948]]).<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/07/12/muere-andres-cuartero-moreno-un-historico-del-socialismo-aragones-1664518.html?utm_source=Twitter&utm_medium=social&utm_campaign=mobile_web "Muere Andrés Cuartero Moreno, un histórico del socialismo aragonés"], en ''[[Heraldo de Aragón]]'', [[12 de chulio]] de [[2023]].</ref>
* [[22 de noviembre]] - muere en [[Almería]] ([[Provincia d'Almería|Almería]], [[Andalucía]]) o [[escritor]], [[historiador]] y [[etnografo]] [[Aragón|aragonés]] [[Ánchel Conte Cazcarro]] (n.[[1942]]).<ref>{{es}} J.G.A. y M. Martínez: [https://www.eldiariodehuesca.com/cultura/muere-anchel-conte-gran-profesor-amo-su-tierra-humanidad-traves-compromiso_15237_102.html ''Muere Ánchel Conte, el gran profesor y escritor que amó la lengua aragonesa y su tierra a través del compromiso''], en ''[[El Diario de Huesca]]'', 23 de noviembre de 2023.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[3 de chinero]] - muere en [[Sevilla]] ([[Andalucía]], [[Espanya]]) l'activista per la luita contra lo [[cáncer]] [[Espanya|espanyola]] [[Elena Huelva]] (n.[[2002]]).
* [[4 de chinero]] - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) o [[sindicalista]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Nicolás Redondo Urbieta]], qui estió [[Secretario cheneral d'UGT|secretario cheneral]] d'[[UGT]] (n.[[1927]]).<ref>{{es}} [https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2023/01/04/muere-nicolas-redondo-95-anos-figura-clave-siglo-xx/00031672792769038839426.htm ''Muere Nicolás Redondo a los 95 años, figura clave del siglo XX''], en ''[[La Voz de Galicia]]''.</ref>
* [[10 de chinero]] - muere en [[Atenas]] ([[Grecia]]) l'ex-[[Lista de reis de Grecia|rei]] [[Constantín II de Grecia]] (n.[[1940]]).<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/loc/2023/01/10/63bdd83421efa0b7168b45c4.html ''Muere Constantino de Grecia, hermano de la reina Sofía y último rey de Grecia''], en ''[[El País]]''.</ref>
* [[16 de chinero]] - muere en [[Roma]] ([[Ciudat metropolitana de Roma]], [[Lazio]]) l'[[actriz]] [[italia]]na [[Gina Lollobrigida]] (n.[[1927]]).<ref>{{es}} [https://elpais.com/cultura/2023-01-16/muere-la-actriz-gina-lollobrigida-musa-del-cine-italiano-a-los-95-anos.html ''Muere la actriz Gina Lollobrigida, musa del cine italiano, a los 95 años''] en ''[[El País]]''.</ref>
==== Marzo ====
* [[17 de marzo]]
** - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Lance Reddick]] (n.[[1962]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-03-17/muere-lance-reddick-actor-the-wire-john-wick_3595326/ ''Muere Lance Reddick, actor de "The Wire" o "John Wick", a los 60 años''], en ''[[El Confidencial]]'', 17 de marzo de 2023.</ref>
** - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) l'[[actriz]], [[presentadora de televisión]] y [[modelo]] [[Espanya|espanyola]] [[Laura Valenzuela]] (n.[[1931]]).<ref>{{es}} [https://cadenaser.com/nacional/2023/03/17/muere-laura-valenzuela-a-los-92-anos-cadena-ser/ ''Muere Laura Valenzuela a los 92 años''], en [[Cadena Ser]].</ref>
==== Mayo ====
* [[24 de mayo]] - muere en [[Küsnacht]] ([[Cantón de Zúrich|Zúrich]], [[Suiza]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Tina Turner]] (n.[[1939]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-05-24/muere-tina-tuner-83-anos_3636337/ ''Muere Tina Turner a los 83 años''], en ''[[El Confidencial]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[12 de chunio]]
** - muere en [[Milán]] ([[Lombardía]], [[Italia]]) l'[[interpresario]] y [[politico]] [[italia]]no [[Silvio Berlusconi]] (n.[[1936]]).<ref>{{es}} [https://www.20minutos.es/noticia/5136867/0/muere-silvio-berlusconi/ ''Muere Silvio Berlusconi, ex primer ministro italiano, a los 86 años''], en o diario ''[[20 minutos]]''.</ref>
** - muere en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[actor de voz]], [[director cinematografico]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Treat Williams]] (n.[[1951]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/television/series-tv/2023-06-13/fallece-treat-williams-el-doctor-de-everwood_3664391/ ''Muere Treat Williams, protagonista de "Everwood", tras un accidente de moto''], en ''[[El Confidencial]]'', [[13 de chunio]] de 2023.</ref>
* [[23 de chunio]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frederic Forrest]] (n.[[1936]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0002078/ Frederic Forrest] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 de chunio]] - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) l'[[actriz]], [[cantaire]] y [[presentadora de televisión]] [[Espanya|espanyola]] [[Carmen Sevilla]] (n.[[1930]]).<ref>{{es}} [[Sara Rubio]]: [https://www.elcomercio.es/gente-estilo/carmen-sevilla-muere-reacciones-cine-tele-politica-20230628111110-nt.html ''El adiós del cine y la televisión a una «actriz cautivadora»''] en ''[[El Comercio]]'', [[28 de chunio]] de 2023.</ref>
* [[29 de chunio]] - muere en a suya casa en [[Carlsbad (California)|Carlsbad]] ([[California]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[compositor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Alan Arkin]] (n.[[1943]]).<ref>{{es}} [https://www.montevideo.com.uy/Pantallazo/Alan-Arkin-ganador-del-Oscar-por-Little-Miss-Sunshine-fallecio-a-los-89-anos-uc858381 ''Alan Arkin, ganador del Oscar por Little Miss Sunshine, falleció a los 89 años''], en ''Montevideo.com'', [[30 de chunio]] de 2023.</ref>
==== Chulio ====
* [[26 de chulio]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) a [[cantaire]] [[Irlanda|irlandesa]] [[Sinéad O'Connor]] (n.[[1966]]).<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/ocio-y-cultura/2023/07/26/muere-cantante-irlandesa-sinead-oconnor-1668111.html ''La voz incomparable de Sinéad O'Connor se apaga a los 56 años''] en ''[[Heraldo de Aragón]]'', [[27 de chulio]] de 2023.</ref>
* [[30 de chulio]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] y [[comico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Paul Reubens]] (n.[[1952]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000607 Paul Reubens] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Agosto ====
* [[7 d'agosto]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[William Friedkin]] (n.[[1935]]).<ref>{{es}} [[Daniel Roldán]]: [https://www.diariovasco.com/pantallas/cine/muere-director-exorcista-william-friedkin-anos-20230807193404-ntrc.html ''Muere el director de "El exorcista", William Friedkin, a los 87 años''], en ''[[El Diario Vasco]]'', 7 d'agosto de 2023.</ref>
* [[8 d'agosto]] - muere en [[Valladolit]] ([[Castiella y Leyón]]) o [[ciclista]] [[Espanya|espanyol]] [[Federico Martín Bahamontes]] (n.[[1928]]).<ref>{{es}} [https://efe.com/castilla-y-leon/2023-08-08/fallece-en-hospital-valladolid-historico-ciclista-federico-martin-bahamontes/ ''Fallece en un hospital de Valladolid el histórico ciclista Federico Martín Bahamontes''], en [[EFE]], 8 d'agosto de 2023.</ref>
==== Setiembre ====
* [[22 de setiembre]] - muere en [[Roma]] ([[Lazio]], [[Italia]]) o [[politico]] [[italia]]no [[Giorgio Napolitano]] (n.[[1925]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/mundo/europa/2023-09-22/muere-giorgio-napolitano-expresidente-republica-italiana_3740762/ ''Muere el expresidente de la República Italiana Giorgio Napolitano a los 98 años''], en ''[[El Confidencial]]'', 22 de setiembre de 2023.</ref>
* [[25 de setiembre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] y [[musico]] [[Escocia|escocés]] [[David McCallum]] (n.[[1933]]).<ref>{{es}} [https://www.20minutos.es/cinemania/eeuu-obituario-muere-actor-david-mccallum-ncis-the-man-from-n-c-l-los-90-anos-5175820/ ''Muere el actor David McCallum ("La gran evasión", "Navy: Investigación criminal") a los 90 años''], en ''[[20 minutos]]'', 26 de setiembre de 2023.</ref>
==== Octubre ====
* [[8 d'octubre]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (n.[[1940]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[16 d'octubre]] - muere en [[Madrit]] ([[Espanya]]) l'[[actor]] y [[escritor]] [[Espanya|espanyol]] [[Jesús Guzmán]] (n.[[1926]]).<ref>{{es}} Francisco Andrés Gallardo: [https://www.diariodesevilla.es/television/Muere-Jesus-Guzman-espanol-activo-video_0_1839717334.html ''Muere Jesús Guzmán, el actor español de más edad que estaba en activo''], en ''[[Diario de Sevilla]]'', 17 d'octubre de 2023.</ref>
==== Aviento ====
* [[2 d'aviento]] - muere en l'[[Hespital Puerta de Hierro]] de [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]]) l'[[actriz]], [[bailarina]], [[cantaire]] y [[presentadora de televisión]] [[Espanya|espanyola]] [[Concha Velasco]] (n.[[1939]]).<ref name="20Minutos">{{es}} [https://www.20minutos.es/noticia/5195745/0/muere-concha-velasco/ ''Muere Concha Velasco a los 84 años''] en ''[[20 minutos]]'', 2 d'aviento de 2023.</ref>
* [[8 d'aviento]]
** - muere en [[Lloret de Mar]] ([[Selva (Catalunya)|Selva]], [[Catalunya]]) l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Itziar Castro]] (n.[[1977]]).<ref>{{es}} [https://www.marca.com/tiramillas/cine/2023/12/08/6572ca64ca47414f398b457f.html ''Muere Itziar Castro a los 46 años mientras preparaba un espectáculo de natación sincronizada''], en ''[[Marca]]'', 8 d'aviento de 2023.</ref>
** - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ryan O'Neal]] (n.[[1941]]).<ref>{{es}} [[María Estévez]]: [https://www.abc.es/play/cine/noticias/muere-ryan-oneal-protagonista-love-story-20231208231942-nt.html ''Muere Ryan O'Neal, estrella de "Love Story", a los 82 años''], en ''[[Abc]]'', 9 d'aviento de 2023.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|2023}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
o57nrk2vsku92nknodpm0ahzbjfy21b
2423614
2423612
2026-06-10T21:08:01Z
RenatoGar
80073
2423614
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2020]] [[2021]] [[2022]] - '''2023''' - [[2024]] [[2025]] [[2026]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 2010]] - '''[[Anyos 2020]]''' - [[Anyos 2030]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Frederic Forrest 21 Jump Street (1987 Fox Press Photo) (cropped).jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Frederic Forrest]], muerto lo 23 de chunio de 2023.]]
[[Imachen:Burt-Young.jpg|right|thumb|250px|L'actor estausunidense [[Burt Young]], qui morió l'8 d'octubre de 2023.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[6 de chunio]] - [[Pol Oriach]] supera o [[Récords d'Aragón d'atletismo|récord d'Aragón d'atletismo]] de [[1.500 metros lisos]] de [[Carlos García Gracia|Carlos García]].
* [[6 de chulio]] - una important [[tronada]] en a [[val de l'Ebro]] y parte d'a [[provincia de Teruel]] plega en a ciudat de [[Zaragoza]], con una gran manga d'augua y greus inundacions en o barrio de [[Parque Venecia]].<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/sucesos/2023-07-06/gran-tormenta-zaragoza-buceadores-rescatar-gente_3691519/ ''Una gran tormenta en Zaragoza obliga a actuar a los buceadores para rescatar a gente atrapada en sus vehículos''], en ''[[El Confidencial]]'', 6 de chulio de 2023.</ref>
* [[22 d'octubre]] - [[Carlos Mayo]] supera o [[Récords d'Espanya d'atletismo|récord d'Espanya d'atletismo]] de [[meya maratón]] de [[Fabián Roncero]] que teneba 22 anyos d'antiguidat.
=== Atros países ===
* [[Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2023]] que se ferá en a ciudat [[Hongría|hongara]] de [[Budapest]].
* [[1 de chinero]] - [[Croacia]] dentra en a [[zona euro]], en adoptar l'[[euro]] como moneda.<ref>{{es}} [https://es.euronews.com/2023/01/01/croacia-adopta-el-euro-como-moneda-oficial-y-entra-en-el-espacio-schengen ''Croacia adopta el euro como moneda oficial y entra en el espacio Schengen''], en ''[[Euronews]]''.</ref>
* [[8 de chinero]] - seguidors de l'anterior [[President de Brasil|president]] de [[Brasil]] [[Jair Bolsonaro]] asaltan simultaniament as [[Seu social|seus]] d'o [[poder executivo]], d'o [[poder chudicial]] y d'o [[poder lechislativo]], en espullando-las y causando-ie destruccions, en un acto que muitos observadors califican como un intento de [[golpe d'estau]].<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2023/01/08/63bb0f9ffc6c83f24d8b459a.html ''Invasión violenta de partidarios de Bolsonaro en las sedes de los tres poderes en Brasil: "Es un intento de golpe de Estado"''], en o diario ''[[El Mundo]]''.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[10 de febrero]] - muere en [[Madrit]] ([[comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) o [[director cinematografico]], [[director de fotografía]], [[escritor]], [[guionista]] y [[novelista]] [[Aragón|aragonés]] [[Carlos Saura]] (n.[[1932]]).<ref>{{es}} [[Eric Santos]]: [https://as.com/tikitakas/muere-carlos-saura-un-dia-antes-de-recibir-el-goya-de-honor-n/ ''Muere Carlos Saura un día antes de recibir el Goya de Honor''] en o diario ''[[As]]''.</ref>
* [[30 de marzo]] - muere en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]) l'[[actriz]] [[Aragón|aragonesa]] [[Laura Gómez-Lacueva]] (n.[[1975]]).<ref>{{es}} [https://www.fotogramas.es/noticias-cine/a43465930/laura-gomez-lacueva-muerte-la-que-se-avecina-el-pueblo-javier-fesser/ ''Muere a los 48 años Laura Gómez-Lacueva, actriz de "La que se avecina" y "El pueblo"''], en a revista ''[[Fotogramas]]''.</ref>
* [[12 de chulio]] - muere lo [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Andrés Cuartero Moreno]] (n.[[1948]]).<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2023/07/12/muere-andres-cuartero-moreno-un-historico-del-socialismo-aragones-1664518.html?utm_source=Twitter&utm_medium=social&utm_campaign=mobile_web "Muere Andrés Cuartero Moreno, un histórico del socialismo aragonés"], en ''[[Heraldo de Aragón]]'', [[12 de chulio]] de [[2023]].</ref>
* [[22 de noviembre]] - muere en [[Almería]] ([[Provincia d'Almería|Almería]], [[Andalucía]]) o [[escritor]], [[historiador]] y [[etnografo]] [[Aragón|aragonés]] [[Ánchel Conte Cazcarro]] (n.[[1942]]).<ref>{{es}} J.G.A. y M. Martínez: [https://www.eldiariodehuesca.com/cultura/muere-anchel-conte-gran-profesor-amo-su-tierra-humanidad-traves-compromiso_15237_102.html ''Muere Ánchel Conte, el gran profesor y escritor que amó la lengua aragonesa y su tierra a través del compromiso''], en ''[[El Diario de Huesca]]'', 23 de noviembre de 2023.</ref>
=== Atros países ===
==== Chinero ====
* [[3 de chinero]] - muere en [[Sevilla]] ([[Andalucía]], [[Espanya]]) l'activista per la luita contra lo [[cáncer]] [[Espanya|espanyola]] [[Elena Huelva]] (n.[[2002]]).
* [[4 de chinero]] - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) o [[sindicalista]] y [[politico]] [[Espanya|espanyol]] [[Nicolás Redondo Urbieta]], qui estió [[Secretario cheneral d'UGT|secretario cheneral]] d'[[UGT]] (n.[[1927]]).<ref>{{es}} [https://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2023/01/04/muere-nicolas-redondo-95-anos-figura-clave-siglo-xx/00031672792769038839426.htm ''Muere Nicolás Redondo a los 95 años, figura clave del siglo XX''], en ''[[La Voz de Galicia]]''.</ref>
* [[10 de chinero]] - muere en [[Atenas]] ([[Grecia]]) l'ex-[[Lista de reis de Grecia|rei]] [[Constantín II de Grecia]] (n.[[1940]]).<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/loc/2023/01/10/63bdd83421efa0b7168b45c4.html ''Muere Constantino de Grecia, hermano de la reina Sofía y último rey de Grecia''], en ''[[El País]]''.</ref>
* [[16 de chinero]] - muere en [[Roma]] ([[Ciudat metropolitana de Roma]], [[Lazio]]) l'[[actriz]] [[italia]]na [[Gina Lollobrigida]] (n.[[1927]]).<ref>{{es}} [https://elpais.com/cultura/2023-01-16/muere-la-actriz-gina-lollobrigida-musa-del-cine-italiano-a-los-95-anos.html ''Muere la actriz Gina Lollobrigida, musa del cine italiano, a los 95 años''] en ''[[El País]]''.</ref>
==== Marzo ====
* [[17 de marzo]]
** - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] y [[musico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Lance Reddick]] (n.[[1962]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-03-17/muere-lance-reddick-actor-the-wire-john-wick_3595326/ ''Muere Lance Reddick, actor de "The Wire" o "John Wick", a los 60 años''], en ''[[El Confidencial]]'', 17 de marzo de 2023.</ref>
** - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) l'[[actriz]], [[presentadora de televisión]] y [[modelo]] [[Espanya|espanyola]] [[Laura Valenzuela]] (n.[[1931]]).<ref>{{es}} [https://cadenaser.com/nacional/2023/03/17/muere-laura-valenzuela-a-los-92-anos-cadena-ser/ ''Muere Laura Valenzuela a los 92 años''], en [[Cadena Ser]].</ref>
==== Mayo ====
* [[24 de mayo]] - muere en [[Küsnacht]] ([[Cantón de Zúrich|Zúrich]], [[Suiza]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Tina Turner]] (n.[[1939]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-05-24/muere-tina-tuner-83-anos_3636337/ ''Muere Tina Turner a los 83 años''], en ''[[El Confidencial]]''.</ref>
==== Chunio ====
* [[12 de chunio]]
** - muere en [[Milán]] ([[Lombardía]], [[Italia]]) l'[[interpresario]] y [[politico]] [[italia]]no [[Silvio Berlusconi]] (n.[[1936]]).<ref>{{es}} [https://www.20minutos.es/noticia/5136867/0/muere-silvio-berlusconi/ ''Muere Silvio Berlusconi, ex primer ministro italiano, a los 86 años''], en o diario ''[[20 minutos]]''.</ref>
** - muere en [[Albany (Nueva York)|Albany]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]], [[actor de voz]], [[director cinematografico]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Treat Williams]] (n.[[1951]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/television/series-tv/2023-06-13/fallece-treat-williams-el-doctor-de-everwood_3664391/ ''Muere Treat Williams, protagonista de "Everwood", tras un accidente de moto''], en ''[[El Confidencial]]'', [[13 de chunio]] de 2023.</ref>
* [[23 de chunio]] - muere en [[Santa Monica (California)|Santa Monica]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Frederic Forrest]] (n.[[1936]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0002078/ Frederic Forrest] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[27 de chunio]] - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) l'[[actriz]], [[cantaire]] y [[presentadora de televisión]] [[Espanya|espanyola]] [[Carmen Sevilla]] (n.[[1930]]).<ref>{{es}} [[Sara Rubio]]: [https://www.elcomercio.es/gente-estilo/carmen-sevilla-muere-reacciones-cine-tele-politica-20230628111110-nt.html ''El adiós del cine y la televisión a una «actriz cautivadora»''] en ''[[El Comercio]]'', [[28 de chunio]] de 2023.</ref>
* [[29 de chunio]] - muere en a suya casa en [[Carlsbad (California)|Carlsbad]] ([[California]]) l'[[actor]], [[director cinematografico]], [[compositor]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Alan Arkin]] (n.[[1943]]).<ref>{{es}} [https://www.montevideo.com.uy/Pantallazo/Alan-Arkin-ganador-del-Oscar-por-Little-Miss-Sunshine-fallecio-a-los-89-anos-uc858381 ''Alan Arkin, ganador del Oscar por Little Miss Sunshine, falleció a los 89 años''], en ''Montevideo.com'', [[30 de chunio]] de 2023.</ref>
==== Chulio ====
* [[26 de chulio]] - muere en [[Londres]] ([[Reino Uniu]]) a [[cantaire]] [[Irlanda|irlandesa]] [[Sinéad O'Connor]] (n.[[1966]]).<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/ocio-y-cultura/2023/07/26/muere-cantante-irlandesa-sinead-oconnor-1668111.html ''La voz incomparable de Sinéad O'Connor se apaga a los 56 años''] en ''[[Heraldo de Aragón]]'', [[27 de chulio]] de 2023.</ref>
* [[30 de chulio]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] y [[comico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Paul Reubens]] (n.[[1952]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000607 Paul Reubens] en [[Internet Movie Database]].</ref>
==== Agosto ====
* [[7 d'agosto]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[director cinematografico]], [[guionista]] y [[productor cinematografico]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[William Friedkin]] (n.[[1935]]).<ref>{{es}} [[Daniel Roldán]]: [https://www.diariovasco.com/pantallas/cine/muere-director-exorcista-william-friedkin-anos-20230807193404-ntrc.html ''Muere el director de "El exorcista", William Friedkin, a los 87 años''], en ''[[El Diario Vasco]]'', 7 d'agosto de 2023.</ref>
* [[8 d'agosto]] - muere en [[Valladolit]] ([[Castiella y Leyón]]) o [[ciclista]] [[Espanya|espanyol]] [[Federico Martín Bahamontes]] (n.[[1928]]).<ref>{{es}} [https://efe.com/castilla-y-leon/2023-08-08/fallece-en-hospital-valladolid-historico-ciclista-federico-martin-bahamontes/ ''Fallece en un hospital de Valladolid el histórico ciclista Federico Martín Bahamontes''], en [[EFE]], 8 d'agosto de 2023.</ref>
==== Setiembre ====
* [[22 de setiembre]] - muere en [[Roma]] ([[Lazio]], [[Italia]]) o [[politico]] [[italia]]no [[Giorgio Napolitano]] (n.[[1925]]).<ref>{{es}} [https://www.elconfidencial.com/mundo/europa/2023-09-22/muere-giorgio-napolitano-expresidente-republica-italiana_3740762/ ''Muere el expresidente de la República Italiana Giorgio Napolitano a los 98 años''], en ''[[El Confidencial]]'', 22 de setiembre de 2023.</ref>
* [[25 de setiembre]] - muere en [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] y [[musico]] [[Escocia|escocés]] [[David McCallum]] (n.[[1933]]).<ref>{{es}} [https://www.20minutos.es/cinemania/eeuu-obituario-muere-actor-david-mccallum-ncis-the-man-from-n-c-l-los-90-anos-5175820/ ''Muere el actor David McCallum ("La gran evasión", "Navy: Investigación criminal") a los 90 años''], en ''[[20 minutos]]'', 26 de setiembre de 2023.</ref>
==== Octubre ====
* [[8 d'octubre]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Burt Young]] (n.[[1940]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[16 d'octubre]] - muere en [[Madrit]] ([[Espanya]]) l'[[actor]] y [[escritor]] [[Espanya|espanyol]] [[Jesús Guzmán]] (n.[[1926]]).<ref>{{es}} Francisco Andrés Gallardo: [https://www.diariodesevilla.es/television/Muere-Jesus-Guzman-espanol-activo-video_0_1839717334.html ''Muere Jesús Guzmán, el actor español de más edad que estaba en activo''], en ''[[Diario de Sevilla]]'', 17 d'octubre de 2023.</ref>
==== Aviento ====
* [[2 d'aviento]] - muere en l'[[Hespital Puerta de Hierro]] de [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]]) l'[[actriz]], [[bailarina]], [[cantaire]] y [[presentadora de televisión]] [[Espanya|espanyola]] [[Concha Velasco]] (n.[[1939]]).<ref name="20Minutos">{{es}} [https://www.20minutos.es/noticia/5195745/0/muere-concha-velasco/ ''Muere Concha Velasco a los 84 años''] en ''[[20 minutos]]'', 2 d'aviento de 2023.</ref>
* [[8 d'aviento]]
** - muere en [[Lloret de Mar]] ([[Selva (Catalunya)|Selva]], [[Catalunya]]) l'[[actriz]] [[Catalunya|catalana]] [[Itziar Castro]] (n.[[1977]]).<ref>{{es}} [https://www.marca.com/tiramillas/cine/2023/12/08/6572ca64ca47414f398b457f.html ''Muere Itziar Castro a los 46 años mientras preparaba un espectáculo de natación sincronizada''], en ''[[Marca]]'', 8 d'aviento de 2023.</ref>
** - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Ryan O'Neal]] (n.[[1941]]).<ref>{{es}} [[María Estévez]]: [https://www.abc.es/play/cine/noticias/muere-ryan-oneal-protagonista-love-story-20231208231942-nt.html ''Muere Ryan O'Neal, estrella de "Love Story", a los 82 años''], en ''[[Abc]]'', 9 d'aviento de 2023.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|2023}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
4gddxs6g5kwthiwt6b9oa5bmsek9inf
2022
0
125154
2423656
2347123
2026-06-10T23:29:40Z
RenatoGar
80073
/* Atros países */
2423656
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2019]] [[2020]] [[2021]] - '''2022''' - [[2023]] [[2024]] [[2025]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 2010]] - '''[[Anyos 2020]]''' - [[Anyos 2030]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Juan Diego recoge el premio Puerta de Toledo en la 36ª Semana de Cine Español de Carabanchel.jpg|right|thumb|250px|L'actor andaluz [[Juan Diego]], qui morió lo 28 d'abril de 2022.]]
[[Imachen:Olivia Newton John (6707495311) (cropped to look large).jpg|right|thumb|250px|L'actriz y cantaire anglo-australiana [[Olivia Newton-John]], falleixida l'8 d'agosto de 2022.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[18 de chulio]] - [[incendio forestal d'Ateca de 2022]], que cremó 14.000 hectarias, sobretot d'os municipios d'[[Ateca]] y [[Moros]], amás de [[Villa Luenga]], [[Turrillo]], [[Castellón d'as Armas]], [[Embit de Fariza]], [[Alfama d'Aragón]], [[Bubierca]], [[Cetina]] y [[Contamina]].
=== Atros países ===
* [[Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2022]], que s'heba de fer en 2021 pero fue aplazado por a [[pandemia de COVID-19]].
* [[6 de setiembre]] - [[Liz Truss]], d'o ''[[Conservative Party (Reino Uniu)|Conservative Party]]'', se converte en [[Lista de primers ministros d'o Reino Uniu|primera ministra]] d'o [[Reino Uniu]], en succedindo a [[Boris Johnson]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/09/06/truss-tras-los-pasos-de-margaret-thatcher-1597881.html Truss, tras los pasos de Margaret Thatcher] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
* [[22 d'octubre]] - [[Giorgia Meloni]] prene posesión como nueva [[Lista de primers ministros d'Italia|primera ministra]] d'[[Italia]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/10/22/giorgia-meloni-jura-su-cargo-como-primera-ministra-1607476.html ''La ultraderechista Giorgia Meloni jura como primera ministra de Italia''] en l'''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[25 d'octubre]] - [[Rishi Sunak]], d'o ''[[Conservative Party (Reino Uniu)|Conservative Party]]'', se converte en [[Lista de primers ministros d'o Reino Uniu|primer ministro]] d'o [[Reino Uniu]], en succedindo a [[Liz Truss]].<ref>{{es}} ''[https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/10/25/conservador-rishi-sunak-primer-ministro-reino-unido-1608087.html El conservador Rishi Sunak ya es primer ministro del Reino Unido]'' en o ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[30 d'octubre]] - en a segunda vuelta d'as [[eleccions presidencials de Brasil en 2022]], [[Luiz Inácio Lula da Silva]], candidato d'a [[ezquierda politica]], gana a [[Jair Bolsonaro]], candidato d'a [[dreita politica]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/10/31/lula-gana-elecciones-presidenciales-brasil-1609292.html ''Lula gana las elecciones presidenciales en un Brasil partido en dos''], en l'''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[2 de noviembre]] - en as [[eleccions chenerals d'Israel de 2022]], gana las eleccions con [[mayoría absoluta]] lo bloque de [[Dreita politica|dreita]], liderau por [[Benjamin Netanyahu]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/11/01/netanyahu-gana-las-elecciones-en-israel-con-mayoria-para-gobernar-segun-los-sondeos-1609649.html ''El bloque de derechas de Netanyahu logra la mayoría absoluta en Israel''], en l'''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[7 de chunio]] - muere l'[[economía|economista]] y [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Francisco Bono Ríos]] (n.[[1845]]).<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2022/06/07/muere-francisco-bono-exconsejero-de-economia-del-gobierno-de-aragon-1579928.html ''Muere Francisco Bono, exconsejero de Economía del Gobierno de Aragón''], en ''[[Heraldo de Aragón]]'', 7 de chunio de 2022.</ref>
=== Atros países ===
* [[18 de chinero]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (n.[[1942]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[28 d'abril]] - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) l'[[actor]] [[Andalucía|andaluz]] [[Juan Diego]] (n.[[1942]]).<ref>{{es}} [https://www.diezminutos.es/famosos-corazon/famosos-espanoles/a39846294/juan-diego-muerte-actor/ ''El actor Juan Diego fallece a los 79 años tras una larga enfermedad''], en ''[[Diez minutos]]'', 28 d'abril de 2022.</ref>
* [[8 d'agosto]] - muere en [[Santa Ynez]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[australia]]no-[[Reino Uniu|britanica]] [[Olivia Newton-John]] (n.[[1948]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000556/ Olivia Newton-John] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[8 de setiembre]] - muere en o [[Castiello de Balmoral]] ([[Aberdeenshire]], [[Escocia]]) [[Isabel II d'o Reino Uniu|Isabel II]], [[Lista de monarcas de Gran Bretanya|reina]] d'o [[reino Uniu]] (n.[[1926]]).
* [[11 d'octubre]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Angela Lansbury]] (n.[[1925]]).<ref>{{es}} [https://www.elheraldo.co/mundo/fallecio-la-actriz-angela-lansbury-protagonista-de-murder-she-wrote-945611 ''Muere a los 96 años Angela Lansbury, mucho más que la dama del crimen en televisión''] en o ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[29 d'aviento]] - muere en [[São Paulo]] ([[estau de São Paulo]], [[Brasil]]) o [[futbolista]] [[brasil]]ero [[Pelé]] (n.[[1940]]).<ref>{{es}} [https://www.20minutos.es/deportes/noticia/5082002/0/muere-pele-el-rey-del-futbol-que-gano-tres-mundiales-para-brasil/ ''Muere Pelé, el rey del fútbol que ganó tres Mundiales para Brasil''] en ''[[20minutos]]''.</ref>
* [[31 d'aviento]] - muere en a [[Ciudat d'o Vaticano]] o [[Papa|Papa emerito]] [[Benedet XVI]] (n.[[1927]]).<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2022/12/31/61818fe2e4d4d8f66d8b45d3.html ''Muere el Papa emérito, Benedicto XVI''] en ''[[El Mundo]]''.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|2022}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
762cg8plr9ny49e02lcvvjuuusj7q8z
2423660
2423656
2026-06-10T23:32:09Z
RenatoGar
80073
2423660
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[2019]] [[2020]] [[2021]] - '''2022''' - [[2023]] [[2024]] [[2025]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Decenio]]s:'''</small><br /> [[Anyos 2010]] - '''[[Anyos 2020]]''' - [[Anyos 2030]]
|- style="text-align:center;"
| <small>'''[[Sieglo]]s:'''</small><br /> [[Sieglo XX]] - '''[[Sieglo XXI]]''' - [[Sieglo XXII]]
|}
[[Imachen:Juan Diego recoge el premio Puerta de Toledo en la 36ª Semana de Cine Español de Carabanchel.jpg|right|thumb|250px|L'actor andaluz [[Juan Diego]], qui morió lo 28 d'abril de 2022.]]
[[Imachen:Olivia Newton John (6707495311) (cropped to look large).jpg|right|thumb|250px|L'actriz y cantaire anglo-australiana [[Olivia Newton-John]], falleixida l'8 d'agosto de 2022.]]
[[Imachen:Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png|right|thumb|250px|L'actriz y escritora estausunidense [[Yvette Mimieux]], qui morió lo 18 de chinero de 2022.]]
== Escaicimientos ==
=== Aragón ===
* [[18 de chulio]] - [[incendio forestal d'Ateca de 2022]], que cremó 14.000 hectarias, sobretot d'os municipios d'[[Ateca]] y [[Moros]], amás de [[Villa Luenga]], [[Turrillo]], [[Castellón d'as Armas]], [[Embit de Fariza]], [[Alfama d'Aragón]], [[Bubierca]], [[Cetina]] y [[Contamina]].
=== Atros países ===
* [[Campionato d'o Mundo d'Atletismo de 2022]], que s'heba de fer en 2021 pero fue aplazado por a [[pandemia de COVID-19]].
* [[6 de setiembre]] - [[Liz Truss]], d'o ''[[Conservative Party (Reino Uniu)|Conservative Party]]'', se converte en [[Lista de primers ministros d'o Reino Uniu|primera ministra]] d'o [[Reino Uniu]], en succedindo a [[Boris Johnson]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/09/06/truss-tras-los-pasos-de-margaret-thatcher-1597881.html Truss, tras los pasos de Margaret Thatcher] en [[Heraldo de Aragón]]</ref>
* [[22 d'octubre]] - [[Giorgia Meloni]] prene posesión como nueva [[Lista de primers ministros d'Italia|primera ministra]] d'[[Italia]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/10/22/giorgia-meloni-jura-su-cargo-como-primera-ministra-1607476.html ''La ultraderechista Giorgia Meloni jura como primera ministra de Italia''] en l'''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[25 d'octubre]] - [[Rishi Sunak]], d'o ''[[Conservative Party (Reino Uniu)|Conservative Party]]'', se converte en [[Lista de primers ministros d'o Reino Uniu|primer ministro]] d'o [[Reino Uniu]], en succedindo a [[Liz Truss]].<ref>{{es}} ''[https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/10/25/conservador-rishi-sunak-primer-ministro-reino-unido-1608087.html El conservador Rishi Sunak ya es primer ministro del Reino Unido]'' en o ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[30 d'octubre]] - en a segunda vuelta d'as [[eleccions presidencials de Brasil en 2022]], [[Luiz Inácio Lula da Silva]], candidato d'a [[ezquierda politica]], gana a [[Jair Bolsonaro]], candidato d'a [[dreita politica]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/10/31/lula-gana-elecciones-presidenciales-brasil-1609292.html ''Lula gana las elecciones presidenciales en un Brasil partido en dos''], en l'''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[2 de noviembre]] - en as [[eleccions chenerals d'Israel de 2022]], gana las eleccions con [[mayoría absoluta]] lo bloque de [[Dreita politica|dreita]], liderau por [[Benjamin Netanyahu]].<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/internacional/2022/11/01/netanyahu-gana-las-elecciones-en-israel-con-mayoria-para-gobernar-segun-los-sondeos-1609649.html ''El bloque de derechas de Netanyahu logra la mayoría absoluta en Israel''], en l'''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
== Naixencias ==
=== Aragón ===
=== Atros países ===
== Defuncions ==
=== Aragón ===
* [[7 de chunio]] - muere l'[[economía|economista]] y [[politico]] [[Aragón|aragonés]] [[Francisco Bono Ríos]] (n.[[1845]]).<ref>{{es}} [https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2022/06/07/muere-francisco-bono-exconsejero-de-economia-del-gobierno-de-aragon-1579928.html ''Muere Francisco Bono, exconsejero de Economía del Gobierno de Aragón''], en ''[[Heraldo de Aragón]]'', 7 de chunio de 2022.</ref>
=== Atros países ===
* [[18 de chinero]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]] [[Yvette Mimieux]] (n.[[1942]]).<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[28 d'abril]] - muere en [[Madrit]] ([[Comunidat de Madrit]], [[Espanya]]) l'[[actor]] [[Andalucía|andaluz]] [[Juan Diego]] (n.[[1942]]).<ref>{{es}} [https://www.diezminutos.es/famosos-corazon/famosos-espanoles/a39846294/juan-diego-muerte-actor/ ''El actor Juan Diego fallece a los 79 años tras una larga enfermedad''], en ''[[Diez minutos]]'', 28 d'abril de 2022.</ref>
* [[8 d'agosto]] - muere en [[Santa Ynez]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[actriz]] y [[cantaire]] [[australia]]no-[[Reino Uniu|britanica]] [[Olivia Newton-John]] (n.[[1948]]).<ref>{{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000556/ Olivia Newton-John] en [[Internet Movie Database]].</ref>
* [[8 de setiembre]] - muere en o [[Castiello de Balmoral]] ([[Aberdeenshire]], [[Escocia]]) [[Isabel II d'o Reino Uniu|Isabel II]], [[Lista de monarcas de Gran Bretanya|reina]] d'o [[reino Uniu]] (n.[[1926]]).
* [[11 d'octubre]] - muere en [[Los Angeles]] ([[California]]) l'[[actriz]] [[Reino Uniu|britanica]] [[Angela Lansbury]] (n.[[1925]]).<ref>{{es}} [https://www.elheraldo.co/mundo/fallecio-la-actriz-angela-lansbury-protagonista-de-murder-she-wrote-945611 ''Muere a los 96 años Angela Lansbury, mucho más que la dama del crimen en televisión''] en o ''[[Heraldo de Aragón]]''.</ref>
* [[29 d'aviento]] - muere en [[São Paulo]] ([[estau de São Paulo]], [[Brasil]]) o [[futbolista]] [[brasil]]ero [[Pelé]] (n.[[1940]]).<ref>{{es}} [https://www.20minutos.es/deportes/noticia/5082002/0/muere-pele-el-rey-del-futbol-que-gano-tres-mundiales-para-brasil/ ''Muere Pelé, el rey del fútbol que ganó tres Mundiales para Brasil''] en ''[[20minutos]]''.</ref>
* [[31 d'aviento]] - muere en a [[Ciudat d'o Vaticano]] o [[Papa|Papa emerito]] [[Benedet XVI]] (n.[[1927]]).<ref>{{es}} [https://www.elmundo.es/internacional/2022/12/31/61818fe2e4d4d8f66d8b45d3.html ''Muere el Papa emérito, Benedicto XVI''] en ''[[El Mundo]]''.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|2022}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:{{PAGENAME}}|*]]
262yx5eqnuek58n2vo90zqt7u53eyg4
Altomünster
0
125231
2423491
2253156
2026-06-10T19:48:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423491
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat
|nombre=Altomünster
|nombre_orichinal=Altomünsta
|entidat=[[Ciudat de mercau]]
|imachen=[[imachen:Altomünster,_Ortsansicht_aus_Südosten,_2018.jpg|250px|''Altomünster'']]<br />Altomünster.
|escudo=DEU Altomünster COA.svg
|escudo_grandaria=80px
|bandera=
|paísde=d'
|país=Alemanya
|bandera_país=Flag of Germany.svg
|tprechión=[[Estaus d'Alemanya|Estau]]
|rechión=[[Bavera]]
|tpprovincia = [[Regierungsbezirk|Rechión]]
|provincia=[[Alta Bavera]]
|tpmunicipio = [[Districtos d'Alemanya|Districto]]
|municipio=[[Districto de Dachau|Dachau]]
|superficie=75,66
|altaria=518
|población=7.925
|densidat=105
|calendata=
|ríos=
|cp=85250
|web=http://www.Altomünster.de
}}
'''Altomünster''' (en [[idioma bavaro|bavaro]] ''Altomünsta'') ye una [[ciudat de mercau]] de [[Bavera]], [[Alemanya]]. Se troba en o [[districto de Dachau]].
== Toponimía ==
O nombre d'o lugar deriva d'o suyo fundador, o santo [[Sant Alto|Alto]], y d'a parola [[latín|latina]] ''monasterium'' (en antigo [[alemán]] ''Munistri'') pa monesterio.<ref>{{de}} Wolf-Armin Freiherr von Reitzenstein ''Lexikon bayerischer Ortsnamen'', [[Beck Verlag]], [[2006]], {{ISBN|978-3-406-55206-9}}, p.16</ref>
== Historia ==
Arredol de [[750]], un [[monche]] clamau [[Sant Alto|Alto]] s'establió como que santero en ista redolada. O rei d'os francos [[Pepín o Petit|Pepin III]] le dio una selva cercana, que encara leva o nombre "Altowald" (''Selva d'Alto''). Dimpués, Alto fundó un chicot monesterio, que a suya ilesia se diz que estió consagrada per o Santo Bonifacio.
Arredol de [[1310]], os duques de Wittelsbach atorgoron dreitos civils a os residents. O 4 d'octubre de 1391, o duque Stephan III confirmó os dreitos d'o mercau y d'a ciudat. Arredol de [[1420]], os duques de [[Ingolstadt]] creyoron o mercau.
En 1496, o duque George Landshut de conchunta con a suya esposa Hedwig de Polonia le entregoron a Santa Birgitten de Maihingen una escritura de fundación d'Altomünster pa fundar astí un monesterio femenino.
L'actual monesterio y a suya ilesia parroquial estioron construius por Johann Michael Fischer de [[1763]] a [[1773]]. Jakob Rauch creyó a obra d'estuco, Josef Mages os frescos y retablos, Johann Baptist Straub y Ignaz Baldauf os retablos.
O monesterio estió disuelto o [[18 de marzo]] de [[1803]]. Dimpués d'a secularización de 1803, o monesterio estió reconstruiu por o rei Lois I de Bavera en [[1841]].
A partir de [[1823]], Altomünster se enfongó economicament a causa d'o zarre d'o monesterio (1803) que yera l'empleador prencipal d'o lugar. Encara o [[18 d'aviento]] de [[1913]], s'ubrió a linia de [[ferrocarril]] local Dachau - Altomünster.
Dimpués d'a [[segunda guerra mundial]] numbrosos refuchiaus alemans s'asentoron astí.
== Alcaldes ==
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
{| class="wikitable"
|+
!Lechislatura
!Nombre
![[Partiu politico]]
|-
|[[2014]]-hue
|Anton Kerle
|[[CSU]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* Monesterio d'Altomünster (''Kloster Altomünster'').
* Kalvarienbergkapelle.
* Loretokapelle.
* Brauereigasthof Kapplerbräu.
* Brauereigasthof Maierbräu.
* Museum Altomünster.
* Gaudnek-Museum.
== Ciudaz achirmanadas ==
* [[Nagyvenyim]] ([[Hongría]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Municipios Dachau}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz de Bavera]]
opvxtcv5mnmddos1vrf7d7f2sxwvlut
Almeta
0
125532
2423467
2182331
2026-06-10T19:44:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423467
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
As '''almetas''' son os espritos d'as personas muertas que dondeyan per as selvas. Son l'equivalent en [[Aragón]] a la ''Santa Companya'' de [[Galicia]] u ''La Güestia'' de [[Asturias]].<ref>{{es}} [[José Miguel Navarro López]] ''Diccionario de signos, símbolos y personajes míticos y legendarios del Pirineo aragonés'', [[Prames]], [[2018]], {{ISBN|978-84-8321-889-1}}, p.46</ref>
As almetas no fan brenca a lo alufrador a lo contrario que aquellas de Galicia u Asturias siempre que no se les charre u tracte d'amanar-se.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Mitolochía aragonesa}}
[[Categoría:Mitolochía aragonesa]]
{{Control d'autoridaz}}
05jjyc8xc8i9kunjkdtegykfcajjqmg
Alberto Serrano Dolader
0
125846
2423402
2194699
2026-06-10T19:35:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423402
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Alberto Serrano Dolader
|imachen =
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto =
|calendata naiximiento = [[1958]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Aragón.svg|25px|border]] [[Casp]] ([[Aragón]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|ocupación = [[Periodista]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Alberto Serrano Dolader''' ye un [[periodista]] aragonés naixiu en [[Casp]] en [[1958]] que ha treballau en ''[[Radio Nacional de España]]'' en Aragón, TVE en Aragón y ''[[Heraldo de Aragón]]''. Ha publicau numerosos libros relacionaus con as leyendas d'Aragón.
== Obras ==
* {{es}}/{{ca}} ''El confín del Matarraña / El confí del Matarranya'', [[Rolde de Estudios Aragoneses]], [[2017]], {{ISBN|978-84-92582-94-5}}.
* {{es}} ''Huellas y conjuros : por tierras zaragozanas de Daroca y Gallocanta'', [[Institución Fernando el Católico]], [[2014]],ISBN 9788499112763.
* {{es}} ''Moncayo, el laberinto legendario'', [[Institución Fernando el Católico]], [[2010]], {{ISBN|978-84-9911-048-6}}
* {{es}} ''Ningún burro lee: los animales y la tradición aragonesa'', [[Editorial Certeza]], [[2007]], {{ISBN|978-84-96219-82-3}}.
* {{es}} ''El pozo de las sombras: un recorrido legendario por las Cinco Villas y la Alta Zaragoza'', [[Institución Fernando el Católico]], [[2007]], ISBN 9788478208913.
* {{es}} ''Guía para encontrar tesoros en Teruel y su provincia'', Teruel : Departamento de Industria, Comercio y Turismo, [[2004]], {{ISBN|84-96223-75-2}}.
* {{es}} ''Tesoros ocultos y riquezas imaginarias de Zaragoza'', [[Deputación Provincial de Zaragoza]], [[2002]], {{ISBN|84-9703-042-7}}.
* {{es}} ''El libro de los dragones aragoneses'', Departamento de Educación y Cultura, [[1999]], {{ISBN|84-7753-737-2}}.
* {{es}} ''El Moncayo, fantástico, legendario y misterioso'', [[Deputación Provincial de Zaragoza]], [[1996]], {{ISBN|84-86947-92-8}}.
* {{es}} ''Guía mágica de la provincia de Huesca'',Ibercaja, 1994, {{ISBN|84-88793-25-1}}.
* {{es}} ''Historias fantásticas del viejo Aragón'', Mira, 1994, {{ISBN|84-88688-63-6}}.
* {{es}} ''Guía mágica de la provincia de Teruel'',Ibercaja, 1993, {{ISBN|84-87007-96-1}}.
* {{es}} ''Miguel Agustín Príncipe: escritor y periodista (1811-1863)'', [[Institución Fernando el Católico]], 1989. {{ISBN|84-7820-027-4}}.
* {{es}} ''La Torre Nueva de Zaragoza'',[[Concello de Zaragoza]], [[1989]], {{ISBN|84-86807-06-9}}.
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Serrano Dolader, Alberto}}
[[Categoría:Escritors d'Aragón]]
[[Categoría:Escritors en castellano]]
[[Categoría:Naixius de Casp]]
[[Categoría:Periodistas d'Aragón]]
[[Categoría:1958 (naixencias)]]
tlnlc0wky45mkxs4snc178oof72unwn
Allach-Untermenzing
0
125964
2423455
2194638
2026-06-10T19:42:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423455
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'entidat cheografica
|nombre = Allach-Untermenzing
|nombre_luenga = Allach-Untamenzing
|de = de
|ran = 4
|entidat_mayor = [[Múnich]]
|unidat = [[Districto|Districto urbán]]
|imachen = [[Imachen:Gilmer_Schloss_2.jpg|250px]]<br>Schloss Allach.
|subdivisión =
|superficie = 15,45
|superficie_pos =
|numero_entidaz =
|unidat_sup =
|población = 34.261
|población_anyo =
|población_pos =
|densidat =
|tipo_superior_1 = [[País]]
|superior_1 = [[Imachen:Flag of Germany.svg|20px|border]] [[Alemanya]]
|tipo_superior_2 = [[Ciudat]]
|superior_2 = [[Múnich]]
|tipo_superior_3 =
|superior_3 =
|campo1_nombre =
|campo1 =
|campo2_nombre =
|campo2 =
|mapa2 = [[Imachen:München_-_Stadtbezirk_23_(Karte)_-_Allach_-_Untermenzing.png|250px]]<br>Situación d'o districto en [[Múnich]] y barrios
|codigo postal nombre= [[Codigo postal]]
|codigo_postal = 80995, 80997, 80999, 81247, 81249
|pachina web =
}}
'''Allach-Untermenzing''' (en [[idioma bavaro|bavaro]] ''Allach-Untamenzing'') ye lo vintitercer [[districto|districto urbán]] de [[Múnich]] ([[Bavera]], [[Alemanya]]).<ref>{{de}} [https://www.muenchen.de/rathaus/dam/jcr:37bb7df1-52ea-4249-bacc-7417754a0193/LHM-tatTB_2020.pdf Statistisches Taschenbuch 2020] (PDF). ''Statistisches Amt der Landeshauptstadt München'' ("Oficina d'Estatistica d'o Concello de Múnich").</ref>
== Toponimia ==
''Allach'' promana d'as parolas "aha" (augua) y "loh" (selva) asinas que o suyo significau ye "Wald am Wasser" (en [[aragonés]] "selva a lo canto de l'augua").<ref>{{de}} Max Hirschkäfer:''Absolut München. Das München-Sammelsurium'', Hirschkäfer Verlag, [[2011]], {{ISBN|978-3-940839-13-8}}, p.30</ref>
''Untermenzing'' promana de ''Menzing'' y significa en [[aragonés]] "lugar de Manzo", an Manzo (u Manzio) ye lo nombre de una persona.
== Barrios ==
Iste districto ye trestallau en os siguients [[barrio]]s (''Bezirksteile''):
# Industriebezirk
# Untermenzing-Allach
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Districtos de Múnich}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Districtos de Múnich]]
3gcz4ap752g9nz7r7loebt3yeel4ry0
Agustí Jorba
0
126147
2423365
2230143
2026-06-10T19:29:08Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423365
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'esportista
|nombre = Agustí Jorba
|imachen = Agustí Jorba 70.png
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto =
|embote =
|calendata naximiento = [[3 de chunio]] de [[1947]]
|puesto naximiento = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|22px|border]] [[Barcelona]]
|calendata muerte = [[21 d'octubre]] de [[2021]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|22px|border]] [[Vallbona d'Anoia]]
|altaria =
|peso =
|man =
|profesional = [[Atleta]], politico.
|millor puesto =
|esporte = Atletismo
|tpCampionato1= [[Chuegos d'a Mediterrania]]
|tpC1medalla1= Bronce
|tpC1campionato1= [[Chuegos d'a Mediterrania de 1971|Izmir 1971]]
|tpC1disciplinac1= [[20 km. m.|20 km marcha]]
|tetuls =
|premios =
|anotazions = - Récord d'Espanya 50 km marcha en rota (1975-1978).
|sitio web =
}}
'''Agustí Jorba Argentí''', naixiu de [[Barcelona]] o [[3 de chunio]] de [[1947]] y muerto en [[Vallbona d'Anoia]] o [[21 d'octubre]] de [[2021]] estió un [[Atletismo|atleta]] catalán que yera especialitzau en a preba de [[marcha atletica]]. A nivel estatal aconsiguió ganar siet campionatos d'Espanya, seis en 50 km marcha en ruta y uno en 20.000 metros marcha en pista, tamién aconsiguió fer muitos d'os récords d'Espanya de marcha. Internacionalment compitió 20 vegatas con a selección d'Espanya d'Atletismo, as suyas partecipacions mas destacadas estioron en o Campionato d'o mundo de 50 km marcha de 1976, en o [[Campionato d'Europa d'Atletismo|Campionato d'Europa]] en a [[Campionato d'Europa d'Atletismo de 1978|edición de 1978]] y en os [[Chuegos d'a Mediterrania]] d'a [[Chuegos d'a Mediterrania de 1971|edición de 1971]] a on consiguió una medalla de bronce estando la primera medalla internacional en un gran campeonato de la marcha espanyola.
== Palmarés ==
; Campionatos de Catalunya<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20161028083853/http://fcatletisme.cat/wp-content/uploads/histcatmarxa.pdf Historial d'o Campionato de Catalunya de Marcha atletica seguntes a FCA.]</ref>
* Campión de [[Catalunya]] de 30 km marxa en ruta en 1971, 1974, 1979.
; Campionatos d'Espanya<ref>{{es}} ''El atletismo Olímpico Español'', [[Reyal Federación Espanyola d'Atletismo]], pachina 165 y 167 {{ISBN|84-604-3552-0}}</ref>
* Campión d'Espanya de 20.000 m. marcha en 1978.
* Campión d'Espanya de 50 km. marcha en ruta: 1971, 1972, 1973, 1975, 1976 y 1977.
== Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* {{ca}} [https://www.enciclopedia.cat/esportpedia/agusti-jorba-argenti Agustí Jorba en a Gran Enciclopedia Catalana].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol=[[Campionato d'Espanya d'Atletismo|Campionatos d'Espanya]]|color=FF0000}}
{{succession box
| predecesor = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px|]] [[Manuel Garcés]]<br>([[FC Barcelona (atletismo)|FC Barcelona]])
| títol = Campión d'Espanya de [[50 km marcha]]
| periodo = [[1971]], [[1972]] y [[1973]]
| succesor = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px|]] [[José María Villagrasa]]<br>([[Club Natació Barcelona (atletismo)|CN Barcelona]])
}}
{{succession box
| predecesor = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px|]] [[José María Villagrasa]]<br>([[Club Natació Barcelona (atletismo)|CN Barcelona]])
| títol = Campión d'Espanya de [[50 km marcha]]
| periodo = [[1975]], [[1976]] y [[1977]]
| succesor = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px|]] [[Jordi Llopart]]<br> (GRC La Seda)
}}
{{succession title|títol=[[Records d'Espanya d'Atletismo|Records d'Espanya]]|color=0000FF}}
{{succession box
| predecesor = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px|]] [[Enrique Villaplana]]<br>([[Club Natació Barcelona (atletismo)|CN Barcelona]])
| títol = Récord d'Espanya de [[50 km marcha]]
| periodo = [[6 de marzo]] de [[1975]] - [[18 de marzo]] de [[1978]]
| succesor = [[Imachen:Flag of Catalonia.svg|20px|]] [[Jordi Llopart]]<br> (GRC La Seda)
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Jorba, Agusti}}
[[Categoría:Esportistas de Barcelona]]
[[Categoría:Marchadors de Catalunya]]
[[Categoría:Atletas d'o CN Barcelona]]
[[Categoría:Muertos en Vallbona d'Anoia]]
[[Categoría:Naixius de Barcelona]]
[[Categoría:1947 (naixencias)]]
[[Categoría:2021 (muertes)]]
lbde613qk04vbwjasko2q6ce9ff7xda
Alan Shepard
0
127499
2423386
2194719
2026-06-10T19:32:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423386
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Alan Shepard
|imachen = Alan-shepard.jpg
|imachen grandaria = 250px
|piet de foto = Alan Shepard.
|calendata naiximiento = [[18 de noviembre]] de [[1923]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Derry (Nueva Hampshire)|Derry]] ([[Nueva Hampshire]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[21 de chulio]] de [[1998]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Pebble Beach]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|ocupación = [[Piloto militar]], [[astronauta]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Alan Bartlett Shepard Jr.''', naixito de [[Derry (Nueva Hampshire)|Derry]] ([[Nueva Hampshire]], [[Estaus Unius]]) o [[18 de noviembre]] de [[1923]] y muerto lo [[21 de chulio]] de [[1998]] en [[Pebble Beach]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) estió un [[astronauta]] [[Estaus Unius|estausunidense]] que estió lo primer [[Estaus Unius|estausunidense]] en realizar un vuelo enta l'espacio (vuelo suborbital) con o [[Programa Mercury]].<ref>{{de}} Eugen Reichl:''Bemannte Raumfahrzeuge'', Motorbuch Verlag, [[2010]], [[{{ISBN|978-3-613-03197-5}}]], p.23</ref> Posteriorment caminó sobre a superficie d'a Luna con o ''Apollo 14'' en o marco d'o [[Programa Apollo]].
== Misions ==
{| class="wikitable"
!Misión
!Calendata
!Durada
!Comentarios
|-
!Mercury Redstone 3
|5 de mayo de 1961
|15 m 22 s
|[[Programa Mercury]]
|-
!Apollo 14
|5 de febrero de 1971
|09d 00h 01m 58s
|[[Programa Apollo]]
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Programa Apollo]]
[[Categoría:Programa Mercury]]
[[Categoría:Astronautas d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Aviadors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Naixius de Nueva Hampshire]]
[[Categoría:1923 (naixencias)]]
[[Categoría:1998 (muertes)]]
rhzy3732eqzpq7s7rfiu9j7udoehk8g
Alfonso Carlos de Andrés
0
127872
2423436
2319045
2026-06-10T19:40:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423436
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'esportista
|nombre = Alfonso Carlos de Andrés
|imachen =
|grandaria imachen = 200px
|piet de foto =
|calendata naximiento = [[16 de mayo]] de [[1938]]
|puesto naximiento = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Noviellas]], ([[Campo de Borcha]], [[Aragón]])
|puesto residenzia =
|altaria =
|peso =
|man =
|profesional =
|millor puesto =
|esporte = Atletismo
|tpCampionato1= [[Campionato d'o Mundo Militar]]
|tpC1medalla1= Oro
|tpC1campionato1= [[Campionato d'o Mundo Militar de 1964|A Coruña 1964]]
|tpC1disciplinac1= [[Tirada de chavelina|Chavelina]]
|tpCampionato2= [[Campionato Iberoamericano]]
|tpC2medalla1= Oro
|tpC2campionato1= [[Campionato Iberoamericano de 1962|Madrit 1962]]
|tpC2disciplinac1= [[Tirada de chavelina|Chavelina]]
|tpC2medalla2= Bronce
|tpC2campionato2= [[Campionato Iberoamericano de 1960|Santiago de Chile 1960]]
|tpC2disciplinac2= [[Tirada de chavelina|Chavelina]]
|tpCampionato3= [[Chuegos d'a Mediterrania]]
|tpC3medalla1= Archent
|tpC3campionato1= [[Chuegos d'a Mediterrania de 1967|Túniz 1967]]
|tpC3disciplinac1= [[Tirada de chavelina|Chavelina]]
|tetuls = 8 vegatas campión d'Espanya de tirada de chavelina (1960-1967)<ref>''El Atletismo Olímpico Español'', RFEA y AEEA, 1992. {{ISBN|84-604-3552-0}}</ref>
|premios=
|sitio web =
|anotazions = Récord d'Espanya de tirada de chavelina (1960 y 1961-1968).<br> Récord d'Aragón de tirada de peso (1957-1967)<br> Récord d'Aragón de tirada de disco (1958-1959) y (1960-1964).<br>Récord d'Aragón de tirada de chavelina con 73,72 metros (1957-1986 con modelo antigo).
}}
'''Alfonso Carlos de Andrés''' naixiu de [[Noviellas]], [[Campo de Borcha]], o [[16 de mayo]] de [[1938]] y muerto en [[Madrit]] o [[5 de chulio]] de [[2009]], estió un [[atleta]] [[Aragón|aragonés]] especializau en [[prebas de tirada|tiradas]]. Participó en os Chuegos Olimpicos de Roma 1960, estando o segundo atleta aragonés en estar olimpico y plegó a estar 39 vegatas internacional con o equipo nacional espanyol. Estió campión d'Espanya de [[tirada de chavelina]] 8 vegadas dende 1960 dica 1967 consecutivament y tamién tenió o récord d'Espanya de tirada de chavelina en 1960 y entre 1961 y 1968, a mas d'o [[Récords d'Aragón d'atletismo|récord d'Aragón]] de tirada de chavelina con o modelo de chavelina antigo (d'antis de 1986) que teneba o centro de gravedat mas retrasau.
Yera un atleta con una gran capacidat natural ta fer tiradas de cualsiquier preba, tenió records d'Aragón en peso, disco y chavelina. Prencipió fendo tiradas de peso y disco en o [[Deportivo San Fernando]], o suyo solo equipo d'a suya vita, chunto a Rafael Sánchez Iglesias qui en primeras estió o suyo descubridor y entrenador. Empecipió a tirar chavelina de casualidat, un día en una competición per equipos s'amenesteba belún que tirase javalina porque o suyo equipo tenió a necesidat de puntuar en ixa preba. En a suya primera tirada d'a suya vita fizo o record d'Aragón absoluto cuan encara yera junior, principiando una exitosa vita esportiva dominando a preba en Espanya mientres os anyos 1960.<ref>[https://web.archive.org/web/20210302024149/https://www.rfea.es/noticias/AlfonsoCarlosdeAndres.pdf ''Los Olimpicos aragoneses, Alonso Carlos de Andrés.'']</ref> En 1957 y con nomás 19 anyos, le concedioron una beca en a [[Residencia Joaquín Blume|Residencia Blume de Madrid]], que se deciba alavez Residencia Moscardó. Allí entrenó con [[José Luis Torres]], un d'os pioners d'as prebas de tirada d'Espanya.
Entre as suyas competicións internacionals cal destacar a suya participación en os [[Chuegos Olimpicos]] de [[Roma 1960]], dos medallas en o [[Campionato Iberoamericano]], oro en [[Campionato Iberoamericado de 1962|Madrit 1962]] y bronce en [[Campionato Iberoamericano de 1960|Santiago de Chile 1960]], campión d'o mundo militar en La Coruña 1964 y medalla d'archent en os [[Chuegos d'a Mediterrania]] de [[Túniz 1967]].
Su [[chirmano]] [[Fernando de Andrés]] fue olimpico con a selección espanyola de [[balonmán]] en [[Munich 1972]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20200922232553/https://www.rfea.es/biografias/antiguas/hombres/lanzamientos/deandres_alfonsocarlos.pdf Biografía esportiva seguntes a RFEA.]
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol=Records|color=CDDEFF}}
{{succession title|títol=[[Récords d'Espanya d'atletismo|Récord d'Espanya]]|color=0000FF}}
{{succession box
| predecesor = [[Pedro Apellániz]] ([[Club Deportivo Galdakao]]) <br> [[José Culleré]] (CN Barcelona)
| títol = Récord d'Espanya de [[tirada de chavelina]]
| periodo = [[9 de chunio]] de [[1960]] - [[2 d'octubre]] de [[1960]] <br> [[7 de mayo]] de [[1961]] - [[8 de chunio]] de [[1968]]
| succesor = [[José Culleré]] ([[Club Natació Barcelona|CN Barcelona]]) <br> [[Fernando Tallón]]
}}
{{succession title|títol=[[Récords d'Aragón d'atletismo|Récords d'Aragón]]|color=0000FF}}
{{succession box
| predecesor = [[A.Berruezo]]
| títol = Récord d'Aragón de [[tirada de chavelina]]
| periodo = [[1 de mayo]] de [[1957]] - [[6 de chunio]] de [[1986]]
| succesor = Luis Usón Salvador (cambio de modelo de chavelina)
}}
{{succession box
| predecesor = [[Ángel García Valmaseda]] ([[Club Natación Helios (sección de atletismo)|CN Helios]])
| títol = Récord d'Aragón de [[tirada de peso]]
| periodo = [[15 de chunio]] de [[1957]] - [[2 d'abril]] de [[1967]]
| succesor = [[Manuel Buitrón]] (Zaragoza FC)
}}
{{succession box
| predecesor = [[Agustín Lázaro]] (CN Helios) <br> [[Pío Vallejo Montaner]]
| títol = Récord d'Aragón de [[tirada de disco]]
| periodo = [[8 de chunio]] de [[1958]] - [[1960]] <br> [[12 de chunio]] de [[1960]] - [[9 d'agosto]] de [[1964]]
| succesor = [[Pío Vallejo Montaner]] <br> [[Pascual Banzo]] (San Fernando)
}}
{{end box}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:de Andres, Alfonso Carlos}}
[[Categoría:Lanzadors de disco d'Aragón]]
[[Categoría:Muertos en Madrit]]
[[Categoría:Naixius de Noviellas]]
[[Categoría:Récords d'Aragón d'atletismo]]
[[Categoría:Récords d'Espanya d'atletismo]]
[[Categoría:1938 (naixencias)]]
[[Categoría:2009 (muertes)]]
8vujxj10eb5wb3kujkrhnzko4nqjkjr
Aquisgrán
0
128033
2423570
2210097
2026-06-10T20:01:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423570
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat
|nombre=Aquisgrán
|nombre_oficial = Aachen
|nombre_orichinal = Oche
|entidat=[[Ciudat independient]]
|país=Alemanya
|paísde=d'
|bandera_país=Flag of Germany.svg
|escudo_grandaria=70px
|escudo=DEU_Aachen_COA.svg
|bandera=Flagge Aachen.svg
|imachen=[[Imachen:Aachen_vom_Lousberg.JPG|250px|''Aquisgrán'']]
|tprechión=[[Estaus d'Alemanya|Estau]]
|rechión=[[Renania d'o Norte-Westfalia]]
|tpprovincia = [[Regierungsbezirk|Rechión]]
|provincia=[[Rechión de Colonia|Colonia]]
|tpmunicipio=[[Districtos d'Alemanya|Districto]]
|municipio=[[Ciudat independient]]
|densidat=1548
|población=248.960
|superficie=160,85
|cp=52062–52080
|web=http://www.aachen.de
|altaria=175
|}}
'''Aquisgrán''' (en [[Idioma alemán|alemán]] ''Aachen'', en [[Franco ripuario|ripuario d'Aquisgrán]] ''Oche'', en [[francés]] ''Aix-la-Chapelle'' , en [[latín]] ''Aquæ Granni'') ye una [[ciudat]] d'o [[Organización politico-administrativa d'Alemanya|estato federato]] de [[Renania d'o Norte-Westfalia]].<ref>{{de}} Ulrike Schwieren-Höger, Jörn Sackermann: ''Aachen. Bilder, Spuren, Hintergründe''. GEV (Grenz-Echo Verlag), Eupen 2005, {{ISBN|90-5433-200-X}}.</ref>
A suya [[Población humana|población]] ye de 248.960 habitants en una [[superficie]] de 160,85 km², con una [[densidat de población]] de 1548 hab/km².
Aquisgrán yera a residencia favorita de [[Carlos Magno]], y mas tarde estió o puesto de coronación d'os reis alemans.
== Luenga ==
En Aquisgrán se charra un dialecto d'o [[franco ripuario]] que ye conoixiu como ''ripuario d'Aquisgrán'' (en [[Idioma alemán|alemán]] ''Öcher Platt'').<ref>{{de}} Karl Allgaier, Meinolf Bauschulte, Richard Wollgarten: ''Die Grammatik der Aachener Mundart. Öcher Platt'' e. V. (Hrsg.). Aachen 2014, {{ISBN|978-3-9813844-1-3}}</ref>
== Vicos ==
Os vicos d'Aquisgrán, incluius os suyos subdistrictos, son os siguients:
* Aachen-Mitte: 10 Markt, 13 Theater, 14 Lindenplatz, 15 St. Jakob, 16 Westpark, 17 Hanbruch, 18 Hörn, 21 Ponttor, 22 Hansemannplatz, 23 Soers, 24 Jülicher Straße, 25 Kalkofen, 31 Kaiserplatz, 32 Adalbertsteinweg, 33 Panneschopp, 34 Rothe Erde, 35 Trierer Straße, 36 Frankenberg, 37 Forst, 41 Beverau, 42 Burtscheid Kurgarten, 43 Burtscheid Abbey, 46 Burtscheid Steinebrück, 47 Marschiertor, 48 Hangeweiher
* Brand: 51 Brand
* Eilendorf: 52 Eilendorf
* Haaren: 53 Haaren
* Kornelimünster/Walheim: 61 Kornelimünster, 62 Oberforstbach, 63 Walheim
* Laurensberg: 64 Vaalserquartier, 65 Laurensberg
* Richterich: 88 Richterich
== Alcaldes ==
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
{| class="wikitable"
|+
!Lechislatura
!Nombre
![[Partiu politico]]
|-
|1946–1952
|Albert Maas
|[[CDU]]
|-
|1952–1973
|Hermann Heusch
|[[CDU]]
|-
|1973–1989
|Kurt Malangré
|[[CDU]]
|-
|1989–2009
|Jürgen Linden
|[[SPD]]
|-
|[[2009]]-hue
|Marcel Philipp
|[[CDU]]
|}
== Puestos d'intrés ==
* [[Palacio d'Aquisgrán]].
* [[Capiella palatina d'Aquisgrán]].
* [[Seu d'Aquisgrán]].
* Casa d'a ciudat.
* Elisenbrunnen.
* Ilesia de Sant Miguel.
== Ciudaz achirmanadas ==
* [[Rems]] ([[Francia]]).
* [[Halifax]] ([[Reino Uniu]]).
* [[Toledo]] ([[Espanya]]).
* [[Montebourg]] ([[Francia]]).
* [[Ningbo]] ([[China]]).
* [[Naumburg (Saale)|Naumburg]] ([[Alemanya]]).
* [[Kostroma]] ([[Rusia]]).
* [[Sariyer]] ([[Turquía]]).
* [[Ciudat d'o Cabo]] ([[Sudafrica]]).
== Personalidaz naixitas d'Aquisgrán ==
* [[Ludwig Mies van der Rohe]], [[arquitecto]].
* [[Armin Laschet]], [[politico]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz de Renania d'o Norte-Westfalia]]
tizmppt9dkvh4osqa5bdszfccm0aocu
Aarhus
0
129607
2423276
2233993
2026-06-10T19:14:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423276
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat
|nombre=Aarhus
|nombre_oficial=
|entidat=[[Ciudat]]
|imachen=[[imachen:Montage_of_Aarhus_-_view_from_city_hall,_city_hall_by_night,_isbjerget,_park_alle.jpg|250px|''Aarhus'']]<br />Aarhus.
|escudo=Coat_of_arms_of_Aarhus.svg|escudo_grandaria=80px
|bandera=
|paísde = de
|país=Dinamarca
|bandera_país=Flag of Denmark.svg
|tprechión=
|rechión=
|tpprovincia=Rechion
|provincia=[[Rechión de Chutlandia Central|Chutlandia Central]]
|tpmunicipio=Municipio
|municipio=[[Municipio d'Aarhus|Aarhus]]
|superficie=91
|altaria=0
|población=256,018
|densidat=319,094
|calendata=
|ríos=
|cp=8000, 8100, 8200, 8210, 8220, 8229, 8230, 8240, 8245, 8250, 8260 y 8270
|web=http://www.aarhus.dk
|situación = [[Imachen:Danmark_-_Aarhus1.jpg|200px|Localización d'Aarhus]]
}}
'''Aarhus''' ye una [[ciudat]] de [[Dinamarca]]. Ye a segunda ciudat mas gran de Dinamarca y una d'as ciudaz mas antigas de Dinamarca.<ref>{{en}} Bain, Carolyn; Booth, Michael; Parnell, Fran: [https://books.google.com/books?id=m_gT1lQpZEAC&pg=PA294 ''Denmark''], [[2008]], Lonely Planet. {{ISBN|978-1-74104-669-4}}.</ref> Recibió os dreitos de ciudat o [[2 de chulio]] de [[1441]], pero prebablement se remonta a meyaus de l'anyo [[700]].
== Puestos d'intrés ==
* Seu.
* Palacio Marselisborg.
* Den Gamle By.
== Personalidaz naixitas d'Aarhus ==
* [[Ole Rømer]], ([[1644]] – [[1710]])
* [[Erik Pontoppidan]], ([[1698]] - [[1764]])
* [[Gunnar Asmussen]], ([[1944]])
* [[Søren Andersen]], ([[1970]])
* [[Kim Sønderholm]], ([[1973]])
* [[Medina (cantaire)|Medina]], (1982)
* [[Ludvig Schytte]] (1848-1909)
== Ciudaz achirmanadas ==
* [[Bergen (Noruega)|Bergen]] ([[Noruega]]).
* [[Turku]] ([[Finlandia]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz de Dinamarca]]
81bvav7dtmyvslpg131vowpm3brm7z3
Aalborg
0
129609
2423274
2330371
2026-06-10T19:13:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423274
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat
|nombre=Aalborg
|nombre_oficial=
|entidat=[[Ciudat]]
|imachen=[[imachen:Udsigt_over_Aalborg_fra_Skovbakken.jpg|250px|''Aalborg'']]<br />Aalborg.
|escudo=Coat_of_arms_of_Aalborg.svg
|escudo_grandaria=80px
|bandera=
|paísde = de
|país=Dinamarca
|bandera_país=Flag of Denmark.svg
|tprechión=
|rechión=
|tpprovincia=Rechion
|provincia=[[Rechión de Chutlandia d'o Norte|Chutlandia d'o Norte]]
|tpmunicipio=Municipio
|municipio=[[Municipio d'Aalborg|Aalborg]]
|superficie=139
|altaria=5
|población=113.417
|densidat=815
|calendata=
|ríos=
|cp=9000, 9200, 9210 y 9220
|web=http://www.aalborg.dk
|situación = [[Imachen:Danmark_-_Aalborg1.jpg|200px|Localización d'Aalborg]]
}}
'''Aalborg''' u '''Ålborg''' ye una [[ciudat]] de [[Dinamarca]]. Ye la cuatrena ciudat mas gran de Dinamarca, dimpués de [[Copenaguen]], [[Aarhus]] y [[Odense]].<ref>{{en}} Bain, Carolyn; Booth, Michael; Parnell, Fran: [https://books.google.com/books?id=m_gT1lQpZEAC&pg=PA294 ''Denmark''], [[2008]], Lonely Planet. {{ISBN|978-1-74104-669-4}}.</ref> Os asentamientos de población mas tempranos datan arredol de l'anyo [[700]]. Ye la capital d'a [[Rechión de Chutlandia d'o Norte]].
== Puestos d'intrés ==
* Castiello Aalborghus.
* Antiga casa d'a ciudat.
* Casal de Jørgen Olufsen.
== Personalidaz naixitas d'Aalborg ==
* [[Preben Kaas]] (1930–1981).
* [[Peter Gade]] (1976)
== Ciudaz achirmanadas ==
* [[Antíbol]] ([[Francia]]).
* [[Bodrum]] ([[Turquía]]).
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz de Dinamarca]]
8wgzcxshh5absp1d6jzeuts6nj1utkz
Agulla
0
129757
2423354
2306406
2026-06-10T19:27:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423354
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:A_depiction_of_needle.JPG|thumb|300px|Una agulla de cusir.]]
Una '''agulla de cusir'''<ref>{{es}} [[Brian Mott]] ''El habla de Gistaín'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[1989]], {{ISBN|84-86856-15-9}}, p.121</ref>, u tamién simplament '''agulla'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Fernando Romanos Hernando]] ''Dizionario aragonés de las comarcas de la Alta Zaragoza'', p.6</ref> (d'o [[latín]] ''< *acucŭla<ref>{{es}} [[María Pilar Benítez Marco]] ''L'ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2001]], ISBN 9788477538554, p.237</ref>''), ye un filamento de metal u unatro material duro, de grandaria relativament chicota, cheneralment dreito, esmolau en un cabo y en l'atro enta acabau en un forau clamau ''calso''<ref>{{es}} [[Brian Mott]] ''Nuevo Diccionario Chistabino-Castellano: con información etimológica'', Logos Verlag, [[2015]], ISBN 978-3832539467, p.54</ref> pa ficar un filo. Ye emplegau dende tiempos prehistoricos pa cusir. En as agullas d'uso manual, o forau y a punta se troban en todas dos extremidaz de l'agulla, a las agullas de maquinas de cusir forau y punto se troban en o mesmo cabo.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Obchectos]]
9que55ssy7fum9w3nvh1orjfywsg68e
Arbolera
0
129934
2423598
2306425
2026-06-10T20:05:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423598
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Bosquet_de_bouleaux_du_bois_de_Vaires.jpg|thumb|300px|Una arbolera.]]
Una '''arbolera'''<ref>{{es}} [[José Carlos López Dieste]]: ''Vocabulario aragonés de Villanueva de Gállego (Bajo Gállego, Zaragoza)'', [[Xordica Editorial]], [[2010]], {{ISBN|978-84-96457-62-1}}, p.21</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''abrera'''</ref> ye un chicot grupo d'[[árbol|arbols]] que creixen chuntos, cheneralment sin muitos matullos u atras plantas debaixo.
As arboleras naturals son tipicament chicotas, tal vegada d'uns pocos acres como maximo. Historicament, as arboleras se consideraban sagradas en as culturas pagana, chermanica, nordica y [[celtas|celta]]. Helen F. Leslie-Jacobsen sostiene que "podemos suposar que as arboleras sagradas realment existioron a causa d'as repetidas mencions en os relatos historiograficos y etnograficos. Por eixemplo, [[Tacito]], Germania".<ref>{{en}} [https://www.academia.edu/12703338/The_Sacred_Grove_in_Scandinavian_Germanic_Pre_Christian_Religion "H. Leslie-Jacobsen: ''The Sacred Grove in Scandinavian/Germanic Pre-Christian Religion''"]</ref>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Cheobotanica]]
0chq5dn4tzmidvpjel6r7s5be09b5vk
Aire solar
0
129996
2423376
2194729
2026-06-10T19:30:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423376
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Solar_wind_Speed_interplanetary_magnetic_field.jpg|thumb|300px|L'aire solar.]]
L''''aire solar''' ye una corrient de particlas cargadas liberadas dende l'atmosfera superior d'o [[Sol]], clamada corona.<ref>{{en}} Meyer-Vernet, Nicole (2007). ''Basics of the Solar Wind''. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-81420-1}}.</ref> Iste [[Plasma (fisica)|plasma]] se compone prencipalment d'[[electrón|electrons]], [[protón|protons]] y particlas alfa con [[enerchía cinetica]] entre 0,5 y 10 keV. A composición d'o plasma de l'aire solar tamién incluye una mezcla de materials que se troban en o plasma solar: trazas de ions pesaus y nuclios atomicos C, N, U, Ne, Mg, Si, S y Fe. Tamién i hai rastros mas raros de belatros nuclios y isotopos como P, Tu, Cr, Ni, Fe 54 y 56, y Ni 58,60,62. Encrustrau dentro d'o plasma de l'aire solar ye o [[campo magnetico]] interplanetario. L'aire solar vareya en densidat, [[temperatura]] y [[velocidat]] a lo largo d'o tiempo y en a [[latitut]] y longaria solars. As suyas particlas pueden escapar d'a gravedat d'o Sol a causa d'a suya alta [[enerchía]] resultant de l'alta temperatura d'a corona, que a la suya vegada ye resultau d'o campo magnetico coronal.
A una distancia de mas d'uns pocos radios solars d'o Sol, l'aire solar aconsigue velocidatz de 250 a 750 km / s y ye supersonico, o que significa que se mueve mas rapido que a velocidat d'a onda magnetosonica rapida. O fluxo de l'aire solar ya no ye supersonico en o choque de terminación. Atros fenomenos relacionaus incluyen l'[[aurora]] (luces d'o norte y d'o sud), as codas de plasma d'os [[cometa]]s que siempre apuntan luent d'o Sol y as tronadas cheomagneticas que pueden cambiar l'adreza d'as linias d'o campo magnetico.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Sistema Solar]]
gbah2vin0hllim1ryaqimw9xikdi0mu
Aracastiello
0
130111
2423572
2342255
2026-06-10T20:01:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423572
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Aracastiello
|nombre_orichinal = Pardina de Camparés
|entidat = [[Despoblau]] [[Edat Meya|medieval]]
|municipio = Samianigo
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|altaria = 920
|población = 0
|cp =
|latitut = 42.3872213
|lonchitut = -0.3990124
}}
'''Aracastiello''', tamién conoixiu actualment como '''pardina de Camparés''', yera un [[lugar]] medieval situau en l'actual municipio de [[Samianigo]], amán d'a localidat d'[[Ibor]].
Encara bi ha restas d'un muro de bels 12 metros de largaria dencima d'un tozal dende a on s'alufran os lugars d'[[Ara]] y [[Avena (Chacetania)|Avena]].
==Toponimia==
Iste toponimo deriva d'o latín ''CASTELLUM + ARA'' ye decir "castiello d'Ara" u "castiello chunto a o lugar d'[[Ara]]".<ref>{{es}} [https://issuu.com/diputacionprovincialdehuesca/docs/geograf_a_medieval_de_serrablo Geografía medieval de Serrablo]. José Miguel Navarro López. Colección «A Lazena de yaya», 15. {{ISBN|84-8127-104-7}}</ref>
==Historia==
En un documento d'o Cartulario d'o monesterio de Fanlo de l'anyo [[1051]] en o que Ínyigo d'Ipiés y a suya familia cambean unas propiedaz con l'abat Banzo, apareixen sinyando l'alcuerdo como testigos Sancho Garcianes d'Aracastiello y o suyo chirmán Aznar Garcianes (doc. 27).
En [[1139]] o [[Lista de bispes de Uesca|bispe de Uesca]] Dodón dona a Lope Galinz de Bolás a villa de Alboret ''"que iacebat deserta simul cum suo castello"'' con l'obchectivo de que la repoblara estando testigos d'a cesión, entre otros, Michaelis d'[[Estaún|Astaun]], Enneco Sanz de Gabín y Petri de Aracastelli.
En un testamento de l'anyo [[1182]] atorgau por donya Oria de Estallo, en que dona a la limosna uescana cuantas propiedaz se diz:
{{cita|''totam illam meam hereditatem quam ego habeo vel habere debeo in Aracastello et in suis terminis''}}
Aracastiello estió un d'os lugars que facioron voto a [[sant Indalecio]] en l'anyo [[1187]]. Entre os sieglos [[sieglo XIV|XIV]] y [[sieglo XVI|XVI]] a suya ilesia yera anexa a la d'Ibor.
==Referencias==
{{listaref}}
{{lugars desapareixius de Samianigo}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Despoblaus medievals d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars desapareixius de Samianigo]]
[[Categoría:Pardinas]]
fpm3zclyas5vri6ulelatypl2jj9zuk
A Gabardiella
0
130273
2423263
2395523
2026-06-10T19:12:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423263
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Gabardiella
|nombre_oficial = La Gabardilla
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen =
|municipio = L'Aínsa-Sobrarbe
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|diocesi = Uesca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Semontano-Sobrarbe|Semontano-Sobrarbe]]
|altaria =
|distancia =
|ta = Uesca
|distancia2 =
|ta2 = L'Aínsa
|distancia3 =
|ta3 =
|población = 0
|calendata =
|cp = 22330
|lonchitut = 0.087135
|latitut = 42.3668676
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''A Gabardiella'''<ref>{{es}} [http://www.lenguasdearagon.org/wp-content/uploads/2019/02/Toponimos-Sobrarbe.pdf Toponimos oficials de Sobrarbe en www.lenguasdearagon.org]</ref> (en [[idioma castellano|castellano]] ''La Gabardilla'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] de [[l'Aínsa-Sobrarbe]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y en a provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]].<ref>{{es}} ''[https://www.aragon.es/documents/20127/674325/CATALOGO_PUEBLOS.pdf/c4909c73-dd9c-c67e-869d-bb3c81513a92 Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF)]'', [[Gubierno d'Aragón]], [[2005]], {{ISBN|84-7753-366-0}}, p.216</ref>
==Toponimia==
O termín fa referencia tanto en as luengas romances pirenencas como en [[idioma basco|basco]] a arbustos provistos de punchas, denominaus en aragonés, entre atras formas, [[Rosa canina|gabardiellas]].
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
* {{es}} [http://www.despobladosenhuesca.com/search/label/LA%20GABARDILLA En http://www.despobladosenhuesca.com]
{{Lugars l'Aínsa-Sobrarbe}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Gabardiella, a}}
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars de l'Aínsa-Sobrarbe]]
[[Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en Sobrarbe]]
ajnbm81eczczkdm9w7n5av065gphiwj
Arbisa
0
130338
2423597
2339767
2026-06-10T20:05:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423597
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Arbisa
|entidat = [[Despoblau]] [[Edat Meya|medieval]]
|municipio = Yebra de Basa
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|altaria = 1.120
|población = 0
|cp =
|latitut = 42.46635
|lonchitut = -0.2210272
}}
'''Arbisa''' yera un [[lugar]] medieval situau en l'actual municipio de [[Yebra de Basa]].
Se troba amán d'as localidaz d'[[Orús]] y [[Fandiello]].
==Toponimia==
Deriva d'un termin medieval que significa "cauz de un río".<ref>{{es}} [https://issuu.com/diputacionprovincialdehuesca/docs/geograf_a_medieval_de_serrablo Geografía medieval de Serrablo]. José Miguel Navarro López. Colección «A Lazena de yaya», 15. {{ISBN|84-8127-104-7}}</ref> Podría estar relacionau con o toponimo [[Larbesa]].
==Historia==
A primer vegada que apareixe documentau Arbisa ye en [[1076]] en o Cartulario d'o monesterio de Fanlo (doc. 68), a on se menciona a ''"don Balla et don García de Arbissa"'' como testigos d'a entrega por parti de una muller dita Orla d'as suyas posesions en [[Oto]] y [[Saruiset]] a o monesterio de Sant Chenaro. Mientres o reinau de [[Remiro I d'Aragón]] se creyoron una serie de sistemas defensivos por [[Sarrablo]] y [[Vallibasa]] entre os que se mencionan os de [[Noballa]], Yebra y Arbisa.
En [[1785]] ya yera desabitau y a propiedat d'as suyas tierras yera d'o sinyoría secular. Entre [[1845]] y [[1850]] se conservaban dos casas, que yeran habitadas temporalment por agricultors en epoca de replega de [[cerial]]. Mientres o [[sieglo XIX]] a pardina yera habitada por arrendatarios, indo-ne os suyos fillos ta la escuela de [[Sobás]].
L'altar d'a suya ilesia fue tresladau en [[1980]] por o parroco de Yebra de Basa, José L. Bueno Monreal, y dende alavez ye l'altar mayor d'a ilesia d'ista localidat.
==Referencias==
{{listaref}}
{{lugars desapareixius de Yebra de Basa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Despoblaus medievals d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars desapareixius de Yebra de Basa]]
[[Categoría:Pardinas]]
pw22uybl7qn63ufksaxcvbq6oytgwn6
A Isuala (Sobrepuerto)
0
130414
2423264
2385591
2026-06-10T19:12:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423264
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = A Isuala
|nombre_oficial = Aisuela
|entidat = [[Despoblau]]
|imachen =
|municipio = Broto
|comarca = Sobrarbe
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Boltanya
|altaria = 1.480
|distancia =
|ta = Broto
|distancia2 =
|ta2 = l'Aínsa
|distancia3 =
|ta3 = Uesca
|población = 0
|calendata =
|chentilicio =
|cp = 22370
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Biescas|Biescas]]
|latitut = 42.548841
|lonchitut = -0.1654837
|pos_etiqueta_loc = left
}}
'''A Isuala''' (en [[idioma castellano|castellano]] ''Aisuela'') ye una [[pardina]] [[despoblato|despoblada]] d'o municipio de [[Broto]] situada en [[Sobrepuerto]], en a comarca de [[Sobrarbe]], amán de [[Bergua]].
Se troba a 1.480 metros d'altaria baixo a [[sierra d'a Monchoya]].<ref> {{es}} [[Jesús Vázquez Obrador]] ''Nombres de lugar de Sobrepuerto: análisis lingüístico'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[2002]], {{ISBN|84-8127-131-4}}, p.166</ref>
==Toponimia==
Se rechistran en o [[sieglo XIV]] os toponimos ''La Ysuiella'' y ''Aysuela''.<ref>{{es}} "Geografía medieval de los obispados de Jaca y Huesca", Antonio Durán Gudiol. [[Uesca]], [[1962]].</ref>
==Referencias==
{{listaref}}
==Vinclos externos==
*{{es}} [http://www.despobladosenhuesca.com/search/label/PARDINA%20LA%20ISUALA En www.despobladosenhuesca.com]
{{Lugars de Broto}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Lugars de Broto]]
[[Categoría:Lugars de Sobrepuerto]]
[[Categoría:Despoblaus d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Pardinas]]
o5it8cxdspex53yfa4feu78y1sdliwl
Angüé
0
130446
2423517
2194466
2026-06-10T19:52:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423517
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de localidat d'Aragón
|nombre = Angüé
|imachen =
|entidat = [[Despoblau]] [[Edat Meya|medieval]]
|municipio = Candarenas
|comarca = Alto Galligo
|provincia = Uesca
|partiuchudicial= Chaca
|diocesi = Chaca
|arcipestrau = [[Arcipestrau de Samianigo|Samianigo]]
|altaria = 840
|población = 0
|latitut = 42.3681242
|lonchitut = -0.3890437
|cp =
}}
'''Angüé''' ye un [[lugar]] [[Despoblato|despoblau]] d'o [[municipio]] de [[Candarenas]], situau en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]] ([[provincia de Uesca|Uesca]]).
==Toponimia==
O suyo orichen se trobaría en un antroponimo.<ref>{{es}} [https://issuu.com/diputacionprovincialdehuesca/docs/geograf_a_medieval_de_serrablo Geografía medieval de Serrablo]. José Miguel Navarro López. Colección «A Lazena de yaya», 15. {{ISBN|84-8127-104-7}}</ref>
==Historia==
Se documenta en l'anyo [[1100]] una cesión de [[Pero I d'Aragón]] a o monesterio de Santa Cruz d'as Serors, de ''"Bue et Rompesakos et Osia"''. Tamién bi ha un lugar dito ''Bue'' que fació, como atros d'a comarca, solemne voto a [[Sant Indalecio]].
O lugar habió de desapareixer arredol d'o [[sieglo XIII]], ya que ya no apareixe entre os que bosoron diners pa las obras d'a [[seu de Santa María de Uesca]].
==Leyendas==
Entre os habitants d'a redolada se diz que Angüé habió de desapareixer en un [[incendio]] u una [[guerra]] ya que as piedras que formaban as suyas casas apareixen enroyadas por l'acción d'o fuego.
==Referencias==
{{listaref}}
{{Lugars desapareixius de Candarenas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Despoblaus medievals d'a provincia de Uesca]]
[[Categoría:Lugars desapareixius de Candarenas]]
3k8wshuig0bfc9nik03qpju4uiqzhyf
Aeroplano Brunet-Olivert
0
131140
2423335
2218377
2026-06-10T19:24:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423335
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'aeronau
| nombre = Aeroplano Brunet-Olivert
| imachen =
| piet =
| tipo = [[Avión experimental]]
| fabricant = [[Imachen:Flag of Spain.svg|22px|border]] Rosell i Villalta (estructura) y Talleres Truco (elementos movils).
| disenyador = [[Gaspar Brunet i Viadera]]
| primer_vuelo = [[5 de setiembre]] de [[1909]]
| periodo = [[1909]]
| grandarias =
| largaria =
| altaria =
| envergadura = 10
| superficie_alas = 40
| peso = 0,200
| pasachers =
| autonomía =
| motors = 1 motor radial [[Anzani]] de 3 cilindros y 25 CV.
| velocidat_crucero =
| velocidat_maxima =
| altaria_crucero =
| altaria_maxima =
| estato =
| operador =
| atros_usuarios =
| producción =
| unidaz_construyitas = 1
| coste_d'o_programa = 1.000.000 [[peseta]]s
| coste_unitario =
| variants =
| derivato_de =
| derivatos = Brunet 2
| esquema =
}}
'''L'aeroplano Brunet-Olivert''' fue un [[avión experimental]] y historico construito en 1909 en Barcelona, disenyau por [[Gaspar Brunet i Viadera]] y como piloto [[Joan Olivert Serra]], o nombre de l'aeroplano esdevien d'os primers apellius de cadagún d'éls. Tamién ye conoixito tamién como '''Brunet 1''' u '''Olivert'''.
== Montache y primer vuelo ==
L'aeroplano Brunet-Oliver, finanzau parcialment por Olivert que yera terratenient d'a zona de Paterna y incheniero alumno de Gaspar Brunet, o profesor estió qui lo disenyo y amontó en [[Barcelona]], a estructura en os tallers que a empresa Rosell y Vilalta teneba en ixa ciudat y os elementos moviles en Talleres Truco. En ixe mesmo anyo estió presentau en as exposicions de [[Valencia]] y [[Barcelona]] sin de motor.
A suya superficie de sustentación yera constituita por un biplano con motor d'auto Alzani de 25 CV, ta la transmisión os pinyons y a cadena d'una bicicleta.
O suyo primer vuelo fue realizau o 5 de setiembre de 1909, con 4.000 espectadors en o campo de maniobras d'o Rechimiento d'Artillería Nº11 de [[Paterna]] y pilotau por Joan Olivert. Por a chentada que bi heba no se facioron as prebas preliminars previstas y dimpués de poquetas verificacions se fació a volada. L'avión se mantenió volando mientres 50 m pero o piloto ta no atropellar a dengún tenió que facer unas maniobras tenioron como consecuencia desperfectos considerables.<ref name="ReferenceA">{{es}} Ministerio de Defensa. ''Guía del Museo de Aeronáutica y Astronáutica''. Madrid, 2014: Secretaría General Técnica del MINDE. {{ISBN|978-84-9781-881-0}}.</ref><ref>{{ca}} Fundació Parc Aeronàutic de Catalunya. ''100 anys d'Aviació''. Regidoria de Cultural d'El Prat de Llobregat. El Prat de Llobregat 2016.</ref>
Iste diya fue a primera vegada que un avión disenyau y construito en [[Espanya]] voló sobre iste país. Bi ha dos replicas exactas a escala 1/1, una en o Museo d'Aeronautica y Astronautica que tien o Ministerio d'Esfensa en a lugar [[Madrit|madrilenyo]] de [[Cuatro Vientos]] y atra en o Museo d'as Ciencias Prencipe Felipe de Valencia.<ref name="ReferenceA"/>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Bibliografía ==
* {{es}} Ministerio de Defensa. ''Guía del Museo de Aeronáutica y Astronáutica''. Madrid, 2014: Secretaría General Técnica del MINDE. {{ISBN|978-84-9781-881-0}}.
* [[Gaspar Brunet|Brunet, Gaspar]]. ''Curso de Aviación''. Editorial Feliu i Susana, Barcelona 1910.
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Avions experimentals]]
[[Categoría:Avions historicos]]
[[Categoría:Historia de l'aviación]]
[[Categoría:Avions construitos en Espanya]]
lmec8she9kapyxeraqalbcw6rvikk37
Apollo Command and Service Module
0
131318
2423560
2336523
2026-06-10T19:59:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423560
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de vehíclo espacial
| nombre = Apollo Command and Service Module
| imachen = [[Imachen:Apollo_CSM_lunar_orbit.jpg|250px]]
| piet = Apollo CSM Endeavour mientres a misión Apollo 15
| estato = Fin d'as misions
| aplicación = [[Nau espacial tripulata]]
| tipo_misión =
| operador = [[Imachen:Flag of the USA.svg|22px|border]] [[NASA]]
| contratos =
| coste =
| modelo =
| satelite_de =
| lanzamiento =
| puesto =
| lanzador = [[Saturn V]]
| ingreso =
| activación =
| vida_útil =
| duración_misión = 14 diyas
| tripulación = 3
| sobrevuelo =
| calendata_sobrevuelo =
| destín = [[Luna]]
| desactivación =
| reingreso =
| rango_suborbital =
| fuga_suborbital =
| designación_Harvard =
| COSPAR =
| NSSDC_ID =
| NSSDC_SSC =
| SIC =
| indicativo =
| web =
| confeguración =
| masa = 11,900 kg
| grandarias = Largaria 11 m<br>Diametro 3.9 m<br>
| potencia =
| baterías =
| propulsión =
| volumen = 6.2 m³
| presión =
| temperatura =
| orbita_tipo =
| sistema_cheodesico =
| orbita_rechimen =
| orbita_largaria =
| orbita_segmento =
| semieixe =
| excentricidat =
| orbita_altaria =
| astro =
| periastro =
| apoastro =
| inclinación =
| período =
| largaria_nodo_ascendent =
| orbita_arg_periastro =
| orbita_anom_meya =
| orbita_mov_meyo =
| orbita_repetición =
| velocidat =
| orbita_día =
| orbita_revolucions =
| orbita_deterioro =
| días_orbita =
| días_ocupada =
| amplo_banda =
| cruz_equador =
| orbitas_completadas =
| distancia =
| epoca =
| instrumentos =
| SSR =
| instrumento_prencipal =
| telescopio_nombre =
| telescopio_tipo =
| telescopio_diametro =
| telescopio_largaria_focal =
| telescopio_relación_focal =
| telescopio_aria =
| banda_espectral =
| largaria_d'onda =
| resolución_imachen =
| resolución_angular =
| transpondedor =
| transpondedor_bandas =
| transpondedor_freqüencias =
| transpondedor_tasa =
| transpondedor_capacidat =
| transpondedor_aria =
| transpondedor_TWTA =
| transpondedor_EIRP =
| transpondedor_HPBW =
| programa =
| misión_anterior =
| anyo_de_misión_anterior =
| misión_posterior =
| anyo_de_misión_posterior =
}}
L''''Apollo Command and Service Module''' u nomás que '''CSM''' (en aragonés "modulo de mando y servicio") yera una [[nau espacial]] que estió uno d'os components prencipals emplegaus pa lo [[programa Apollo]] d'os [[Estaus Unius]], que aterrizó astronautas en a [[Luna]] entre [[1969]] y [[1972]].
Yera lo vehíclo encargau de carriar a os tres astronautas dica l'orbita d'a [[Luna]], mantener-los allí y fer-los tornar a la [[Tierra]] por meyo d'un amerizache controlau. A capsula Apollo teneba forma de cono, con una altura de 3,18 m y un [[diametro]] en a base de 3,9 m y lo suyo peso, incluindo a os tres [[astronauta]]s, yera de 5534 kilogramos.
O CSM estió desarrollau y construiu pa la [[NASA]] por [[North American Aviation]] a partir de noviembre de [[1961]]. Inicialment estió disenyau pa aterrizar en a [[Luna]] sobre una plataforma de aterrizache de codetes y tornar a os tres astronautas en una misión de puyada directo, que no usaría un modulo lunar, y por tanto no teneba provisions pa acoplar-se con unatra nau espacial<ref>{{en}} Courtney G Brooks; James M. Grimwood; Loyd S. Swenson (1979). "Contracting for the Command Module". Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft. NASA. {{ISBN|0-486-46756-2}}.</ref>. Isto, amás d'atros cambios de disenyo necesarios, levó a la decisión de disenyar dos versions d'o CSM: o Bloque I s'usaría pa misions sin tripulación y un solament vuelo en orbita terrestre tripulau ([[Apollo 1]]), mientres que o Bloque II mas abanzau estió disenyau pa fer servir con o modulo lunar. O vuelo de l'Apollo 1 estió cancelau dimpués que un incendio en a gabina mató a la tripulación y destruyió o suyo modulo de comando entre una preba d'asayo de lanzamiento. As correccions d'os problemas que causoron l'incendio s'aplicoron a la nau espacial Block II, que s'utilizó pa toz os vuelos espacials tripulaus.
Se lanzoron decinueu CSM enta l'espacio. D'istos, nueu voloron humans a la [[Luna]] entre [[1968]] y [[1972]], y atros dos realizoron vuelos de preba tripulaus en [[orbita baixa terrestre]], toz como parti d'o [[programa Apollo]]. Antis d'istos, atros cuatro CSM heban volau como prebas Apollo sin tripulación, d'os cuals dos yeran vuelos suborbitales y atros dos yeran vuelos orbitales. Dimpués d'a conclusión d'o [[programa Apollo]] y entre [[1973]]-[[1974]], tres CSM transportoron astronautas a la [[estación espacial]] orbital [[Skylab]]. Finalment, en [[1975]], o zaguer CSM volau atracó con a nau sovietica [[Soyuz 19]] como parti d'o [[Apollo-Soyuz Test Project|Prochecto de Preba Internacional Apollo-Soyuz]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Programa Apollo]]
[[Categoría:NASA]]
[[Categoría:Vehíclos espacials]]
f669qev9o0hi05y21h59qdvp0oi4kuy
Alfred Vail
0
131403
2423438
2336082
2026-06-10T19:40:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423438
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Alfred Vail
|imachen = Alfred_Vail.jpg
|imachen grandaria =
|piet de foto =Alfred Vail
|calendata naiximiento = [[25 de setiembre]] de [[1807]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of USA.svg|22px]] [[Morristown (Nueva Jersey)|Morristown]],[[Nueva Jersey]] ([[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[1859]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of USA.svg|22px]] [[Morristown (Nueva Jersey)|Morristown]],[[Nueva Jersey]] ([[Estaus Unius]])
|ocupación = [[Incheniero]]
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche =
|obras =
|fillos =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Alfred Lewis Vail''', naixito de [[Morristown (Nueva Jersey)|Morristown]],[[Nueva Jersey]] ([[Estaus Unius]]) lo [[25 de setiembre]] de [[1807]], yera un [[incheniero]] y inventor estausunidense. De conchunta con [[Samuel Morse]], Vail estió fundamental en o desarrollo y a comercialización d'a telegrafía estausunidense entre [[1837]] y [[1844]].
Vail y [[Samuel Morse|Morse]] estioron os primers dos operadors de [[telegrafo]]s en a primera linia experimental de Morse entre [[Washington]] y [[Baltimore]]<ref>{{en}} Wilson, Courtney B. (2003), The Baltimore & Ohio Railroad Museum: The Birthplace of American Railroading, Baltimore, Maryland: Traub Company, p. 11, {{ISBN|978-1-932387-59-9}}</ref>, y Vail s'encargó de construir y administrar cuantas linias de telegrafo tempranas entre 1845 y 1848. Tamién estió responsable de cuantas innovacions tecnicas d'o sistema de Morse, particularment a tecla de ninvio y rechistros de gravación amilloraus y imans de relé. Vail deixó l'industria d'o telegrafo en [[1848]] porque creyeba que os cherents d'as linias de Morse no valoraban completament as suyas contribucions.<ref>{{en}} Morse, Edward L., ed. Samuel F. B. Morse (1914): ‹His Letters and Journals›: "I have made up my mind to leave the Telegraph to take care of itself, since it cannot take care of me. I shall, in a few months, leave Washington for New Jersey, ... and bid adieu to the subject of the Telegraph for some more profitable business."</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Naixius de Nueva Jersey]]
[[Categoría:1807 (naixencias)]]
[[Categoría:1859 (muertes)]]
[[Categoría:Inventors d'Estaus Unius]]
jqodjmc8ghbll8eauj05bz42r32u4jy
Almudín
0
131998
2423474
2306447
2026-06-10T19:45:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423474
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:Almodí de València.JPG|thumb|300px|L'almudín de [[Valencia]].]]
Un '''almudín'''{{DACC}} yera, en tiempos medievals, l'edificio an se conservaban os cerials y an yeran vendius.
== Etimolochía ==
A parola promana de l'[[arabe]] ''< al-mudí''.<ref>{{ca}} [http://www.avl.gva.es/lexicval/xhtml/dnv.xhtml?paraula=almod%C3%AD almodí] en o Diccionari Normatiu Valencià</ref>
== En Aragón ==
En [[Zaragoza]] l'[[almudín de Zaragoza|almudín]] yera en a [[Plaza d'o Mercau de Zaragoza|Plaza d'o Mercau]] amán d'a [[Puerta de Toledo (Zaragoza)|Puerta de Toledo]].<ref>{{es}} [[José María Ballestín Miguel]]:''Zaragoza según el plano de 1712 y su vecindario de 1723'', [[Institución Fernando el Católico]], [[2017]], {{ISBN|978-84-9911-438-5}}, p.70</ref>
En [[Daroca]] encara existe y ye conoixiu como "Casa de los soportales".<ref>{{es}} [http://www.daroca.es/turismo/monumentos/casa-de-los-soportales-o-almudi/ Casa de los Soportales o Almudí] en a pachina web d'o [[Concello de Daroca]]</ref>
== Se veiga tamién ==
* [[Alfondega]]
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Historia d'Aragón]]
58pgkaxkuywquqifs24awmd9rzqgnax
Alfolí
0
131999
2423433
2221839
2026-06-10T19:39:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423433
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Alfolí_de_la_sal._Gerri.JPG|thumb|300px|L'alfolí de [[Gerri de la Sal]], [[Baix Pallars]] ([[Pallars Sobirán]], [[Catalunya]].]]
Un '''alfolí''' yera, en tiempos medievals, l'edificio an se conservaba la [[sal]].<ref>{{es}} [[Chesús de Mostolay]] ''EL SOMONTANÉS Diccionario de voces y expresiones'', Albama Literaria, [[2022]], {{ISBN|978-84-09-41341-6}}, p. 50</ref>
== Etimolochía ==
A parola promana de l'[[arabe]] ''< al-hury''.
== En Aragón ==
En [[Zaragoza]] l'[[alfolí de Zaragoza|alfolí]] se trobaba amán de l'Ebro muito cerqueta d'a [[plaza d'o Mercau de Zaragoza|plaza d'o Mercau]].<ref>{{es}} [[María Isabel Falcón Pérez]] ''Zaragoza en el siglo XV : morfología urbana, huertas y término municipal'', [[Institución Fernando el Católico]], [[1981]], {{ISBN|84-00-04953-5}}, p.47</ref>
En [[Nabal]] ([[Semontano de Balbastro]]) se conserva l'alfolí d'o [[sieglo XIII]] y ye emplegau actualment como archiu municipal.<ref>{{es}} [http://www.sipca.es/dara/archivos/64/Ayuntamiento/de/Naval.html#.YF4Lrq_AQ2w AYUNTAMIENTO DE NAVAL ARCHIVOS DE ADMINISTRACIÓN LOCAL] en DARA(Documentos y Archivos de Aragón)</ref>
== Vinclos externos ==
* {{en}} [https://www.europeana.eu/en/item/2022713/oai_rebae_mcu_es_184003 Perfil y planta de 1760 de l'alfolí prencipal de Zaragoza] en Europeana.eu
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Historia d'Aragón]]
prq9215utisb5oufjj6zitj9zf0m8dq
Aegypius monachus
0
132581
2423331
2411413
2026-06-10T19:23:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423331
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aegypius monachus''
|nombre_pop1 = vueitre negro
|nombre_pop2 =
|nombre_pop20 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Aegypius monachus, Catalan Pyrenees, Spain S4E7599 (24849630059).jpg|250px]]
|descripcion = ''Aegypius monachus''
|conservacion = NT
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Accipitriformes
|suborden =
|familia = Accipitridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aegypius
|especie = Aegypius monachus
|subspecie =
|nombre_binominal = Aegypius monachus
|descriptor = [[Linnaeus|L.]]
|calendata_desc = 1766
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AegypiusMonachusIUCNver2019 1.png|250px]]
|leyenda_mapa =
}}
O '''vueitre negro'''{{DACC}}<ref name="VIDALLER">[[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals''; [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref> ({{nombreCientifico|Aegypius monachus}} <small>[[Linnaeus|L.]], 1766</small>) ye una [[Aves|au]] [[Carnucero|carnucera]] de l'[[Orden (biolochía)|orden]] [[Accipitriformes]] y a [[familia (biolochía)|familia]] d'as [[Accipitridae|accipitridas]]. Ye a sola [[especie]] en o suyo [[Chenero (biolochía)|chenero]] y una d'as cuatre especies de [[vueitre]]s que se puede trobar en [[Europa]], en chunto con o [[Gypaetus barbatus|trencauesos]], l'[[Neophron percnopterus|alica blanca]] y o [[Gyps fulvus|vueitre alionau]].
Ye un vueitre de [[mida]] graniza, con envergaduras d'[[ala (zoolochía)|alas]] que gosa pasar de 250 [[centimetro]]s, y se conoix a-escape por a color de plumas negra u [[marrón]] fusca por tot, y porque, a diferencia d'o suyo parient o vueitre alionau, o [[cuello]] no lo tiene pelau sino con plumas dica la [[toza]], de forma que fa recordar a capucha d'un [[monche]] (d'an viene o suyo nombre [[latín]]: «''monachus''» ye «monche»).
== Descripción ==
O vueitre negro ye una accipitrida a-saber-qué gran, mas gran que os atros vueitres, que s'identifica fácil por a coloración d'as plumas en cheneral marrons tendendo a fusco-musco. A [[capeza]] no la tiene pelada como atros, sino que a parte sin pluma se limita a la [[cara]] y un poquet por a [[gorga (anatomía)|gorga]], an que a [[piel]] espullada la tiene [[negra]]. Os [[uello]]s son tamién mas fuscos que os d'atros vueitres, con un iris negro que aparenta que tot lo uello lo en sía. O [[pico (anatomía)|pico]] y as [[zarpa]]s son color cenisa.
Ye mas solitario que a suya parient, o vueitre alionau, y por un regular acude ta os [[carnuzo]]s solo u con a [[parella]], no pas en banda. Cuan i plega mas tarde que os vueitres alionaus, no ye raro que o vueitre negro aprofite que ye mas gran pa enrestir-les y meter a raya a os alionaus y asinas poder minchar.
Fan o [[niedo]] en alto d'un [[árbol]] y lo tornan a aprofitar un anyo a par de l'atro. Forma parellas estables, cosa ni mica estranya entre as [[Au rapinyadera|rapaces]]. Os dos pais s'ocupan de fer a [[cobada]] y d'alimentar a un solo [[pollet]] que crían cada anyada.
== Presencia en Aragón ==
En o mes de marzo de [[2021]] se confirmó a presencia de lo menos dos parellas d'istos animals en [[Aragón]], que dimanaría de a Reserva de Caza de Boumort ([[provincia de Leida]]) y d'un eixemplar liberau en o [[Pirineu]] catalán en 2014. O [[5 d'abril]] d'ixe anyo os Achents de Protección d'a Naturaleza d'o [[Gubierno d'Aragón]] confirmón a presencia d'un niedo ocupau por una d'as dos parellas en suelo aragonés.<ref name=EP>{{es}} Noticia [https://www.europapress.es/sociedad/noticia-buitre-negro-vuelve-criar-aragon-mas-siglo-ausencia-reproductor-20210405142852.html «''El buitre negro vuelve a criar en Aragón tras más de un siglo de ausencia''»], consultada o 5 d'abril de 2021.</ref> De plantar buen piet, se tornaría la primer vez en un ciento d'anyos que os vueitres negros se reproducen en Aragón, dende que desapareixión ya fa mas d'un sieglo, y Aragón estaría alavez a tercera [[Comunidat Autonoma]] espanyola an que as cuatre especies de vueitre s'han tornau a reproducir.<ref name=EP/>
Anque a especie se considera en ran de «cuasi menazada» deguntes a Unión Internacional por a Conservación d'a Naturaleza (IUCN), en o [[estato espanyol|Estau espanyol]] a suya clasificación ye «vulnerable».<ref name=EP/>
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Cinereous vulture in flight JEG5102.jpg|Volido
Imachen:Schau mir in die Augen, Kleines ... (15485846585).jpg|Detalle d'a capeza.
Imachen:Aegypius monachus, Bikaner, Rajasthan (25452298531).jpg|Posau en una [[percha]].
Imachen:Buitre negro.jpg
</gallery>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Enlaces externos ==
{{Commonscat}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
bvu4tgpy849i3jupt7gtzsv3xccu37o
Adchectivos posesivos atonos en aragonés
0
132894
2423313
2365620
2026-06-10T19:20:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423313
wikitext
text/x-wiki
{{adchectivos en aragonés}}
Os '''adchectivos posesivos atonos en aragonés''' se composan d'as formas clasicas de o [[determinant]] [[posesivo atono]] en atras [[luengas iberorromanicas]], como o [[Idioma castellano|castellano]], pero que en [[Idioma aragonés|aragonés]] no s'emplega si que pa expresar as relacions de parentesco u, como caso especial, de l'individuo con a [[casa]] a la que pertenece (cosa que nomás se veye en as expresions «''casa nuestra''» y «''casa vuestra''»<ref name="LOZANOTella">[[Chabier Lozano Sierra|LOZANO SIERRA, Chabier]], ''Aspectos Lingüísticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''; P. 95. Institución «Fernando el Católico» + Prensas Universitarias de Zaragoza + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2010. {{ISBN|978-84-8094-062-7}}</ref>). Pa la resta de casos, o posesivo que s'emplega en aragonés ye o [[Posesivo tonico en aragonés|posesivo tonico]] en formas que va acompanyadas d'[[Articlo definiu en aragonés|articlo]]. O posesivo atono no admite articlo.<ref name="LOZANOTella"/>
As formas que adopta o posesivo atono en aragonés son todas iguals, y no i hai variacions entre dialectos, estando en toz as mesmas: ''mi'', ''tu'', ''su'' y os plurals ''mis'', ''tus'', ''sus''.<ref name="BARCOS">[[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; Pp. 59-60. Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. {{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref> As formas ''nuestro/a'' y ''vuestro/a'' (y plurals ''nuestros/as'' y ''vuestros/as'') son excepcionals y se sienten nomás asociadas con o concepto de [[Casa (institución)|casa]].
En [[Aragonés benasqués|benasqués]] se da o caso particular que o posesivo atono se puede tornar vocativo cuan lo emplega un d'os [[conchuche]]s pa gritar a su mariu u su muller: ''Tupai, anem a pllegar les [[cebolla|cebes]]''.<ref name="SAURABenas">[[José Antonio Saura Rami|SAURA RAMI, José Antonio]], ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''; Pp. 143-144. Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-7820-679-5}}</ref> ''Au, Tumai, que se mos fará tardi''<ref name="SAURABenas"/>
== Formas ==
[[Imachen:Rose Kennedy with husband Joseph P. Kennedy, Sr. and grandchildren.jpg|thumb|right|250px|Os posesivos atonos s'aplican a las relacions de familia.]]
*1a persona singular: ''mi'', ''mis''
*2a persona singular: ''tu'', ''tus''
*3a persona singular: ''su'', ''sus''
*1a persona plural: ''nuestro/a'', ''nuestros/as''
*2a persona plural: ''vuestro/a'', ''vuestros/as''
*3a persona plural: ''su'', ''sus''
== Eixemplos ==
*'''''Mi''' [[pai]] no ha quiesto venir'' / '''''Mis''' [[tío]]s son contentos''
*'''''Tu''' [[chermana]] se casa pues?'' / '''''Tus''' pais me paiceban mas altos''
*''Tiene un pareixiu con '''su''' avuelo'' / '''''Sus''' [[prima]]s que vinon pa la fiesta yeran gordas como perolas''
*''Casa '''nuestra''' ye aquí cerca. Casa '''vuestra''', menos.''
*«''Tenez menos sangre que '''vuestro''' [[avuelo]] muerto''».
*''Os d'en medio son os tres primos y '''su''' [[avuela]]'' / ''Te puyarán a vier toz os críos con '''sus''' pais''
S'ha de decir que con bel parentesco no se gosa decir l'articlo cuasi nunca, por principal «''[[papá]]/[[mamá]]''», «''[[yaya]]/yayo''», «''[[tía]]/tío''» y (en [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[Aragonés chistabín|chistabín]]) «''[[maye]]/[[paye]]''», por lo que pa que se sienta un d'istos con un posesivo atono estará las menos veces. Van mas a sobén en frases como:
*''Yayo te va a carranyar. Y no le'n he dicho yo!.''
*''A tía no le cuaca la mentira que le has contau. Ah, ah. Ya verás, ya''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Adchectivos posesivos tonicos en aragonés]].
* [[Adchectivos posesivos atonos en catalán]].
{{Luengas neolatinas adchectivos posesivos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adchectivos en aragonés|Posesivos atonos]]
[[Categoría:Adchectivos posesivos por idioma|Aragones]]
gotzfe17ycp48kmescbvsy4navffiac
Adchectivos posesivos tonicos en aragonés
0
132895
2423315
2194827
2026-06-10T19:20:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423315
wikitext
text/x-wiki
{{Adchectivos en aragonés}}
Os '''adchectivos posesivos tonicos en aragonés''' se composan de todas as formas d'[[adchectivo]] y [[determinant]] [[posesivo tonico|posesivos tonicos]] que s'emplega en [[Idioma aragonés|l'aragonés]] y que son as formas principals d'introducir a relación de [[Posesivo|posesión gramatical]] en l'idioma, con a sola excepción d'os parentescos que demandan d'expresar-se con o [[Posesivo atono en aragonés|posesivo atono]].
== L'adchectivo posesivo ==
A forma basica d'o posesivo, en aragonés como en as atras [[luengas romances]], dimana de l'[[adchectivos posesivos en latín|adchectivo posesivo]]. Os posesivos aragoneses son:<ref name="SAURABenas">[[José Antonio Saura Rami|SAURA RAMI, José Antonio]], ''Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''; Pp. 144-145. Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-7820-679-5}}</ref>
*1a persona de singular: ''mío'', ''mía'', ''míos'', ''mías'' (d'o [[Idioma latín|latín]] <''MEU'', ''MEA'', ''MEOS'', ''MEAS''),
*2a persona de singular: ''tuyo'', ''tuya'', ''tuyos'', ''tuyas'' (lat. <''TUU'', ''TUA'', ''TUOS'', ''TUAS'')
*3a de singular: ''suyo'', ''suya'', ''suyos'', ''suyas'' (lat. <''SUU'', ''SUA'', ''SUOS'', ''SUAS'')
*1a persona de plural: ''nuestro'', ''nuestra'', ''nuestros'', ''nuestras'' (lat. <''NOSTRU'', ''NOSTRA'', ''NOSTRUS'', ''NOSTRAS'')
*2a persona de plural: ''vuestro'', ''vuestra'', ''vuestros'', ''vuestras'' (lat. <''VOSTRU'', ''VOSTRA'', ''VOSTRUS'', ''VOSTRAS'')
*3a persona de plural: [[analochía|analochica]] con a tercera de singular.
Son eixemplos d'adchectivos posesivos: «''a [[vaca]] nuestra''», «''ha marchau con l'[[auto]] suyo''», «''ixos licotes tuyos''», «''Que no pasen as [[uella]]s vuestras!''», «''los crío en o [[huerto]] mío''», «''os [[caixigo]]s suyos''», etc. Como se veye, funcionan asinas cuan se meten dezaga d'o [[substantivo]].
== O pronombre posesivo ==
As mesmas formas que s'emplega como adchectivos se puede emplegar tamién como [[pronombre]]s cuan no i hai substantivo u en a función d'atributo: «''Aquel can yera o suyo''», «''Quiero lo mío''», «''ixos potes son tuyos''», etc.
== Construcción d'o posesivo ==
[[Imachen:Park Nordbahnhof Toilettenpapier Graffiti.jpg|thumb|right|250px|«''O mío trasoro''» estaría una forma tipica d'o posesivo tonico en aragonés.]]
A forma mas tipica de proposición posesiva en aragonés se forma cuan o pronombre posesivo se mete adebant d'o [[substantivo]]<ref name="SAURABenas"/> u, lo que ye mas conciso, cuan l'adchectivo va anteposau entre ixe y l'[[Articlo definiu en aragonés|articlo definiu]]:<ref name="NAGOREGram"/> ''o '''mío''' libro'', ''a '''mía''' camisa'', ''os '''míos''' [[amigo]]s'', ''a '''suya''' [[familia]]'', ''o '''nuestro''' lugar''.
Tamién pasa que en l'aragonés oral, pa las formas que corresponde con a tercera persona de plural, a-sobén se prefiere recalcar a pertenencia de quí ye metendo ''d'él'', ''d'ella'', ''d'éls/ellos'', ''d'ellas'' por cuentas de meter o posesivo. «''A casa d'ella''», «''o [[gato]] d'éls''», «''l'auto d'él''», etc.<ref name="SAURABenas"/><ref name="NAGOREGram">[[Francho Chabier Nagore Laín|NAGORE LAÍN, Francho]], ''Gramática de la Lengua Aragonesa'' (5ª Ed.); Mira Editores. Zaragoza, 1989. {{ISBN|84-86778-16-6}}</ref><ref name="BARCOS">[[Miguel Ánchel Barcos|BARCOS, Miguel Ánchel]], ''El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago''; Pp. 59-60. Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. {{ISBN|978-84-8094-058-0}}</ref><ref name="LOZANOTella">[[Chabier Lozano Sierra|LOZANO SIERRA, Chabier]], ''Aspectos Lingüísticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''; P. 95. Institución «Fernando el Católico» + Prensas Universitarias de Zaragoza + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2010. {{ISBN|978-84-8094-062-7}}</ref>
== Diatopismos ==
=== Ansotano ===
En [[aragonés ansotano]], en zaguerías de sieglo XIX, [[Jean-Joseph Saroïhandy]] i documentó as variants d'as formas plurals ''nueso'', ''nuesa'', ''nuesos'', ''nuesas'' y ''vueso'', ''vuesa'', ''vuesos'', ''vuesas''. Eixemplos: «''Quálo ye o nueso?''», «''o vueso [[herencio]]''», «''a nuesa fuent''», «''o nueso [[lugar]]''»,<ref name="NAGOREGram"/> etc. As ditas formas agora son cuasi desconoixidas en ixe dialecto.<ref name="NAGOREGram"/><ref name="BARCOS"/> L'estudioso de l'ansotano [[Miguel Ánchel Barcos]] sostiene que ya por ixas envueltas ya debeban coexistir con as formas completas de l'aragonés en l'ansotano, formas que por asimilación habrían rematau por imposar-se, pero que por estar ixas tan curiosas Saroïhandy en replegó buena copia, lo que habría causau un paradigma falso de pensar que yeran as unicas que se i deciba en a val.<ref name="BARCOS"/>
=== Benasqués ===
En [[Aragonés benasqués|benasqués]] existe tamién as variants ''nostro'', ''nostra'', ''nostros'' y ''nostras'' pa la primera persona de plural, y ''vostro'', ''vostra'', ''vostros'' y ''vostras'' pa la segunda.<ref name="SAURABenas"/> Tamién tienen as comuns de tot l'aragonés. A vacilación en diptongar u no as vocals largas d'o latín ye una caracteristica definidera d'o benasqués.
Tamién en a variant mas septentrional d'o dialecto (municipios de [[Saúnc]] y [[Benás]]) ye tipico que faigan as formas plurals de femenino ''mía'', ''tuya'', ''suya'', ''nuestra''/''nostra'' y ''vuestra''/''vostra'' como ''mi'''e'''s'', ''tuy'''e'''s'', ''suy'''e'''s'', ''nuestr'''e'''s''/''nostr'''e'''s'' y ''vuestr'''e'''s''/''vostr'''e'''s'',<ref name="SAURABenas"/> seguindo a tendencia local de fer os plurals femeninos en ''-es''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Articlo definiu en aragonés]].
* [[Adchectivos posesivos atonos en aragonés]].
{{Luengas neolatinas adchectivos posesivos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adchectivos en aragonés|Posesivos tonicos]]
[[Categoría:Adchectivos posesivos por idioma|Aragones]]
9l620gdtqqltsinpk0sa3xziam322vl
Almudín de Zaragoza
0
133126
2423475
2277596
2026-06-10T19:46:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423475
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'edificio
| nombre = Almudín de Zaragoza
| imachen =
| tipo = [[Almudín]]
| advocación =
| situación = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Zaragoza]] ([[Aragón]])
| coordenatas = 41°39'21" N, 0°53'01"W
| culto =
| diocesi =
| orden =
| mosen =
| devantadera =
| arquitecto =
| construcción =
| incheniero estructural =
| largaria =
| amplaria =
| altaria =
| material =
| fundador =
| estilo =
| catalogación =
| latd=41|latm=39|lats=21|latNS=N|longd=0|longm=53|longs=01|longEW=W
| mapa_loc = Aragón
}}
L''''almudín de Zaragoza''' yera un [[almudín]] que se trobaba en a [[Plaza d'o Mercau de Zaragoza|plaza d'o Mercau]] en [[Zaragoza]] ([[Aragón]]) dica meyaus d'o [[sieglo XIX]].<ref>{{es}} [[José María Ballestín Miguel]]:''Zaragoza según el plano de 1712 y su vecindario de 1723'', [[Institución Fernando el Católico]], [[2017]], {{ISBN|978-84-9911-438-5}}, p.70</ref> En iste edificio se conservaban os [[cerial]]s y yeran vendius cada chueves.<ref>{{es}} [[María Isabel Falcón Pérez]]: ''Estatutos emanados del gobierno municipal de Zaragoza en el siglo XV'' In: Légiférer dans la ville médiévale: « Faire bans, edictz et statuz » [online]. Bruxelles: Presses de l’Université Saint-Louis, 2001 . Available on the Internet: <http://books.openedition.org/pusl/20581>. ISBN 9782802804932. DOI: https://doi.org/10.4000/books.pusl.20581.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Edificios desapareixius de Zaragoza]]
3w1eiq3cule6wqi7u6smhucb3hbevge
Alfolí de Zaragoza
0
133127
2423434
2277595
2026-06-10T19:40:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423434
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'edificio
| nombre = Alfolí de Zaragoza
| imachen =
| tipo = [[alfolí]]
| advocación =
| situación = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|22px|border]] [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]])
| coordenatas = 41°39'28" N, 0°53'00"W
| culto =
| diocesi =
| orden =
| mosen =
| devantadera =
| arquitecto =
| construcción =
| incheniero estructural =
| largaria =
| amplaria =
| altaria =
| material =
| fundador =
| estilo =
| catalogación =
| latd=41|latm=39|lats=28|latNS=N|longd=0|longm=53|longs=00|longEW=W
| mapa_loc = Aragón
}}
L''''Alfolí de Zaragoza''' yera un [[alfolí]] que se trobaba en a marguina de l'Ebro en [[Zaragoza]] ([[Comarca Central]], [[Aragón]]). En iste edificio se conservaba a [[sal]]. Lo zaguer edificio yera de [[1760]] seguntes un prochecto de [[Francisco de Velasco]] y [[Julián de Yarza]] y estió espaldau a meyaus de 1970.<ref>{{es}} [[José María Ballestín Miguel]]:''Zaragoza según el plano de 1712 y su vecindario de 1723'', [[Institución Fernando el Católico]], [[2017]], {{ISBN|978-84-9911-438-5}}, p.70</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Edificios desapareixius de Zaragoza]]
jy57m1t0uv67dm8f0lj2aevlfp9cmel
Apollo Lunar Module
0
133369
2423561
2184334
2026-06-10T19:59:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423561
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de vehíclo espacial|nombre=Apollo Lunar Module|orbita_revolucions=|instrumentos=|epoca=|distancia=|orbitas_completadas=|cruz_equador=|amplo_banda=|días_ocupada=|días_orbita=|orbita_deterioro=|orbita_día=|instrumento_prencipal=|velocidat=|orbita_repetición=|orbita_mov_meyo=|orbita_anom_meya=|orbita_arg_periastro=|largaria_nodo_ascendent=|período=|inclinación=|apoastro=|SSR=|telescopio_nombre=|astro=|transpondedor_tasa=|misión_posterior=|anyo_de_misión_anterior=|misión_anterior=|programa=|transpondedor_HPBW=|transpondedor_EIRP=|transpondedor_TWTA=|transpondedor_aria=|transpondedor_capacidat=|transpondedor_freqüencias=|telescopio_tipo=|transpondedor_bandas=|transpondedor=|resolución_angular=|resolución_imachen=|largaria_d'onda=|banda_espectral=|telescopio_aria=|telescopio_relación_focal=|telescopio_largaria_focal=|telescopio_diametro=|periastro=|orbita_altaria=|imachen=[[Imachen:Apollo16LM.jpg|250px]]|lanzador=[[Saturn V]]|desactivación=|destín=[[Luna]]|calendata_sobrevuelo=|sobrevuelo=|tripulación=2|duración_misión=|vida_útil=|activación=|ingreso=|puesto=|rango_suborbital=|lanzamiento=|satelite_de=|modelo=|coste=|contratos=|operador=[[Imachen:Flag of the USA.svg|22px|border]] [[NASA]]|tipo_misión=|aplicación=[[Nau espacial tripulata]]|estato=Fin d'as misions|piet=L'Apollo Lunar Module en a superficie d'a [[Luna]] mientres a misión [[Apollo 16]].|reingreso=|fuga_suborbital=|excentricidat=|propulsión=|semieixe=|orbita_segmento=|orbita_largaria=|orbita_rechimen=|sistema_cheodesico=|orbita_tipo=|temperatura=|presión=|volumen=6.7 m³|baterías=2x 28–32-volt, 296 Ah|designación_Harvard=|potencia=|grandarias=Largaria 7.04 m<br>Diametro 4.22 m<br>|masa=4,920 kg|confeguración=|web=|indicativo=|SIC=|NSSDC_SSC=|NSSDC_ID=|COSPAR=|anyo_de_misión_posterior=}}
L''''Apollo Lunar Module''' (en aragonés "modulo lunar Apollo") yera una [[nau espacial]] que estió uno d'os components prencipals emplegaus pa lo [[programa Apollo]] d'os [[Estaus Unius]], que aterrizó [[astronauta]]s en a [[Luna]] entre [[1969]] y [[1972]].<ref>{{en}} Kelly, Thomas J. (2001). ''Moon Lander: How We Developed the Apollo Lunar Module (Smithsonian History of Aviation and Spaceflight Series)''. Smithsonian Institution Press. {{ISBN|1-56098-998-X}}.</ref>
Yera lo vehíclo encargau de carriar a dos astronautas dende l'orbita d'a [[Luna]] dica la suya superficie, mantener-los allí y fer-los tornar a lo [[Apollo Command and Service Module|CSM]].
== Naus fabricadas ==
{| class="wikitable centre"
|+
! scope="col" |Codigo
! scope="col" |Nombre
! scope="col" |Misión Apollo
! scope="col" |Calendata de lanzamiento
|-
! scope="row" |LM-1
|
|[[Apollo 5]]
|[[22 de chunio]] de [[1968]]
|-
! scope="row" |LM-2
|
|
|
|-
! scope="row" |LM-3
|''{{lang|en|Spider}}''
|[[Apollo 9]]
|[[3 de marzo]] de [[1969]]
|-
! scope="row" |LM-4
|''Snoopy''
|[[Apollo 10]]
|[[18 de mayo]] de [[1969]]
|-
! scope="row" |LM-5
|''{{lang|en|Eagle}}''
|[[Apollo 11]]
|[[16 de chulio]] de [[1969]]
|-
! scope="row" |LM-6
|''{{lang|en|Intrepid}}''
|[[Apollo 12]]
|[[14 de noviembre]] de [[1969]]
|-
! scope="row" |LM-7
|''Aquarius''
|[[Apollo 13]]
|[[11 d'abril]] de [[1970]]
|-
! scope="row" |LM-8
|''Antares''
|[[Apollo 14]]
|[[31 de chinero]] de [[1971]]
|-
! scope="row" |LM-9
|
|
|
|-
! scope="row" |LM-10
|''{{lang|en|Falcon}}''
|[[Apollo 15]]
|[[26 de chulio]] de [[1971]]
|-
! scope="row" |LM-11
|''Orion''
|[[Apollo 16]]
|[[16 d'abril]] de [[1972]]
|-
! scope="row" |LM-12
|''{{lang|en|Challenger}}''
|[[Apollo 17]]
|[[7 d'aviento]] de [[1972]]
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
[[Categoría:Programa Apollo]]
[[Categoría:NASA]]
[[Categoría:Vehíclos espacials]]
{{Control d'autoridaz}}
4hlypoahdkwn0cu9ay5qa1gw4p6hfxk
Agüelo
0
133702
2423367
2365643
2026-06-10T19:29:28Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423367
wikitext
text/x-wiki
[[Imachen:August de Wilde Grootvaders liefste 1862.jpg|thumb|right|250px|''A preferida de l'agüelo'' (''Grootvaders liefste'', [[1862]]), olio sobre lienzo d'August de Wilde.]]
[[Imachen:גלינה ואחת הנכדות.jpg|thumb|250px|Una agüela con o suyo nieto]]
L''''agüelo'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''agüel''' y '''güelo'''</ref> u '''avuelo''' {{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''avuel''', '''avolo''' u '''vuelo'''</ref> (d'o [[Idioma latín|latín]] <''aviolu'', diminutivo d'''AVUS'') ye o [[pai]] d'a [[mai]] u d'o pai d'una persona; ixo ye, o pai de cualsiquiera d'entre os dos prochenitors. A mai d'ixes ye l''''agüela'''{{DACC}} u '''avuela'''{{DACC}} de a persona, que ye a forma femenina d'a palabra anterior. Una persona en relación con su avuelo u su avuela ye su «[[nieto]]» u su «[[nieta]]».
En [[Aragonés ribagorzano|ribagorzano]] antes a o parentesco iste tamién se le deciba '''padrín'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''padrino''' y '''patrín'''</ref> y '''padrina''',<ref name="ARNALPURROY">[[María Luisa Arnal Purroy|ARNAL PURROY, Mª Luisa]], ''Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental -Huesca-''; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2003. {{ISBN|84-8094-052-2}}</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''patrina'''</ref> y en a [[Aragonés campés|parla de Campo]] y en a d'[[Aragonés fovano|a Fueva]] '''paíno'''{{DACC}} y '''maína'''{{DACC}}<ref name="MASCARAYHCampo">[[Bienvenido Mascaray Sin|MASCARAY SIN, Bienvenido]], ''Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)''; Prensas Universitarias de Zaragoza + Xordica Editorial. Zaragoza, 2013. {{ISBN|978-84-96457-87-4}}</ref><ref name=FernandosFueva>[[Fernando Romanos|ROMANOS, Fernando]] y [[Fernando Sánchez|SÁNCHEZ, Fernando]]. ''L'Aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals''. Consello d'a Fabla Aragonesa, 1999. {{ISBN|36-86036-68-2}}.</ref> u '''paína'''{{DACC}}, pero as dos maneras de decir son en desuso.<ref name="ARNALPURROY"/><ref name=FernandosFueva/>
Como os atros parentescos, en aragonés s'introduce con o [[posesivo atono en aragonés|posesivo atono]] ''mi, tu, su'', etc. y no pas (u poquetas veces) con o [[posesivo tonico en aragonés|posesivo tonico]] que por lo de demás ye cheneral en aragonés: ''Mi agüelo'', ''tu güela'', ''tus güelos'', etc. contra os muito mas minoritarios ''o mío agüelo'', ''a tuya güela'', etc. sacando os casos que se meta o posesivo dezaga: ''l'agüela nuestra''.
==Nombres en o lenguache coloquial==
L'apelativo afectuoso que corresponde a l'agüelo ye «[[yayo]]», y a l'agüela, «[[yayo|yaya]]». Manimenos, en [[Aragonés chistabín|chistabín]] y en [[Aragonés belsetán|belsetán]] s'emplega «[[paye]]» y «[[paye|maye]]» por cuentas d'as formas chenerals, y en o [[Viello Aragón]] ([[Chacetania]] y [[Alto Galligo]]) conta con prou implantación mas os afectuosos «[[lolo]]» y «[[lolo|lola]]». As formas «paíno» y «maína» tamién teneban función vocativa en fovano y en campés. En garra caso de toz istos as formas familiars no precisan l'[[Articlo definiu|articlo]]: «''No sé qué querrá yayo pa cenar''», «''Yaya lo quereba con locura''», «''A maína la recuerdo bien guapa o día que tos vaz casar''», «''Maye diz "parlar", "fillo", "conoixer", pero nusatros ya no'l decim''».<ref name="FernandosChistabin">[[Fernando Blas Gabarda|BLAS GABARDA, Fernando]] y [[Fernando Romanos Hernando|ROMANOS HERNANDO, Fernando]], ''Diccionario Aragonés: Chistabín-Castellano''; Institución «Fernando el Católico» + Gara d'Edizions. Zaragoza, 2008. {{ISBN|978-84-8094-061-0}}</ref>
==Ortografía==
En aragonés, que ye una luenga con firme tendencia a la [[velarización]] adebant de [[diftongo]], a pronunciación que mas abunda ye como /aɣwelo/ u /gwelo/ (femenins: /aɣwela/ u /gwela/), si bien se puede sentir tamién con fonema <nowiki><β></nowiki> [[etimolochía|etimolochico]] (/aβwelo/ u /aβwela/), y mesmo variants d'ixa forma, como /aβolo/ que se deixa sentir de cabo a cuan en [[Aragonés ribagorzano|ribagorzano]].<ref name="MASCARAYHCampo"/> A [[Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés|propuesta ortografica]] d'o [[Estudio de Filología Aragonesa|EFA]] recomienda que s'escriba "agüelo" por no tener tradición historica as formas que representan o fonema <nowiki><β></nowiki> en aragonés escrito.<ref name=POACAR>[http://www.academiadelaragones.org/biblio/EDACAR7_2.pdf Propuesta ortografica de l'ACAR], consultada o 29 d'abril de 2021.</ref>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[Lolo]].
* [[Nieto]].
* [[Padrino]]
* [[Paye]].
* [[Yayo]].
== Enlaces externos ==
{{Commonscat|Grandparents|agüelos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Familia]]
1da34kwl60pm5074e6chyigg49bdbvs
Antiga casa d'a ciudat de Múnich
0
133870
2423527
2277555
2026-06-10T19:54:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423527
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'edificio
| nombre = Antiga casa d'a ciudat de Múnich
| imachen = [[Imachen:Altes_Rathaus_2014-08-02.JPG|240px]]
| tipo = [[Casa d'a villa|Casa d'a ciudat]]
| advocación =
| situación = [[Imachen:Flag of Germany.svg|22px|border]] [[Múnich]] ([[Bavera]], [[Alemanya]])
| coordenatas =
| culto =
| diocesi =
| orden =
| mosen =
| devantadera =
| arquitecto =
| construcción = [[1470]] - [[1475]]
| destrucción =
| incheniero estructural =
| largaria =
| amplaria =
| altaria =
| material =
| fundador =
| estilo = [[Arte gotico|Gotico]]
| catalogación =
| mapa_loc = Alemanya
}}
L''''antiga casa d'a ciudat de Múnich''' (en [[idioma alemán|alemán]] ''Altes Rathaus'') ye una [[Casa d'a villa|casa d'a ciudat]] que se troba en [[Múnich]] ([[Bavera]], [[Alemanya]]). Dende [[1983]] auespeda lo "Museu d'o chuguet" (''Spielzeugmuseum'').<ref>{{de}} Heinrich Habel, Johannes Hallinger, Timm Weski: ''Landeshauptstadt München – Mitte'' (= Bayerisches Landesamt für Denkmalpflege [Hrsg.]: Denkmäler in Bayern. Band I.2/1). Karl M. Lipp Verlag, München 2009, {{ISBN|978-3-87490-586-2}}, p. 556–564.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Casas d'a villa d'Alemanya|Múnich]]
[[Categoría:Edificios de Múnich]]
fl6utq0i6zkuhv2c5xhqpz03fc3mn8q
Aconitum napellus
0
134376
2423301
2421620
2026-06-10T19:18:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423301
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aconitum napellus''
|nombre_pop1 = tuera / tuara, tora
|nombre_pop2 = torera
|nombre_pop3 = aconito
|nombre_pop4 = atonico
|nombre_pop5 = napech
|nombre_pop6 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Aconitum-napellus 4435.jpg|250px]]
|descripcion = ''Aconitum napellus''
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division = Magnoliophyta
|filo =
|clase = Magnoliopsida
|subclase =
|orden = Ranunculales
|suborden =
|familia = Ranunculaceae
|subfamilia = Ranunculoideae
|tribu = Delphinieae
|chenero = Aconitum
|especie = Aconitum napellus
|subspecie =
|nombre_binominal = Aconitum napellus
|descriptor = [[LInnaeus|L.]]
|calendata_desc = 1753
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''tuera'''{{DACC}}<ref name="LOZANOTella">[[Chabier Lozano Sierra|LOZANO SIERRA, Chabier]], ''Aspectos Lingüísticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)''; Institución «Fernando el Católico» + Prensas Universitarias de Zaragoza + Gara d'Edizions, 2010. {{ISBN|978-84-8094-062-7}}</ref><ref name="BALLARIN">[[Ángel Ballarín Cornel|BALLARÍN CORNEL, Ángel]], ''Diccionario del benasqués''; Zaragoza, [[1978]]. Consultable en linia a traviés de {{an}}{{es}}{{en}} [https://web.archive.org/web/20210606185406/http://diccionariobenasques.com/index.jsp?mode=ar&word=tuera Diccionario del benasqués]. Consultau lo 6 de chunio de 2021.</ref><ref name="VIDALLER">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas|VIDALLER TRICAS, Rafel]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], Zaragoza, 2004. {{ISBN|978-84-8986-235-7}}.</ref><ref name="MASCARAYHCampo">[[Bienvenido Mascaray Sin|MASCARAY SIN, Bienvenido]], ''Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca)''; Prensas Universitarias de Zaragoza + Xordica Editorial, 2013. {{ISBN|978-84-96457-87-4}}</ref><ref group="nota">Con as variants '''tuara''', '''torera''' y en [[Aragonés baixorribagorzano|baixorribagorzano]] '''tora''' igual como en [[catalán ribagorzano]]</ref> ({{nombreCientifico|Aconitum napellus}} ([[Linnaeus|L.]], 1753), ye una [[Hierba|planta herbacia]] d'a familia d'as [[Ranunculaceae|ranunculacias]] que se troba en a [[montanya]] y ye conoixida mas que mas por estar de firme [[vereno]]sa y bella vez dica mortal pa las personas y os animals.
Entre que os [[Nombre popular d'un ser vivo|nombres populars]] de tipo lexico de «tuera» son amplament documentaus en a zona de l'[[aragonés oriental]] y [[Aragonés centro-oriental|centro-oriental]] ([[Sobrarbe]] y [[Ribagorza]]), en [[Aragonés cheso|cheso]] (variedat [[aragonés occidental|occidental]]) se documenta os nombres trivials '''aconito'''<ref name="VIDALLER"/> (con pronunciación plana) y '''atonico'''<ref name="VIDALLER"/>. Tamién existe a denominación de '''napech'''{{DACC}}.
== Descripción ==
A tuera ye una planta herbacia [[planta perén|perén]], con [[folla]]s palmadas u resectas, sin vellosidat, que brostan en roseta dende o suelo pero van formando un [[tallo]] respigau luego. A [[radiz|vena]] fa una forma adventicia pero tuberculosa, con tuberculos blancos de chovenons pero que se torna pardos cuan se fan viellos y son a parte an que mas aconitina se troba.
As [[flor]]s son grans, lilas u azuls, a-saber qué berroyas, y se fan en una [[inflorescencia]] de tipo [[racemo]] vertical bien vistable entre o [[verde]] d'os praus.
O [[fruito]] ye una [[tabiella]] que contiene a [[simient]], feita de granos arronchadez y arrebullinaus.
== Habitat ==
A tuera ye una planta propia de l'alta montanya en a Europa [[Rechión eurosiberiana|eurosiberiana]] y en os [[Pireneu]]s, pos no creixe en as montanyas de [[clima mediterranio]]. Arriba dica l'[[Himalaya]] por levant.
S'estima mas os [[suelo]]s humedos y guardaus contra o [[viento]], por o que se'n gosa trobar en as [[coma]]s y cerca d'os [[torrent]]s de montanya. S'ha de parar cuenta con os puestos an que n'i hai muta y s'apaixenta os [[rabanyo]]s, pos os animals en pueden minchar cuan acuden a abrevar-se y se mueren a-escape.
== Toxicidat ==
Todas as partes d'una tuera son toxicas, pos i hai [[aconitina]] y atros [[alcaloide]]s en toz os teixius. A vena ye verenosa en especial, pos se i guarda as substancias de reserva pa l'[[hibierno]] con que ye l'organo an mas concentrau ye o vereno.
== Imáchens ==
<gallery>
Imachen:Aconitum napellus RHu 002.JPG|[[Racemo]] de flors.
Imachen:Aconitum napellus subsp. vulgare kz06.jpg|[[Fuella]].
Imachen:Aconitum napellus subsp. vulgare in Jardin Botanique de l'Aubrac 07.jpg|Fuellas chóvens.
Imachen:Aconitum napellus plant (12).jpg|Arredol d'un [[vivero]].
Imachen:Aconitum napellus an der Braunarlspitze.JPG|[[Habitat]].
</gallery>
== Se veiga tamién ==
* [[Gentiana lutea|Chanzana]].
* [[Digitalis purpurea|Didalera]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Enlaces externos ==
{{Wikispecies_line}}
{{Commonscat}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aconitum|Napellus]]
[[Categoría:Plantas verenosas]]
[[Categoría:Hierbas presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
[[Categoría:Flora d'os Pireneus]]
gfga336b6kpvumgc742x4s61srzga33
Aardman Animations
0
134505
2423275
2218756
2026-06-10T19:14:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423275
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha d'empresa
| nombre_empresa = Aardman Animations
| logo_empresa =
| color1 = #104E8B
| color2 = #FFFFFF
| slogan_empresa =
| establimiento = [[12 d'abril]] de [[1972]]
| localización = [[Imachen:Flag of UK.svg|22px|border]] [[Bristol]], [[Reino Uniu]]
| enfiladors =
| emplegaus =
| industria = [[Animación]]
| productos = [[cinta]]s
| beneficio =
| pachina = [http://www.aardman.com www.aardman.com]
}}
'''Aardman Animations, Ltd.''' u tamién '''Aardman Studios''' ye una [[empresa]] anglesa de [[cine d'animación]] con seu en [[Bristol]], [[Anglaterra]], [[Reino Uniu]].
Aardman ye conoixiu per cintas realizadas con tecnica d'animación [[stop-motion]] fendo servir [[plastilina]], particularment aquellas que presentan a los personaches [[Wallace]] y [[Gromit]].<ref>{{en}} Andy Lane (2004). ''The World of Wallace & Gromit''. Boxtree Ltd. {{ISBN|978-0-7522-1558-7}}</ref> Dimpués de cualques curtometraches d'animación per ordinador experimentals en zaguerías d'o decenio de 1990, prencipiando con [[Owzat]] (1997), ingresoron a lo mercau de l'[[animación per ordinador]] con [[Flushed Away]] (2006).
== Cintas ==
*[[Chicken Run]] (2000)
*[[The Curse of the Were-Rabbit]] (2005)
*[[Flushed Away]] (2006)
*[[Arthur Christmas]] (2011)
*[[The Pirates! In an Adventure with Scientists!]] (2012)
*[[Shaun the Sheep Movie]] (2015)
*[[Early Man]] (2018)
*[[A Shaun the Sheep Movie: Farmageddon]] (2019)
== Series de televisión ==
*[[Morph]](1977–hue)
*[[Creature Comforts]](1989–2011
*[[Wallace and Gromit]](1989–hue)
*[[Chicken Run]](2000–hue)
*[[Shaun the Sheep]](2007-hue)
*[[Timmy Time]] (2009-2012)
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Animación]]
ei0yew5ikt4nipdnrs8na2tgzr1pk9z
Alessandro Stradella
0
135069
2423427
2287147
2026-06-10T19:38:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423427
wikitext
text/x-wiki
{{correchir}}
{{Ficha d'artista musical
|Nombre = Alessandro Stradella
|Imachen = AlessandroStradella.jpg
|Grandaria = 230px
|Subtetulo = Dibuixo a la pluma de Alessandro Stradella creyau entre 1868 y 1888
|Fondo =
|Nombre_de_naiximiento =
|Alias =
|Naiximiento = enta 1643/44
|Muerte = [[Chenova]], Italia, [[25 de febrero]], [[1682]])
|Orichen = [[Imachen:Bologna-Stemma.png|24px|border|Bandera de Bolonya]] [[Bolonya]], ([[Italia]])
|Instrumento = Vriolín
|Estilo = Barroco
|Ocupancia = Compositor de musica clasica
|Tiempo =
|Discografica =
|Artistas_relacionaus =
|URL =
|Miembros =
|Atros_miembros =
}}
'''Alessandro Stradella''', naixiu de [[Bolonya]] ([[Italia]]) en [[1643]] u [[1644]] y muerto en [[Chenova]] (Italia) o [[25 de febrero]] de [[1682]]), estió un [[compositor]] [[italia]]no. Figura important en a escuela romana d'o [[sieglo XVII]], Stradella unió o suyo nombre a lo periodo historico d'a naixencia d'o melodrama, tot y que a suya producción, que supera a los 250 titols, estió fecunda y se refirió as operas y acciones escenicas, cantatas, motetes, serenatas a una u mas voces, madrigals, ''canozonettas'' y oratorios.
== Vida ==
Cuarto fillo de l'aristocrata modenesa Simona Garofoli y de Marcantonio Stradella, vicemarqués de Vignola, en o territorio d'os Estensis, se quedó popiello enta [[1655]]. No se sabe con certeza a qui s'encomendó o cudiau d'o chicot Alessandro y con quí aprendió este os suyos primers rudimentos de musica. Se sabe manimenos, que Stradella estió nino cantor d'os Florentinos y en os oratorios de Santo Marcelo, en a parroquia d'o SS. Crocefisso, y d'a Vallicella, en a Chiesa Nuova. En 1663 componió un motete, ''Care Jesu suavissime'', en honor a Santo Felipe Neri, per encargo de [[Cristina de Suecia]], dos anyos mas tarde fue nombrau [[compositor]] a lo servicio d'o gran condestable Lorenzo Onofre Colonna y d'a suya muller Maria Mancini, nieto d'o cardenal [[Giulio Raimondo Mazzarino|Mazzarino]], per o que podio entrar a fer parte de l'ambient aristocrata romano. Entre 1565 y 1566 albandonó [[Roma]] y se tresladó enta Venecia como part d'a catafila d'os principes Colonna.
En esta ciudat levó a cabo as suyas primeras esperencias teatrals y escribió una chicota [[opera]], ''[[Circe]]'', d'a cual se conservan dos versions distintas, tanto por o suyo texto como por a suya musica. En totas dos versions existe un elemento caracteristico común, como ye a referencia a Tivoli y a lo "Teatro delle Acque", d'a Villa Aldobrandini, an se creye tenió puesto o estreno d'a opera, en mayo de 1667, representación ofrida per Olimpia Alldobrandini u per o suyo fillo Benedetto Pamphili en honor d'o nuevo cardenal [[Leopoldo de Médicis]]. A o mesmo tiempo que esta obra d'inspiración mitolochica, Stradella componió os oratorios ''Susana'', con libreto de G.B. Giardini (1666) y ''Santo Gio Grisostomo'', con libreto de G. Lotti (1667), en os cuals s'aprecia perfectament o dominio tecnico y la fantasia inventiva d'o músico. En este periodo empecipió a amostrar-se tamién o temperamento estremadament vivaz y inspirau de l'artista, en contina busqueda d'aventuras amorosas, con los suyos correspondiens adulterios, rinyas, duelos y bravatas de tot tipo, que caracterizaron a suya achitada vida.
== Diversas biografias ==
Los suyos biografos, empecipiando por a mas ampla y detallada, de Remo Giazotto ''(Vita die Alessandro Stradella'', [[Milán]], 1963), recontan que o fogoso y inquieto mosico s'enamoró d'as cantaires Pia Antinori y Giorgina Cesi, trató de quitar d'o convento a la florentina Elisabetta Marmorari, fuyió de Roma con Ortensia Contarini, muller d'o noble veneciano Vincenzo Michiely mancilló l'honor de Francesca Lomellini, muller d'un tal Giuseppe Garibaldo, consellero municipal de Génova, o que le condució a una muerte prematura cuan nomás contaba 38 años d'edat, o [[28 de febrero]] de 1682, apunyalau por un espadachin a sueldo de Giovan Battista Lomellini, chirmán de Francisca.
La suya vida tumultuosa no impidió a que el músico dedicase a la suya actividat y colaborar con o libretista y escenógrafo Filippo Accialuoli, que, entre las temporadas 1671/72 i 1672/73, estió empresario d'o primer teatro operistico romano, o Teatro Tordinona, construyiu per o conde d'Alibert. Entre estes dos anyos estió, amás, [[mayestro de capiella]], y escribió prologos, intermezzos y arias pa cualques d'as operas representadas en o teatro, tals como ''[[Scipione Africano]]'' y ''[[Giasone]]'' de Cavalli, y ''[[Doriy Tito]]'', de Cesti. En 1673, cuan Acciaiuoli cesó como empresario d'o Tordinona, Stradella fue substituyiu como mayestro de capiella por [[Bernardo Pasquini|Pasquini]] y [[Giovanni Antonio Boretti|Boretti]], y tornó a componer por encargo de cuantas familias nobles.
Con motivo d'o chubileu, en 1675 toz os teatros romanos, y o promero d'éls lo Tordinona, remanioron inactivos, por lo que Stradella s'entregó a composición de oratorios; a esta epoca perteneixen los oratorios ''Santa Pelagia'' (1675), pa Santo Marcelo, en a parroquia d'o SS. Crocefisso, y ''Santo Giovanni Battista'' (1675), pa l'ilesia d'os Florentinos, que gozaron de gran renombre en l'ambient musical d'a ciudat, an, manimenos, a figura d'o mosico trobaba cada vegada mayor enemistat entre os nobles y poderosos por culpa d'a suya vida desordenada y as suyas intrigas amorosas. Per esta razón, Stradella se veyió obligau a fuyir d'una ciudat a unatra (Venecia, [[Torino]], Chenova), encara que en cuan trobaba cubillar y protección de familias aristocraticas y bien situadas, como sucedió en Torino, ciudat a la cual plegó en 1677, acompanyau d'Ortensia Contarini, y fue aculliu por la rechent Maria Giovanna de Nemours, dimpués que lo gran duque de Toscana le negase o permiso de residencia, a causa d'o suyo comportamiento, considerau inmoral y escandaloso. Ixo no impidió que, o [[10 de noviembre]] de [[1667]], Stradella estase abordau en Torino per dos espadachines plegaus dende Venecia, que le infirioron cuatro punyaladas, los matons aconsiguioron refuchiar-se en casa d'o marqués de Villars, ambaixador de Francia, consellaus per l'ambaixador francés en Venecia. A rechent de Nemours tractó, en vano, d'arrestar a los dos esbirros, que aconsiguioron salir d'o territorio torinés, y que a suya fuga suscitó polemicas y intercambios de notas de protesta sobre o posible abuso d'as prerogativas diplomaticas.
== Personache problematico ==
Lochicament, Stradella estió un pesonache tamién incomodo pa os suyos protectors, dica o punto que, dimpués d'haber-se repuesto d'o suyo atentau, habió d'abandonar Torino a primers de 1678 y tresladar-se a Chenova, an siguió componendo oratorios y musica instrumental, entre as cuals destaca una serenata alegorica, clamada ''Invenzione per un barcheggio'', que fue estrenada o [[4 de chulio]] de 1681, con motivo d'as vodas de Brignole Sale-Spinola, en Chenova. Stradella, manimenos, no albandonó o suyo desordenau modo de vivir entre amorios, chuegos d'azar y negocios extramusicals con amigos aventurers y sin escruplos. En este ambient maturó o segundo atentau contra o mosico, que murió estando encara muito choven, victima d'una trama delictiva ixuplidada muito luego dimpués d'un escandalo resuelto por medio d'a intervención de poderosos personaches y o pago de fianzas.
== Las suyas obras ==
Amás d'as obras ya citadas, cal mencionar os oratorios ''Santa Editta, Vergine y monarca, regina d'Inghilterra'' (1666) y ''Esther liberatrice d'o popolo ebreo'' (1673), y as operas ''[[Il corispero]]'' (1673), en dos actos, con elementos serios y populars, ''[[Floridoro ovvero il Moro per amore]]'' (1677), dentres actos, ''[[A forza dell'amor paterno]]'' (1678), en tres actos que oscilan entre o drama y a comedia d'intriga, y ''[[Horatio Cocie sul mete-te]]'' (1680/81), dentres actos de sisanta escenas, con arias con acompanyamiento instrumental u emparadas por lo contino de dos vriolins ''obligati'', con danzas y estrebillos instrumentals, basaus a vegadas en episodiso comicos populars. En zaguerías d'o [[sieglo XX]], se descubrió una nueva opera d'o compositor, ''[[Doriclea]]'', trobada en o Fichero d'a Basilica de Rieti, muito interesant per una diferenciación expresiva d'o mundo aristocrata y d'o d'a plebe, per no charrar de la mescla de motivos serios y comicos (esperreco común a cuantos textos teatrals de Stradella) y de bella caracterización psicolochica d'os seis personaches que intervienen en l'acción.
Pa comprender lo significau y valor d'este compositor, que desembolicó a suya actividat, como tantos atros d'a suya epoca, en o sino d'as cortes palatinas y eclesiasticas, que constituyen os puntos de referencia obligaus d'a sociedat d'a Roma barroca, será convenient estudiar o lenguache musical de Stradella. En primer puesto cal subrayar a modernidat harmonica d'a suya musica, que deixó d'estar ligada a los antigos modulos ""staticos" d'o estilo eclesiastico y s'ubrió a una mayor variedad expresiva y a un sentiu ritmico mas vivo en os suyos contrastes, a fin d'evidenciar millor lo ''pathos'' y o que yera definida como ''ternura en musica''. En este sentiu adquiere particular relevancia a cantata con acompanyamiento instrumental, que asume con Stradella a suya forma tipica, a traviés d'a versatil combinación de l'oratorio y d'o recitativo, y en l'achil fluidez d'o suyo estilo.
En ista mesma dirección alcanzó resultaus encara mas fecundos o napolitano [[Alessandro Scarlatti]], que, con as suyas cantatas, nos legó un inacorable tresoro d'invención melodica y d'elegant disenyo formal. Puede decir-se, como afirman los musicologos, que en Stradella ''"ye agún mayor a variedat d'as arias; arias ubiertas, en as cuals a cada frase poetica corresponde una nueva frase melodica y a suya unidat corre a cargo de l'afinidat melodica, y arias zarradas en as cuals lo torno d'o texto a los concepos inicials conduz a una mención mas u menos modificada d'os temas inicials"''. Naturalment, no faltan moments de rigidesa en as obras de Stradella, cuan prevale o sentiu de respeto a lo noble y a lo sacro, tal como imposan las normas compositivas d'a epoca, pero o temperamento mas sincero y autentico d'iste artista se torna a trobar en as situacions musicals mas inmediatas y marcadas por una vena popular, como o ''Trespolo tutore balordo'', an a linea de canto s'adecua a la comicidad verbal y a lo rítmo rapido de l'acción.
A causa d'a suya innegable robustez polifonica instrumental, han estau infravaloradas as sinfonias d'introdución de Stradella como las d'a cantata escenica ''Circe'' y d'a opera ''[[Horatio Cocle sul mete-te]]'', que, per vegada primera en o [[sieglo XVII]], incluyen o ''crescendo'' d'a orquesta. Stradella, por tanto, ye un mosico que ocupa un puesto muito preciso en o momento historico en que desembolicó a suya actividat, y as suyas composicions evidencian una sensibilidat tonal y contrapuntista brenca mediocre u limitativa, digna d'una vocación artistica d'extraordiaria vitalidat humana y estetica.
== Referencias ==
* Editorial Sarpe. Gran Enciclopedia de la Música Clásica, vol. IV, pàg. 1384/85 ({{ISBN|84-7291-327-9}})
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Stradella, Alessandro}}
[[Categoría:Compositors d'Italia]]
[[Categoría:Compositors de musica clasica]]
[[Categoría:Mayestros de capiella d'Italia]]
[[Categoría:Muertos en Chenova]]
[[Categoría:Naixius de Bolonya]]
[[Categoría:1644 (naixencias)]]
[[Categoría:1682 (muertes)]]
hnkgvi2opf4uxgcyggf54xpwgotcaor
Aragorn
0
135087
2423589
2183269
2026-06-10T20:04:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423589
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de personache de ficción
|nombre = Aragorn
|imachen = Aragorn.png
|imachen grandaria =220px
|piet de foto = Aragorn, fillo d'Arathorn.
<!--Datos chenerals-->
|embotada =Elessar,Telcontar,Thorongil,Estel
|alter ego =
|calendata naiximiento =
|puesto naiximiento =
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto residencia =
|especie = [[humán]]
|altaria = 1,98 m
|peso =
|ocupación =
|conchuche = [[Arwen]]
|fillos = [[Eldarion]]
|chirmans =
<!--Datos publicación-->
<!--Novela-->
|nombre libro = [[O Sinyor d'os Aniellos]]
|escritor libro = [[J.R.R. Tolkien]]
|anyo libro = [[1954]]
<!--Cine-->
|cinta = [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]
|director =[[Peter Jackson]]
|actriz cine =[[Viggo Mortensen]]
|anyo cinta =[[2001]]
}}
'''Aragorn''' ye un personache ficticio creyau por [[J.R.R. Tolkien]] pa la suya novela [[O Sinyor d'os Aniellos]] y interpretau en as [[cinta]]s de [[Peter Jackson]] per [[Viggo Mortensen]].<ref>{{es}} Foster, Robert (2003). ''Guía completa de la Tierra Media''. Barcelona: Minotauro. {{ISBN|978-84-450-7428-2}}.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
[[Categoría:Personaches d'o Sinyor d'os Aniellos]]
[[Categoría:Personaches ficticios de cine]]
[[Categoría:Personaches ficticios de novela]]
{{Control d'autoridaz}}
q90se3w5couv83btxpnfncz4fk6jvu9
Apodemus sylvaticus
0
136870
2423555
2334694
2026-06-10T19:58:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423555
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = Apodemus sylvaticus
|nombre_pop1 = rato de mont
|nombre_pop2 = rato de coda larga
|nombre_pop3 = ratón montesino
|nombre_pop4 = zorz montesino
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:ApodemusSylvaticus.jpg|250px]]
|descripcion = Un rato de mont (''Apodemus sylvaticus'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Mammalia
|subclase =
|orden = Rodentia
|suborden =
|familia = Muridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Apodemus
|especie = A. sylvaticus
|subspecie =
|nombre_binominal = Apodemus sylvaticus
|descriptor = [[Linnaeus|Linné]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Apodemus_sylvaticus_distribution.PNG|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o rato de mont.
}}
O '''rato de mont'''{{DACC}} u '''rato de coda larga'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Apodemus sylvaticus}} <small>([[Linnaeus|Linné]], 1758)<ref>{{en}} Anthony J. Mitchell-Jones, Giovanni Amori, Wieslaw Bogdanowicz, Boris Krystufek, P. J. H. Reijnders, Friederike Spitzenberger, Michael Stubbe, Johan B. M. Thissen, Vladimiŕ Vohralik, Jan Zima: ''The Atlas of European Mammals''. Poyser, London, 1999, {{ISBN|0-85661-130-1}}, pp. 274–275.</ref></small>), tamién dito '''ratón montesino'''<ref name = "Vidaller">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Lista patrón d'os nombres d'os mamifers terrestres ibericos en aragonés (II)'', [[Fuellas]] 251-252, [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], [[2019]], ISSN 1132-8452, pp. 19-24.</ref> u '''zorz montesino'''<ref name = "Vidaller"/>, ye una [[especie]] de [[mamifero]] d'a orden d'os [[Rodentia]] y familia [[Muridae]] que habita en selvas, praus y campos cautivaus, y tiende a buscar arias mas selvencas d'hibierno.<ref>{{en}} J. L. Tellería; T. Santos; M. Alcántara (1991). "Abundance and Food-Searching Intensity of Wood Mice (Apodemus sylvaticus) in Fragmented Forests". Journal of Mammalogy. 72 (1): 183–187. doi:10.2307/1381994. JSTOR 1381994</ref> Cuasi en a suya totalidat nocturnos y terrestres, os ratons montesino excavan extensament, construyen nidos feitos de plantas y viven en edificios mientres as estacions mas duras de l'anyo. Ye una d'as especies mas estudiadas d'o chenero [[Apodemus]]. En [[Europa]], s'extiende a lo norte d'[[Escandinavia]] y a l'este d'[[Ucraína]]. O rato de mont tamién se troba en o nord-ueste d'[[Africa]] y en muitas islas d'a [[mar Mediterrania]].<ref>{{en}} [https://www.britannica.com/animal/wood-mouse ratón montesino] en l'Encyclopædia Britannica</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Apodemus sylvaticus|''Apodemus sylvaticus''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Apodemus|Sylvaticus]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Mamiferos presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
jxj6emdsovcmiz556b42gz4g00qoovr
Apodemus flavicollis
0
136873
2423554
2334695
2026-06-10T19:58:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423554
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Apodemus flavicollis''
|nombre_pop1 = ratolín alionau
|nombre_pop2 = ratón de collar
|nombre_pop3 = zorz de collar
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Apodemus.flavicollis.jpg|250px]]
|descripcion = Un ratolín alionau (''Apodemus flavicollis'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Mammalia
|subclase =
|orden = Rodentia
|suborden =
|familia = Muridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Apodemus
|especie = A. flavicollis
|subspecie =
|nombre_binominal = Apodemus flavicollis
|descriptor = [[Hans Bøchmann Melchior|Melchior]]
|calendata_desc = [[1834]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Mapa_Apodemus_flavicollis.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o ratolín alionau.
}}
O '''ratolín alionau'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Apodemus flavicollis}} <small>([[Hans Bøchmann Melchior|Melchior]], 1834)<ref>{{en}} Anthony J. Mitchell-Jones, Giovanni Amori, Wieslaw Bogdanowicz, Boris Krystufek, P. J. H. Reijnders, Friederike Spitzenberger, Michael Stubbe, Johan B. M. Thissen, Vladimiŕ Vohralik, Jan Zima: ''The Atlas of European Mammals''. Poyser, London, 1999, {{ISBN|0-85661-130-1}}, pp. 274–275.</ref></small>), tamién dito '''ratón de collar'''<ref name = "Vidaller">{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Lista patrón d'os nombres d'os mamifers terrestres ibericos en aragonés (II)'', [[Fuellas]] 251-252, [[Consello d'a Fabla Aragonesa]], [[2019]], ISSN 1132-8452, pp. 19-24.</ref> u '''zorz de collar'''<ref name = "Vidaller"/>, ye un [[mamifero]] d'a orden d'os [[Rodentia]] y familia [[Muridae]] que ye estreitament relacionau con o [[Apodemus sylvaticus|rato de mont]], con o cual se trafucó mientres muito tiempo. Nomás se reconoixió como una especie deseparada en [[1894]]. Se diferencia per a suya banda de pelache amariello arredol d'o cuello y per tener orellas un mica mas grans y, per un regular, per estar un poquet mas gran en cheneral. Con uns 100 mm de longaria, puede puyar a los árbols y, a vegadas, pasa l'[[hibierno]] en as casas. Se troba sobretot en arias montanyosas d'o sud d'[[Europa]], manimenos s'extiende enta lo norte en partis d'[[Escandinavia]] y [[Gran Bretanya]]. Facilita a propagación d'a [[encefalitis transmitida per caparras]] a los [[ser humán|humans]] y ye una especie reservorio d'o [[virus Dobrava]], un [[hantavirus]] responsable de causar [[calentura hemorrachica con sindrome renal]].<ref>{{en}} Sibold, C.; Ulrich, R.; Labuda, M.; Lundkvist, Å.; Martens, H.; Schütt, M.; Gerke, P.; Leitmeyer, K.; Meisel, H.; Krüger, D. H. (2001). "Dobrava hantavirus causes hemorrhagic fever with renal syndrome in central Europe and is carried by two different Apodemus mice species". Journal of Medical Virology. 63 (2): 158–167. doi:10.1002/1096-9071(20000201)63:2<158::AID-JMV1011>3.0.CO;2-#. PMID 11170053.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Apodemus flavicollis|''Apodemus flavicollis''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Apodemus|Flavicollis]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Mamiferos presents en Aragón]]
ldias9u3luop7x5yjm7xmpz3606up17
Aegolius funereus
0
136956
2423330
2382238
2026-06-10T19:23:18Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423330
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aegolius funereus''
|nombre_pop1 = muchuelo de pinada
|nombre_pop2 = muchueleta
|nombre_pop3 = cholibeta de Tengmalm
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Aegolius-funereus-001.jpg|250px]]
|descripcion = Un muchuelo de pinada (''Aegolius funereus'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Strigiformes
|suborden =
|familia = Strigidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aegolius
|especie = A. funereus
|subspecie =
|nombre_binominal = Aegolius funereus
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AegoliusFunereusIUCN.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o muchuelo de pinada.
}}
O '''muchuelo de pinada'''{{DACC}} u '''muchueleta'''<ref>{{an}}/{{ca}}/{{es}} [http://aragonnatural.lenguasdearagon.org/carteles/aves_con_caja.pdf Cartel d'as aus (PDF: 9.9 Mb)] d'a pachina web "Aragón Natural" d'o [[Gubierno d'Aragón]]</ref> ({{nombreCientifico|Aegolius funereus}} <small> ([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{de}} Theodor Mebs: ''Eulen und Käuze. Alle europäischen Eulen und Käuze''. Franckh, Stuttgart 1987, {{ISBN|3-440-05708-9}}, pp. 60–67.</ref></small>), tamién conoixida como '''cholibeta de Tengmalm'''{{DACC}} ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Strigiformes]] y familia [[Strigidae]] que a resultas d'a suya tutonería y a reacción evasiva a las actividaz humanas, os costumbres nocturnos y l'habitat inaccesible preferiu d'as selvas, os humans rara vegada lo veyen.
Ye un au chicota mesurando entre 22 a 27 cm de longaria y 50 a 62 cm d'envergadura, y con un peso de 100-200 g. Ye de tozuelo gran, con dos linias negras que le recorren os costaus d'a cara y os suyos uellos son d'iris amariello.
== Subspecies ==
* ''[[Aegolius funereus funereus]]''.
* ''[[Aegolius funereus caucasicus]]''.
* ''[[Aegolius funereus magnus]]''.
* ''[[Aegolius funereus pallens]]''.
* ''[[Aegolius funereus beickianus]] ''.
* ''[[Aegolius funereus richardsoni]] ''.
* ''[[Aegolius funereus sibiricus]] ''.
* ''[[Aegolius funereus jakutorum]]''.
* ''[[Aegolius funereus juniperi]]''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Aegolius funereus|''Aegolius funereus''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aegolius|Funereus]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'America]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
px9s0in923y4e3cq3h37exbeay9e11a
Aquila chrysaetos
0
136979
2423566
2343848
2026-06-10T20:00:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423566
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aquila chrysaetos''
|nombre_pop1 = alica crabitera / aliga crabitera
|nombre_pop2 = alica matadera / aliga matadera
|nombre_pop3 = alica cullebrera / aliga cullebrera, cullebrera
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Aquila_chrysaetos_Flickr.jpg|250px]]
|descripcion = Un alica crabitera (''Aquila chrysaetos'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Accipitriformes
|suborden =
|familia = Accipitridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aquila
|especie = A. chrysaetos
|subspecie =
|nombre_binominal = Aquila chrysaetos
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Aquila_chrysaetos_distribution_map.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'alica crabitera. Aria de cria (verde clara), aria d'hivernada (azul) y tot l'anyo (verde fosca).
}}
L''''alica crabitera'''{{DACC}}<ref>{{an}}/{{ca}}/{{es}} [http://aragonnatural.lenguasdearagon.org/carteles/aves_con_caja.pdf Cartel d'as aus (PDF: 9.9 Mb)] d'a pachina web "Aragón Natural" d'o [[Gubierno d'Aragón]]</ref><ref group="nota">Con a variant '''aliga crabitera'''</ref>, '''alica matadera'''<ref group="nota">Con a variant '''aliga matadera'''</ref>, '''alica cullebrera'''<ref group="nota">Con a variant '''aliga cullebrera'''</ref> u simplament '''cullebrera'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Aquila chrysaetos}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{de}} H. Haller: ''Der Steinadler (Aquila chrysaetos) als Brutvogel im schweizerischen Alpenvorland: Ausbreitungstendenzen und ihre populationsökologischen Grundlagen''. In: Der Ornithologische Beobachter. Bd. 91, 1994, pp. 237–254.</ref></small>) ye una [[au rapinyera]] d'a orden d'os ''[[Accipitriformes]]'' y familia ''[[Accipitridae]]'' que ye a [[especie]] d'[[alica]] de mayor distribución. Istas aus son de color parda fosca, con un plumache pardo dorau mas claro en a [[foyeta]]. As alicas inmaduras d'ista especie gosan tener blanco en a coda y a ormino tienen marcas blancas en as [[Ala (zoolochía)|alas]]. As alicas crabiteras fan servir a suya achilidat y velocidat combinadas con piez poderosos y zarpas enormes y esmoladas pa atrapar una variedat de presas, sobretot liapres, coniellos, marmotas y atros chicoz mamifers terrestres.<ref>{{en}} Watson, Jeff (2010). ''The Golden Eagle''. A&C Black. {{ISBN|978-1-4081-1420-9}}.</ref>
As alicas crabiteras mantienen arias de distribución u territorios que pueden estar tan grans como 200 km<sup>2</sup>. Construyen grans niedos en cinglas y atros puestos altos a los que pueden tornar mientres cuantos anyos de reproducción. A mayoría d'as actividaz de cría son de primavera; son monogamas y pueden remanir chuntos mientres cuantos anyos u posiblement de per vida. As fembras meten dica cuatro [[uego]]s y dimpués os coban mientres seis semanas. Per un regular, una u dos crietas sobreviven pa emplumar en uns tres meses. Istas alicas crabiteras chuvenils cheneralment aconsiguen l'independencia total d'agüerro, dimpués d'o cual dondian amplament dica establir-se un territorio pa ellas mesmas en cuatro u cinco anyos.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Aquila chrysaetos|''Aquila chrysaetos''}}
{{Chenero Aquila}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aquila|Chrysaetos]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
cyp60tc97ohccy6drplyq67i77l6fto
Actitis hypoleucos
0
137001
2423304
2384280
2026-06-10T19:18:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423304
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Actitis hypoleucos''
|nombre_pop1 = biecadeta chicota
|nombre_pop2 = chifleta
|nombre_pop3 = correrríos chicot
|nombre_pop4 = paixarica d'augua
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Actitis_hypoleucos_-_Laem_Pak_Bia.jpg|250px]]
|descripcion = Una biecadeta chicota u chifleta (''Actitis hypoleucos'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Charadriiformes
|suborden =
|familia = Scolopacidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Actitis
|especie = A. hypoleucos
|subspecie =
|nombre_binominal = Actitis hypoleucos
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:ActitisHypoleucosIUCNver2018_2.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'a paixarica d'augua u chifleta.
}}
A '''paixarica d'augua'''{{DACC}} u '''chifleta'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Editorial Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p. 113.</ref>, tamién dita '''biecadeta chicota'''<ref>{{es}} ''Miniguía de Ornitología de la Comarca de la Hoya de Huesca / Miniguia d’Ornitolochía d’a Comarca Plana de Uesca'', 2016, Comarca Plana de Uesca.</ref> u '''correrríos chicot'''<ref>{{es}} [[Alberto Bueno Mir]]: ''Las aves limícolas de Aragón'', [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], ''Revista Lucas Mallada'', num. 7, ISSN 0214-8315, [[1995]], p. 77-104.</ref>, ({{nombreCientifico|Actitis hypoleucos}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{la}} Linnaeus, C. (1758). "Tringa hypoleucos". ''Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis''. Volume 1 (Tenth ed.). Holmiae (Stockholm): Laurentii Salvii. p. 149.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a [[Orden (biolochía)|orden]] d'os [[Charadriiformes]] y [[Familia (biolochía)|familia]] [[Scolopacidae]] que mide 18–20 cm de luengo con una envergadura de 32–35 cm. Tien dorso pardo grisenco, dorso blanco, patas y piez curtos de color amarillenca fosca y pico con base palida y punta fosca. En o plumache d'hibierno, son mas amortaus y tienen una barra mas chocant en as [[Ala (zoolochía)|alas]], encara que isto nomás ye visible a curta distancia.
A paixarica d'augua u chifleta se reproduz en a mayor parti d'as redoladas d'[[Europa]] y [[Asia]] templadas y subtropicals, y migra enta [[Africa]], o sud d'[[Asia]] y [[Australia]] d'hibierno.
A paixarica d'augua u chifleta busca [[birolla]] a simple envista en o solero u en auguas mica fundas, replegando birollas chicotas como [[Insecta|insectos]], crustacios y atros invertebraus; mesmo puede atrapar insectos en vuelo.
Fa [[niedo]] en o solero amán de l'augua dolza. Cuan se sienten menazaus, os chóvens pueden aferrar-se a cuerpo d'os suyos pais pa que los portien a un puesto seguro.<ref>{{en}} C.F. Mann: ''Sunda Frogmouth Batrachostomus cornutus carrying its young''. Forktail. 6, 1991, pp. 77–78.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Actitis hypoleucos|''Actitis hypoleucos''}}
{{Chenero Actitis}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Actitis|Hypoleucos]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
2d0ntddibsrfkmae7rmcuavherx5y30
Antoni Maria Badia i Margarit
0
137023
2423534
2293359
2026-06-10T19:55:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423534
wikitext
text/x-wiki
{{belsetán}}
{{Ficha de famoso
|nombre = Antoni Maria Badia i Margarit
|imachen = Antoni M. Badia i Margarit.jpg
|imachen grandaria = 300px
|piet de foto = Antoni M. Badia Margarit en l'anyo 2009
|calendata naiximiento = [[30 de mayo]] de [[1920]]
|puesto naiximiento = [[Barcelona]]
|calendata muerte = [[16 de noviembre]] de [[2014]]
|edat muerte = 94 anyos
|puesto muerte = [[Barcelona]]
|ocupación = [[Filolochía|Filologo]], [[Lingüistica|lingüista]] y [[profesor]] universitario.
|salario =
|patrimonio neto =
|conchuche = Maria Cardús i Almeda<ref name=MCardús>{{ca}} [https://www.raco.cat/index.php/LlenguaLiteratura/article/download/151369/203269/&usg=AOvVaw0Zuj2K60cVtP0voVD8LegK Necrolochica de ''Maria Cardús i Almeda''], consultata lo 5 de chiner de 2022.</ref>
|obras =
|fillos = Cinco (cuatre fillos y una filla)<ref name=MCardús/>
|partiu politico =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Antoni Maria Badia i Margarit''' ([[Barcelona]], 30 de mayo de 1920 - 16 de noviembre de 2014<ref name=Vanguardia>{{ca}} [https://www.lavanguardia.com/cultura/20141116/54419361751/mor-als-94-anys-el-filoleg-i-linguista-antoni-maria-badia-i-margarit.html ''Mor als 94 anys el filòleg i lingüista Antoni Maria Badia i Margarit''], consultato lo 4 de chiner de 2022.</ref>) estió un [[Filolochía|filologo]] y [[Lingüistica|lingüista]] [[Catalans|catalán]] especialista en historia de la luenga e [[gramatica]] d'el [[Idioma catalán|catalán]], e un d'es mayors investigadors sobre ixa luenga.
Tamién fayó numerosos estudios sobre gramatica historica d'el [[Idioma castellano|castellano]] e, en l'anyo [[1950]], publicó ''El Habla del Valle de Bielsa'' que encara hué ye una de las monografías mes finas e principals que s'ha feto sobre l'[[aragonés belsetán]], a chuntos con altros articlos sobre eixe dialecto aragonés, e que ha servito de base ta's troballos con que dimpués altros autors tamién han contribuito a l'estudio d'el dialecto local de la [[Valle de Bielsa|Valle' Bielsa]].
== Biografía ==
Badia i Margarit yera naixito d'una familia de la mediana burguesía barcelonesa. Es [[paye]]s d'er yeran emigratos dende el campo catalán atraítos per la puyanza de la industria en a Ciudat Condal.<ref name="BadiaBielsa">[[Artur Quintana]], introducción en BADIA i MARGARIT, Antoni Maria, ''El habla del Valle de Bielsa (Pirineo aragonés)''. Aladrada ediciones. Zaragoza, 2015. {{ISBN|978-84-944335-5-9}}</ref> De conviccions [[catalanismo|catalanistas]], dende chiquinín sus pais el escolarizoren en a luenga familiar incluso cuan la dictadura de [[Primo de Rivera]] prohibió l'ansenyanza en catalán, cosa pa la cual el habioren de llevar ta la Mutua Escolar Blanquerna pos so que astí se seguiba ansenyando l'idioma en a clandestinidat.<ref name=BadiaBielsa/> Fué en [[1939]], en rematar la [[Guerra Civil espanyola|Guerra]], cuan la dictadura de [[Francisco Franco|Franco]] zarró la Blanquerna pero en aquer alavez el choven Badia ya yera en a Universidat.
En es suyos anyos universitarios, Badia preneba clases paralelas con as oficials en os ''Estudis Universitaris Catalans'', como manera ta contrarrestar la [[castellanización]] que yera impuesta en a [[Universidat de Barcelona]].<ref name=BadiaBielsa/> Se licenció en [[Filolochía Romanica]] en 1943, e decamín escomenzó a troballar como asistente de clases practicas ta la facultat. Dica 1948 fayó troballos variatos en o seno de la universidat e ye en ixa anyata, a's suyos 28 anyos d'edat, cuan se saca la [[catedra]] de Gramatica historica espanyola,<ref name=BadiaBielsa/> ganata per oposición.
Dende 1944 heba aduyato a empentar es plans d'estudios sobre el catalán en a suya facultat, en primeras como asignatura que se dició «''Filología Catalana''» e que s'impartiba adentro de la [[Licenciatura en Filosofía y Letras|sección de Filolochía Romanica]], ixo sí; con el castellano como luenga en a que s'impartiba. Anyos dimpués, Badia i Margarit estaría el [[rector]] de la Universidat de Barcelona entre 1978 e 1986, e resultó fegura principal en a recatalanización de la institución.<ref name=BadiaBielsa/>
En 1955 a Badia Margarit el esleyoren miembro numerario de la Real Academia de las Buenas Letras de Barcelona, e en 1965 tamién en fué, d'esleíto, miembro de la ''[[Real Academia Española]] de la Lengua''.<ref name=BadiaBielsa/> Dende 1946 yera miembro d'el clandestino ''[[Institut d'Estudis Catalans]]'', d'el cual, ya legalizato cuan remató la dictadura, en salió nombrato president, cargo en o que s'estaría d'entre 1989 e 1995.<ref name=BadiaBielsa/>
Badia i Margarit no militó en garra [[partiu politico]] clandestino que fese oposición a'l ''Régimen''.<ref name=BadiaBielsa/> Manimenos, siempre estió una persona de fondas conviccions catalanistas lo que el llevó a no estar ni mica bien quiesto de las autoridaz d'el Franquismo, pero la suya participación en institucions relichiosas le i valió pa que le deixasen pasar bel·la vegata, pero no guaire mes que cualcuna.<ref name=BadiaBielsa/> Asinas, en [[Chinero|chiner]] de 1967 la policía franquista el venió a detener ta casa suya<ref name=BadiaBielsa/> perque deciban que heba deixato que la [[imprenta]] de la ''Casa de Monserrat de Barcelona'', que er dirichiba, la emplegasen uns chovenarros pa imprentar panfletos. Le fayoren pasar tota una semana en [[presón]] e a la fin el liberoren sin chudicio ni acusación formal.<ref name=BadiaBielsa/>
Dimpués d'ixo, en o curso 1967-1968, Badia fayó de profesor visitant en a Universidat de Madison, en [[Wisconsin]] ([[Estaus Unius|EEUU]]). Entre 1974 e 1976 fayó tamién de profesor asociato en a [[Universidat de París]] («''[[A Sorbona|la Sorbona]]''»), an que feba una clase a'l mes.<ref name=BadiaBielsa/> La Sorbona el faría doctor ''Honoris causa'' mes tarde.<ref name=Vanguardia/>
== Fayena filolochica ==
Badia yera un [[Ramón Menéndez Pidal|''pidaliano'']] de formación, saber que aplicaba a's suyos estudios tanto de [[gramatica]] como de [[lingüistica]] historica. Tamién agafó en os primers anyos una firme influencia de la escuela lexicografica d'Hamburgo u de «''Wörter und Sachen''» («Parolas e Cosas») que contaba con exponents como [[Friz Krüger]] e [[Rudolf Wilmes]], que heban feto troballos sobre l'[[Idioma aragonés|aragonés]]. Puestar que per ixo es primers d'entre es suyos troballos se centrasen en ixa luenga.
Asinas, a poco de licenciar-se ya publica «''Algunas notas sobre la lengua de [[Johan Ferrández d'Heredia|Juan Fernández de Heredia]]''» (1944). La primer publicación suya en a que se menciona l'aragonés fué la suya tesina de licenciatura, feta en 1943, pero luego se veyerá a-saber-qué representato en a suya tesi doctoral de 1945, «''Los complementos pronominoadverbiales derivados de IBI e INDE en la Península ibérica''», obra que mes que mes tractaba sobre cuestions historicas pero an que se mete bel·la información dialectolochica de muto valor.<ref name=GEA>{{es}} [https://web.archive.org/web/20220105000652/http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=1739&tipo_busqueda=1&nombre=Antoni%20Badia%20i%20Margarit&categoria_id=&subcategoria_id=&conImagenes= ''BADIA y MARGARIT, Antoni Maria''], consultato lo 4 de chiner de 2022.</ref>
En 1944 faría enquestas per catroce [[lugar]]s de la [[provincia de Uesca]], once aon se charraba aragonés e tres an que [[idioma catalán|catalán]]. El resultato d'aquel·la prospección se veyería con «''Contribución al vocabulario aragonés moderno''», que le-lo publicaría el CSIC en 1948. Dimpués, en 1947, se'n tornaría ta la [[Valle de Bielsa|Valle' Bielsa]] aon que i faría enquestas durante quince días<ref name=BadiaBielsa/> e que veyerían la luz como «''El Habla del Valle de Bielsa''» en 1950; de la que s'ha dito que estió la primer monografía consagrata so que a una [[Dialectos de l'aragonés|parla]] de l'Alto Aragón.<ref name=BadiaBielsa/>
De la lectura de [[Rudolf Wilmes|Wilmes]] e de [[Fritz Krüger|Krüger]], Badia en quita el interés pe'l vocabulario («''Wörter und Sachen''»), pero caldría lamentar-se d'el muto que s'heba cacegato en a Guerra, como observa el catalán cuan s'apercata que no i heba ya branca de [[cocina]]s como las d'antes, estancia "''tan rica en vocabulario''",<ref name=BadiaBielsa/> pos en quedar las casas rebentatas per la Guerra s'heban refeto con estilo mes moderno, con que s'heba deixato d'usar el vocabulario que s'asociaba con eras tamién. De la vocación lexicografica de Badía, influita per lo «''Wörter und Sachen''», en saldría las bases pa que s'elaborás el cuestionario pa'l «''Atles Lingüístic del Domini Català''», que l'ocuparía es primers [[anyos 1950]].<ref name=BadiaBielsa/>
== Se veiga tamién ==
* [[Pompeu Fabra]].
* [[Joan Coromines]].
* [[Ramón Menéndez Pidal]].
* [[Manuel Alvar]].
* [[Ramon Violant i Simorra]].
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Badia i Margarit, Antoni Maria}}
[[Categoría:Filologos de Catalunya]]
[[Categoría:Lingüistas de Catalunya]]
[[Categoría:Miembros d'a Real Academia Española]]
[[Categoría:Miembros de l'Institut d'Estudis Catalans]]
[[Categoría:Muertos en Barcelona]]
[[Categoría:Profesors universitarios de Catalunya]]
[[Categoría:Naixius de Barcelona]]
[[Categoría:1920 (naixencias)]]
[[Categoría:2014 (muertes)]]
cec3cg2q1yxj1ln2h49z75pjnscgrrs
Aesculus hippocastanum
0
137030
2423337
2323654
2026-06-10T19:24:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423337
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aesculus hippocastanum''
|nombre_pop1 = castanyera borde
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Horse-chestnut_800.jpg|250px]]
|descripcion = Una castanyera borde (''Aesculus hippocastanum'').
|conservacion = VU
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Sapindales
|suborden =
|familia = Sapindaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aesculus
|especie = A. hippocastanum
|subspecie =
|nombre_binominal = Aesculus hippocastanum
|descriptor = [[Linné]]
|calendata_desc = [[1753]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Aesculus_hippocastanum_range.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución nativa d'a castanyera borde.
}}
A '''castanyera borde'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Nuestros árboles'', Cuadernos altoaragoneses de trabajo 2, [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[1993]], {{ISBN|84-398-7906-7}}, p. 10</ref> ({{nombreCientifico|Aesculus hippocastanum}} <small> ([[Linné]], 1753)<ref>{{es}} Dr. Berdonces I Serra. «Aesculus hippocastanum». ''Gran Enciclopecia de las Plantas Medicinales''. Tikal ediciones {{ISBN|84-305-8496-X}}. pp. 287 - 288.</ref></small>) ye una [[especie]] de [[Plantae|planta]] d'a orden d'os ''[[Sapindales]]'' y familia ''[[Sapindaceae]]'' que ye nativa d'una chicota aria d'as montanyas d'os [[Balcans]], en o sud-este europeu, sobretot en o norte de [[Grecia]], pero tamién en [[Albania]] y en [[Macedonya d'o Norte]]. Ye amplament cautivau en toz os países de clima templau (sobre tot en [[Europa Central]]) y s'emplega en muitos casos como arbol ornamental.
A castanyera borde ye un arbol de fuella caduca que aconsigue alturas de dica 30 m. Puede aconseguir una edat de dica 300 anyadas.
O suyo fruito no ye comestible pa lo [[ser humán]] per a suya alta toxicidat, pero bels animals son immunes a la [[esculina]], que ye lo prencipal compuesto verenoso que contiene.
== Galería d'imáchens==
<gallery class=center caption="Aesculus hippocastanum">
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-02-Rosskastanie-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-34-Rosskastanie-Zweig-2012-gje.jpg
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-40-Rosskastanie-Knospe-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-78-Rosskastanie-Blatt-Bluete-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-80-Rosskastanie-Bluete-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-95-Rosskastanie-Frucht-2012-gje.jpg
Aesculus_hippocastanum_fruit.jpg| Fruito d'a castanyera borde, toxico pa lo [[ser humán]]
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-98-Rosskastanie-2014-gje.jpg|Fuella.
Baden-Baden-Aesculus hippocastanum-24-Rosskastanie beim Badischen Hof-2012-gje.jpg|Castanyera borde en [[agüerro]].
</gallery>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Aesculus hippocastanum|''Aesculus hippocastanum''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aesculus|Hippocastanum]]
[[Categoría:Árbols presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
s7acorcd86ebcpg5fyuxfojppz680hv
Aquilegia pyrenaica
0
137163
2423568
2384528
2026-06-10T20:00:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423568
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aquilegia pyrenaica''
|nombre_pop1 = palometa de puerto
|nombre_pop2 = palometa de glera
|nombre_pop3 = paxarica
|nombre_pop4 = capa de rei
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Ranunculaceae_-_Aquilegia_pyrenaica.jpg|250px]]
|descripcion = Palometas de puerto (''Aquilegia pyrenaica'').
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Ranunculales
|suborden =
|familia = Ranunculaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aquilegia
|especie = A. pyrenaica
|subspecie =
|nombre_binominal = Aquilegia pyrenaica
|descriptor = [[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]
|calendata_desc = [[1805]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''palometa de puerto'''{{DACC}}<ref>{{an}}/{{ca}}/{{es}} [http://aragonnatural.lenguasdearagon.org/carteles/flora_con_caja.pdf Cartel d'a flora (PDF: 13.9 Mb)] d'a pachina web "Aragón Natural" d'o [[Gubierno d'Aragón]]</ref> u '''palometa de glera'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p. 43</ref> ({{nombreCientifico|Aquilegia pyrenaica}} <small>([[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]],1805])<ref>{{en}} [http://legacy.tropicos.org/name/100290607 Aquilegia pyrenaica] en tropicos.org</ref></small>) ye una [[especie]] de [[Plantae|planta]] d'a orden d'os [[Ranunculales]] y familia [[Ranunculaceae]] que ye [[endemismo|endemica]] d'o [[Pireneu]] an creix en feners y penyeras. Tamién se conoixe como '''paixarica'''{{DACC}} u '''capa de rei'''{{DACC}}.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Aquilegia pyrenaica|''Aquilegia pyrenaica''}}
{{Wikispecies line|Aquilegia pyrenaica|''Aquilegia pyrenaica''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aquilegia|Pyrenaica]]
[[Categoría:Flora d'Aragón]]
604144jldzsyei9qua2ici43lc3xy74
Anethum graveolens
0
137308
2423514
2384404
2026-06-10T19:52:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423514
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anethum graveolens''
|nombre_pop1 = anito
|nombre_pop2 = aneto
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Anethum_graveolens_02.jpg|250px]]
|descripcion = Matas d'anito (''Anethum graveolens'').
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Apiales
|suborden =
|familia = Apiaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anethum
|especie = A. graveolens
|subspecie =
|nombre_binominal = Anethum graveolens
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1753]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
L''''anito'''{{DACC}} u '''aneto'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.42.</ref> ({{nombreCientifico|Anethum graveolens}} <small>([[Linnaeus]], 1753)<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20210928144156/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2638934 Anethum graveolens] en theplantlist.org</ref></small>) ye una [[especie]] de [[Plantae|planta]] d'a orden d'os ''[[Apiales]]'' y familia ''[[Apiaceae]]'' que se cautiva amplament en [[Eurasia]], an las suyas fuellas y simients se fan servir pa dar gusto a las [[birolla]]s.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Anethum graveolens|''Anethum graveolens''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anethum|Graveolens]]
[[Categoría:Hierbas presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
hvbukxew26eg8yb1wcyct7f0u0y7aur
Alosa fallax
0
137683
2423481
2386468
2026-06-10T19:47:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423481
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alosa fallax''
|nombre_pop1 = saboca
|nombre_pop2 = saboga
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Alosa_fallax.jpg|250px]]
|descripcion = Una saboca (''Alosa fallax'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Actinopterygii
|subclase =
|orden = Clupeiformes
|suborden =
|familia = Clupeidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alosa
|especie = A. fallax
|subspecie =
|nombre_binominal = Alosa fallax
|descriptor = [[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]]
|calendata_desc = [[1800]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''saboca'''{{DACC}}<ref>{{an}}/{{es}} [[Juan Moneva y Puyol]]: ''Vocabulario de Aragón. Edición y estudio de José Luis Aliaga'', Xordica Editorial, {{ISBN|978-84-88920-97-3}}, [[2004]], p.404</ref> u '''saboga'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.137.</ref> ({{nombreCientifico|Alosa fallax}}<small> ([[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]], 1800)<ref>{{de}} Hass, H., 1965. ''Untersuchungen über den Laichfischbestand der Elbfinte, Alosa fallax (Lacépède 1803)''. Archiv für Fischereiwissenschaft 16:150–168.</ref></small>) ye un [[Pisces|peix]] d'a orden d'os [[Clupeiformes]] y familia [[Clupeidae]] que se troba en l'[[Oceano Atlantico]] oriental y la [[Mar Mediterrania]] y ye un peix que vive en a mar pero migra a l'augua dolza pa fregar. As poblacions d'iste peix han disminuyiu a resultas d'a sobrepesca, a contaminación y a destrucción d'o suyo [[habitat]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Alosa fallax|''Alosa fallax''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Chenero Alosa}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alosa|Fallax]]
[[Categoría:Peixes marins]]
ahosj3zuxbzdpt4a040b9lk4vgb9icp
Agave americana
0
137946
2423343
2417426
2026-06-10T19:25:27Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423343
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Agave americana''
|nombre_pop1 = pitera
|nombre_pop2 = chunga
|nombre_pop3 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Agave_americana_R01.jpg|250px]]
|descripcion = Una pitera (''Agave americana'').
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Asparagales
|suborden =
|familia = Asparagaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Agave
|especie = A. americana
|subspecie =
|nombre_binominal = Agave americana
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1753]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''pitera'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p. 40.</ref> u '''chunga'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Chesús de Mostolay]]: ''EL SOMONTANÉS Diccionario de voces y expresiones'', Albama Literaria, [[2022]], {{ISBN|978-84-09-41341-6}}, p. 188</ref> ({{nombreCientifico|Agave americana}} <small>([[Linnaeus]], 1753)<ref>{{en}} Irish, Gary (2000). Agaves, Yuccas, and Related Plants: A Gardener's Guide. Timber Press. pp. 94–97. {{ISBN|978-0-88192-442-8}}.</ref></small>) ye una [[especie]] de [[Plantae|planta]] d'a orden d'os ''[[Asparagales]]'' y familia ''[[Asparagaceae]]'' que ye nativa de [[Mexico]] y os [[Estaus Unius]] en [[Texas]]. Se cautiva en tot o mundo como planta ornamental y s'ha naturalizau en muitas rechions, incluyidas partis d'as Indias Occidentals, America d'o Sud, a cuenca d'a [[Mediterrania]], [[Africa]], as [[Canarias|Islas Canarias]], [[India]], [[Republica Popular de China|China]], [[Tailandia]] y [[Australia]].
Si se curta o tallo d'a flor antis d'a [[florada]], un liquido dulce s'acumula en o corazón foricón d'a planta. Isto puede revenir-se pa producir a bebida alcoolica clamada [[pulque]].
En as rechions productoras de tequila de Mexico, a las plantas d'o chenero ''Agave'' se claman ''mescals''. Lo producto d'alto conteniu alcoolico d'a destilación de l'agave fermentato se diz [[mescal]]; ''A. americana'' ye un de cuantos agaves emplegaus pa a destilación.
A partir d' ''[[Agave tequilana]]'' se produz un mescal clamau [[tequila]].
Lo [[mescal]] y lo [[tequila]], encara que tamién se producen a partir de plantas de pitera, se diferencian d'o [[pulque]] en a suya tecnica pa extrayer os zucres d'o corazón d'a planta, y en que son licors destilaus. En a producción de mescal y tequila, os [[zucre]]s s'extrayen d'os corazons d'as plantas calentando-las en fornos, en cuenta de replegar o zucre d'o tallo tallau d'a planta pa lo [[pulque]].
Os [[azteca]]s capoloron as fuellas d' ''A. americana'' pa creyar [[paper]].<ref>{{en}} Dr. Aguilar, Moreno (2006). Handbook to Life in the Aztec World. Los Angeles: California State University. pp. 371, 318. {{ISBN|0-8160-5673-0}}.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agave americana|''Agave americana''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agave]]
[[Categoría:Flora d'America]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
eb7y0eyklnwnbcx9x61exv46jr36mg5
Agrostemma githago
0
137948
2423346
2385629
2026-06-10T19:25:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423346
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Agrostemma githago''
|nombre_pop1 = negrillón / negrillo, negrillona
|nombre_pop2 = hierba negrera
|nombre_pop3 = muergo
|nombre_pop4 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Agrostemma_githago_120605.jpg|250px]]
|descripcion = Una flor de negrillón (''Agrostemma githago'').
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Caryophyllales
|suborden =
|familia = Caryophyllaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Agrostemma
|especie = A. githago
|subspecie =
|nombre_binominal = Agrostemma githago
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1753]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
O '''negrillón'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.40.</ref><ref group="nota">Con as variants '''negrillo''' y '''negrillona'''</ref>, '''hierba negrera'''{{DACC}} u '''muergo'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Agrostemma githago}} <small>([[Linnaeus]], 1753)<ref>{{en}} Clapham, A.R.; Tutin, T.G.; Warburg, E.F. (1968). Excursion Flora of the British Isles. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-04656-4}}.</ref></small>) ye una [[Plantae|planta]] d'a orden d'os [[Caryophyllales]] y familia [[Caryophyllaceae]] que agora ye present en muitas partis d'o mundo templau como una especie exotica, prebablement introducida con l'[[hordio]] europeu importau. Manimenos, en cualques partis d'Europa, l'agricultura mecanizada intensiva ha metiu en risgo a la planta y agora ye mica comuna u se distribuye nomás localment.
Totas as partis d'a planta son verenosas y contienen [[githagin]] y [[acido agrostemico]]. S'ha emplegau en a medicina popular tot y con o risgo d'enverenamiento fatal.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agrostemma githago|''Agrostemma githago''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agrostemma|Githago]]
rl383b5j27pkolxaewcgy668jki6g23
Alnus glutinosa
0
137950
2423478
2411410
2026-06-10T19:46:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423478
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alnus glutinosa''
|nombre_pop1 = alverniz
|nombre_pop2 = putril
|nombre_pop3 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:20120904Alnus_glutinosa01.jpg|250px]]
|descripcion = Un alverniz (''Alnus glutinosa'').
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Fagales
|suborden =
|familia = Betulaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alnus
|especie = A. glutinosa
|subspecie =
|nombre_binominal = Alnus glutinosa
|descriptor = [[Joseph Gaertner|Gaertn]]
|calendata_desc = [[1791]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Alnus_glutinosa_range.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'alverniz.
}}
L''''alverniz'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.41.</ref> u '''putril'''<ref>{{es}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Nuestros árboles'', Cuadernos altoaragoneses de trabajo 2, [[Instituto de Estudios Altoaragoneses]], [[1993]], {{ISBN|84-398-7906-7}}, p.27</ref> ({{nombreCientifico|Alnus glutinosa}} <small>([[Joseph Gaertner|Gaertn]], 1791)<ref>{{en}} [https://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=107664-1 Alnus glutinosa] en International Plant Names Index (IPNI)</ref></small>) ye una [[especie]] de [[Plantae|planta]] d'a orden d'os ''[[Fagales]]'' y familia ''[[Betulaceae]]'' que ye nativa d'a mayor parti d'[[Europa]], o sud-ueste d'[[Asia]] y lo norte d'[[Africa]]. Prospera en puestos humidos an a suya asociación con a bacteria ''[[Frankia alni]]'' le permite creixer en soleros de mala calidat. Ye un [[árbol]] de grandaria meyana y vida curta que alcanza una [[Altaria (magnitut fisica)|altaria]] de dica 30 metros. Os suyos fruitos son chicoz, redondiaus y tienen forma de cono y as simients s'esparden per l'aire y l'augua.
L'alverniz proporciona [[birolla]] y cubillar pa a vida montesina, con una serie d'insectos, líquens y fongos que dependen de tot de l'árbol. Ye una [[especie]] pionera, que coloniza terrenos yermos y forma selvas mixtas a medida que amaneixen atros árbols a lo suyo paso.
L'alverniz ye mas conoixiu per a suya relación simbiotica con a bacteria ''[[Frankia alni]]'', que forma nodulos en as radices de l'árbol. Ista [[bacteria]] absorbe [[nitrocheno]] de l'aire y lo fixa en una forma disponible pa l'árbol. A cambio, a bacteria recibe productos de [[carbonio]] producius per l'arbol a traviés d'a [[fotosintesi]]. Ista relación, que millora a fertilidat d'o solero, ha situau l'alverniz como una important especie pionera en a succesión ecolochica.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Alnus glutinosa|''Alnus glutinosa''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alnus|Glutinosa]]
[[Categoría:Árbols presents en Aragón]]
p6kx8f783af9rtkc38lggedz3mf8a9v
Apus apus
0
138193
2423562
2386500
2026-06-10T19:59:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423562
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Apus apus''
|nombre_pop1 = falceta
|nombre_pop2 = falcet / falceto
|nombre_pop3 = falcilla / alfalcilla, falquilla, falcinya, falcenya
|nombre_pop4 = falcilla negra
|nombre_pop5 = falcinyo / falcenyo, falcino, farcenyo, farcino, farcinyo, faucenyo, faucino, faucinyo, valcino, varcino, vaucino, varcinyo, |nombre_pop6 = afarcenyo, afarfenyo, alfaicino, varcenyo
|nombre_pop7 = misarán
|nombre_pop8 = chirlo
|nombre_pop16 = falcilla negra
|nombre_pop18 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Apus_apus_-Barcelona,_Spain-8_(1).jpg|250px]]
|descripcion = Una falceta (''Apus apus'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Apodiformes
|suborden =
|familia = Apodidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Apus
|especie = A. apus
|subspecie =
|nombre_binominal = Apus apus
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Apus_apus_distribution_map.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'a falceta.
}}
A '''falceta'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants en masculín '''falcet''' y '''falceto'''.</ref> u '''falcilla'''{{DACC}}<ref group="nota">Con as variants '''alfalcilla''' y '''falquilla'''.</ref> ({{nombreCientifico|Apus apus}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A. (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. p. 52. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Apodiformes]] y familia [[Apodidae]] que mide entre 16 y 17 cm de luengo con una envergadura de 38 a 40 cm y ye de tot color parda negruta, fueras d'una chicota taca blanca u grisa palida en a [[barba]] que no ye visible dende a distancia. Tienen una coda bifurcada curta y [[Ala (zoolochía)|alas]] muit largas que s'asemellan a una meya luna u un [[bumerang]].
As falcetas tienen patas muit curtas que fan servir sobretot pa aferrar-se a superficies verticals. Nunca s'asientan de buen implaz en o solero, an serían vulnerables a accidents y depredación, y os individuos no reproductors pueden pasar dica diez meses en vuelo contino. A suya velocidat maxima de vuelo horizontal ye de 111,6 km/h y, a lo largo d'a suya vida, pueden recorrer millons de kilometros.
==Nombres==
Se conoixe con diferents nombres entre os que o mas estendillau ye '''falceta'''{{DACC}}{{VidallerMatas}}, rechistrando-se en [[Abiego]], [[Aísa]], [[Aragüés de lo Puerto]], [[a Perdiguera]], [[Ontinyena]], [[Panzano]], [[Salas Altas]] y [[Sietemo]]. A variant masculina '''falcet'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} se troba en [[Monzón]]. D'atra man '''falcilla'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} ye o nombre común en [[a Fueva]], [[Litera]] y a [[provincia de Teruel]], asinas como en as localidaz de [[Bielsa]], [[Binéfar]], [[Campo (Uesca)|Campo]], [[as Corz]], [[Fonz]], [[Nerín]], [[Peralta de la Sal]] y a [[val de Vio]], prenunciau /falˈsiʎa/ lo trobamos en [[Benás]], [[Graus]] y [[La Poblla de Roda]]. A suya variant '''alfalcilla'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} se rechistra en [[Estadilla]]. A forma '''falquilla'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} la trobamos en [[Gabás (Ribagorza)|Gabás]] y [[Sarllé]]. Existen tamién '''falcilla negra'''{{DACC}}<ref>{{es}} [[Javier Blasco Sumeta|BLASCO ZUMETA, Javier]], ''Guía de Aves de las Cinco Villas''; Ed ADEFO (Asociación para el desarrollo y fomento de las Cinco Villas), [[Exeya d'os Caballers]], [[2009]], {{ISBN|978-84-8321-971-3}}</ref> en [[Cinco Villas]] y '''falcelleta'''<ref>{{es}} [[Chesús de Mostolay]]: ''EL SOMONTANÉS Diccionario de voces y expresiones'', Albama Literaria, [[2022]], {{ISBN|978-84-09-41341-6}}, p.342</ref> en o [[Semontano de Balbastro]].
A forma '''falcinya'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} ye present en [[Rodellar]], [[Salas Altas]] y a [[val de Vio]] y '''falcenya'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Alcoleya de Cinca]].
A suya variant masculina '''falcinyo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} se rechistra en [[Agüero]], [[Broto]], [[Sobremont]], [[Sobrepuerto]] y [[Xabierregai]], '''falcino'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en as provincias de [[provincia de Teruel|Teruel]] y [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]] y en as localidaz d'[[Alloza]], y [[Ansó]] y [[Embún]], '''farcenyo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} y '''afarcenyo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Lanacha]], '''farcinyo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Lecinyena]], '''faucenyo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Esposa]] y '''faucinyo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Sigüés]], asinas como '''alfaicino'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Aragüés de lo Puerto]] y [[Chasa]] y '''alfalcino'''{{VidallerMatas}} en [[Pina d'Ebro|Pina]]. Atras variants d'ista forma son '''valcino'''{{DACC}}{{VidallerMatas}}, rechistrada en [[Ansó]], '''varcino'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Ansó]], [[Berdún]], [[Cinco Villas]], [[Luesia]] y [[Sos d'o Rei Catolico]] y '''vaucino'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Exeya d'os Caballers]] y [[Uncastiello]].
Amás existen atros nombre como '''misarán'''{{DACC}}{{VidallerMatas}}, rechistrau en [[Araguás]], '''chirlo'''{{DACC}}{{VidallerMatas}} en [[Morillo de Galligo]] y '''chirla'''{{VidallerMatas}} en [[Graus]].
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Apus apus|''Apus apus''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Apus|Apus]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
o5w2zyxaifal2wqsr2xuwc3n9ub33pw
Agapornis roseicollis
0
138301
2423340
2323777
2026-06-10T19:24:57Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423340
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Agapornis roseicollis''
|nombre_pop1 = indeseparable de cara rosa
|nombre_pop2 = loret de Namibia
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Rosy-faced_lovebird_(Agapornis_roseicollis_roseicollis).jpg|250px]]
|descripcion = Un indeseparable de cara rosa (''Agapornis roseicollis'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Psittaciformes
|suborden =
|familia = Psittaculidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Agapornis
|especie = A. roseicollis
|subspecie =
|nombre_binominal = Agapornis roseicollis
|descriptor = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]]
|calendata_desc = [[1818]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Peachfaced_lovebird_distribution2.gif|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'indeseparable de cara rosa.
}}
O '''loret de Namibia'''{{DACC}} u '''indeseparable de cara rosa'''<ref>{{an}} Consello asesor de l’aragonés: “Informe lumero 13: Segundo enample d’a lista patrón d’as aus en aragonés (2011)”, Luenga & fablas, 15-16 (2011-2012), pp. 157-158, I.S.S.N.: 1137-8328</ref> ({{nombreCientifico|Agapornis roseicollis}} <small>([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818)<ref>{{en}} McLachlan G. R. & Liversidge, R. (1981) Roberts Birds of South Africa, John Voelcker Bird Book Fund, Cape Town. {{ISBN|0-620-03118-2}}</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Psittaciformes]]'' y familia ''[[Psittaculidae]]'' que ye nativa d'as rechions aridas d'o sud-ueste d'Africa, como lo [[disierto de Namibia]]. Con un canto fuerte y constant, istas aus son animals muit socials y, a ormino, s'arrechuntan en chicoz grupos en a naturaleza. Minchan mientres tot o día y se banyan con frecuencia. A coloración puede variar amplament entre as poblacions. Lo plumache ye identico en masclos y fembras. Son comuns en a industria de mascotas.
A dieta consiste sobretot en simients y lulos. Cuan a birolla ye abundant, puede achuntar-se en bandadas de cients d'aus. A vegadas puede estar una plaga en arias agricolas alimentando-se de cautivos como lo millo.
== Subspecies ==
*''Agapornis roseicollis catumbella'' (B.P. Hall, 1952).
*''Agapornis roseicollis roseicollis'' (Vieillot 1818).
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agapornis roseicollis|''Agapornis roseicollis''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agapornis|Roseicollis]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Louis Pierre Vieillot]]
m124p72ysp0eskmilopbindw2lguf0u
Apus caffer
0
138311
2423563
2386932
2026-06-10T20:00:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423563
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Apus caffer''
|nombre_pop1 = falceta cudiblanca
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:ApusCafferInFlight.jpg|250px]]
|descripcion = Una falceta cudiblanca (''Apus caffer'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Apodiformes
|suborden =
|familia = Apodidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Apus
|especie = A. caffer
|subspecie =
|nombre_binominal = Apus caffer
|descriptor = [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]]
|calendata_desc = [[1823]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''falceta cudiblanca'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.115.</ref> ({{nombreCientifico|Apus caffer}} <small>([[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], 1823)<ref>{{en}} https://www.iucnredlist.org/species/22686882/131921201</ref></small>) ye una [[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Apodiformes]]'' y familia ''[[Apodidae]]'' que tien de 14 a 15,5 cm de luengo, una coda bifurcada curta y [[Ala (zoolochía)|alas]] largas en sayeta enta dezaga que s'asemellan l'una meya luna u un boomerang. Ye de tot fosco fueras de per una botana palida en o garganchón y una codeta blanca estreita.
Tienen patas muit curtas que fan servir nomás pa agarrapizar-se a superficies verticals. Nunca s'asientan de buen implaz en o solero y pasan a mayor parti d'a suya vida en l'aire, alimentando-se d'insectos que atrapan con os suyos picos. Como atras falcetas, beben en vuelo.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Apus caffer|''Apus caffer''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Apus|Caffer]]
s5262ay3st931wnzob908r2co0lv09v
Apus pallidus
0
138370
2423564
2391635
2026-06-10T20:00:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423564
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Apus pallidus''
|nombre_pop1 = falceta parda
|nombre_pop2 = falceta grisa
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Apus_pallidus_-Greece-8.jpg|250px]]
|descripcion = Una falceta parda (''Apus pallidus'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Apodiformes
|suborden =
|familia = Apodidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Apus
|especie = A. pallidus
|subspecie =
|nombre_binominal = Apus pallidus
|descriptor = [[George Ernest Shelley|Shelley]]
|calendata_desc = [[1870]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''falceta parda'''{{DACC}} u '''falceta grisa'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.115.</ref> ({{nombreCientifico|Apus pallidus}} <small>([[George Ernest Shelley|Shelley]], 1870)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 52, 289. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Apodiformes]]'' y familia ''[[Apodidae]]'' que mide entre 16 y 17 cm de luengo y tien una coda bifurcada curta y [[Ala (zoolochía)|alas]] muit largas en sayeta enta dezaga que s'asemellan a una meya luna u un boomerang.
Ye de tot fosca, fueras de per una gran taca blanca en o [[garganchón]] que con frecuencia ye visible dende a distancia.
As falcetas pardas se reproducen en cinglas y rafes arredol d'a [[mar Mediterrania|Mediterrania]] y en as [[Islas Canarias]] y [[Madeira]], metendo dos uegos.
Son aus migratorias que hibernan en o sud d'Africa.
== Subspecies ==
*''Apus pallidus brehmorum''.
*''Apus pallidus illyricus''.
*''Apus pallidus pallidus''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Apus pallidus|''Apus pallidus''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Apus|Pallidus]]
0b4pg3g08k0vk22r1al6ejex72moupj
Aratinga nenday
0
138372
2423596
2323789
2026-06-10T20:05:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423596
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aratinga nenday''
|nombre_pop1 = papagai nyandai
|nombre_pop2 = papagai nandai
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:2011-4_parrot_in_Strasbourg.jpg|250px]]
|descripcion = Un papagai nandai (''Aratinga nenday'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Psittaciformes
|suborden =
|familia = Psittacidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aratinga
|especie = A. nenday
|subspecie =
|nombre_binominal = Aratinga nenday
|descriptor = [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]]
|calendata_desc = [[1823]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Aratinga_nenday_map.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o papagai nandai.
}}
O '''papagai nyandai'''{{DACC}} u '''papagai nandai'''<ref>{{an}} Consello asesor de l’aragonés: “Informe lumero 13: Segundo enample d’a lista patrón d’as aus en aragonés (2011)”, Luenga & fablas, 15-16 (2011-2012), pp. 157-158, I.S.S.N.: 1137-8328</ref> ({{nombreCientifico|Aratinga nenday}} <small>([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1823)<ref>{{en}} ''Handbook of the Birds of the World Vol 4'', Josep del Hoyo editor, {{ISBN|84-87334-22-9}}</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Psittaciformes]]'' y familia ''[[Psittacidae]]'' que mide entre 27 y 30 cm de luengo, pesa 140 g y ye sobretot de color verda. A suya caracteristica mas distintiva ye a suya mascareta facial y pico negros.
A especie ye orichinaria d'[[America d'o Sud]] dende lo sud-este de [[Bolivia]] dica lo sud-ueste de [[Brasil]], o centro de [[Paraguai]] y lo norte d'[[Archentina]], dende a rechión conoixida como [[Pantanal]]. S'han liberau aus engarcholadas en cualques arias, y as aus han establiu poblacions autosuficients en [[Los Ángeles]] ([[California]]), [[San Antonio (Texas)|San Antonio]] ([[Texas]]) y cuantas arias de [[Florida]].
L'au s'alimenta de simients, fruitas, nueces de palma, lulos, flors y capullos.
Lo papagai nandai a vegadas se mantiene como un papagai de companyía. Ye una au rudiosa y enerchica que requiere muita estimulación mental y social, asinas como un tiempo significativo difuera d'a suya [[gabia]] pa prosperar. Puede que no sía una [[Animal de companyía|mascota]] adecuada pa ninos chicoz a resultas d'o suyo potent pico. Cuan se mantiene en cativerio, puede aprender a charrar y tamién ye capable d'aprender trapacerías. A esperanza de vida mas larga verificada pa ista especie ye de 18,7 anyos; manimenos, tamién i ha informes de papagais nandai que viven mientres 30,2 anyos en cativerio.<ref>{{en}} https://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Nandayus_nenday</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Aratinga nenday|''Aratinga nenday''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Chenero Aratinga}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aratinga|Nenday]]
[[Categoría:Fauna d'America]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Louis Pierre Vieillot]]
a7ip9zu9zkqcxmlb0qi4d2aflvwyemf
Alopochen aegyptiaca
0
138575
2423480
2323810
2026-06-10T19:46:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423480
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alopochen aegyptiaca''
|nombre_pop1 = auca d'Echipto
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Alopochen-aegyptiacus.jpg|250px]]
|descripcion = Una auca d'Echipto (''Alopochen aegyptiaca'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Anseriformes
|suborden =
|familia = Anatidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alopochen
|especie = A. aegyptiaca
|subspecie =
|nombre_binominal = Alopochen aegyptiaca
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1766]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Alopochen_aegyptiaca_map.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'auca d'Echipto.
}}
L''''auca d'Echipto'''<ref>{{an}} Consello Asesor de l'Aragonés: ''Informe lumero: 5: Enample d'a lista patrón d'os nombres d'as aus en aragonés'', [[Fuellas]] 186-187, [[2008]], pp. 29-33</ref> ({{nombreCientifico|Alopochen aegyptiaca}} <small>([[Linnaeus]], 1766)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 33, 42. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Anseriformes]]'' y familia ''[[Anatidae]]'' que ye nativa d'[[Africa]] a lo sud d'o [[Sahara]] y la val d'o [[Nilo]].
As aucas d'Echipto yeran consideradas sagradas per os antigos echipcios.
== Descripción ==
En edat adulta tien una medida d'entre 63 y 73 cm de luengo. Os sexos d'ista [[especie]] son identicos en o plumache, pero os masclos son un mica mas grans en promeyo.
== Distribución ==
A suya zona natural y d'an ye nativa son belunas zonas d'[[Africa]] a lo sud d'o [[Sahara]] y la val d'o [[Nilo]], en l'actualidat bi ha poblacions en tota a metat sud d'Africa. A resultas d'a suya popularidat sobretot como au ornamental, as aus fuchitivas son comunas y s'han establiu como poblacions salvaches en zonas d'[[Europa Occidental]], [[Estaus Unius]] y [[Nueva Zelanda]].
== Alimentación ==
As aucas d'Echipto gosan minchar simients, follamen, hierbas y [[Tallo (botanica)|tallos]] de plantas. Ocasionalment, mincharán [[Palinurus elephas|langostas]], [[cuco]]s u atros animals chicoz.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Alopochen aegyptiaca|''Alopochen aegyptiaca''}}
{{Chenero Alopochen}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alopochen|Aegyptiaca]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
85sg10vhreihw77yr5dau8o5fe3r6cn
Aquila fasciata
0
139104
2423567
2412035
2026-06-10T20:00:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423567
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aquila fasciata''
|nombre_pop1 = alica perdiguera
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Bonelli%27s_Eagle_-_Montsonis_-_Spain_S4E8373_(24849913309).jpg|250px]]
|descripcion = Una alica perdiguera (''Aquila fasciata'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Accipitriformes
|suborden =
|familia = Accipitridae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aquila
|especie = A. fasciata
|subspecie =
|nombre_binominal = Aquila fasciata
|descriptor = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]]
|calendata_desc = [[1822]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Hieraaetus_fasciatus_area.PNG|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'alica perdiguera.
}}
L''''alica perdiguera'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.19.</ref>{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''aliga perdiguera'''</ref> ({{nombreCientifico|Aquila fasciata}} <small>([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1822)<ref>{{en}} https://www.iucnredlist.org/species/22696076/155464015</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a [[Orden (biolochía)|orden]] d'os ''[[Accipitriformes]]'' y [[Familia (biolochía)|familia]] ''[[Accipitridae]]'' que se reproduz dende lo sud d'[[Europa]], [[Africa]] en o perimetro montanyoso d'o [[disierto]] d'o [[Sahara]] y en tot o subcontinent indio dica [[Indonesia]]. Ye sinonimo de ''Hieraaetus fasciatus''.
Amuestra [[dimorfismo sexual]] inverso ya que la [[fembra]] ye mas gran que lo [[masclo]], a lo contrario d'a mayoría d'os atros tipos d'aus, en iste caso puede tener un promeyo d'arredol d'o 10 % mas gran en cheneral. A [[longaria]] total puede variar de 55 a 74 cm. A [[envergadura]] d'os masclos puede variar de 143 a 163 cm mientres que la d'as fembras puede variar de 156 a 180 cm. Se trobó que lo peso d'os masclos d'Europa occidental promeyaba 1,94 kg, con un rango de 1,4 a 2,24 kg, mientres que las fembras promeyaban 2,62 kg, con un rango de 2,1 a 3,03 kg.<ref>{{en}} García, V., Moreno-Opo, R., & Tintó, A. (2013): ''Sex Differentiation of Bonelli's eagle Aquila fasciata in Western Europe using Morphometrics and Plumage Colour Patterns'', en ''Ardeola'', 60(2), 261-278.</ref>
Encara que consta la suya persistencia en una ampla aria de distribución y la suya clasificación contina como [[especie]] de menor preocupación per parti d'a [[IUCN]], l'alica perdiguera ha disminuyiu precipitadament en cuantas partis d'a suya aria de distribución, incluyida cuasi toda la suya distribución europea, y puede concarar-se a una posible extinción local.<ref>{{en}} López-López, P., Sarà, M., & Di Vittorio, M. (2012). ''Living on the edge: assessing the extinction risk of critically endangered Bonelli’s Eagle in Italy''. PLOS ONE, 7(5), e37862.</ref>
== Subspecies ==
*''A. f. fasciata'' (Vieillot, 1822)
*''A. f. renschi'' (Stresemann, 1932)
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Aquila fasciata|''Aquila fasciata''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Chenero Aquila}}
{{Chenero Hieraaetus}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aquila|Fasciata]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Louis Pierre Vieillot]]
fh05hm97tzi8f5zq2fj2pkfg225g92a
Allium ampeloprasum
0
139548
2423458
2386658
2026-06-10T19:43:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423458
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Allium ampeloprasum''
|nombre_pop1 = allopuchín
|nombre_pop2 = allo de burro
|nombre_pop3 = allo borde
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Prei_bloeiend_winter_Farinto.jpg|250px]]
|descripcion = Matas d'allopuchín (''Allium ampeloprasum'').
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Asparagales
|suborden =
|familia = Amaryllidaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Allium
|especie = A. ampeloprasum
|subspecie =
|nombre_binominal = Allium ampeloprasum
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1753]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
L''''allopuchín'''{{DACC}}, tamién dito '''allo de burro'''{{DACC}} u '''allo borde'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.41.</ref>, ({{nombreCientifico|Allium ampeloprasum}} <small>([[Linnaeus]], 1753)<ref>{{en}} https://web.archive.org/web/20220326162523/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-294972</ref></small>) ye una [[especie]] de [[Plantae|planta]] d'a orden d'os ''[[Asparagales]]'' y familia ''[[Amaryllidaceae]]'' que ye nativa d'o sud-ueste d'[[Europa]] dica [[Asia]], y pareix que fue introducida en [[Gran Bretanya]] per pueblos prehistoricos. As formas cautivadas son presents en tot o mundo y se cautivan especialment en [[Europa]], o norte d'[[Africa]] y [[America]].
== Subspecies ==
Se cautiva como [[hortalicia]] en tres formas distintas, que constituyen subspecies:
*''A. ampeloprasum var. porrum'', lo [[porro]].
*''A. ampeloprasum var. ampeloprasum''.
*''A. ampeloprasum var. kurrat'', lo [[kurrat]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Allium ampeloprasum|''Allium ampeloprasum''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Allium|Ampeloprasum]]
[[Categoría:Flora d'Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
70q12ix45sgm3eahrex1n91meky3lis
Aerochenerador
0
139727
2423332
2306760
2026-06-10T19:23:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423332
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
[[Imachen:Parque_eólico_La_Muela.jpg|thumb|300px|Aerocheneradors en un parque eolico en [[La Muela]].]]
Un '''aerochenerador'''{{DACC}} ye un [[chenerador electrico]] que funciona convertindo a [[enerchía cinetica]] de l'[[aire]] en [[enerchía mecanica]] a traviés d'una [[helice]] y en [[enerchía electrica]] gracias a un alternador (u chenerador de [[Corrient alterna|corrient electrica alterna]]).<ref>{{en}} Tony Burton, David Sharpe, Nick Jenkins y Ervin Bossanyi: ''Wind Energy Handbook'', John Wiley & Sons, 2<sup>a</sup> edición (2011), {{ISBN|978-0-470-69975-1}}</ref>
I hai diferents menas d'aerocheneradors, dependendo d'o suyo eixe de rotación: verticals y horizontals.
[[Imachen:HAWT_and_VAWTs_in_operation_medium.gif|thumb|200px|left|As tres principals menas d'aerocheneradors modernos.]]
Os aerocheneradors pueden treballar de traza aislada u agrupaus en parques eolicos.
== Referencias ==
{{Listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Enerchías renovables]]
9bo2b4b3ioruxcen7knylxyj141knon
Anas platyrhynchos
0
139806
2423507
2399786
2026-06-10T19:51:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423507
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anas platyrhynchos''
|nombre_pop1 = azulón
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 = aneda fina
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Anas_platyrhynchos_male_female_quadrat.jpg|250px]]
|descripcion = Un aneda fina fembra y un masclo (dreita d'a imachen).
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Anseriformes
|suborden =
|familia = Anatidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anas
|especie = A. platyrhynchos
|subspecie =
|nombre_binominal = Anas platyrhynchos
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AnasPlatyrhynchosIUCN2019_2.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'aneda fina.
}}
L''''aneda fina'''{{DACC}} u '''azulón'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.114.</ref> ({{nombreCientifico|Anas platyrhynchos}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A. (2010). ''Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. Bloomsbury Publishing. ISBN 9781408133262.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Anseriformes]] y familia [[Anatidae]] que se reproduz a traviés d'a [[America]] templada y subtropical, [[Eurasia]] y [[Africa]] d'o Norte, y s'ha introduciu en [[Nueva Zelanda]], [[Australia]], [[Perú]], [[Brasil]], [[Uruguai]], [[Archentina]], [[Chile]], [[Colombia]], as [[Islas Malvinas]] y [[Sudafrica]].
Ye de 50 a 65 cm de luengo, d'os cuals o cuerpo fa arredol de dos tercios d'a suya longaria. A suya envergadura ye de 81–98 cm y lo suyo pico ye de 4,4 a 6,1 cm de luengo. Pesa 0.7-1.6 kg. Viven en paúls, minchan plantas y animals chicoz, y son animals socials que prefieren arrechuntar-se en bandadas de diferents grandarias.
Os azulons han teniu una larga relación con os [[ser humán|humans]]. Cuasi totas as razas d'[[Anas platyrhynchos domesticus|anade domestico]] derivan de l'azulón y s'enumeran baixo lo nombre d' ''[[Anas platyrhynchos domesticus|A. p. domesticus]]''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anas platyrhynchos|''Anas platyrhynchos''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anas|Platyrhynchos]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'America]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
si2v45cr5bkpa2psqfwgskxr2l1w111
Anas acuta
0
139809
2423505
2401604
2026-06-10T19:51:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423505
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anas acuta''
|nombre_pop1 = anade cudilargo
|nombre_pop2 = guite cudilargo
|nombre_pop3 = pato cudilargo
|nombre_pop4 = cudilargo / collilargo
|nombre_pop5 =
|nombre_pop6 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Northern_Pintail_(Male)_near_Hodal_I_IMG_9423.jpg|250px]]
|descripcion = Un cudilargo masclo (''Anas acuta'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Anseriformes
|suborden =
|familia = Anatidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anas
|especie = A. acuta
|subspecie =
|nombre_binominal = Anas acuta
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AnasAcutaIUCN2019_2.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o cudilargo.
}}
L''''anade cudilargo'''{{DACC}}, '''guite cudilargo'''{{DACC}}<ref>{{an}} Consello Asesor de l'Aragonés: ''Informe lumero: 5: Enample d'a lista patrón d'os nombres d'as aus en aragonés'', [[Fuellas]] 186-187, [[2008]], pp. 29-33</ref>, '''pato cudilargo'''{{DACC}} u, simplament, '''cudilargo'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.114.</ref><ref group="nota">Con a variant '''collilargo'''</ref> ({{nombreCientifico|Anas acuta}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 31, 46. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Anseriformes]] y familia [[Anatidae]] que se reproduz en as redoladas septentrionals d'[[Europa]] y en o [[Palearctico]] y [[Nortamerica]]. Ye migratoria y d'hibierno se desplaza enta lo sud endrezada ta l'[[ecuador]].
Ye una au de paúls ubiertas que fa niedo en o solero, a ormino a bella distancia de l'augua. S'alimenta de plantas y anyade chicoz invertebraus a la suya dieta mientres a temporada d'anidación.
Tien una envergadura de 80–95 cm. Lo [[masclo]] ye de 59–76 cm de luengo y pesa 450–1,360 g, y per tanto ye considerablement mas gran que la [[fembra]], que ye de 51–64 cm de luengo y pesa 454–1,135 g.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anas acuta|''Anas acuta''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Chenero Anas}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anas|Acuta]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Fauna d'America]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
qyo3t6hdefn57ay927xmdvy883q2yb9
Acanthis flammea
0
140078
2423290
2388900
2026-06-10T19:16:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423290
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Acanthis flammea''
|nombre_pop1 = paxarel d'o norte
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Acanthis_flammea,_Kotka,_Finland_3.jpg|250px]]
|descripcion = Un paxarel d'o norte (''Acanthis flammea'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Passeriformes
|suborden =
|familia = Fringillidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Acanthis
|especie = A. flammea
|subspecie =
|nombre_binominal = Acanthis flammea
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Acanthis_distribution_map.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o paxarel d'o norte.
}}
O '''paxarel d'o norte'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.113.</ref> ({{nombreCientifico|Acanthis flammea}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A. (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London, United Kingdom: Christopher Helm. pp. 29, 160. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[Aves|au]] d'a orden d'os [[Passeriformes]] y familia [[Fringillidae]] que mide entre 11,5 y 14 centimetros de longaria y pesa entre 12 y 16 gramos. A envergadura vareya de 19 a 22 cm.
Istas aus son notablement resistents a las baixas temperaturas y los suyos movimientos hibernals se deben sobretot a la disponibilidat de birolla.
S'alimenta precipalment de simients, sobretot d'hibierno simients d'[[Betula|abetocha]] y [[Alnus|alverniz]].
== Subspecies ==
*''A. f. flammea''
*''A. f. icelandica''
*''A. f. rostrata''
*''A. f. cabaret''
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Acanthis flammea|''Acanthis flammea''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Acanthis|Flammea]]
inpmlimcgfcaqoge5a9xwp4g9kwjsbu
Anas crecca
0
140124
2423506
2386473
2026-06-10T19:51:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423506
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anas crecca''
|nombre_pop1 = gavacheta
|nombre_pop2 = martinica
|nombre_pop3 = anadeta
|nombre_pop4 = cerceta
|nombre_pop5 = aneda chica
|nombre_pop6 = campaz
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Eurasian_teal.jpg|250px]]
|descripcion = Una gavacheta (''Anas crecca'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Anseriformes
|suborden =
|familia = Anatidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anas
|especie = A. crecca
|subspecie =
|nombre_binominal = Anas crecca
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Anas_crecca_distribution_map.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'a gavacheta.
}}
A '''gavacheta'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.114.</ref>, '''martinica'''{{DACC}} u '''anadeta'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Anas crecca}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 46, 121. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Anseriformes]] y familia [[Anatidae]] que se reproduz en redoladas templadas d'Eurosiberia y migra enta lo sud d'hibierno.
Tien una longaria de 34 a 43 cm y un peso promeyo de 360 g en os masclos y 340 g en as fembras. As suyas alas miden entre 17,5 y 20,4 cm de luengo, lo que da una envergadura de 53 a 59 cm. Lo pico mide de 3,2 a 4 cm de luengo.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anas crecca|''Anas crecca''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anas|Crecca]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
8rb2x08ekdb5jdld4u8nnpudvvil4z7
Anser anser
0
140159
2423523
2394961
2026-06-10T19:53:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423523
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anser anser''
|nombre_pop1 = auca
|nombre_pop2 = auca común
|nombre_pop3 = gamen
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Greylag-Goose.jpg|250px]]
|descripcion = Un gamen (''Anser anser'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Anseriformes
|suborden =
|familia = Anatidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anser
|especie = A. anser
|subspecie =
|nombre_binominal = Anser anser
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Anser_anser_distribution_map.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución de l'auca.
}}
[[File:Anser anser - Oies cendrées sur la Meurthe.webm|thumb|gamen]]
O '''gamen'''{{DACC}} u '''auca'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.114.</ref> ({{nombreCientifico|Anser anser}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. p. 48. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Anseriformes]] y familia [[Anatidae]] que ye [[herbivora]] y que mide entre 74 y 91 centimetros de luengo, con un peso promeyo de 3,3 kilogramos. A suya distribución ye ampla, con aus d'o norte d'a suya aria de distribución en [[Europa]] y [[Asia]] que migran enta o lo sud pa pasar l'hibierno en puestos mas calidos. Ye l'antipasau d'a mayoría d'as razas d'aucas domesticas, habendo estau domesticau a lo menos dende [[1360 aC]].
En l'[[Antiga Grecia]] y [[Antiga Roma|Roma]], yeran asociadas con a diosa de l'amor, [[Afrodita]], y la graixa d'auca se feba servir como afrodisiaco. Como yeran aus sagradas, se mantenioron en lo [[Pueyo Capitolino]] de [[Roma]], dende an dioron l'alarma cuan os [[galos]] atacoron a ciudat en [[390 aC]].
== Subspecies ==
* ''[[Anser anser anser]]''.
* ''[[Anser anser rubrirostris]].
* ''[[Anser anser domesticus]]''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anser anser|''Anser anser''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anser|Anser]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
sybbpwahks00j59p549weg5el7rfsfp
Acrocephalus scirpaceus
0
140310
2423303
2385064
2026-06-10T19:18:47Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423303
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Acrocephalus scirpaceus''
|nombre_pop1 = carrasclís común
|nombre_pop2 = carrasclís
|nombre_pop3 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Acrocephalus_scirpaceus_Vlaskop_cropped.jpg|250px]]
|descripcion = Un carrasclís común (''Acrocephalus scirpaceus'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Passeriformes
|suborden =
|familia = Acrocephalidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Acrocephalus
|especie = A. scirpaceus
|subspecie =
|nombre_binominal = Acrocephalus scirpaceus
|descriptor = [[Johann Hermann|Hermann]]
|calendata_desc = [[1804]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AcrocephalusScirpaceusIUCN.svg|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o carrasclís común.
}}
[[File:Acrocephalus scirpaceus scirpaceus MHNT.ZOO.2010.11.200.21.jpg|thumb|''Acrocephalus scirpaceus scirpaceus'']]
O '''carrasclís común'''{{DACC}} u simplament '''carrasclís'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.113.</ref> ({{nombreCientifico|Acrocephalus scirpaceus}} <small>([[Johann Hermann|Hermann]], 1804)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 30, 350. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Passeriformes]]'' y familia ''[[Acrocephalidae]]'' que se reproduz en tota [[Europa]]. Ye migratoria, hibernando en [[Africa]] subsahariana.
Ye insectivora, manimenos mincha atras [[birolla]]s chicotas, incluyius os lulos
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Acrocephalus scirpaceus|''Acrocephalus scirpaceus''}}
{{Chenero Acrocephalus}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Acrocephalus|Scirpaceus]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
iwhtecy5hjyvw1r0j68ylq5gpd0kdfe
Aphis fabae
0
140717
2423552
2400181
2026-06-10T19:58:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423552
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Aphis fabae''
|nombre_pop1 = gurriana
|nombre_pop2 = negrillón de fabera
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Aphids_May_2010-3.jpg|250px]]
|descripcion = Gurrianas (''Aphis fabae'').
|conservacion =
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Arthropoda
|clase = Insecta
|subclase =
|orden = Hemiptera
|suborden =
|familia = Aphididae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Aphis
|especie = A. fabae
|subspecie =
|nombre_binominal = Aphis fabae
|descriptor = [[Scopoli]]
|calendata_desc = [[1763]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''gurriana'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.139.</ref> u '''negrillón de fabera'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Aphis fabae}} <small>([[Scopoli]], 1763)<ref>{{en}} https://web.archive.org/web/20160304202615/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=54510</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Insecta|insecto]] d'a orden d'os [[Hemiptera]] y familia [[Aphididae]] que puede haber-se orichinau en [[Europa]] y [[Asia]], pero agora ye una d'as especies d'[[Aphididae|afidos]] mas amplament distribuyidas. Se troba en as arias templadas d'[[Europa Occidental]], [[Asia]] y [[America d'o Norte]] y en as partis mas fredas d'[[Africa]], [[Orient Meyo]] y [[America d'o Sud]]. En as partis mas calidas d'a suya aria de distribución, os individuos pueden sobrevivir l'hibierno y pueden continar reproducindo-se asexualment mientres tot l'anyo.
Ye una plaga important d'os cautivos de [[Beta vulgaris|remolacha]], fresol y apio, y en gran numero causa retardo en o creiximiento d'as plantas. Os fresols sufren mals en as flors y as bachocas que pueden no desenvolver-se adequadament.
== Subspecies ==
*''A. f. cirsiiacanthoidis''.
*''A. f. eryngii''.
*''A. f. evonymi''.
*''A. f. fabae''.
*''A. f. mordvilkoi''.
*''A. f. solanella''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Aphis fabae|''Aphis fabae''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Aphis|Fabae]]
[[Categoría:Insectos presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
ao0sb4ysr86cetno3ya7jfqr9zncdzr
Anthus campestris
0
140922
2423526
2385374
2026-06-10T19:54:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423526
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anthus campestris''
|nombre_pop1 = cistrilla corredera
|nombre_pop2 = chacha gran
|nombre_pop3 = pispís
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:AnthusCampestris_cropped.jpg|250px]]
|descripcion = Una cistrilla corredera (''Anthus campestris'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Passeriformes
|suborden =
|familia = Motacillidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anthus
|especie = A. campestris
|subspecie =
|nombre_binominal = Anthus campestris
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AnthusCampestrisIUCNver2019_1.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'a cistrilla corredera.
}}
[[Imachen:Anthus campestris campestris MHNT.ZOO.2010.11.205.14.jpg|thumb|''Anthus campestris campestris'']]
A '''cistrilla corredera'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.115.</ref> ({{nombreCientifico|Anthus campestris}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A. (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London, United Kingdom: Christopher Helm. pp. 49, 87. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>), tamién conoixida como '''chacha gran'''{{DACC}} u '''pispís'''{{DACC}}, ye una [[Aves|au]] d'a orden d'os [[Passeriformes]] y familia [[Motacillidae]] que se reproduz en gran parti d'o Palearctico central dende lo nord-ueste d'Africa y [[Portugal]] dica Siberia Central y [[Mongolia]] Interior. Ye una au migrant que se treslada d'hibierno a l'Africa tropical y a lo subcontinent indio.
Mide 16 centimetros de luengo con una envergadura de 25 a 28 centimetros.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anthus campestris|''Anthus campestris''}}
{{Chenero Anthus}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anthus|Campestris]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
brws6ou7e867gh8idx0zn28dm62m9z3
Acrocephalus arundinaceus
0
140934
2423302
2386656
2026-06-10T19:18:37Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423302
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Acrocephalus arundinaceus''
|nombre_pop1 = carrasclís gran
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Drosselrohrs%C3%A4nger_Great_reed_warbler.jpg|250px]]
|descripcion = Un carrasclís gran (''Acrocephalus arundinaceus'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Passeriformes
|suborden =
|familia = Acrocephalidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Acrocephalus
|especie = A. arundinaceus
|subspecie =
|nombre_binominal = Acrocephalus arundinaceus
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:AcrocephalusArundinaceusIUCN2019_1.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'o carrasclís gran.
}}
O '''carrasclís gran'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.113.</ref> ({{nombreCientifico|Acrocephalus arundinaceus}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 30, 56. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os ''[[Passeriformes]]'' y familia ''[[Acrocephalidae]]'' que se reproduz en tota [[Europa]] continental y lo Palearctico occidental y migra a l'[[Africa]] subsahariana d'hibierno.
Mide de 16 a 21 cm de luengo, de 25 a 30 cm d'envergadura y pesa de 22 a 38 g.
Tien una dieta sobretot [[carnivora]] que consiste sobretot en tenyas d'insectos, palometas, texidors, caballez d'o diaple, escarabachos, arainas, peixes chicoz y ranas.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Acrocephalus arundinaceus|''Acrocephalus arundinaceus''}}
{{Chenero Acrocephalus}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Acrocephalus|Arundinaceus]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'Asia]]
[[Categoría:Fauna d'Africa]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
fup3cti52d665rbradekklj5etn37x4
Alaudala rufescens
0
141187
2423388
2323918
2026-06-10T19:32:48Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423388
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alaudala rufescens''
|nombre_pop1 = charreta
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Terrera_Marismeña,_Calandrella_rufescens_(5824822243).jpg|250px]]
|descripcion = Una charreta (''Alaudala rufescens'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Passeriformes
|suborden =
|familia = Alaudidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alaudala
|especie = A. rufescens
|subspecie =
|nombre_binominal = Alaudala rufescens
|descriptor = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]]
|calendata_desc = [[1819]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion = [[Imachen:Calandrella_rufescens_distribution_map.png|250px]]
|leyenda_mapa = Distribución d'a charreta.
}}
A '''charreta'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Editorial Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.117.</ref> ({{nombreCientifico|Alaudala rufescens}} <small>([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1819)<ref>{{en}} James A. Jobling: ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names'', Londres, Christopher Helm, 2010. pp. 37, 341. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>) ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a [[Orden (biolochía)|orden]] d'os [[Passeriformes]] y [[Familia (biolochía)|familia]] [[Alaudidae]] que se troba en y arredol d'a [[Mar Mediterrania|cuenca mediterrania]].
Creixe dica una [[longaria]] de 13 a 14 [[centimetro]]s y los sexos son semellants, ye decir, que no presenta [[dimorfismo sexual]].
A suya [[birolla]] ye simiens y [[Insecta|insectos]].
== Subspecies ==
*''A. r. rufescens'' (Vieillot, 1819).
*''A. r. polatzeki'' (Hartert, 1904).
*''A. r. apetzii'' (Brehm, AE, 1857).
*''A. r. minor'' (Cabanis, 1851).
*''A. r. nicolli'' (Hartert, 1909).
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Alaudala rufescens|''Alaudala rufescens''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alaudala|Rufescens]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Louis Pierre Vieillot]]
56tebze9508rv3gia3v1p11iz1wtvyq
Agaricus campestris
0
141201
2423342
2394970
2026-06-10T19:25:17Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423342
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Agaricus campestris''
|nombre_pop1 = muixardón de rastro
|nombre_pop2 = solobre
|nombre_pop3 = guisana
|nombre_pop4 = cogoma
|nombre_pop5 = codoma
|nombre_pop6 = fongo de corzo
|nombre_pop7 = cazueleta
|nombre_pop8 = muixardón d'agüerro
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Agaricus_campestris.jpg|250px]]
|descripcion = Un muixardón de rastro (''Agaricus campestris'').
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Fungi
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Agaricales
|suborden =
|familia = Agaricaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Agaricus
|especie = A. campestris
|subspecie =
|nombre_binominal = Agaricus campestris
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1753]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''muixardón de rastro'''{{DACC}}, '''solobre'''{{DACC}} u '''guisana'''<ref>{{es}} ''Enciclopedia Temática de Aragón. Tomo 6: Flora'', Editorial Moncayo, [[1986]], {{ISBN|84-7675-010-2}}, p.305</ref> ('''''Agaricus campestris'''''<small> ([[Linnaeus]], 1753)<ref>{{en}} Roody WC (2003). ''Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians''. Lexington, Kentucky: University Press of Kentucky. p. 48. {{ISBN|978-0-8131-9039-6}}.</ref></small>) ye un [[Fungi|fongo]] d'a orden d'os [[Agaricales]] y familia [[Agaricaceae]] que se troba en campos y arias verdas dimpués d'a plevida dende zaguerías de verano en adebant en tot o mundo. Tamién se conoixe a vegadas como '''muixardón d'agüerro'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.103.</ref>, denominación común a atras especies d'o chenero.
Ye estreitament relacionau con l'''[[Agaricus bisporus]]'' cautivau.
Encara que ye comestible, iste fongo no se cautiva comercialment a resultas d'a suya rapida maduración y curta vida util.
Cuantas especies pueden trafucar-se con ''Agaricus campestris''. A confusión mas periglosa puede estar con a mortalment toxica [[Amanita virosa]], u con a tamién mortal ''[[Amanita hygroscopica]]''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agaricus campestris|''Agaricus campestris''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agaricus|Campestris]]
[[Categoría:Setas comestibles]]
f3z5eyeybgqc2nfnbh80yoqx4s4vnys
Amanita rubescens
0
141422
2423498
2384425
2026-06-10T19:49:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423498
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Amanita rubescens''
|nombre_pop1 = amanita roya
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Amanita_rubescens.JPG|250px]]
|descripcion = Una amanita roya (''Amanita rubescens'').
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Fungi
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Agaricales
|suborden =
|familia = Amanitaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Amanita
|especie = A. rubescens
|subspecie =
|nombre_binominal = Amanita rubescens
|descriptor = [[Samuel Frederick Gray|Gray]]
|calendata_desc =
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
L''''amanita roya'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.103.</ref> ({{nombreCientifico|Amanita rubescens}} <small>([[Samuel Frederick Gray|Gray]])<ref>{{en}} Davis, R. Michael; Sommer, Robert; Menge, John A. (2012). ''Field Guide to Mushrooms of Western North America''. Berkeley: University of California Press. pp. 73–74. {{ISBN|978-0-520-95360-4}}.</ref></small>) ye un [[Fungi|fongo]] d'a orden d'os ''[[Agaricales]]'' y familia ''[[Amanitaceae]]'' que se troba en [[Europa]] y l'este d'[[America d'o Norte]].
Ye comestible cuan se cocina.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Amanita rubescens|''Amanita rubescens''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Amanita|Rubescens]]
[[Categoría:Setas comestibles]]
qgvi4ijgsc9t2530ugu9c0clusqiqn4
Agaricus arvensis
0
141424
2423341
2390021
2026-06-10T19:25:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423341
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Agaricus arvensis''
|nombre_pop1 = fongo de cazoleta
|nombre_pop2 = muixardón d'agüerro
|nombre_pop3 = muixardón de sant Miguel
|nombre_pop4 = cogoma
|nombre_pop5 = sisón
|nombre_pop6 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Pieczarka_polowa_vongrzanka.JPG|250px]]
|descripcion = Un fongo de cazoleta (''Agaricus arvensis'').
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Fungi
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Agaricales
|suborden =
|familia = Agaricaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Agaricus
|especie = A. arvensis
|subspecie =
|nombre_binominal = Agaricus arvensis
|descriptor = [[Jacob Christian Schaeffer|Schaeff.]]
|calendata_desc = [[1762]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
O '''fongo de cazoleta'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.103.</ref>, '''muixardón d'agüerro'''{{DACC}} u '''muixardón de sant Miguel'''{{DACC}} ({{nombreCientifico|Agaricus arvensis}}<small> ([[Jacob Christian Schaeffer|Schaeff.]], 1762)<ref>{{en}} Davis, R. Michael; Sommer, Robert; Menge, John A. (2012). ''Field Guide to Mushrooms of Western North America''. Berkeley: University of California Press. p. 220. {{ISBN|978-0-520-95360-4}}. OCLC 797915861.</ref></small>) ye un [[Fungi|fongo]] d'a orden d'os [[Agaricales]] y familia [[Agaricaceae]] que se considera común y cheneralizau. Amaneix mientres os meses de chulio a noviembre, se troba con frecuencia amán d'as cuadras, asinas como en os praus.
Ista ye una especie comestible que ha estau muit apreciada per os labradors mientres cheneracions, estando considerada como un d'os fongos comestibles mas deliciosos. Tot y con isto, os cuerpos frutals d'ista y atras especies d'''[[Agaricus]]'' que se tintan d'amariello a ormino tienen una acumulación de metals pesaus, como lo [[cadmio]] y l'[[arambre]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Agaricus arvensis|''Agaricus arvensis''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Agaricus|Arvensis]]
[[Categoría:Setas comestibles]]
obgp41e75xxh9l5q5j502lb6yzq0b97
Amanita caesarea
0
141431
2423496
2394955
2026-06-10T19:49:39Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423496
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Amanita caesarea''
|nombre_pop1 = uego de rei
|nombre_pop2 = fongo res
|nombre_pop3 = cogoma
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Amanita_caesarea.jpg|250px]]
|descripcion = Un uego de rei (''Amanita caesarea'').
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Fungus
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Agaricales
|suborden =
|familia = Amanitaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Amanita
|especie = A. caesarea
|subspecie =
|nombre_binominal = Amanita caesarea
|descriptor = [[Giovanni Antonio Scopoli|Scop.]]
|calendata_desc = [[1772]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
O '''uego de rei'''{{DACC}}<ref>{{an}} Folleto ''Aragón ye sabor: un viache por Aragón, os suyos platos y as parolas con que se dizen'', [[Gubierno d'Aragón]]</ref>, '''fongo res'''{{DACC}} u '''cogoma'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.103.</ref> ({{nombreCientifico|Amanita caesarea}} <small>([[Giovanni Antonio Scopoli|Scop.]], 1772)<ref>{{la}} Scopoli JA. (1772). ''Flora Carniolica exhibiens Plantas Carnioliae Indigenas et Distributas in Classes, Genera, Species, Varietates ordine Linnaeano''. Vol. 2 . Vienna: Johann Paul Krauss. p. 419.</ref></small>) ye un [[Fungi|fongo]] d'a orden d'os ''[[Agaricales]]'' y familia ''[[Amanitaceae]]'' que ye nativo d'o sud d'Europa y o norte d'Africa.
Ye un fongo comestible de gran prestichio. Estió conoixiu y preciau per os antigos romanos, qui lo clamoron ''boletus''.
Puede trafucar-se con l' ''[[Amanita muscaria]]''. Encara que ''A. muscaria'' tien un tape royo distintivo chapurquiau de tacas blancas y molsudas, istas tienden a cayer-se a medida que se fa viello y lo royo brilant tiende a esvaneixer-se a un narancha amarillenco.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Amanita caesarea|''Amanita caesarea''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Amanita|Caesarea]]
[[Categoría:Setas comestibles]]
bjau3qx7lxrx9nm2ekhxznl2wltsldn
Amanita muscaria
0
141435
2423497
2406967
2026-06-10T19:49:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423497
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Amanita muscaria''
|nombre_pop1 = matachent
|nombre_pop2 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Amanita_muscaria_3_vliegenzwammen_op_rij.jpg|250px]]
|descripcion = Matachent (''Amanita muscaria'').
|conservacion =
|dominio = Eukaryota
|reino = Fungi
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Agaricales
|suborden =
|familia = Amanitaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Amanita
|especie = A. muscaria
|subspecie =
|nombre_binominal = Amanita muscaria
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1783]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
O '''matachent'''{{DACC}}<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.103.</ref> ({{nombreCientifico|Amanita muscaria}} <small>([[Linnaeus]], 1783)<ref>{{en}} Benjamin, Denis R. (1995). ''Mushrooms: poisons and panaceas—a handbook for naturalists, mycologists and physicians''. New York: WH Freeman and Company. {{ISBN|978-0-7167-2600-5}}.</ref></small>) ye un [[Fungi|fongo]] d'a orden d'os ''[[Agaricales]]'' y familia ''[[Amanitaceae]]'' que ye un d'os mas reconoixibles y amplament trobaus en a cultura popular. Isto incluye lo disenyo de [[videochuego]]s, como l'emplego extensivo d'una reconoixible ''Amanita muscaria'' en a franquicia de [[Super Mario Bros.]].
Orichinaria d'as rechions templadas y boreals de l'hemisferio norte, l'''Amanita muscaria'' s'ha introduciu a retepelo en muitos países de l'hemisferio sud, per un regular como simbiont d'as plantacions de pins y albars, y agora ye una verdadera [[especie]] cosmopolita.
L'''amanita muscaria'' ye verenosa. As prencipals toxinas implicadas en a intoxicación per ''A. muscaria'' son o [[muscimol]] y l'[[acido ibotenico]]. As suyas tacas blancas a vegadas se lavan mientres as fuertes plevidas y los fongos pueden pareixer comestibles ''[[Amanita caesarea]]''.
Os components activos d'ista especie son solubles en [[augua]], y bullir y dimpués repuyar l'augua de cocción, a lo menos en parti, desintoxica ''A. muscaria'' y ha estau emplegau per os [[sami]] en os suyos rituals xamanicos. Tamién estió amplament emplegau per muitos d'os pueblos indichenas de [[Siberia]].
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Amanita muscaria|''Amanita muscaria''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Amanita|Muscaria]]
[[Categoría:Setas verenosas]]
ssrfefqhazvlknh7b1dv64cwnnqq2zt
Anguis fragilis
0
141582
2423516
2417429
2026-06-10T19:52:49Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423516
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Anguis fragilis''
|nombre_pop1 = cullebra de cristal / cullebreta-cristal
|nombre_pop2 = escurzón de prau / acurzón de prau
|nombre_pop3 = eslisón / eslizón, esluzón, lición
|nombre_pop4 = barbacán
|nombre_pop5 = vidriol
|nombre_pop6 =
|nombre_pop7 =
|nombre_pop8 =
|nombre_pop9 =
|nombre_pop10 =
|nombre_pop11 =
|nombre_pop12 =
|nombre_pop13 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Anguidae.jpg|250px]]
|descripcion = Una cullebra de cristal (''Anguis fragilis'').
|conservacion = LC
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Reptilia
|subclase =
|orden = Squamata
|suborden =
|familia = Anguidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Anguis
|especie = A. fragilis
|subspecie =
|nombre_binominal = Anguis fragilis
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''cullebra de cristal'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''cullebreta-cristal'''.</ref><ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.135.</ref> u '''escurzón de prau'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''acurzón de prau'''.</ref> ({{nombreCientifico|Anguis fragilis}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} https://www.iucnredlist.org/species/47113126/744263</ref></small>), tamién dita '''barbacán'''{{DACC}}, '''eslisón'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''eslizón''', '''esluzón''' y '''lición'''.</ref> u '''vidriol'''{{DACC}} ye una [[especie]] de [[Reptilia|reptil]] d'a orden d'os [[Squamata]] y familia [[Anguidae]] que ye nativa d'o ueste d'[[Eurasia]] y, tot y con a suya apariencia, ye un fardacho sin patas, no una sierpe.
Puede aconseguir una longaria maxima de dica 57,5 cm. A mayoría d'os animals adultos que se pueden alufrar miden entre 40 y 45 cm de luengo, con dica 22 cm en a parti d'o tozuelo y lo tronco y la resta en a coda. No i hai cuello visible. A [[coda]], que remata en una punta cornia, se contina con o tronco y, a ormino, ye un poquet mas luenga. As culebras de cristal exhiben autotomía cabal, ye dicir, que lo tallo d'a coda cuan os depredadors a pillan. Cuan torna a creixer, a coda nomás torna a creixer dica convertir-se en un troz curto.
Istos [[reptil]]s son sobretot activos de nueiz y no prenen o sol como atros reptils, sino que trían calentar-se debaixo d'obchectos como penyas que a la suya vegada han estau calentadas per o sol. Son [[carnivoro]]s y, a resultas de que s'alimentan de limacos y cucos, a ormino se pueden trobar en tasquizals altos y atros ambients humidos.
Son conoixius per as vidas excepcionalment largas; a culebra de cristal puede estar o fardacho mas lonchevo, vivindo arredol de 30 anyos en a naturaleza y dica a lo menos 54 anyos en cativerio.
== Subspecies ==
*''Anguis fragilis sensu stricto''.
*''Anguis colchica''.
*''Anguis graeca''.
*''Anguis veronensis''.
*''Anguis cephalonica''.
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Anguis fragilis|''Anguis fragilis''}}
{{Wikispecies_line}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Anguis|Fragilis]]
[[Categoría:Reptils presents en Aragón]]
[[Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus]]
bumkvucte2wofqogzbub5mrocoxbm9h
Alectoris rufa
0
141603
2423420
2386934
2026-06-10T19:37:58Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423420
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Alectoris rufa''
|nombre_pop1 = perdiz / perdiu
|nombre_pop2 = perdiz d'o país
|nombre_pop3 = perdiz roya
|nombre_pop4 =
|nombre_pop10 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Alectoris_rufa_-Kirkmichael,_Scotland-8.jpg|250px]]
|descripcion = Una perdiz (''Alectoris rufa'').
|conservacion = NT
|dominio =
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Aves
|subclase =
|orden = Galliformes
|suborden =
|familia = Phasianidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Alectoris
|especie = A. rufa
|subspecie =
|nombre_binominal = Alectoris rufa
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc = [[1758]]
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''perdiz'''{{DACC}}<ref group="nota">Con a variant '''perdiu'''</ref> ({{nombreCientifico|Alectoris rufa}} <small>([[Linnaeus]], 1758)<ref>{{en}} Jobling, James A (2010). ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. London: Christopher Helm. pp. 41, 341. {{ISBN|978-1-4081-2501-4}}.</ref></small>), tamién dita comunment '''perdiz d'o país'''{{DACC}} u '''perdiz roya'''{{DACC}}, ye una [[especie]] d'[[Aves|au]] d'a orden d'os [[Galliformes]] y familia [[Phasianidae]] que cría naturalment en a [[Europa]] sudoccidental ([[Francia]], [[Peninsula Iberica]] y nord-ueste d'[[Italia]]).
Cuan ye emprenyada, prefiere correr en cuenta de volar, manimenos si cal puede volar una [[distancia]] curta con as suyas [[Ala (zoolochía)|alas]] redondiadas.
O suyo pollet se gosa decir [[perdigana]] y a lo masclo [[perdigacho]].<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.114.</ref>
== Subspecies ==
*''A. r. hispanica'' (Seoane, 1894).
*''A. r. intercedens'' (Brehm, 1857).
*''A. r. rufa'' (Linnaeus, 1758).
== Notas ==
<small><references group="nota"/></small>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Alectoris rufa|''Alectoris rufa''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Alectoris|Rufa]]
[[Categoría:Aus presents en Aragón]]
[[Categoría:Fauna d'Europa]]
[[Categoría:Fauna d'os Pireneus]]
gwvb8a4rzq9g4xe394qop779wrmwyre
Archaeopteryx
0
141699
2423601
2419265
2026-06-10T20:05:59Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423601
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Archaeopteryx''
|nombre_pop1 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Archaeopteryx_lithographica_-_Pedro_José_Salas_Fontelles_%28flipped%29.jpg|250px]]
|descripcion = Reconstrucción d'un ''Archaeopteryx''
|conservacion = EX
|dominio = Eukaryota
|reino = Animalia
|subreino =
|division =
|filo = Chordata
|clase = Sauropsida
|subclase =
|superorden = Dinosauria
|orden = Saurischia
|suborden = Theropoda
|superfamilia =
|familia = Archaeopterygidae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Archaeopteryx
|especie_tipo = [[Archaeopteryx lithographica]]
|descriptor_tipo =
|calendata_desc_tipo =
|subspecie =
|nombre_binominal = Archaeopteryx
|descriptor = Meyer
|calendata_desc = [[1861]]
|ran_descripcion =
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
'''''Archaeopteryx''''' ye un [[Chenero (biolochía)|chenero]] extinto de [[dinosauria|dinosauro]] d'a [[Familia (biolochía)|familia]] d'os [[Archaeopterygidae]] que vivió en o [[Churasico]] fa uns 150 millons d'anyos, en o que agora ye lo sud d'Alemanya, mientres una epoca en que [[Europa]] yera un [[archipelago]] d'islas en una mar tropical calida y poco funda, muito mas amán de l'[[ecuador]] d'o que ye agora.<ref>{{en}} P. Wellnhofer (2008). Archaeopteryx — Der Urvogel von Solnhofen (in German). Verlag Friedrich Pfeil, Munich. {{ISBN|978-3-89937-076-8}}.</ref>
Podría aconseguir dica 500 milimetros de [[longaria]] corporal, con una masa estimada de 0,8 a 1 kilogramo.
A [[paleontolochía]] moderna a ormino ha clasificau a l'''Archaeopteryx'' como l'[[au]] mas primitiva. Manimenos, no se creye que sía un verdadero [[antipasau]] d'as aus modernas, sino un parient amanau d'ixe antipasau.
Os primers fósils estioron descritos en [[1861]] per [[Christian Erich Hermann von Meyer|Meyer]]. Lo nombre chenerico ye derivau d'o [[Griego antigo|griego]] ἀρχαῖος (''archaīos'') «antiga» y πτέρυξ (''ptéryx'') «pluma».
== Especies ==
*''[[Archaeopteryx lithographica|A. lithographica]]'', ye a [[especie tipo]] d'o chenero.
*''A. siemensii''.
*''A. albersdoerferi''.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Archaeopteryx|''Archaeopteryx''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Archaeopterygiformes]]
[[Categoría:Dinosauros d'o Churasico]]
[[Categoría:Dinosauros d'Europa]]
f6c5lbl6ay00919qly79yot95yp960s
Adiantum capillus-veneris
0
141853
2423317
2394949
2026-06-10T19:21:07Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423317
wikitext
text/x-wiki
{{Títol cursiva}}
{{Ficha de taxón
|nombre_sci = ''Adiantum capillus-veneris''
|nombre_pop1 = falcilla
|nombre_pop2 = culantrillo, culantrillo de pozo
|nombre_pop3 = culandrillo
|nombre_pop4 = colondrillo
|nombre_pop5 = cocudrillo
|nombre_pop6 = cholondrillo
|nombre_pop7 = hierba pixadera
|nombre_pop8 = hierba meadera
|nombre_pop9 =
|rechistro_fosil1 =
|rechistro_fosil2 =
|imachen = [[Imachen:Adiantum_capillus-veneris_2601.jpg|250px]]
|descripcion = Culantrillo (''Adiantum capillus-veneris'').
|conservacion = LC
|dominio = Eukaryota
|reino = Plantae
|subreino =
|division =
|filo =
|clase =
|subclase =
|orden = Polypodiales
|suborden =
|familia = Pteridaceae
|subfamilia =
|tribu =
|chenero = Adiantum
|especie = A. capillus-veneris
|subspecie =
|nombre_binominal = Adiantum capillus-veneris
|descriptor = [[Linnaeus]]
|calendata_desc =
|ran_descripcion = especie
|mapa_distribucion =
|leyenda_mapa =
}}
A '''falcilla'''{{DACC}}, '''hierba pixadera'''{{DACC}}<ref group="nota">Tamién '''hierba meadera'''.</ref> u '''culantrillo'''<ref>{{an}} [[Rafel Vidaller Tricas]]: ''Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals'', [[Edicions Val d'Onsera]], [[2004]], {{ISBN|978-84-8986-235-7}}, p.106.</ref><ref group="nota">U '''culantrillo de pozo'''. Con as variants '''culandrillo''', '''colondrillo''', '''cocudrillo''' y '''cholondrillo'''.</ref> ({{nombreCientifico|Adiantum capillus-veneris}} <small>([[Linnaeus]])<ref>{{en}} Lansdown, R.V. & Bilz, M. (2018). "Adiantum capillus-veneris". The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 208. e.T164082A67770327.</ref></small>) ye una [[Plantae|planta]] d'a orden d'os [[Polypodiales]] y familia [[Pteridaceae]] que ye nativa d'a metat sud d'os [[Estaus Unius]] dende [[California]] dica la costa atlantica, a traviés de [[Mexico]] y [[America Central]], dica [[America d'o Sud]]. Tamién ye nativa d'[[Eurasia]], l'[[Orient Proximo]] en [[Asia]] Occidental y Australasia.
Creix de 15 a 30 cm d'altaria.
Se cautiva y ye amplament disponible en tot o mundo pa chardins a'l raso y comunament como planta d'interior.
S'ha emplegau en a medecina tradicional.<ref>{{es}} L. VILLAR, J.M. PALACIN, C. CALVO, J.D. GOMEZ, G. MONTSERRAT ''Plantas tóxicas de uso medicinal en el Pirineo Aragonés'', Acta biol. mont., 1984 (IV) : 497-514</ref>
==Notas==
<small><references group="nota"/></small>
==Referencias==
{{listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonscat|Adiantum capillus-veneris|''Adiantum capillus-veneris''}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Adiantum|Capillus-veneris]]
6nmbl6ghazp5qbebhxas93d5v4wewho
Apollo 8
0
144528
2423559
2259276
2026-06-10T19:59:29Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423559
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de vehíclo espacial
| nombre = Apollo 8
| imachen = [[Imachen:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|250px]]
| piet = L'amaneixer d'a Tierra dende la Luna.
| operador = [[Imachen:Flag of USA.svg|22px|border]] [[Estaus Unius]]
| lanzamiento = [[21 d'aviento]] de [[1968]]
| puesto = [[Kennedy Space Center]]
| lanzador = [[Saturn V]]
| duración_misión = 6 días, 3 horas, 42 segundos
| tripulación = 3
| destín = [[Luna]]
| reingreso = [[27 d'aviento]] de [[1968]]
| programa = [[Programa Apollo|Apollo]]
| misión_anterior = [[Apollo 7]]
| anyo_de_misión_anterior = 1968
| misión_posterior = [[Apollo 9]]
| anyo_de_misión_posterior = 1969
}}
'''Apollo 8''' estió la tercera misión tripulada d'o [[Programa Apollo|programa espacial Apollo]] d'os [[Estaus Unius]]. A misión encomenzó lo [[21 d'aviento]] de [[1968]] y estió la primera misión tripulada en salir d'orbita terrestre, arribar y orbitar a la [[Luna]] y a la fin tornar enta la [[Tierra]]. A tripulación - Comandant [[Frank Borman]], Piloto d'o modulo de mando [[Jim Lovell]], y Piloto d'o modulo lunar [[William Anders]] - estioron os primers humans en salir d'[[orbita baixa terrestre]], os primers en veyer a la Tierra completa, os primers en veyer o costau amagau d'a Luna y los primers en veyer l'amaneixer d'a Tierra dende la Luna.<ref>{{en}} Brooks, Courtney G.; Grimwood, James M.; Swenson, Loyd S. Jr. (1979). ''Chariots for Apollo: A History of Manned Lunar Spacecraft''. NASA History Series. Washington, D.C.: Scientific and Technical Information Branch, NASA. {{ISBN|978-0-486-46756-6}}.</ref> A misión de 1968, o tercer vuelo d'o codete [[Saturn V]] y lo suyo primer vuelo tripulau, tamién estió lo primer lanzamiento dende lo [[Kennedy Space Center]], [[Florida]], que se troba a lo costau d'a Estación d'a Fuerza Aeria d'os Estaus Unius.
A misión orichinalment s'heba planiau como Apollo 9, y lo suya lanzamiento sería l'empezadura de [[1969]] como una segunda preba d'a nau espacial Apollo, incluyindo o [[Apollo Lunar Module|modulo lunar]] (LM) y lo [[Apollo Command and Service Module|modulo de mando y servicio]] (CSM) en [[orbita meya terrestre]]. Pero cuan o modulo lunar no se podió completar pa la suya primera preba en [[orbita baixa terrestre]] en aviento de [[1968]], se decidió que Apollo 8 volaría lo siguient aviento como una misión d'orbita lunar muit ambiciosa. Isto causó que la tripulación volaría de dos a tres meses mas temprano d'o previsto, deixando-les menor tiempo d'entrenamiento y preparación, asinas demandando mayor tiempo y disciplina.
Apollo 8 tardó 3 días en arribar a la [[Luna]]. Orbitó diez vegadas a lo largo de 20 horas, mientres iste tiempo la tripulación realizó una transmisión televisada de [[nueit de Nadal]] en a cual leyioron os primers diez versos d'o [[Chenesi|Libro de Chenesi]]. Ista transmisión estió la mas vista d'a historia dica alavez. O feito que la misión d'Apollo 8 estase un exito fació paso pa que [[Apollo 11]] complise lo deseyo d'o President [[John F. Kennedy]] de levar a lo [[ser humán]] a la Luna antis de zaguerías d'o decenio de 1960. A tripulación d'Apollo 8 tornó enta la Tierra lo [[27 d'aviento]] de [[1968]] en amerizar en a parti norte de l'[[Oceano Pacifico]].<ref>{{en}} Orloff, Richard W. (2000). ''Apollo by the Numbers: A Statistical Reference''. NASA History Series. Washington, D.C.: NASA History Division, Office of Policy and Plans. {{ISBN|978-0-16-050631-4}}.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Apollo 8}}
[[Categoría:Programa Apollo]]
{{Control d'autoridaz}}
1ks2umq0yhkzbhnnv68bae685e6i84n
Apollo 11
0
144529
2423557
2185087
2026-06-10T19:59:09Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423557
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de vehíclo espacial
| nombre = Apollo 11
| imachen = [[Imachen:Aldrin_Apollo_11_original.jpg|250px]]
| piet = [[Buzz Aldrin]] en a superficie d'a [[Luna]].
| operador = [[Imachen:Flag of USA.svg|22px|border]] [[Estaus Unius]]
| lanzamiento = [[16 de chulio]] de [[1969]]
| puesto = [[Kennedy Space Center]]
| lanzador = [[Saturn V]]
| duración_misión = 8 días, 3 horas, 18 minutos, 35 segundos
| tripulación = 3
| destín = [[Luna]]
| reingreso = [[24 de chulio]] de [[1969]]
| programa = [[Programa Apollo|Apollo]]
| misión_anterior = [[Apollo 10]]
| anyo_de_misión_anterior = 1969
| misión_posterior = [[Apollo 12]]
| anyo_de_misión_posterior = 1969
}}
'''Apollo 11''' estió la cinquena misión tripulada d'o [[Programa Apollo]] d'os [[Estaus Unius]] y la primera d'a historia en aconseguir que un [[ser humán]] plegase a la Luna. A nau Apollo d'a misión se ninvió a l'espacio lo [[16 de chulio]] de [[1969]], realizó lo suyo alunizache lo [[20 de chulio]] d'ixe mesmo anyo y a l'atro'l día dos astronautas ([[Neil Armstrong|Armstrong]] y [[Buzz Aldrin|Aldrin]]) se convirtioron en os primers en caminar sobre a superficie lunar. L'Apollo 11 estió empentau per un codete [[Saturn V]] dende la plataforma LC 39A y lanzau a las 13:32 UTC dende lo complexo d'o [[Kennedy Space Center]], en [[Florida]] ([[Estaus Unius]]). Oficialmente se conoixió a la misión como AS-506. A misión estió un fito decisivo d'a [[NASA]] contra lo programa espacial d'a [[Unión Sovietica]] y ye considerada como un d'os intes mas significativos en a historia d'a humanidat.
A tripulación de l'Apollo 11 yera constituyida per o comandant d'a misión [[Neil Armstrong]], de 38 anyos; [[Buzz Aldrin|Edwin E. Aldrin Jr.]], de 39 anyos y piloto d'o LEM, embotau Buzz; y [[Michael Collins (astronauta)|Michael Collins]], de 38 anyos y piloto d'o modulo de mando.
A denominación d'as naus, privilechio d'o comandant, estió ''Eagle'' pa lo [[Apollo Lunar Module|modulo lunar]] y ''Columbia'' pa lo [[Apollo Command and Service Module|modulo de mando]].
O comandant [[Neil Armstrong|Armstrong]] estió lo primer [[ser humán]] que pisó la superficie d'o satelite terrestre lo [[21 de chulio]] de [[1969]] a las 2:56 UTC a lo sud d'a Mar d'a Tranquilidat (''Mare Tranquillitatis''), seis horas y meya dimpués d'haber alunizaz. Ye alavez cuan pronunció las famosas parolas: «Ye un chicot paso pa un hombre, pero un gran blinco pa la humanidat».<ref>{{en}} [https://history.nasa.gov/alsj/a11/a11.step.html#1092413 One Small Step] en https://history.nasa.gov/</ref> Iste fito historico se retransmitió a tota la planeta dende as instalacions de l'[[Observatorio Parkes]] ([[Australia]]).
Lo 24 de chulio, os tres astronautas aconsiguioron un perfecto amerizache en auguas de l'[[oceano Pacifico]], rematando asinas a misión.<ref>{{en}} Orloff, Richard W. (2000). ''Apollo by the Numbers: A Statistical Reference''. NASA History Series. Washington, D.C.: NASA History Division, Office of Policy and Plans. {{ISBN|978-0-16-050631-4}}.</ref>
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Apollo 11}}
[[Categoría:Programa Apollo]]
{{Control d'autoridaz}}
179akfi4uwmd1xj4e3ln2t9v6cnqsjy
Apollo 13
0
144530
2423558
2281604
2026-06-10T19:59:19Z
AraBot
401
Bot: convertir ISBN en {{ISBN|...}}
2423558
wikitext
text/x-wiki
{{Grafía EFA}}
{{Ficha de vehíclo espacial
| nombre = Apollo 8
| imachen = [[Imachen:Apollo_13_Service_Module_-_AS13-59-8500_(cropped).jpg|250px]]
| piet = Dimpués d'a explosión d'o tanque d'[[oxichén]].
| operador = [[Imachen:Flag of USA.svg|22px|border]] [[Estaus Unius]]
| lanzamiento = [[11 d'abril]] de [[1970]]
| puesto = [[Kennedy Space Center]]
| lanzador = [[Saturn V]]
| duración_misión = 5 días, 22 horas, 54 minutos, 41 segundos
| tripulación = 3
| destín = [[Luna]]
| reingreso = [[17 d'abril]] de [[1970]]
| programa = [[Programa Apollo|Apollo]]
| misión_anterior = [[Apollo 12]]
| anyo_de_misión_anterior = 1969
| misión_posterior = [[Apollo 14]]
| anyo_de_misión_posterior = 1971
}}
'''Apollo 13''' estió la setena misión tripulada d'o [[programa Apollo]] d'a [[NASA]] y la tercera destinada a aterrizar en a [[Luna]]. A nau desapegó dende lo [[Kennedy Space Center]] l'[[11 d'abril]] de [[1970]], manimenos habió d'abortar-se l'alunizache a resultas d'una explosión en un tanque d'[[oxichén]] d'o [[Apollo Command and Service Module|modulo de servicio]] dimpués de dos días de misión. En cuenta d'alunizar a tripulación dio la tornada a la [[Luna]] y tornó a salvo a la [[Tierra]] lo [[17 d'abril]]. O comandant d'a misión estió [[Jim Lovell]], con [[Jack Swigert]] como piloto d'o modulo de mando y [[Fred Haise]] como piloto d'o modulo lunar. Swigert heba substituyiu en a zaguera hora a [[Ken Mattingly]], que quedó en tierra como consecuencia d'haber estau exposau a la [[rubiola]].
Mientres un encendiu rutinario d'o sistema de removiu de l'oxichén liquido d'un d'os tanques, a ignición accidental de l'isolamiento d'un cable estrifallau en l'interior d'o tanque provocó un curtocircuito que causó una explosión que deixó salir o suyo conteniu a lo vuedo de l'espacio. Sin [[oxichén]], necesario tanto pa alentar como pa chenerar enerchía electrica, os sistemas de propulsión y de suporte vital d'o [[Apollo Command and Service Module|modulo de servicio]] no podeban funcionar. Habioron de desconnectar os sistemas d'o [[Apollo Command and Service Module|modulo de mando]] pa preservar os recursos restants pa lo reingreso, obligando a la tripulación a tresladar-se a lo [[Apollo Lunar Module|modulo lunar]] como improvisau [[bote salvavidas]]. Cancelau l'alunizache, os controladors d'a misión se dedicoron a aduyar a la tripulación a tornar a la Tierra con vida.<ref>{{en}} Chaikin, Andrew (1995) [1994]. ''A Man on the Moon: The Voyages of the Apollo Astronauts''. New York: Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-024146-4}}.</ref>
Encara que lo modulo lunar yera disenyau pa mantener a dos hombres en a superficie lunar mientres dos días, o centro de control de misión en [[Houston]] improvisó uns procedimientos pa que podese mantener a tres hombres mientres cuatro días. A tripulación sufrió numbrosas dificultaz a resultas d'a manca d'enerchía, una gabina freda y humida y la manca d'augua potable. S'enfrontinoron a la necesidat critica d'adaptar os filtros d'o modulo de mando pa que lo sistema d'eliminación de [[dioxido de carbonio]] funcionase en o modulo lunar, tot y con a suya diferent cheometría. Contrarreloch, a tripulación y os controladors d'a misión aconsiguioron improvisar una solución.
Un comité investigador determinó que i habió una falla mientres as prebas d'o tanque d'oxichén previas a lo vuelo y per o feito de que se colocase teflón en o suyo interior. A resultas d'as investigacions o comité recomendó cualques cambios, como reducir a lo minimo la utilización d'elementos potencialment combustibles adintro d'o tanque, medida que s'aplicó a la misión [[Apollo 14]].
Decenas de millons d'espectadors veyioron l'amerizache d'a nau en l'[[oceano Pacifico]] per televisión y lo risgo que corrioron os astronautas esvielló per un inte l'intrés per o [[programa Apollo]].<ref>{{en}} Orloff, Richard W. (2000). ''Apollo by the Numbers: A Statistical Reference''. NASA History Series. Washington, D.C.: NASA History Division, Office of Policy and Plans. {{ISBN|978-0-16-050631-4}}.</ref> A historia d'os feitos acayeixius mientres ista misión s'ha dramatizau en cuantas ocasions, sobre tot en a cinta de [[1995]] [[Apollo 13 (cinta)|Apollo 13]].
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{commonsart|Apollo 13}}
[[Categoría:Programa Apollo]]
{{Control d'autoridaz}}
dbwj1p7aeivk4fzgxfaabttsh61ghv3
Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/C
4
178866
2423580
2421153
2026-06-10T20:02:41Z
RenatoGar
80073
/* Cintas */
2423580
wikitext
text/x-wiki
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Cintas ta millorar]].
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Cintas ta completar]].
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Plantillas ta emplegar en articlos#Categorías]]
=== Cintas ta fer ===
Cintas ta fer, con control d'etapas d'abance:
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Cintas ta fer]]: [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/0|0]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/A|A]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/B|B]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/C|C]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/D|D]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/E|E]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/F|F]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/G|G]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/H|H]],
[[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/I|I]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/J|J]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/K|K]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/L|L]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/M|M]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/N|N]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/O|O]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/P|P]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/Q|Q]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/R|R]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/S|S]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/T|T]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/U|U]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/V|V]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/W|W]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/X|X]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/Y|Y]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/Z|Z]].
== Cintas ==
Relación de cintas, letra C:
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Títol
! style="background:#cffa86;" | Enguero
! style="background:#cffa86;" | Wiki de partida
! style="background:#cffa86;" | Iw
! style="background:#cffa86;" | Anyo
! style="background:#cffa86;" | Elenco
! style="background:#cffa86;" | Premios
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cape Fear (cinta de 1991)]]'''''
| El cabo del miedo
| [[:en:Cape Fear (1991 film)]]
| 46
| 1991
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cattle Drive]]'''''
| Amigos bajo el sol
| [[:en:Cattle Drive]]
| 4
| 1951
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cattle Empire]]'''''
| El imperio del ganado
| [[:en:Cattle Empire]]
| 5
| 1958
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Conan the Barbarian (cinta de 1982)]]'''''
| Conan el bárbaro
| [[:en: Conan the Barbarian (1982 film)]]
| 44
| 1982
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chef (cinta de 2014)]]'''''
| Chef
| [[:en:Chef (2014 film)]]
| 33
| 2014
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cuerpo de élite (cinta)]]'''''
| Cuerpo de élite
| [[:es:Cuerpo de élite (película)]]
| 4
| 2016
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cheaper by the Dozen (cinta de 2003)]]'''''
| Doce en casa
| [[:en:Cheaper by the Dozen (2003 film)]]
| 33
| 2003
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Crocodile Dundee II]]'''''
| Cocodrilo Dundee II
| [[:en:Crocodile Dundee II]]
| 24
| 1988
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Clash by Night]]'''''
| Encuentro en la noche
| [[:en:Clash by Night]]
| 20
| 1952
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chain Reaction (cinta de 1996)]]'''''
| Reacción en cadena
| [[:en:Chain Reaction (1996 film)]]
| 23
| 1996
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Captain Corelli's Mandolin (cinta)]]'''''
| La mandolina del capitán Corelli
| [[:en:Captain Corelli's Mandolin (film)]]
| 28
| 2001
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Conspiracy Theory]]'''''
| Conspiración
| [[:en:Conspiracy Theory (film)]]
| 28
| 1997
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cocktail (cinta de 1988)]]'''''
| Cocktail
| [[:en:Cocktail (1988 film)]]
| 31
| 1988
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Campeones]]'''''
| Campeones
| [[:es:Campeones (película)]]
| 14
| 2018
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chaos (cinta d'acción de 2005)]]'''''
| Caos
| [[:en:Chaos (2005 action film)]]
| 18
| 2005
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Crimen ferpecto]]'''''
| Crimen ferpecto
| [[:es:Crimen ferpecto]]
| 14
| 2004
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Charro!]]'''''
| Charro
| [[:en:Charro!]]
| 16
| 1969
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cross of Iron]]'''''
| La cruz de hierro
| [[:en:Cross of Iron]]
| 28
| 1977
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Canyon Passage]]'''''
| Tierra generosa
| [[:en:Canyon Passage]]
| 13
| 1946
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chángjīnhú]]'''''
| La batalla del lago Changjin
| [[:en:The Battle at Lake Changjin]]
| 20
| 2021
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chángjīn Hú zhī Shuǐmén Qiáo]]'''''
| La batalla del lago Changjin II
| [[:en:The Battle at Lake Changjin II]]
| 9
| 2022
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Captain Apache]]'''''
| Capitán Apache
| [[:en:Captain Apache]]
| 10
| 1971
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Calabuch]]'''''
| Calabuch
| [[:es:Calabuch]]
| 10
| 1956
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Child's Play (cinta de 1988)]]'''''
| Muñeco diabólico
| [[:en:Child's Play (1988 film)]]
| 40
| 1988
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Charlie Wilson's War (cinta)]]'''''
| La guerra de Charlie Wilson
| [[:en:Charlie Wilson's War (film)]]
| 37
| 2007
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[City Slickers]]'''''
| Cowboys de ciudad
| [[:en:City Slickers]]
| 29
| 1991
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cop and a Half]]'''''
| Un policía y pico
| [[:en:Cop and a Half]]
| 12
| 1993
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Contraband (cinta de 2012)]]'''''
| Contraband
| [[:en:Contraband (2012 film)]]
| 24
| 2012
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Counter Measures]]'''''
| Inmeesión de emergencia
| [[:de:Crash Dive II]] ([https://m.imdb.com/title/tt0150209/?language=es-es IMDb])
| 4
| 1998
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Come Out Fighting]]'''''
| Juntos en combate
| ---
| 0
| 2022
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Canadian Pacific (cinta)]]'''''
| Canadian Pacific
| [[:en:Canadian Pacific (film)]]
| 7
| 1949
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Campeonex]]'''''
| Campeonex
| [[:es:Campeonex]]
| 3
| 2023
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Critters (cinta)]]'''''
| Critters
| [[:en:Critters (film)]]
| 3
| 2023
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[City of Lies]]'''''
| Ciudad de mentiras
| [[:en:City of Lies]]
| 6
| 2021
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Catwoman (cinta)]]'''''
| Catwoman
| [[:en:Catwoman (film)]]
| 38
| 2004
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cash Out (cinta)]]'''''
| Ladrones con clase
| [[:en:Cash Out (film)]]
| 4
| 2024
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chantaje a un torero]]'''''
| Chantaje a un torero
| [[:es:Chantaje a un torero]]
| 3
| 1963
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cocoon (cinta)]]'''''
| Cocoon
| [[:en:Cocoon (film)]]
| 29
| 1985
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cold Pursuit]]'''''
| Venganza bajo cero
| [[:en:Cold Pursuit]]
| 27
| 2019
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cradle 2 the Grave]]'''''
| Nacer para morir
| [[:en:Cradle 2 the Grave]]
| 24
| 2003
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Crank (cinta)]]'''''
| Crank: Veneno en la sangre
| [[:en:Crank (film)]]
| 37
| 2006
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cruising (cinta)]]'''''
| A la caza
| [[:en:Cruising (film)]]
| 25
| 1980
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Carmen, la de Triana]]'''''
| Carmen, la de Triana
| [[:es:Carmen, la de Triana]]
| 7
| 1938
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Column South]]'''''
| Columna al sur
| [[:en:Column South]]
| 6
| 1953
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cop Out (cinta de 2010)]]'''''
| Vaya par de polis
| [[:en:Cop Out (2010 film)]]
| 26
| 2010
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Comanche Territory (cinta de 1950)]]'''''
| Orgullo de comanche
| [[:en:Comanche Territory (1950 film)]]
| 6
| 1950
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chocolat (cinta de 2000)]]'''''
| Chocolat
| [[:en:Chocolat (2000 film)]]
| 45
| 2000
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Criminal (cinta de 2016)]]'''''
| Criminal
| [[:en:Criminal (2016 film)]]
| 25
| 2016
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Canallas (cinta)]]'''''
| Canallas
| [[:es:Canallas (película)]]
| 2
| 2022
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[...continuavano a chiamarlo Trinità]]'''''
| Le seguían llamando Trinidad
| [[:it:...continuavano a chiamarlo Trinità]]
| 21
| 1971
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cómo sobrevivir a una despedida]]'''''
| Cómo sobrevivir a una despedida
| [[:es:Cómo sobrevivir a una despedida]]
| 6
| 2015
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Cipolla Colt]]'''''
| Los locos del oro negro
| [[:it:Cipolla Colt]]
| 8
| 1975
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Chernobyl (cinta)]]'''''
| Chernobyl 1986
| [[:en:Chernobyl: Abyss]]
| 17
| 2021
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Conclave (cinta)]]'''''
| Cónclave
| [[:en:Conclave (film)]]
| 43
| 2024
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|}
d3zxpc1kp4txkus4cuonwr9wcw1cht4
Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/J
4
178873
2423671
2401214
2026-06-11T02:04:40Z
RenatoGar
80073
/* Cintas */
2423671
wikitext
text/x-wiki
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Cintas ta millorar]].
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Cintas ta completar]].
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Plantillas ta emplegar en articlos#Categorías]]
=== Cintas ta fer ===
Cintas ta fer, con control d'etapas d'abance:
* [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine/Cintas ta fer]]: [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/0|0]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/A|A]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/B|B]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/C|C]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/D|D]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/E|E]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/F|F]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/G|G]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/H|H]],
[[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/I|I]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/J|J]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/K|K]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/L|L]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/M|M]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/N|N]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/O|O]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/P|P]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/Q|Q]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/R|R]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/S|S]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/T|T]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/U|U]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/V|V]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/W|W]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/X|X]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/Y|Y]], [[Wikipedia:Biquiprochecto:Cine:Cintas ta fer/Z|Z]].
== Cintas ==
Relación de cintas, letra J:
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Títol
! style="background:#cffa86;" | Enguero
! style="background:#cffa86;" | Wiki de partida
! style="background:#cffa86;" | Iw
! style="background:#cffa86;" | Anyo
! style="background:#cffa86;" | Elenco
! style="background:#cffa86;" | Premios
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Juggernaut (cinta de 1974)]]'''''
| El enigma se llama Juggernaut
| [[:en:Juggernaut (1974 film)]]
| 18
| 1974
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[John Wick: Chapter 2]]'''''
| John Wick: Pacto de sangre
| [[:en:John Wick: Chapter 2]]
| 45
| 2017
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Journey to Shiloh]]'''''
| Viaje a Shiloh
| [[:en:Journey to Shiloh]]
| 9
| 1968
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Jacob (cinta)]]'''''
| Jacob
| [[:en:Jacob (film)]]
| 7
| 1994
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Just Cause (cinta)]]'''''
| Causa justa
| [[:en:Just Cause (film)]]
| 19
| 1995
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Jersey Girl (cinta de 2004)]]'''''
| Una chica de Jersey
| [[:en:Jersey Girl (2004 film)]]
| 29
| 2004
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Jack Ryan: Shadow Recruit]]'''''
| Jack Ryan: Operación Sombra
| [[:en:Jack Ryan: Shadow Recruit]]
| 37
| 2014
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Juror No. 2]]'''''
| Jurado nº 2
| [[:en:Juror No. 2]]
| 23
| 2024
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Just Married]]'''''
| Recién casados
| [[:en:Just Married]]
| 27
| 2003
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'''''
| Jack Reacher: Nunca vuelvas atrás
| [[:en:Jack Reacher: Never Go Back]]
| 36
| 2016
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
| [[Imachen:Symbol oppose vote.svg|15px]]
|}
7seo9mv871z6el9m5br6scffd53elqk
Esporte en 1924
0
182030
2423424
2423001
2026-06-10T19:38:29Z
Cembo123
6885
/* Récords Olimpicos en París */
2423424
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| '''Esporte por anyos'''<br>[[Imachen:All sports drawing.svg|80px]]<br><small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[Esporte en 1921|1921]] [[Esporte en 1922|1922]] [[Esporte en 1923|1923]] - '''1924''' - [[Esporte en 1925|1925]] [[Esporte en 1926|1926]] [[Esporte en 1927|1927]]
|}
En iste articlo se describen os escaicimientos destacaus d'o mundo d'o '''[[esporte]] en l'anyo [[1924]]'''.
== Competicions esportivas ==
== Escaicimientos ==
=== Récords ===
==== Récords d'atletismo ====
===== Mundo =====
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Atleta(s)
! style="background:#e87fc9;" | País/Equipo
! style="background:#e87fc9;" | Preba
! style="background:#e87fc9;" | Marca
! style="background:#e87fc9;" | Competición
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[19 de chunio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[1.500 metros lisos]]'''
| 3'52"6 s
| [[Helsinki]]
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Cuartos de final 4)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Semifinal 2)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[10.000 metros lisos]]'''
| 30'23"2 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Final)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Final)
|}
===== Récords Olimpicos en París =====
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Atleta(s)
! style="background:#e87fc9;" | País/Equipo
! style="background:#e87fc9;" | Preba
! style="background:#e87fc9;" | Marca
! style="background:#e87fc9;" | Fase
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Cuartos de final 4
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[10.000 metros lisos]]'''
| 30'23"2 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Semifinal 2
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Morgan Taylor]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400 metros cletas]]'''
| 52"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[9 de chulio]]'''
| '''[[Jackson Scholz]]'''
| Estaus Unius
| '''[[200 metros lisos]]'''
| 21"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[9 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[3.000 metros obstaclos]]'''
| 9'33"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Josef Imbach]]'''
| Suiza
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 48"0 s
| Cuartos de final 6
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[1.500 metros lisos]]'''
| 3'53"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[5.000 metros lisos]]'''
| 14'31"2 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[11 de chulio]]'''
| '''[[Horatio Fitch]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 47"8 s
| Semifinal 1
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[11 de chulio]]'''
| '''[[Eric Liddell]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 47"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]], [[Wilfred Nichol]], [[Walter Rangeley]], [[Lancelot Royle]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 1ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| ''' [[Jaap Boot]], [[Harry Broos]], [[Jan de Vries]], [[Rinus van den Berge]]'''
| Paises Baixos
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 3ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| 1ª ronda 6ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[13 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| Final
|}
== Muertes ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Persona
! style="background:#e87fc9;" | Muerto en
! style="background:#e87fc9;" | Esporte
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu de
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu lo
! style="background:#e87fc9;" | Notas
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[]]'''
| [[Imachen:|22px]] '''[[]]'''
| [[]]
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Naixencias ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Persona
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu de
! style="background:#e87fc9;" | Esporte
! style="background:#e87fc9;" | Muerto en
! style="background:#e87fc9;" | Muerto lo
! style="background:#e87fc9;" | Notas
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[]]'''
| [[Imachen:|22px]] '''[[]]'''
| [[]]
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1924 in sports|l'esporte en 1924}}
{{Esporte por anyos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Esporte en 1924|*]]
2vfwmnggnlct37kgzh8kqi7t6sffnsc
2423435
2423424
2026-06-10T19:40:11Z
Cembo123
6885
/* Récords Olimpicos en París */
2423435
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| '''Esporte por anyos'''<br>[[Imachen:All sports drawing.svg|80px]]<br><small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[Esporte en 1921|1921]] [[Esporte en 1922|1922]] [[Esporte en 1923|1923]] - '''1924''' - [[Esporte en 1925|1925]] [[Esporte en 1926|1926]] [[Esporte en 1927|1927]]
|}
En iste articlo se describen os escaicimientos destacaus d'o mundo d'o '''[[esporte]] en l'anyo [[1924]]'''.
== Competicions esportivas ==
== Escaicimientos ==
=== Récords ===
==== Récords d'atletismo ====
===== Mundo =====
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Atleta(s)
! style="background:#e87fc9;" | País/Equipo
! style="background:#e87fc9;" | Preba
! style="background:#e87fc9;" | Marca
! style="background:#e87fc9;" | Competición
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[19 de chunio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[1.500 metros lisos]]'''
| 3'52"6 s
| [[Helsinki]]
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Cuartos de final 4)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Semifinal 2)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[10.000 metros lisos]]'''
| 30'23"2 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Final)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Final)
|}
===== Récords Olimpicos en París =====
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Atleta(s)
! style="background:#e87fc9;" | País/Equipo
! style="background:#e87fc9;" | Preba
! style="background:#e87fc9;" | Marca
! style="background:#e87fc9;" | Fase
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Cuartos de final 4
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[10.000 metros lisos]]'''
| 30'23"2 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Semifinal 2
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Morgan Taylor]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400 metros cletas]]'''
| 52"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[9 de chulio]]'''
| '''[[Jackson Scholz]]'''
| Estaus Unius
| '''[[200 metros lisos]]'''
| 21"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[9 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[3.000 metros obstaclos]]'''
| 9'33"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Josef Imbach]]'''
| Suiza
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 48"0 s
| Cuartos de final 6
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[1.500 metros lisos]]'''
| 3'53"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[5.000 metros lisos]]'''
| 14'31"2 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[11 de chulio]]'''
| '''[[Horatio Fitch]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 47"8 s
| Semifinal 1
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[11 de chulio]]'''
| '''[[Eric Liddell]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 47"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]], [[Wilfred Nichol]], [[Walter Rangeley]], [[Lancelot Royle]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 1ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| ''' [[Jaap Boot]], [[Harry Broos]], [[Jan de Vries]], [[Rinus van den Berge]]'''
| Paises Baixos
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 3ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"2 s
| 1ª ronda 6ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| Semifinal 1
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[13 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| Final
|}
== Muertes ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Persona
! style="background:#e87fc9;" | Muerto en
! style="background:#e87fc9;" | Esporte
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu de
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu lo
! style="background:#e87fc9;" | Notas
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[]]'''
| [[Imachen:|22px]] '''[[]]'''
| [[]]
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Naixencias ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Persona
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu de
! style="background:#e87fc9;" | Esporte
! style="background:#e87fc9;" | Muerto en
! style="background:#e87fc9;" | Muerto lo
! style="background:#e87fc9;" | Notas
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[]]'''
| [[Imachen:|22px]] '''[[]]'''
| [[]]
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1924 in sports|l'esporte en 1924}}
{{Esporte por anyos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Esporte en 1924|*]]
ls3d2nt0bxplwopfda2nslygaxcw2tn
2423444
2423435
2026-06-10T19:41:35Z
Cembo123
6885
/* Mundo */
2423444
wikitext
text/x-wiki
{| align=right cellpadding=3 class=toccolours style="margin-left: 15px;"
|- style="text-align:center;"
| '''Esporte por anyos'''<br>[[Imachen:All sports drawing.svg|80px]]<br><small>'''[[Anyo]]s:'''</small><br /> [[Esporte en 1921|1921]] [[Esporte en 1922|1922]] [[Esporte en 1923|1923]] - '''1924''' - [[Esporte en 1925|1925]] [[Esporte en 1926|1926]] [[Esporte en 1927|1927]]
|}
En iste articlo se describen os escaicimientos destacaus d'o mundo d'o '''[[esporte]] en l'anyo [[1924]]'''.
== Competicions esportivas ==
== Escaicimientos ==
=== Récords ===
==== Récords d'atletismo ====
===== Mundo =====
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Atleta(s)
! style="background:#e87fc9;" | País/Equipo
! style="background:#e87fc9;" | Preba
! style="background:#e87fc9;" | Marca
! style="background:#e87fc9;" | Competición
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[19 de chunio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[1.500 metros lisos]]'''
| 3'52"6 s
| [[Helsinki]]
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Cuartos de final 4)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Semifinal 2)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[10.000 metros lisos]]'''
| 30'23"2 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Final)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] (Final)
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]], [[Wilfred Nichol]], [[Walter Rangeley]], [[Lancelot Royle]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] 1ª ronda 1ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| ''' [[Jaap Boot]], [[Harry Broos]], [[Jan de Vries]], [[Rinus van den Berge]]'''
| Paises Baixos
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 3ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"2 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] 1ª ronda 6ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] Semifinal 1
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[13 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| [[Chuegos Olimpicos de París 1924]] Final
|}
===== Récords Olimpicos en París =====
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Atleta(s)
! style="background:#e87fc9;" | País/Equipo
! style="background:#e87fc9;" | Preba
! style="background:#e87fc9;" | Marca
! style="background:#e87fc9;" | Fase
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Cuartos de final 4
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[6 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[10.000 metros lisos]]'''
| 30'23"2 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Semifinal 2
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]]'''
| Reino Uniu
| '''[[100 metros lisos]]'''
| 10"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[7 de chulio]]'''
| '''[[Morgan Taylor]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400 metros cletas]]'''
| 52"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[9 de chulio]]'''
| '''[[Jackson Scholz]]'''
| Estaus Unius
| '''[[200 metros lisos]]'''
| 21"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[9 de chulio]]'''
| '''[[Ville Ritola ]]'''
| Finlandia
| '''[[3.000 metros obstaclos]]'''
| 9'33"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Josef Imbach]]'''
| Suiza
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 48"0 s
| Cuartos de final 6
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[1.500 metros lisos]]'''
| 3'53"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[10 de chulio]]'''
| '''[[Paavo Nurmi]]'''
| Finlandia
| '''[[5.000 metros lisos]]'''
| 14'31"2 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[11 de chulio]]'''
| '''[[Horatio Fitch]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 47"8 s
| Semifinal 1
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[11 de chulio]]'''
| '''[[Eric Liddell]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400 metros lisos]]'''
| 47"6 s
| Final
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Harold Abrahams]], [[Wilfred Nichol]], [[Walter Rangeley]], [[Lancelot Royle]]'''
| Reino Uniu
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 1ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| ''' [[Jaap Boot]], [[Harry Broos]], [[Jan de Vries]], [[Rinus van den Berge]]'''
| Paises Baixos
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 42"0 s
| 1ª ronda 3ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"2 s
| 1ª ronda 6ª serie
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[12 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| Semifinal 1
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[13 de chulio]]'''
| '''[[Louis Clarke]], [[Frank Hussey]], [[Alfred LeConey]], [[Loren Murchison]]'''
| Estaus Unius
| '''[[400x100 metros lisos]]'''
| 41"0 s
| Final
|}
== Muertes ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Persona
! style="background:#e87fc9;" | Muerto en
! style="background:#e87fc9;" | Esporte
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu de
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu lo
! style="background:#e87fc9;" | Notas
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[]]'''
| [[Imachen:|22px]] '''[[]]'''
| [[]]
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Naixencias ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#e87fc9;" | Calendata
! style="background:#e87fc9;" | Persona
! style="background:#e87fc9;" | Naixiu de
! style="background:#e87fc9;" | Esporte
! style="background:#e87fc9;" | Muerto en
! style="background:#e87fc9;" | Muerto lo
! style="background:#e87fc9;" | Notas
|-
| style="background:#f4c9c9;" | '''[[]]'''
| [[Imachen:|22px]] '''[[]]'''
| [[]]
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|1924 in sports|l'esporte en 1924}}
{{Esporte por anyos}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Esporte en 1924|*]]
bkjg6tom4xxcp7kzbzppigc8mbaxqve
Wikipedia:Biquiprochecto:Biografías/Actors
4
212413
2423197
2423027
2026-06-10T13:23:06Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423197
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvonne De Carlo]]'''
| [[:en:Yvonne De Carlo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burt Young]]'''
| [[:en:Burt Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvette Mimieux]]'''
| [[:en:Yvette Mimieux]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|}
7wkp1znn2x8t05zii8gro6ln4t5pdeu
2423209
2423197
2026-06-10T16:35:31Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423209
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvonne De Carlo]]'''
| [[:en:Yvonne De Carlo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burt Young]]'''
| [[:en:Burt Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvette Mimieux]]'''
| [[:en:Yvette Mimieux]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|}
3syrew5i6ot5jw8z491bhyjg3m4g1kd
2423227
2423209
2026-06-10T16:58:10Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423227
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burt Young]]'''
| [[:en:Burt Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvette Mimieux]]'''
| [[:en:Yvette Mimieux]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|}
in53tj3hki8qzhsb9cjr25n56iaog1l
2423228
2423227
2026-06-10T17:17:48Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423228
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burt Young]]'''
| [[:en:Burt Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvette Mimieux]]'''
| [[:en:Yvette Mimieux]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Chandler]]'''
| [[:en:Kyle Chandler]]
|}
lqutotnzeterd9ig8bmfx64v5df74l8
2423618
2423228
2026-06-10T21:09:16Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423618
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvette Mimieux]]'''
| [[:en:Yvette Mimieux]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Chandler]]'''
| [[:en:Kyle Chandler]]
|}
j700lcfekit03tfu5vce0bs3z849dai
2423638
2423618
2026-06-10T22:05:54Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423638
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yvette Mimieux]]'''
| [[:en:Yvette Mimieux]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Chandler]]'''
| [[:en:Kyle Chandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Holliday]]'''
| [[:en:Polly Holliday]]
|}
ktzu1owlb7xvbvnymw8p2rwmtvx9mgz
2423661
2423638
2026-06-10T23:32:43Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423661
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Chandler]]'''
| [[:en:Kyle Chandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Holliday]]'''
| [[:en:Polly Holliday]]
|}
qj5hvan8wsqu1xbhogl3og9pp6nia19
2423665
2423661
2026-06-11T01:36:00Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423665
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Addy]]'''
| [[:en:Mark Addy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Chandler]]'''
| [[:en:Kyle Chandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Holliday]]'''
| [[:en:Polly Holliday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig T. Nelson]]'''
| [[:en:Craig T. Nelson]]
|}
9mje5jwhe3cd0e5yfldm9pakr2kcdbn
2423680
2423665
2026-06-11T02:24:11Z
RenatoGar
80073
/* Actors */
2423680
wikitext
text/x-wiki
* Biografías d'actors pendients de fer-ne l'articlo:
== Actors ==
{|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#cffa86;" | Articlo
! style="background:#cffa86;" | Dende
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Montgomery]]'''
| [[:en:George Montgomery (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Berry]]'''
| [[:fr:Richard Berry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mel Ferrer]]'''
| [[:en:Mel Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Grant]]'''
| [[:en:Lee Grant]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hale]]'''
| [[:en:Barbara Hale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorraine Bracco]]'''
| [[:en:Lorraine Bracco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Montesinos]]'''
| [[:es:Guillermo Montesinos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinna Harfouch]]'''
| [[:de:Corinna Harfouch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Zeta-Jones]]'''
| [[:en:Catherine Zeta-Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Bogosian]]'''
| [[:en:Eric Bogosian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Donald]]'''
| [[:en:James Donald]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janice Rule]]'''
| [[:en:Janice Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sam Elliott]]'''
| [[:en:Sam Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Roundtree]]'''
| [[:en:Richard Roundtree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Laurie]]'''
| [[:en:Piper Laurie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Carlson]]'''
| [[:en:Richard Carlson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Warden]]'''
| [[:en:Jack Warden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randolph Scott]]'''
| [[:en:Randolph Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodney Rowland]]'''
| [[:en:Rodney Rowland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sienna Miller]]'''
| [[:en:Sienna Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Weber]]'''
| [[:en:Jake Weber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Larry Gates]]'''
| [[:en:Larry Gates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Strait]]'''
| [[:en:Steven Strait]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Zahn]]'''
| [[:en:Steve Zahn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Allen]]'''
| [[:en:Joan Allen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hannes Messemer]]'''
| [[:en:Hannes Messemer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rupert Graves]]'''
| [[:en:Rupert Graves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernie Mac]]'''
| [[:en:Bernie Mac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elliott Gould]]'''
| [[:en:Elliott Gould]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Clavier]]'''
| [[:fr:Christian Clavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chantal Lauby]]'''
| [[:fr:Chantal Lauby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Stuart]]'''
| [[:en:Randy Stuart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen McNally]]'''
| [[:en:Stephen McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Strong]]'''
| [[:en:Mark Strong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. Carrol Naish]]'''
| [[:en:J. Carrol Naish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andie MacDowell]]'''
| [[:en:Andie MacDowell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Shalhoub]]'''
| [[:en:Tony Shalhoub]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Macchio]]'''
| [[:en:Ralph Macchio]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karen Black]]'''
| [[:en:Karen Black]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viggo Mortensen]]'''
| [[:en:Viggo Mortensen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Sorvino]]'''
| [[:en:Paul Sorvino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Adams]]'''
| [[:en:Julie Adams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Walker]]'''
| [[:en:Paul Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lorne Greene]]'''
| [[:en:Lorne Greene]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeanne Crain]]'''
| [[:en:Jeanne Crain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dean Martin]]'''
| [[:en:Dean Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Zane]]'''
| [[:en:Billy Zane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Turner]]'''
| [[:en:Kathleen Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noah Wyle]]'''
| [[:en:Noah Wyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean-Pierre Malo]]'''
| [[:fr:Jean-Pierre Malo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fionn Whitehead]]'''
| [[:en:Fionn Whitehead]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Helen Westcott]]'''
| [[:en:Helen Westcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Caan]]'''
| [[:en:Scott Caan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rivero]]'''
| [[:en:Jorge Rivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill McKinney]]'''
| [[:en:Bill McKinney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Plummer]]'''
| [[:en:Glenn Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Gómez Bur]]'''
| [[:es:Manolo Gómez Bur]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natascha McElhone]]'''
| [[:en:Natascha McElhone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Bonneville]]'''
| [[:en:Hugh Bonneville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paulette Goddard]]'''
| [[:en:Paulette Goddard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Devine]]'''
| [[:en:Andy Devine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Forsythe]]'''
| [[:en:John Forsythe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Natalya Rudakova]]'''
| [[:fr:Natalya Rudakova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Liev Schreiber]]'''
| [[:en:Liev Schreiber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Keith]]'''
| [[:en:Brian Keith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Jemison]]'''
| [[:en:Eddie Jemison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Seda]]'''
| [[:en:Jon Seda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nobu McCarthy]]'''
| [[:en:Nobu McCarthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Zabka]]'''
| [[:en:William Zabka]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Ian Griffith]]'''
| [[:en:Thomas Ian Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anya Taylor-Joy]]'''
| [[:en:Anya Taylor-Joy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lukas Haas]]'''
| [[:en:Lukas Haas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Marsh]]'''
| [[:en:Jean Marsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendell Corey]]'''
| [[:en:Wendell Corey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ary Abittan]]'''
| [[:fr:Ary Abittan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Medi Sadoun]]'''
| [[:fr:Medi Sadoun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alice David]]'''
| [[:fr:Alice David]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Gavin]]'''
| [[:en:John Gavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Bartholomew]]'''
| [[:en:Freddie Bartholomew]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[François Berléand]]'''
| [[:fr:François Berléand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Colin Farrell]]'''
| [[:en:Colin Farrell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Guilfoyle]]'''
| [[:en:Paul Guilfoyle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Harris]]'''
| [[:en:Ed Harris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher George]]'''
| [[:en:Christopher George]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Hershey]]'''
| [[:en:Barbara Hershey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Heche]]'''
| [[:en:Anne Heche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda Hendrix]]'''
| [[:en:Wanda Hendrix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enriqueta Carballeira]]'''
| [[:es:Enriqueta Carballeira]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María José Alfonso]]'''
| [[:es:María José Alfonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Basinger]]'''
| [[:en:Kim Basinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oded Fehr]]'''
| [[:en:Oded Fehr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maria Bello]]'''
| [[:en:Maria Bello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Johnny Knoxville]]'''
| [[:en:Johnny Knoxville]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julie Ann Emery]]'''
| [[:en:Julie Ann Emery]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Piper Perabo]]'''
| [[:en:Piper Perabo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Skrein]]'''
| [[:en:Ed Skrein]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rene Russo]]'''
| [[:en:Rene Russo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Hawkins]]'''
| [[:en:Jack Hawkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Porcel]]'''
| [[:es:Pedro Porcel (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judge Reinhold]]'''
| [[:en:Judge Reinhold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Scott]]'''
| [[:en:Gordon Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Payne]]'''
| [[:en:John Payne (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vicente Parra]]'''
| [[:es:Vicente Parra]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Russell]]'''
| [[:en:Jane Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gisia Paradís]]'''
| [[:es:Gisia Paradís]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andy Nyman]]'''
| [[:en:Andy Nyman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Maggie Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ed Flanders]]'''
| [[:en:Ed Flanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wayne]]'''
| [[:en:Patrick Wayne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Cristal]]'''
| [[:en:Linda Cristal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Louise Weller]]'''
| [[:en:Mary Louise Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Shaw]]'''
| [[:en:Robert Shaw (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paco Camoiras]]'''
| [[:es:Paco Camoiras]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sylva Koscina]]'''
| [[:en:Sylva Koscina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María León]]'''
| [[:es:María León (actriz)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emma Chambers]]'''
| [[:en:Emma Chambers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Stapleton]]'''
| [[:en:Jean Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Connick Jr.]]'''
| [[:en:Harry Connick Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Best]]'''
| [[:en:James Best]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Brown]]'''
| [[:en:Jim Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Wilkinson]]'''
| [[:en:Tom Wilkinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriana Ozores]]'''
| [[:es:Adriana Ozores]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laly Soldevila]]'''
| [[:es:Laly Soldevila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keenan Wynn]]'''
| [[:en:Keenan Wynn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Freddie Jones]]'''
| [[:en:Freddie Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terry Moore]]'''
| [[:en:Terry Moore (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Brian]]'''
| [[:en:David Brian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marsha Thomason]]'''
| [[:en:Marsha Thomason]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Hemmings]]'''
| [[:en:David Hemmings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melody Anderson]]'''
| [[:en:Melody Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olive Carey]]'''
| [[:en:Olive Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Sadler]]'''
| [[:en:William Sadler (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Efrem Zimbalist Jr.]]'''
| [[:en:Efrem Zimbalist Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Coleen Gray]]'''
| [[:en:Coleen Gray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Rober]]'''
| [[:en:Richard Rober]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Clark]]'''
| [[:en:Susan Clark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Bedoya]]'''
| [[:en:Alfonso Bedoya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Caterina Murino]]'''
| [[:it:Caterina Murino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Corday]]'''
| [[:en:Mara Corday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Hutton]]'''
| [[:en:Jim Hutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Heckart]]'''
| [[:en:Eileen Heckart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridget Moynahan]]'''
| [[:en:Bridget Moynahan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carolyn Jones]]'''
| [[:en:Carolyn Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlotte Coleman]]'''
| [[:en:Charlotte Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Sizemore]]'''
| [[:en:Tom Sizemore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Duff]]'''
| [[:en:Howard Duff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geena Davis]]'''
| [[:en:Geena Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carroll O'Connor]]'''
| [[:en:Carroll O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Murray]]'''
| [[:en:Don Murray (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maura Tierney]]'''
| [[:en:Maura Tierney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katharine Ross]]'''
| [[:en:Katharine Ross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Hovey]]'''
| [[:en:Tim Hovey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wolders]]'''
| [[:en:Robert Wolders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosemary Forsyth]]'''
| [[:en:Rosemary Forsyth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Johnson]]'''
| [[:en:Russell Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Peña]]'''
| [[:en:Michael Peña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Doug McClure]]'''
| [[:en:Doug McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Nelson]]'''
| [[:en:Lori Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Lamour]]'''
| [[:en:Dorothy Lamour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[De'voreaux White]]'''
| [[:en:De'voreaux White]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenne Headly]]'''
| [[:en:Glenne Headly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isabel Garcés]]'''
| [[:es:Isabel Garcés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martha Hyer]]'''
| [[:en:Martha Hyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduard Franz]]'''
| [[:en:Eduard Franz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelle Getty]]'''
| [[:en:Estelle Getty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marshall Thompson]]'''
| [[:en:Marshall Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Greer]]'''
| [[:en:Jane Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Fuller]]'''
| [[:en:Robert Fuller (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Braun]]'''
| [[:en:Judith Braun]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Regina King]]'''
| [[:en:Regina King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Strauss]]'''
| [[:en:Robert Strauss (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Quayle]]'''
| [[:en:Anthony Quayle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Janssen]]'''
| [[:en:David Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marilyn Maxwell]]'''
| [[:en:Marilyn Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thelma Ritter]]'''
| [[:en:Thelma Ritter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Dechent]]'''
| [[:es:Antonio Dechent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clara Lago]]'''
| [[:es:Clara Lago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Sáinz]]'''
| [[:es:Tina Sainz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lola Gaos]]'''
| [[:es:Lola Gaos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wanda De Jesus]]'''
| [[:en:Wanda De Jesus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Campbell]]'''
| [[:en:William Campbell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Art Malik]]'''
| [[:en:Art Malik]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bridgette Wilson]]'''
| [[:en:Bridgette Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Castle]]'''
| [[:en:Mary Castle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ross Malinger]]'''
| [[:en:Ross Malinger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Klein]]'''
| [[:en:Chris Klein (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dale Robertson]]'''
| [[:en:Dale Robertson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jing Tian]]'''
| [[:en:Jing Tian]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Prince]]'''
| [[:en:William Prince (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo Fernández]]'''
| [[:es:Arturo Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guillermo Marín]]'''
| [[:es:Guillermo Marín]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Chaplin]]'''
| [[:en:Ben Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sammy Davis Jr.]]'''
| [[:en:Sammy Davis Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Miki Esparbé]]'''
| [[:es:Miki Esparbé]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Cameron]]'''
| [[:en:Rod Cameron (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Grillo]]'''
| [[:en:Frank Grillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frédéric Chau]]'''
| [[:fr:Frédéric Chau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Carradine]]'''
| [[:en:John Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wolfgang Bodison]]'''
| [[:en:Wolfgang Bodison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Tamm]]'''
| [[:en:Mary Tamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Hackett]]'''
| [[:en:Joan Hackett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Drake]]'''
| [[:en:Charles Drake (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clint Walker]]'''
| [[:en:Clint Walker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura Linney]]'''
| [[:en:Laura Linney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[T. K. Carter]]'''
| [[:en:T. K. Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joel Edgerton]]'''
| [[:en:Joel Edgerton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Moffat]]'''
| [[:en:Donald Moffat]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amanda Plummer]]'''
| [[:en:Amanda Plummer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louise Platt]]'''
| [[:en:Louise Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gordon Jackson]]'''
| [[:en:Gordon Jackson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michel Muller (actor austriaco)]]'''
| [[:fr:Michel Muller (humoriste)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Michaels]]'''
| [[:en:Dolores Michaels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Ure]]'''
| [[:en:Mary Ure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Wilson]]'''
| [[:en:Owen Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer O'Neill]]'''
| [[:en:Jennifer O'Neill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Tobolowsky]]'''
| [[:en:Stephen Tobolowsky]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donald Sinden]]'''
| [[:en:Donald Sinden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brian Donlevy]]'''
| [[:en:Brian Donlevy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Glenn]]'''
| [[:en:Scott Glenn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tim Matheson]]'''
| [[:en:Tim Matheson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mamie Van Doren]]'''
| [[:en:Mamie Van Doren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marton Csokas]]'''
| [[:en:Marton Csokas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Knepper]]'''
| [[:en:Robert Knepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Troup]]'''
| [[:en:Bobby Troup]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mathilda May]]'''
| [[:en:Mathilda May]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erika Eleniak]]'''
| [[:en:Erika Eleniak]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wesley Snipes]]'''
| [[:en:Wesley Snipes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Carmen Prendes]]'''
| [[:es:Mari Carmen Prendes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Beckinsale]]'''
| [[:en:Kate Beckinsale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Franco]]'''
| [[:en:James Franco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Murvyn Vye]]'''
| [[:en:Murvyn Vye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod Taylor]]'''
| [[:en:Rod Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eliza Dushku]]'''
| [[:en:Eliza Dushku]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Duggan]]'''
| [[:en:Andrew Duggan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexis Smith]]'''
| [[:en:Alexis Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Faith Domergue]]'''
| [[:en:Faith Domergue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Parillaud]]'''
| [[:en:Anne Parillaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guy Pearce]]'''
| [[:en:Guy Pearce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Giampiero Albertini]]'''
| [[:it:Giampiero Albertini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Percy Herbert]]'''
| [[:en:Percy Herbert (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rod McKuen]]'''
| [[:en:Rod McKuen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kent Smith]]'''
| [[:en:Kent Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Keen]]'''
| [[:en:Geoffrey Keen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gert van den Bergh]]'''
| [[:en:Gert van den Bergh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores del Río]]'''
| [[:en:Dolores del Río]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Durning]]'''
| [[:en:Charles Durning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Dreyfus]]'''
| [[:en:James Dreyfus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Barbero]]'''
| [[:es:Luis Barbero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Hernández]]'''
| [[:es:Rafael Hernández (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Constance Towers]]'''
| [[:en:Constance Towers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Elliott]]'''
| [[:en:Stephen Elliott (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Koslo]]'''
| [[:en:Paul Koslo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bee Vang]]'''
| [[:en:Bee Vang]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Berry Kroeger]]'''
| [[:en:Berry Kroeger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isaiah Washington]]'''
| [[:en:Isaiah Washington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Marshall]]'''
| [[:en:James Marshall (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[May Robson]]'''
| [[:en:May Robson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Astin]]'''
| [[:en:Sean Astin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orlando Bloom]]'''
| [[:en:Orlando Bloom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Benzali]]'''
| [[:en:Daniel Benzali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tippi Hedren]]'''
| [[:en:Tippi Hedren]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Helmore]]'''
| [[:en:Tom Helmore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Furriel]]'''
| [[:es:Joaquín Furriel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Leyton]]'''
| [[:en:John Leyton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Clennon]]'''
| [[:en:David Clennon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Alda]]'''
| [[:en:Alan Alda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Lonsdale]]'''
| [[:en:Michael Lonsdale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Thewlis]]'''
| [[:en:David Thewlis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eva Marie Saint]]'''
| [[:en:Eva Marie Saint]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Miller]]'''
| [[:en:Jason Miller (playwright)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Archer]]'''
| [[:en:Anne Archer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulla Jacobsson]]'''
| [[:en:Ulla Jacobsson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katrin Sass]]'''
| [[:de:Katrin Sass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Roëves]]'''
| [[:en:Maurice Roëves]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nina Foch]]'''
| [[:en:Nina Foch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Gibson]]'''
| [[:en:Thomas Gibson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Thomas]]'''
| [[:en:Henry Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Macht]]'''
| [[:en:Gabriel Macht]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dzundza]]'''
| [[:en:George Dzundza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Booth]]'''
| [[:en:James Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hope Davis]]'''
| [[:en:Hope Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquim de Almeida]]'''
| [[:en:Joaquim de Almeida]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Stuart Masterson]]'''
| [[:en:Mary Stuart Masterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hamilton]]'''
| [[:en:Linda Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Stahl]]'''
| [[:en:Nick Stahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benjamin Bratt]]'''
| [[:en:Benjamin Bratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joss Ackland]]'''
| [[:en:Joss Ackland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Alonso]]'''
| [[:es:Rafael Alonso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terele Pávez]]'''
| [[:es:Terele Pávez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elizabeth Allen]]'''
| [[:en:Elizabeth Allen (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Teal]]'''
| [[:en:Ray Teal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lina Morgan]]'''
| [[:es:Lina Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gemma Cuervo]]'''
| [[:es:Gemma Cuervo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Zarzo]]'''
| [[:es:Manolo Zarzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryōko Hirosue]]'''
| [[:en:Ryōko Hirosue]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rachel Ticotin]]'''
| [[:en:Rachel Ticotin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Jarman Jr.]]'''
| [[:en:Claude Jarman Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[BD Wong]]'''
| [[:en:BD Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Licia Calderón]]'''
| [[:es:Licia Calderón]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Vardalos]]'''
| [[:en:Nia Vardalos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Alexander]]'''
| [[:en:Jane Alexander]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Ford]]'''
| [[:en:Steven Ford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronny Cox]]'''
| [[:en:Ronny Cox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elpidia Carrillo]]'''
| [[:en:Elpidia Carrillo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Graham]]'''
| [[:en:Stephen Graham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce McGill]]'''
| [[:en:Bruce McGill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[J. A. Preston]]'''
| [[:en:J. A. Preston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Priscilla Lane]]'''
| [[:en:Priscilla Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betta St. John]]'''
| [[:en:Betta St. John]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Greenwood]]'''
| [[:en:Bruce Greenwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Qin Shaobo]]'''
| [[:en:Qin Shaobo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott L. Schwartz]]'''
| [[:en:Scott L. Schwartz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sandra Oh]]'''
| [[:en:Sandra Oh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kris Marshall]]'''
| [[:en:Kris Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Coote]]'''
| [[:en:Robert Coote]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jake Gyllenhaal]]'''
| [[:en:Jake Gyllenhaal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Davis]]'''
| [[:en:Judy Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ernie Kovacs]]'''
| [[:en:Ernie Kovacs]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ric Young]]'''
| [[:en:Ric Young]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Murray]]'''
| [[:en:Ken Murray (entertainer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elias Koteas]]'''
| [[:en:Elias Koteas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLano]]'''
| [[:en:Michael DeLano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jameson Thomas]]'''
| [[:en:Jameson Thomas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Dean Morgan]]'''
| [[:en:Jeffrey Dean Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jimi Mistry]]'''
| [[:en:Jimi Mistry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Lloyd]]'''
| [[:en:Danny Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Raymond]]'''
| [[:en:Gene Raymond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juanjo Menéndez]]'''
| [[:es:Juanjo Menéndez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dyanik Zurakowska]]'''
| [[:es:Dyanik Zurakowska]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosanna Yanni]]'''
| [[:es:Rosanna Yanni]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan Calvo]]'''
| [[:es:Juan Calvo Doménech]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Álvaro de Luna]]'''
| [[:es:Álvaro de Luna (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Orjas]]'''
| [[:es:José Orjas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alicia Tomás]]'''
| [[:es:Alicia Tomás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Coronado]]'''
| [[:es:José Coronado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beni Deus]]'''
| [[:es:Beni Deus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Gálvez]]'''
| [[:es:José Gálvez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casal]]'''
| [[:es:Antonio Casal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Moriarty]]'''
| [[:en:Michael Moriarty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jordi Mollà]]'''
| [[:es:Jordi Mollà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Cross]]'''
| [[:en:Ben Cross]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo McKern]]'''
| [[:en:Leo McKern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Reynolds]]'''
| [[:en:William Reynolds (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alexander Godunov]]'''
| [[:en:Alexander Godunov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Agar]]'''
| [[:en:John Agar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amy Brenneman]]'''
| [[:en:Amy Brenneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dunn]]'''
| [[:en:Kevin Dunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Walston]]'''
| [[:en:Ray Walston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Carey Jr.]]'''
| [[:en:Harry Carey Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Macdonald Carey]]'''
| [[:en:Macdonald Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jason Clarke]]'''
| [[:en:Jason Clarke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles S. Dutton]]'''
| [[:en:Charles S. Dutton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Greer]]'''
| [[:en:Judy Greer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Gampu]]'''
| [[:en:Ken Gampu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Paget]]'''
| [[:en:Debra Paget]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edgar Buchanan]]'''
| [[:en:Edgar Buchanan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Tucker]]'''
| [[:en:Chris Tucker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Majorino]]'''
| [[:en:Tina Majorino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mirta Miller]]'''
| [[:es:Mirta Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Tryon]]'''
| [[:en:Tom Tryon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inger Stevens]]'''
| [[:en:Inger Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kip Niven]]'''
| [[:en:Kip Niven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Schneider]]'''
| [[:en:John Schneider (screen actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eiza González]]'''
| [[:en:Eiza González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carrie-Anne Moss]]'''
| [[:en:Carrie-Anne Moss]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Langella]]'''
| [[:en:Frank Langella]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ladd]]'''
| [[:en:Alan Ladd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesco Quinn]]'''
| [[:en:Francesco Quinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pilar Gómez Ferrer]]'''
| [[:en:Pilar Gómez Ferrer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Loren Dean]]'''
| [[:en:Loren Dean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sullivan Stapleton]]'''
| [[:en:Sullivan Stapleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Bouquet]]'''
| [[:fr:Carole Bouquet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chiwetel Ejiofor]]'''
| [[:en:Chiwetel Ejiofor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Kendrick]]'''
| [[:en:Anna Kendrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blair Underwood]]'''
| [[:en:Blair Underwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Talia Shire]]'''
| [[:en:Talia Shire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Stamp]]'''
| [[:en:Terence Stamp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Evelyn]]'''
| [[:en:Judith Evelyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Farrar]]'''
| [[:en:David Farrar (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Slim Pickens]]'''
| [[:en:Slim Pickens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bernard Hill]]'''
| [[:en:Bernard Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bo Svenson]]'''
| [[:en:Bo Svenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Guttenberg]]'''
| [[:en:Steve Guttenberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bubba Smith]]'''
| [[:en:Bubba Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Winslow]]'''
| [[:en:Michael Winslow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nigel Green]]'''
| [[:en:Nigel Green]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oscar Isaac]]'''
| [[:en:Oscar Isaac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willard Parker]]'''
| [[:en:Willard Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kay Lenz]]'''
| [[:en:Kay Lenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zachary Scott]]'''
| [[:en:Zachary Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Schiff]]'''
| [[:en:Richard Schiff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Cochran]]'''
| [[:en:Steve Cochran]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Steele]]'''
| [[:en:Bob Steele (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Addison Powell]]'''
| [[:en:Addison Powell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hank Worden]]'''
| [[:en:Hank Worden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Zori]]'''
| [[:es:Tomás Zori]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Chen]]'''
| [[:en:Joan Chen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lori Petty]]'''
| [[:en:Lori Petty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sally Struthers]]'''
| [[:en:Sally Struthers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Nicol]]'''
| [[:en:Alex Nicol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosie O'Donnell]]'''
| [[:en:Rosie O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Burr DeBenning]]'''
| [[:en:Burr DeBenning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Benton Reid]]'''
| [[:en:Carl Benton Reid]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Butler]]'''
| [[:en:Gerard Butler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Kennedy]]'''
| [[:en:Douglas Kennedy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Elam]]'''
| [[:en:Jack Elam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Dehner]]'''
| [[:en:John Dehner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Willis Bouchey]]'''
| [[:en:Willis Bouchey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Maxwell]]'''
| [[:en:Frank Maxwell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mike Connors]]'''
| [[:en:Mike Connors]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Russell]]'''
| [[:en:John Russell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Lord]]'''
| [[:en:Jack Lord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Nolan]]'''
| [[:en:Lloyd Nolan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Anderson]]'''
| [[:en:John Anderson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denis Leary]]'''
| [[:en:Denis Leary]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aldo Giuffrè]]'''
| [[:en:Aldo Giuffrè]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathryn Harrold]]'''
| [[:en:Kathryn Harrold]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bess Motta]]'''
| [[:en:Bess Motta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Silva]]'''
| [[:es:María Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Suárez]]'''
| [[:es:José Suárez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Zerbe]]'''
| [[:en:Anthony Zerbe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Albert]]'''
| [[:en:Eddie Albert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Brown]]'''
| [[:en:Pamela Brown (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Haze]]'''
| [[:en:Jonathan Haze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Bosco]]'''
| [[:en:Philip Bosco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Newley]]'''
| [[:en:Anthony Newley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitzi Gaynor]]'''
| [[:en:Mitzi Gaynor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Gordon]]'''
| [[:en:Leo Gordon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Segal]]'''
| [[:en:George Segal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dewey Martin]]'''
| [[:en:Dewey Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Collins]]'''
| [[:en:Joan Collins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Mitchum]]'''
| [[:en:James Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Spiros Focás]]'''
| [[:en:Spiros Focás]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mildred Natwick]]'''
| [[:en:Mildred Natwick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sessue Hayakawa]]'''
| [[:en:Sessue Hayakawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roy Roberts]]'''
| [[:en:Roy Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ryan Gosling]]'''
| [[:en:Ryan Gosling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jacqueline Scott]]'''
| [[:en:Jacqueline Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Guinn "Big Boy" Williams]]'''
| [[:en:Guinn "Big Boy" Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Famke Janssen]]'''
| [[:en:Famke Janssen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adrian Grenier]]'''
| [[:en:Adrian Grenier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Lucking]]'''
| [[:en:William Lucking]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Marlowe]]'''
| [[:en:Hugh Marlowe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Holt McCallany]]'''
| [[:en:Holt McCallany]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Platt]]'''
| [[:en:Oliver Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mari Blanchard]]'''
| [[:en:Mari Blanchard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lloyd Bridges]]'''
| [[:en:Lloyd Bridges]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Felicia Farr]]'''
| [[:en:Felicia Farr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michèle Mercier]]'''
| [[:en:Michèle Mercier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bach]]'''
| [[:en:Barbara Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee J. Cobb]]'''
| [[:en:Lee J. Cobb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Dern]]'''
| [[:en:Bruce Dern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laura San Giacomo]]'''
| [[:en:Laura San Giacomo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzy Amis]]'''
| [[:en:Suzy Amis Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Ávila]]'''
| [[:es:Enrique Ávila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mara Cruz]]'''
| [[:es:Mara Cruz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Silver]]'''
| [[:en:Ron Silver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Drago]]'''
| [[:en:Billy Drago]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Swayze]]'''
| [[:en:Patrick Swayze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neva Patterson]]'''
| [[:en:Neva Patterson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dick Wesson]]'''
| [[:en:Dick Wesson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Booth]]'''
| [[:en:Connie Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Leigh]]'''
| [[:en:Janet Leigh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lund]]'''
| [[:en:John Lund (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grand L. Bush]]'''
| [[:en:Grand L. Bush]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rossano Brazzi]]'''
| [[:en:Rossano Brazzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Piven]]'''
| [[:en:Jeremy Piven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meat Loaf]]'''
| [[:en:Meat Loaf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pier Angeli]]'''
| [[:en:Pier Angeli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Murphy]]'''
| [[:en:Mary Murphy (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bibi Andersson]]'''
| [[:en:Bibi Andersson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tzi Ma]]'''
| [[:en:Tzi Ma]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grégoire Aslan]]'''
| [[:en:Grégoire Aslan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Andrews]]'''
| [[:en:Harry Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Craig]]'''
| [[:en:Daniel Craig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Fiennes]]'''
| [[:en:Joseph Fiennes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Shabaka Henley]]'''
| [[:en:Barry Shabaka Henley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Candice Bergen]]'''
| [[:en:Candice Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carlos Piñar]]'''
| [[:es:Carlos Piñar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Hemsworth]]'''
| [[:en:Luke Hemsworth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yılmaz Erdoğan]]'''
| [[:en:Yılmaz Erdoğan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Morley]]'''
| [[:en:Robert Morley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Sabàto]]'''
| [[:en:Antonio Sabàto Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Lewis]]'''
| [[:en:Geoffrey Lewis (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Randolph]]'''
| [[:en:John Randolph (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[S. Z. Sakall]]''' u '''[[S.Z. Sakall]]'''
| [[:en:S. Z. Sakall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Randall]]'''
| [[:en:Tony Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George N. Neise]]'''
| [[:en:George N. Neise]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maya Rudolph]]'''
| [[:en:Maya Rudolph]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Martinelli]]'''
| [[:en:Elsa Martinelli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George "Gabby" Hayes]]'''
| [[:en:George "Gabby" Hayes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harve Presnell]]'''
| [[:en:Harve Presnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Lom]]'''
| [[:en:Herbert Lom]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morris Chestnut]]'''
| [[:en:Morris Chestnut]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Caba Alba]]'''
| [[:es:Julia Caba Alba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Bódalo]]'''
| [[:es:José Bódalo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manolo Fábregas]]'''
| [[:en:Manolo Fábregas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cindy Crawford]]'''
| [[:en:Cindy Crawford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eric Roberts]]'''
| [[:en:Eric Roberts]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nestor Paiva]]'''
| [[:en:Nestor Paiva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan King]]'''
| [[:en:Alan King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joseph Cotten]]'''
| [[:en:Joseph Cotten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonah Hill]]'''
| [[:en:Jonah Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter McGinn]]'''
| [[:en:Walter McGinn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Patrick]]'''
| [[:en:Gail Patrick]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Marie]]'''
| [[:en:Lisa Marie (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Pascal]]'''
| [[:en:Pedro Pascal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martin Kove]]'''
| [[:en:Martin Kove]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vladimir Kulich]]'''
| [[:en:Vladimir Kulich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Kretschmann]]'''
| [[:en:Thomas Kretschmann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mahershala Ali]]'''
| [[:en:Mahershala Ali]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McIntire]]'''
| [[:en:John McIntire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Guardino]]'''
| [[:en:Harry Guardino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dan Hedaya]]'''
| [[:en:Dan Hedaya]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tomás Blanco]]'''
| [[:es:Tomás Blanco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Margolin]]'''
| [[:en:Janet Margolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Gordon]]'''
| [[:en:Don Gordon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Urich]]'''
| [[:en:Robert Urich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norma Lazareno]]'''
| [[:en:Norma Lazareno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amparo Soler Leal]]'''
| [[:es:Amparo Soler Leal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charlene Holt]]'''
| [[:en:Charlene Holt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Cavanaugh]]'''
| [[:en:Michael Cavanaugh (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tyne Daly]]'''
| [[:en:Tyne Daly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Torin Thatcher]]'''
| [[:en:Torin Thatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Francis]]'''
| [[:en:Anne Francis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Rowland]]'''
| [[:en:Steve Rowland (music producer)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Bull]]'''
| [[:en:Peter Bull]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Dolenz]]'''
| [[:en:George Dolenz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Brandon]]'''
| [[:en:Henry Brandon (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Suzanne Neve]]'''
| [[:en:Suzanne Neve]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Sands]]'''
| [[:en:Tommy Sands]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Galloway]]'''
| [[:en:Don Galloway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Case]]'''
| [[:en:Kathleen Case]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Casseus]]'''
| [[:en:Gabriel Casseus]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carice van Houten]]'''
| [[:en:Carice van Houten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Esperanza Roy]]'''
| [[:es:Esperanza Roy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ty Hardin]]'''
| [[:en:Ty Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lyle Bettger]]'''
| [[:en:Lyle Bettger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anjanette Comer]]'''
| [[:en:Anjanette Comer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luke Perry]]'''
| [[:en:Luke Perry]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judith Godrèche]]'''
| [[:en:Judith Godrèche]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Bergin]]'''
| [[:en:Patrick Bergin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Pate]]'''
| [[:en:Michael Pate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter Weller]]'''
| [[:en:Peter Weller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Luisa San José]]'''
| [[:es:María Luisa San José]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bárbara Rey]]'''
| [[:es:Bárbara Rey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jaime Sánchez]]'''
| [[:en:Jaime Sánchez (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Capshaw]]'''
| [[:en:Kate Capshaw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dabney Coleman]]'''
| [[:en:Dabney Coleman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael DeLorenzo]]'''
| [[:en:Michael DeLorenzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin McNally]]'''
| [[:en:Kevin McNally]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Guzmán]]'''
| [[:en:Luis Guzmán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Logan]]'''
| [[:en:Robert Logan Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Connie Kreski]]'''
| [[:en:Connie Kreski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Tomei]]'''
| [[:en:Marisa Tomei]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nick Searcy]]'''
| [[:en:Nick Searcy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Strother Martin]]'''
| [[:en:Strother Martin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Loggia]]'''
| [[:en:Robert Loggia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián Mateos]]'''
| [[:es:Julián Mateos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Carradine]]'''
| [[:en:David Carradine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerald Mohr]]'''
| [[:en:Gerald Mohr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anthony Edwards]]'''
| [[:en:Anthony Edwards (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack O'Connell]]'''
| [[:en:Jack O'Connell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaliyah]]'''
| [[:en:Aaliyah]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Couture]]'''
| [[:en:Randy Couture]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Didier Flamand]]'''
| [[:fr:Didier Flamand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Layton]]'''
| [[:es:William Layton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nuria Torray]]'''
| [[:es:Nuria Torray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sara Lezana]]'''
| [[:es:Sara Lezana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marg Helgenberger]]'''
| [[:en:Marg Helgenberger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John C. McGinley]]'''
| [[:en:John C. McGinley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Sampson]]'''
| [[:en:Will Sampson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Hale]]'''
| [[:en:Alan Hale Sr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Velásquez]]'''
| [[:en:Patricia Velásquez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Wong]]'''
| [[:en:Russell Wong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wayne Morris]]'''
| [[:en:Wayne Morris]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Bennett]]'''
| [[:en:Bruce Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregor Fisher]]'''
| [[:en:Gregor Fisher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paloma Valdés]]'''
| [[:es:Paloma Valdés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cassen]]'''
| [[:es:Cassen (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Atkins]]'''
| [[:en:Christopher Atkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Weldon]]'''
| [[:en:Joan Weldon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Yowlachie]]'''
| [[:en:Chief Yowlachie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricky Nelson]]'''
| [[:en:Ricky Nelson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Mitchum]]'''
| [[:en:Christopher Mitchum]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Crenna]]'''
| [[:en:Richard Crenna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James LeGros]]'''
| [[:en:James LeGros]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clancy Brown]]'''
| [[:en:Clancy Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur O'Connell]]'''
| [[:en:Arthur O'Connell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leo Genn]]'''
| [[:en:Leo Genn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Rooker]]'''
| [[:en:Michael Rooker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Sorbo]]'''
| [[:en:Kevin Sorbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rosa Fontana]]'''
| [[:es:Rosa Fontana]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Pierrá]]'''
| [[:es:Francisco Pierrá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Wolff]]'''
| [[:it:Frank Wolff]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Burns]]'''
| [[:en:Heather Burns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Enrique Murciano]]'''
| [[:en:Enrique Murciano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodrigo Santoro]]'''
| [[:en:Rodrigo Santoro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Patterson]]'''
| [[:en:James Patterson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Arness]]'''
| [[:en:James Arness]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leopoldine Konstantin]]'''
| [[:en:Leopoldine Konstantin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zach Galligan]]'''
| [[:en:Zach Galligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phoebe Cates]]'''
| [[:en:Phoebe Cates]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Morgan]]'''
| [[:en:Harry Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Schofield]]'''
| [[:en:David Schofield (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianne Koch]]'''
| [[:en:Marianne Koch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mario Brega]]'''
| [[:en:Mario Brega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luigi Pistilli]]'''
| [[:it:Luigi Pistilli]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Napier]]'''
| [[:en:Charles Napier (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ulrich Matthes]]'''
| [[:en:Ulrich Matthes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Belushi]]'''
| [[:en:Jim Belushi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erik von Detten]]'''
| [[:en:Erik von Detten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josephine Hutchinson]]'''
| [[:en:Josephine Hutchinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Newton]]'''
| [[:en:Robert Newton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chloe Webb]]'''
| [[:en:Chloe Webb]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Penelope Ann Miller]]'''
| [[:en:Penelope Ann Miller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sinbad]]'''
| [[:en:Sinbad (comedian)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Jordan]]'''
| [[:en:Richard Jordan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Lineback]]'''
| [[:en:Richard Lineback]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Sancho]]''' (u '''[[Pepe Sancho]]''')
| [[:es:Pepe Sancho]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[María Kosty]]'''
| [[:es:María Kosty]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Agustín González]]'''
| [[:es:Agustín González]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Angus Lennie]]'''
| [[:en:Angus Lennie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[JoBeth Williams]]'''
| [[:en:JoBeth Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janine Turner]]'''
| [[:en:Janine Turner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Stefanson]]'''
| [[:en:Leslie Stefanson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dave Chappelle]]'''
| [[:en:Dave Chappelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Anderson Jr.]]'''
| [[:en:Michael Anderson Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bobby Vinton]]'''
| [[:en:Bobby Vinton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hoyt Axton]]'''
| [[:en:Hoyt Axton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Watanabe]]'''
| [[:en:Ken Watanabe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Schulze]]'''
| [[:en:Matt Schulze]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Farley Granger]]'''
| [[:en:Farley Granger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yanti Somer]]'''
| [[:en:Yanti Somer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurtwood Smith]]'''
| [[:en:Kurtwood Smith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Byron Mann]]'''
| [[:en:Byron Mann]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gérard Blain]]'''
| [[:fr:Gérard Blain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carol Lynley]]'''
| [[:en:Carol Lynley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oliver Reed]]'''
| [[:en:Oliver Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Chilcott]]'''
| [[:en:Barbara Chilcott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Merlin]]'''
| [[:en:Jan Merlin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Demián Bichir]]'''
| [[:en:Demián Bichir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Morton]]'''
| [[:en:Joe Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Schallert]]'''
| [[:en:William Schallert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicol Williamson]]'''
| [[:en:Nicol Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dolores Dorn]]'''
| [[:en:Dolores Dorn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lex Barker]]'''
| [[:en:Lex Barker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anna Lee]]'''
| [[:en:Anna Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Audrey Long]]'''
| [[:en:Audrey Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raúl Juliá]]'''
| [[:en:Raul Julia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ramon Bieri]]'''
| [[:en:Ramon Bieri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane Baker]]'''
| [[:en:Diane Baker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goyo Lebrero]]'''
| [[:es:Goyo Lebrero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nené Morales]]'''
| [[:es:Nené Morales]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tisha Sterling]]'''
| [[:en:Tisha Sterling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Catherine Bach]]'''
| [[:en:Catherine Bach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Webber]]'''
| [[:en:Robert Webber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Basehart]]'''
| [[:en:Richard Basehart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Tyler]]'''
| [[:en:Beverly Tyler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Silas Weir Mitchell]]'''
| [[:en:Silas Weir Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lolita Davidovich]]'''
| [[:en:Lolita Davidovich]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hugh Dancy]]'''
| [[:en:Hugh Dancy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Bel Geddes]]'''
| [[:en:Barbara Bel Geddes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Saxon]]'''
| [[:en:John Saxon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dermot Mulroney]]'''
| [[:en:Dermot Mulroney]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Louis Jourdan]]'''
| [[:en:Louis Jourdan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Shaughnessy]]'''
| [[:en:Mickey Shaughnessy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Trejo]]'''
| [[:en:Danny Trejo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Strasberg]]'''
| [[:en:Lee Strasberg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pino Locchi]]'''
| [[:en:Pino Locchi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Weaver]]'''
| [[:en:Dennis Weaver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francesca Neri]]'''
| [[:en:Francesca Neri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Angarano]]'''
| [[:en:Michael Angarano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Rhys-Davies]]'''
| [[:en:John Rhys-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Silva]]'''
| [[:en:Henry Silva]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Keel]]'''
| [[:en:Howard Keel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Hong]]'''
| [[:en:James Hong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Williams]]'''
| [[:en:Steven Williams]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Scarfe]]'''
| [[:en:Alan Scarfe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrés Mejuto]]'''
| [[:es:Andrés Mejuto]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangelina Salazar]]'''
| [[:es:Evangelina Salazar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Curtis]]'''
| [[:es:Ken Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aki Aleong]]'''
| [[:en:Aki Aleong]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Opatoshu]]'''
| [[:en:David Opatoshu]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katherine DeMille]]'''
| [[:en:Katherine DeMille]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Diane McBain]]'''
| [[:en:Diane McBain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Westerfield]]'''
| [[:en:James Westerfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dominic Purcell]]'''
| [[:en:Dominic Purcell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ron Rifkin]]'''
| [[:en:Ron Rifkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeria Golino]]'''
| [[:en:Valeria Golino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christian Berkel]]'''
| [[:en:Christian Berkel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Johnson]]'''
| [[:en:Richard Johnson (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Staley]]'''
| [[:en:Joan Staley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Kelly]]'''
| [[:en:Paul Kelly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ben Gazzara]]'''
| [[:en:Ben Gazzara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ja Rule]]'''
| [[:en:Ja Rule]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Bendix]]'''
| [[:en:William Bendix]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay C. Flippen]]'''
| [[:en:Jay C. Flippen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Young]]'''
| [[:en:Robert Young (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ioan Gruffudd]]'''
| [[:en:Ioan Gruffudd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Grazia Maria Spina]]'''
| [[:it:Grazia Maria Spina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dianne Foster]]'''
| [[:en:Dianne Foster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Theodore Bikel]]'''
| [[:en:Theodore Bikel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xander Berkeley]]'''
| [[:en:Xander Berkeley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aaron Eckhart]]'''
| [[:en:Aaron Eckhart]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfred Molina]]'''
| [[:en:Alfred Molina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ayelet Zurer]]'''
| [[:en:Ayelet Zurer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ashton Sanders]]'''
| [[:en:Ashton Sanders]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gustavo Rojo]]'''
| [[:en:Gustavo Rojo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paquita Rico]]'''
| [[:es:Paquita Rico]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Faylen]]'''
| [[:en:Frank Faylen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Earl Holliman]]'''
| [[:en:Earl Holliman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marianna Hill]]'''
| [[:en:Marianna Hill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roland Harrah III]]'''
| [[:en:Roland Harrah III]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cameron Mitchell]]'''
| [[:en:Cameron Mitchell (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Derek]]'''
| [[:en:John Derek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huddleston]]'''
| [[:en:David Huddleston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriele Ferzetti]]'''
| [[:it:Gabriele Ferzetti]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Henry Grace]]'''
| [[:en:Henry Grace]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Owens]]'''
| [[:en:Patricia Owens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Daneman]]'''
| [[:en:Paul Daneman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wymark]]'''
| [[:en:Patrick Wymark]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Colicos]]'''
| [[:en:John Colicos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Keaton]]'''
| [[:en:Michael Keaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nicole Maurey]]'''
| [[:en:Nicole Maurey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George O'Brien]]'''
| [[:en:George O'Brien (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ray Danton]]'''
| [[:en:Ray Danton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor Jory]]'''
| [[:en:Victor Jory]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Queta Claver]]'''
| [[:es:Queta Claver]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pancho Córdova]]'''
| [[:es:Pancho Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Hunnicutt]]'''
| [[:en:Arthur Hunnicutt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rodolfo Acosta]]'''
| [[:en:Rodolfo Acosta]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francis Ford]]'''
| [[:en:Francis Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Judy Geeson]]'''
| [[:en:Judy Geeson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Warner]]'''
| [[:en:David Warner (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Haydn]]'''
| [[:en:Richard Haydn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gregg Barton]]'''
| [[:en:Gregg Barton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keith Andes]]'''
| [[:en:Keith Andes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris Elliott]]'''
| [[:en:Chris Elliott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Jefford]]'''
| [[:en:Barbara Jefford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Demarest]]'''
| [[:en:William Demarest]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gail Russell]]'''
| [[:en:Gail Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ossie Davis]]'''
| [[:en:Ossie Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brenda Fricker]]'''
| [[:en:Brenda Fricker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth Roman]]'''
| [[:en:Ruth Roman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bob Balaban]]'''
| [[:en:Bob Balaban]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles McGraw]]'''
| [[:en:Charles McGraw]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker Jr.]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1940)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Haysbert]]'''
| [[:en:Dennis Haysbert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Martine McCutcheon]]'''
| [[:en:Martine McCutcheon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Macready]]'''
| [[:en:George Macready]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Merrill]]'''
| [[:en:Gary Merrill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nico Minardos]]'''
| [[:en:Nico Minardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arturo de Córdova]]'''
| [[:en:Arturo de Córdova]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ethan Hawke]]'''
| [[:en:Ethan Hawke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joaquín Roa]]'''
| [[:es:Joaquín Roa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Tiffin]]'''
| [[:en:Pamela Tiffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Denise Darcel]]'''
| [[:en:Denise Darcel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chazz Palminteri]]'''
| [[:en:Chazz Palminteri]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Drea de Matteo]]'''
| [[:en:Drea de Matteo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Olivia Wilde]]'''
| [[:en:Olivia Wilde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glenn Corbett]]'''
| [[:en:Glenn Corbett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Gargan]]'''
| [[:en:William Gargan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Williams]]'''
| [[:en:Bill Williams (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Kerr]]'''
| [[:en:Bill Kerr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Cassavetes]]'''
| [[:en:John Cassavetes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Stephen]]'''
| [[:en:Susan Stephen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janis Paige]]'''
| [[:en:Janis Paige]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Scott Brady]]'''
| [[:en:Scott Brady (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maurice Denham]]'''
| [[:en:Maurice Denham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stanley Andrews]]'''
| [[:en:Stanley Andrews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Javier Cámara]]'''
| [[:es:Javier Cámara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raymond St. Jacques]]'''
| [[:en:Raymond St. Jacques]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Preston]]'''
| [[:en:Robert Preston (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pat Quinn]]'''
| [[:en:Pat Quinn (American actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Binns]]'''
| [[:en:Edward Binns]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Cummings]]'''
| [[:en:Robert Cummings]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zack Norman]]'''
| [[:en:Zack Norman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Avner Eisenberg]]'''
| [[:en:Avner the Eccentric]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Hamm]]'''
| [[:en:Jon Hamm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorge Rigaud]]'''
| [[:en:Jorge Rigaud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Amelia de la Torre]]'''
| [[:en:Amelia de la Torre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karlheinz Böhm]]'''
| [[:en:Karlheinz Böhm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vilma Degischer]]'''
| [[:en:Vilma Degischer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Magda Schneider]]'''
| [[:en:Magda Schneider]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wendy Gazelle]]'''
| [[:en:Wendy Gazelle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Morgan Woodward]]'''
| [[:en:Morgan Woodward]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billie Burke]]'''
| [[:en:Billie Burke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Gutiérrez Caba]]'''
| [[:es:Emilio Gutiérrez Caba]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steve Reevis]]'''
| [[:en:Steve Reevis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Isela Vega]]'''
| [[:en:Isela Vega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John McLiam]]'''
| [[:en:John McLiam]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Forrest Lewis]]'''
| [[:en:Forrest Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jay Silverheels]]'''
| [[:en:Jay Silverheels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian MacDonald]]'''
| [[:en:Ian MacDonald (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred Williamson]]'''
| [[:en:Fred Williamson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Lo Bianco]]'''
| [[:en:Tony Lo Bianco]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glauco Onorato]]'''
| [[:it:Glauco Onorato]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Van Der Beek]]'''
| [[:en:James Van Der Beek]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Keith]]'''
| [[:en:David Keith (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pruitt Taylor Vince]]'''
| [[:en:Pruitt Taylor Vince]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ingrid Garbo]]'''
| [[:es:Ingrid Garbo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lamberto Maggiorani]]'''
| [[:it:Lamberto Maggiorani]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Lone]]'''
| [[:en:John Lone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Varela]]'''
| [[:es:Luis Varela]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Máximo Valverde]]'''
| [[:es:Máximo Valverde]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruth White]]'''
| [[:en:Ruth White (actress)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patricia Clarkson]]'''
| [[:en:Patricia Clarkson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patty Duke]]'''
| [[:en:Patty Duke]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Douglas]]'''
| [[:en:Robert Douglas (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathalie Baye]]'''
| [[:en:Nathalie Baye]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Payton]]'''
| [[:en:Barbara Payton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheree North]]'''
| [[:en:Sheree North]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Glover]]'''
| [[:en:John Glover (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ericson]]'''
| [[:en:John Ericson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cowling]]'''
| [[:en:Bruce Cowling]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel Lozano]]'''
| [[:es:Manuel Lozano]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Matt Craven]]'''
| [[:en:Matt Craven]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maggie Cheung]]'''
| [[:en:Maggie Cheung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Richards]]'''
| [[:en:Jeff Richards (actor, born 1924)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kurt Kasznar]]'''
| [[:en:Kurt Kasznar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Geoffrey Horne]]'''
| [[:en:Geoffrey Horne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Spader]]'''
| [[:en:James Spader]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan Walsh]]'''
| [[:en:Dylan Walsh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sho Kosugi]]'''
| [[:en:Sho Kosugi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted Levine]]'''
| [[:en:Ted Levine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mónica Randall]]'''
| [[:es:Mónica Randall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[LeVar Burton]]'''
| [[:en:LeVar Burton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gabriel Basso]]'''
| [[:en:Gabriel Basso]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Bowler]]'''
| [[:en:Norman Bowler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Middleton]]'''
| [[:en:Robert Middleton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe E. Brown]]'''
| [[:en:Joe E. Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dorothy Comingore]]'''
| [[:en:Dorothy Comingore]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Parkins]]'''
| [[:en:Barbara Parkins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leah Ayres]]'''
| [[:en:Leah Ayres]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Elsa Cárdenas]]'''
| [[:en:Elsa Cárdenas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irene Tedrow]]'''
| [[:en:Irene Tedrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Hamill]]'''
| [[:en:Mark Hamill]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Collin]]'''
| [[:en:John Collin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joan Caulfield]]'''
| [[:en:Joan Caulfield]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jocelyn Lane]]'''
| [[:en:Jocelyn Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pamela Reed]]'''
| [[:en:Pamela Reed]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marjoe Gortner]]'''
| [[:en:Marjoe Gortner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Neville Brand]]'''
| [[:en:Neville Brand]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Morgan]]'''
| [[:en:Dennis Morgan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tote García Ortega]]'''
| [[:es:Tote García Ortega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stephen Boyd]]'''
| [[:en:Stephen Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Estelita Rodriguez]]'''
| [[:en:Estelita Rodriguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Cole]]'''
| [[:en:George Cole (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Watson]]'''
| [[:en:Emily Watson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Pepper]]'''
| [[:en:Barry Pepper]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michelle Jenner]]'''
| [[:es:Michelle Jenner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel Olbrychski]]'''
| [[:en:Daniel Olbrychski]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Linda Hunt]]'''
| [[:en:Linda Hunt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emmanuelle Arsan]] - [[Marayat Andriane]]'''
| [[:en:Emmanuelle Arsan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edd Byrnes]]'''
| [[:en:Edd Byrnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey Bishop]]'''
| [[:en:Joey Bishop]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara O'Neil]]'''
| [[:en:Barbara O'Neil]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jane Birkin]]'''
| [[:en:Jane Birkin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Margot Robbie]]'''
| [[:en:Margot Robbie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raffaella Carrà]]'''
| [[:en:Raffaella Carrà]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Buddy Ebsen]]'''
| [[:en:Buddy Ebsen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abby Dalton]]'''
| [[:en:Abby Dalton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chris O'Donnell]]'''
| [[:en:Chris O'Donnell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clinton Greyn]]'''
| [[:en:Clinton Greyn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Platt]]'''
| [[:en:Edward Platt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Connelly]]'''
| [[:en:Jennifer Connelly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Bannen]]'''
| [[:en:Ian Bannen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief Thundercloud]]'''
| [[:en:Chief Thundercloud]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Thaxter]]'''
| [[:en:Phyllis Thaxter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Glen Campbell]]'''
| [[:en:Glen Campbell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frank Sivero]]'''
| [[:en:Frank Sivero]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bonnie Bartlett]]'''
| [[:en:Bonnie Bartlett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Wes Studi]]'''
| [[:en:Wes Studi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Grodin]]'''
| [[:en:Charles Grodin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bower]]'''
| [[:en:David Bower]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charo López]]'''
| [[:es:Charo López (actriz española)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rafael Durán]]'''
| [[:es:Rafael Durán]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Manuel de Juan]]'''
| [[:es:Manuel de Juan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Victor French]]'''
| [[:en:Victor French]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anne Jackson]]'''
| [[:en:Anne Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julián López]]'''
| [[:es:Julián López (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Laraine Day]]'''
| [[:en:Laraine Day]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Herbert Marshall]]'''
| [[:en:Herbert Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jim Caviezel]]'''
| [[:en:Jim Caviezel]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ruta Lee]]'''
| [[:en:Ruta Lee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arlene Dahl]]'''
| [[:en:Arlene Dahl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Norman Rossington]]'''
| [[:en:Norman Rossington]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Moody]]'''
| [[:en:Ralph Moody (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Myrna Hansen]]'''
| [[:en:Myrna Hansen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kathleen Quinlan]]'''
| [[:en:Kathleen Quinlan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kerwin Mathews]]'''
| [[:en:Kerwin Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Betty Field]]'''
| [[:en:Betty Field]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juliane Köhler]]'''
| [[:en:Juliane Köhler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Harbour]]'''
| [[:en:David Harbour]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ken Leung]]'''
| [[:en:Ken Leung]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Patton]]'''
| [[:en:Will Patton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nia Peeples]]'''
| [[:en:Nia Peeples]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frederick Coffin]]'''
| [[:en:Frederick Coffin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ricardo Merino]]'''
| [[:es:Ricardo Merino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Yepes]]'''
| [[:es:José Yepes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Armando Silvestre]]'''
| [[:en:Armando Silvestre]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Inma de Santis]]'''
| [[:es:Inma de Santis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harris Yulin]]'''
| [[:en:Harris Yulin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan-Michael Vincent]]'''
| [[:en:Jan-Michael Vincent]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gene Evans]]'''
| [[:en:Gene Evans]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lennie James]]'''
| [[:en:Lennie James]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Blake Lively]]'''
| [[:en:Blake Lively]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ian Holm]]'''
| [[:en:Ian Holm]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joe Sawyer]]'''
| [[:en:Joe Sawyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Allen Covert]]'''
| [[:en:Allen Covert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Aiello]]'''
| [[:en:Danny Aiello]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Daly]]'''
| [[:en:James Daly (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paul Birch]]'''
| [[:en:Paul Birch (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Common]]'''
| [[:en:Common (rapper)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas Brodie-Sangster]]'''
| [[:en:Thomas Brodie-Sangster]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Graham Greene (actor)]]'''
| [[:en:Graham Greene (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Frances Bavier]]'''
| [[:en:Frances Bavier]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trevor Bardette]]'''
| [[:en:Trevor Bardette]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisa Pavan]]'''
| [[:en:Marisa Pavan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Samantha Morton]]'''
| [[:en:Samantha Morton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Goya Toledo]]'''
| [[:es:Goya Toledo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega]]'''
| [[:es:Eduardo Noriega]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Julia Piaton]]'''
| [[:fr:Julia Piaton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Noom Diawara]]'''
| [[:fr:Noom Diawara]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Émilie Caen]]'''
| [[:fr:Émilie Caen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ahney Her]]'''
| [[:en:Ahney Her]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Vera Farmiga]]'''
| [[:en:Vera Farmiga]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bill Nunn]]'''
| [[:en:Bill Nunn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tina Lifford]]'''
| [[:en:Tina Lifford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sue Jones-Davies]]'''
| [[:en:Sue Jones-Davies]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jamie Parker]]'''
| [[:en:Jamie Parker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nathan Lane]]'''
| [[:en:Nathan Lane]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Daniels]]'''
| [[:en:William Daniels]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Heather Rattray]]'''
| [[:en:Heather Rattray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kenny Morrison]]'''
| [[:en:Kenny Morrison]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Eastwood]]'''
| [[:en:Kyle Eastwood]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arie Verveen]]'''
| [[:en:Arie Verveen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Peters]]'''
| [[:en:Jean Peters]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Hampden]]'''
| [[:en:Walter Hampden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boré Buika]]'''
| [[:es:Boré Buika]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Josh Brolin]]'''
| [[:en:Josh Brolin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luis Tosar]]'''
| [[:es:Luis Tosar]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Debra Winger]]'''
| [[:en:Debra Winger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeffrey Jones]]'''
| [[:en:Jeffrey Jones]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Germán Cobos]]'''
| [[:es:Germán Cobos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Maxine Audley]]'''
| [[:en:Maxine Audley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Susan Morrow]]'''
| [[:en:Susan Morrow]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jennifer Esposito]]'''
| [[:en:Jennifer Esposito]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jesús Bonilla]]'''
| [[:es:Jesús Bonilla]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jean Hersholt]]'''
| [[:en:Jean Hersholt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Thibeau]]'''
| [[:en:Jack Thibeau]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Eyer]]'''
| [[:en:Richard Eyer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Sullivan]]'''
| [[:en:Barry Sullivan (American actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leon Ames]]'''
| [[:en:Leon Ames]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Darren McGavin]]'''
| [[:en:Darren McGavin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bruce Cabot]]'''
| [[:en:Bruce Cabot]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Trish Van Devere]]'''
| [[:en:Trish Van Devere]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonia Bruno]]'''
| [[:es:Sonia Bruno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeremy Slate]]'''
| [[:en:Jeremy Slate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Cattrall]]'''
| [[:en:Kim Cattrall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Graf]]'''
| [[:en:David Graf]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leslie Easterbrook]]'''
| [[:en:Leslie Easterbrook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Huffman]]'''
| [[:en:David Huffman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Rogers Jr.]]'''
| [[:en:Will Rogers Jr.]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Grey]]'''
| [[:en:Virginia Grey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José Alfayate]]'''
| [[:es:José Alfayate]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Brown]]'''
| [[:en:Bryan Brown]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barry Coe]]'''
| [[:en:Barry Coe]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Finn Carter]]'''
| [[:en:Finn Carter]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jorma Tommila]]'''
| [[:en:Jorma Tommila]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Albert Salmi]]'''
| [[:en:Albert Salmi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Martin]]'''
| [[:es:George Martin (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Clive Owen]]'''
| [[:en:Clive Owen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Orson Bean]]'''
| [[:en:Orson Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ralph Meeker]]'''
| [[:en:Ralph Meeker]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annabeth Gish]]'''
| [[:en:Annabeth Gish]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mickey Kuhn]]'''
| [[:en:Mickey Kuhn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Spencer]]'''
| [[:en:John Spencer (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Owen Teale]]'''
| [[:en:Owen Teale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Wincott]]'''
| [[:en:Michael Wincott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roger Rees]]'''
| [[:en:Roger Rees]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Teri Hatcher]]'''
| [[:en:Teri Hatcher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[M. C. Gainey]]'''
| [[:en:M. C. Gainey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mako]]'''
| [[:en:Mako (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Roscoe Lee Browne]]'''
| [[:en:Roscoe Lee Browne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Leigh Hamilton]]'''
| [[:en:Leigh Hamilton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Hardy Krüger]]'''
| [[:en:Hardy Krüger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Douglas Fowley]]'''
| [[:en:Douglas Fowley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Peter van Eyck]]'''
| [[:en:Peter van Eyck]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camryn Manheim]]'''
| [[:en:Camryn Manheim]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dylan McDermott]]'''
| [[:en:Dylan McDermott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Yma Sumac]]'''
| [[:en:Yma Sumac]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Capucine]]'''
| [[:en:Capucine]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Bergen]]'''
| [[:en:Polly Bergen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Mathews]]'''
| [[:en:Carole Mathews]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carl Esmond]]'''
| [[:en:Carl Esmond]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tommy Rettig]]'''
| [[:en:Tommy Rettig]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Russell Means]]'''
| [[:en:Russell Means]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Milly Vitale]]'''
| [[:en:Milly Vitale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig Hill]]'''
| [[:en:Craig Hill (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nancy Lenehan]]'''
| [[:en:Nancy Lenehan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tarita Teriipaia]]'''
| [[:en:Tarita Teriipaia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emilio Fernández]]'''
| [[:en:Emilio Fernández]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Paolo Stoppa]]'''
| [[:it:Paolo Stoppa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sterling Hayden]]'''
| [[:en:Sterling Hayden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stefano Accorsi]]'''
| [[:it:Stefano Accorsi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Erivo]]'''
| [[:en:Cynthia Erivo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Oreste Baldini]]'''
| [[:en:Oreste Baldini]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Noseworthy]]'''
| [[:en:Jack Noseworthy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso Godá]]'''
| [[:es:Alfonso Godá]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Franz Joham]]'''
| [[:es:Franz Joham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Marley]]'''
| [[:en:John Marley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Megna]]'''
| [[:en:John Megna]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George Hamilton]]'''
| [[:en:George Hamilton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Emily Mortimer]]'''
| [[:en:Emily Mortimer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Barbara Werle]]'''
| [[:en:Barbara Werle]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Moreno]]'''
| [[:en:Rita Moreno]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karl Swenson]]'''
| [[:en:Karl Swenson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Stuhlbarg]]'''
| [[:en:Michael Stuhlbarg]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patrick Wilson]]'''
| [[:en:Patrick Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Senta Berger]]'''
| [[:en:Senta Berger]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Conte]]'''
| [[:en:Richard Conte]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Luana Patten]]'''
| [[:en:Luana Patten]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eddie Izzard]]'''
| [[:en:Eddie Izzard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Boyd Gaines]]'''
| [[:en:Boyd Gaines]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Garisa]]'''
| [[:es:Antonio Garisa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pedro Gonzalez Gonzalez]]'''
| [[:en:Pedro Gonzalez Gonzalez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gavin MacLeod]]'''
| [[:en:Gavin MacLeod]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Antonio Casas]]'''
| [[:es:Antonio Casas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carole Cook]]'''
| [[:en:Carole Cook]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Sheen]]'''
| [[:en:Michael Sheen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Nieves Navarro]]'''
| [[:es:Nieves Navarro]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Valeriano Andrés]]'''
| [[:es:Valeriano Andrés]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Xan das Bolas]]'''
| [[:es:Xan das Bolas]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ted de Corsia]]'''
| [[:en:Ted de Corsia]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brían F. O'Byrne]]'''
| [[:en:Brían F. O'Byrne]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Arthur Shields]]'''
| [[:en:Arthur Shields]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Cheshire]]'''
| [[:en:Harry Cheshire]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Walker]]'''
| [[:en:Robert Walker (actor, born 1918)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Barton]]'''
| [[:en:James Barton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Conaway]]'''
| [[:en:Jeff Conaway]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Christopher Lloyd]]'''
| [[:en:Christopher Lloyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[David Bamber]]'''
| [[:en:David Bamber]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Chief John Big Tree]]''' ('''[[Chefe John Big Tree]]''')
| [[:en:Chief John Big Tree]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eduardo Noriega (actor mexicano)]]'''
| [[:en:Eduardo Noriega (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Patti LuPone]]'''
| [[:en:Patti LuPone]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jon Bernthal]]'''
| [[:en:Jon Bernthal]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cynthia Addai-Robinson]]'''
| [[:en:Cynthia Addai-Robinson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Annette O'Toole]]'''
| [[:en:Annette O'Toole]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Harry Dean Stanton]]'''
| [[:en:Harry Dean Stanton]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kim Darby]]'''
| [[:en:Kim Darby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Edward Blatchford]]'''
| [[:en:Edward Blatchford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sanaa Lathan]]'''
| [[:en:Sanaa Lathan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Steven Pasquale]]'''
| [[:en:Steven Pasquale]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Stevens]]'''
| [[:en:Andrew Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jan Gan Boyd]]'''
| [[:en:Jan Gan Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Farina]]'''
| [[:en:Dennis Farina]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kelly Lynch]]'''
| [[:en:Kelly Lynch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beah Richards]]'''
| [[:en:Beah Richards]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Prunella Gee]]'''
| [[:en:Prunella Gee]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sheila Bromley]]'''
| [[:en:Sheila Bromley]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stellan Skarsgård]]'''
| [[:en:Stellan Skarsgård]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Keeley Hawes]]'''
| [[:en:Keeley Hawes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Birgit Minichmayr]]'''
| [[:en:Birgit Minichmayr]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rita Tushingham]]'''
| [[:en:Rita Tushingham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael J. Pollard]]'''
| [[:en:Michael J. Pollard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[George J. Lewis]]'''
| [[:en:George J. Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Élodie Fontan]]'''
| [[:fr:Élodie Fontan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Juan García]]'''
| [[:en:Juan García (Mexican actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ainslie Pryor]]'''
| [[:en:Ainslie Pryor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Griffith]]'''
| [[:en:James Griffith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Brandon T. Jackson]]'''
| [[:en:Brandon T. Jackson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ann Rutherford]]'''
| [[:en:Ann Rutherford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Corinne Calvet]]'''
| [[:en:Corinne Calvet]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Wagner]]'''
| [[:en:Robert Wagner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dennis Storhøi]]'''
| [[:en:Dennis Storhøi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joey King]]'''
| [[:en:Joey King]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[August Diehl]]'''
| [[:en:August Diehl]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Conchita Goyanes]]'''
| [[:es:Conchita Goyanes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Francisco Piquer]]'''
| [[:es:Francisco Piquer Chanza]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Joanna Barnes]]'''
| [[:en:Joanna Barnes]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Walter Coy]]'''
| [[:en:Walter Coy]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randy Brooks]]'''
| [[:en:Randy Brooks (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Camilla Sparv]]'''
| [[:en:Camilla Sparv]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Virginia Leith]]'''
| [[:en:Virginia Leith]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Billy Boyd]]'''
| [[:en:Billy Boyd]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adriano Domínguez]]'''
| [[:es:Adriano Domínguez]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alfonso del Real]]'''
| [[:es:Alfonso del Real]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[África Pratt]]'''
| [[:es:África Pratt]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pascal Nzonzi]]'''
| [[:fr:Pascal Nzonzi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Danny Huston]]'''
| [[:en:Danny Huston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sean Bean]]'''
| [[:en:Sean Bean]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Daniel von Bargen]]'''
| [[:en:Daniel von Bargen]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[E. G. Marshall]]'''
| [[:en:E. G. Marshall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Robert Vaughn]]'''
| [[:en:Robert Vaughn]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tony Romano]]'''
| [[:en:Tony Romano (musician)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Karin Booth]]'''
| [[:en:Karin Booth]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[William Fichtner]]'''
| [[:en:William Fichtner]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[John Ashton]]'''
| [[:en:John Ashton (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Meredith Weatherby]]'''
| [[:en:Meredith Weatherby]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Raquel Welch]]'''
| [[:en:Raquel Welch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alex Cord]]'''
| [[:en:Alex Cord]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michele Carey]]'''
| [[:en:Michele Carey]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Lincoln]]'''
| [[:en:Andrew Lincoln]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marisol]]'''
| [[:es:Marisol]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Tyson]]'''
| [[:en:Richard Tyson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phil Hartman]]'''
| [[:en:Phil Hartman]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Gambon]]'''
| [[:en:Michael Gambon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tate Donovan]]'''
| [[:en:Tate Donovan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cary-Hiroyuki Tagawa]]'''
| [[:en:Cary-Hiroyuki Tagawa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jemma Dallender]]'''
| [[:en:Jemma Dallender]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mary Begoña]]'''
| [[:es:Mary Begoña]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Carmen Bernardos]]'''
| [[:es:Carmen Bernardos]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Erich Anderson]]'''
| [[:en:Erich Anderson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mitchell Ryan]]'''
| [[:en:Mitchell Ryan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Derrick O'Connor]]'''
| [[:en:Derrick O'Connor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jack Starrett]]'''
| [[:en:Jack Starrett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael Hordern]]'''
| [[:en:Michael Hordern]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Zohra Lampert]]'''
| [[:en:Zohra Lampert]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Pierrino Mascarino]]'''
| [[:en:Pierrino Mascarino]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Janet Landgard]]'''
| [[:en:Janet Landgard]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa De Sousa]]'''
| [[:en:Melissa De Sousa]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Héctor Elizondo]]'''
| [[:en:Héctor Elizondo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Philip Baker Hall]]'''
| [[:en:Philip Baker Hall]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Irène Jacob]]'''
| [[:en:Irène Jacob]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lisa Eilbacher]]'''
| [[:en:Lisa Eilbacher]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Donovan Scott]]'''
| [[:en:Donovan Scott]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aleksey Shevchenkov]]'''
| [[:en:Aleksey Shevchenkov]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melissa Leo]]'''
| [[:en:Melissa Leo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Haley Bennett]]'''
| [[:en:Haley Bennett]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Frain]]'''
| [[:en:James Frain]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kate Nelligan]]'''
| [[:en:Kate Nelligan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Mark Lester]]'''
| [[:en:Mark Lester]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lee Van Cleef]]'''
| [[:en:Lee Van Cleef]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Warren Stevens]]'''
| [[:en:Warren Stevens]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Rick Yune]]'''
| [[:en:Rick Yune]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dwayne Johnson]]'''
| [[:en:Dwayne Johnson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Claude Akins]]'''
| [[:en:Claude Akins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Kemp]]'''
| [[:en:Gary Kemp]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Alan Ford]]'''
| [[:en:Alan Ford (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aasif Mandvi]]'''
| [[:en:Aasif Mandvi]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Cliff Curtis]]'''
| [[:en:Cliff Curtis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jonathan Pryce]]'''
| [[:en:Jonathan Pryce]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Aunjanue Ellis-Taylor]]'''
| [[:en:Aunjanue Ellis-Taylor]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lea Thompson]]'''
| [[:en:Lea Thompson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Thomas F. Wilson]]'''
| [[:en:Thomas F. Wilson]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Marc McClure]]'''
| [[:en:Marc McClure]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Will Geer]]'''
| [[:en:Will Geer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eileen Brennan]]'''
| [[:en:Eileen Brennan]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Beverly Garland]]'''
| [[:en:Beverly Garland]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Anton Rodgers]]'''
| [[:en:Anton Rodgers]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[José María Escuer]]'''
| [[:es:José María Escuer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abe Vigoda]]'''
| [[:en:Abe Vigoda]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Stian Smestad]]'''
| [[:no:Stian Smestad]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Beach]]'''
| [[:en:Adam Beach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Don Dubbins]]'''
| [[:en:Don Dubbins]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Eli Wallach]]'''
| [[:en:Eli Wallach]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Madge Sinclair]]'''
| [[:en:Madge Sinclair]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Fred MacMurray]]'''
| [[:en:Fred MacMurray]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Jeff Cameron]]'''
| [[:it:Jeff Cameron]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Viola Davis]]'''
| [[:en:Viola Davis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kevin Dillon]]'''
| [[:en:Kevin Dillon]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sonny Landham]]'''
| [[:en:Sonny Landham]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Sydney Chaplin]]''' (fer toz dos, deseparando)
| [[:en:Sydney Chaplin (American actor)]]<br>[[:en:Sydney Chaplin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tom Fadden]]'''
| [[:en:Tom Fadden]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ronald Fraser]]'''
| [[:en:Ronald Fraser (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Charles Bickford]]'''
| [[:en:Charles Bickford]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Howard Petrie]]'''
| [[:en:Howard Petrie]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Abraham Sofaer]]'''
| [[:en:Abraham Sofaer]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Dakota Fanning]]'''
| [[:en:Dakota Fanning]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katia Tchenko]]'''
| [[:fr:Katia Tchenko]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Richard Armitage]]'''
| [[:en:Richard Armitage (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Benedict Cumberbatch]]'''
| [[:en:Benedict Cumberbatch]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Evangeline Lilly]]'''
| [[:en:Evangeline Lilly]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Randee Heller]]'''
| [[:en:Randee Heller]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Tamlyn Tomita]]'''
| [[:en:Tamlyn Tomita]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Michael V. Gazzo]]'''
| [[:en:Michael V. Gazzo]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Lúcia Moniz]]'''
| [[:en:Lúcia Moniz]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gary Lewis]]'''
| [[:en:Gary Lewis]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Ned Glass]]'''
| [[:en:Ned Glass]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bing Russell]]'''
| [[:en:Bing Russell]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Terence Bayler]]'''
| [[:en:Terence Bayler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Phyllis Love]]'''
| [[:en:Phyllis Love]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Andrew Keir]]'''
| [[:en:Andrew Keir]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gerard Murphy]]'''
| [[:en:Gerard Murphy (actor)]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Koyuki]]'''
| [[:en:Koyuki]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Katy Jurado]]'''
| [[:en:Katy Jurado]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Melora Hardin]]'''
| [[:en:Melora Hardin]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Shelley Long]]'''
| [[:en:Shelley Long]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Adam Sandler]]'''
| [[:en:Adam Sandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Gad Elmaleh]]'''
| [[:en:Gad Elmaleh]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[James Fox]]'''
| [[:en:James Fox]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Bryan Cranston]]'''
| [[:en:Bryan Cranston]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Kyle Chandler]]'''
| [[:en:Kyle Chandler]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Polly Holliday]]'''
| [[:en:Polly Holliday]]
|-
| style="background:#f1fddb;" | '''[[Craig T. Nelson]]'''
| [[:en:Craig T. Nelson]]
|}
tcpse5r8stit6oz76tgxmrk9ysw92pp
GR 268
0
247237
2423705
2423080
2026-06-11T08:30:33Z
Willtron
41
2423705
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 268<br><small>Camín de Sant Úrbez</small>
| imachen = [[Imachen:Cañón de Añisclo - San Úrbez 01.jpg|250px]]
| comentario = Camín y ermita de Sant Úrbez
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = [[Ermita de Sant Úrbez de Fanlo|Sant Úrbez]]
| destín = [[Uesca]]
| quilometros = 99,6 km
| etapas = 6
| mapa =
}}
O '''GR 268''', conoixiu tamién como '''Camín de Sant Úrbez''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero recorre puestos relacionaus con a vida de [[sant Úrbez]], pasando amán d'o [[Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols]] y o [[Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara]].
==Recorriu==
[[Imachen:Ordesa - 5.JPG|250px|thumb|GR 268 en o [[puent de Sant Úrbez]]]]
Os recorriu pasa por os siguients puestos:
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Ermita de Sant Úrbez de Fanlo|Sant Úrbez]]''' - [[Vio]] - '''[[Buerba]]'''
* Etapa 02: '''[[Buerba]]''' - Pardina Navarra - [[Yeba]] - Collata Yeba - [[Cámbol]] - Collata Pera - [[Villamana]] - Puent de Lacort - '''[[Albella]]'''
* Etapa 03: '''[[Albella]]''' - Puerto d'Albella - Mallata d'Albella - [[Estallo (Candarenas)|Estallo]] - A Cuasta - '''[[A Guarta]]'''
* Etapa 04: '''[[A Guarta]]''' - [[Secrún]] - Caixico Arialla/Paso de Sant Úrbez - Collau de la Paúl - [[Abellada]] - Pardina la Torre - Santuario de Sant Úrbez - '''[[Nocito]]'''
* Etapa 05: '''[[Nocito]]''' - Mesón de Nocito - Cuello Salillas - Mesón de Sescún - Cuello Bail - Campos de Ciano - Ermita de Sant Martín - Collau de Sant Salvador - [[Sant Chulián de Banzo]] - '''[[Cherluco]]'''
* Etapa 06: '''[[Cherluco]]''' - Collau Ortialla - '''[[Uesca]]'''
===Variant GR 268.1===
* Etapa 01: '''[[Ermita de Sant Úrbez de Fanlo|Sant Úrbez]]''' - [[Vio]] - Pardina Navarra - [[Yeba]] - Collata Yeba - [[Cámbol]] - Collata Pera - [[Villamana]] - Puente de Lacort - '''[[Albella]]'''
===Variant GR 268.2===
* Etapa 01: [[Albella]] - Mallatas d'Albella - [[Planiello]] - Puerto de Planiello - [[A Guarta]]
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr268 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-268-camino-de-san-urbez/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|268]]
gtcoszeb94hsrs39j80ok63yasi7evr
GR 262
0
247290
2423706
2423079
2026-06-11T09:26:09Z
Willtron
41
2423706
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 199<br><small>Sendero d'o río Martín</small>
| imachen = [[Imachen:Hocino de la Rambla (Martín del Río).jpg|250px]]
| comentario = Naixedero d'o río Martín
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = El Chorredero
| destín = [[Escatrón]]
| quilometros = 89,28 km
| etapas = 10
| mapa =
}}
O '''GR 262''', conoixiu tamién como '''Sendero d'o río Martín''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero recorre o curso d'o [[río Martín]] dende o suyo naixedero en El Chorredero, en [[las Parras de Martín]] ([[Sierra de Sant Chust]]) dica amán d'a suya desembocadura en o [[río Ebro]].
==Recorriu==
[[Imachen:Oliete Sima de San Pedro ViajesyRutasEnMoto (8) (24345031728).jpg|thumb|250px|[[Sima de Sant Per]]]]
Os recorriu pasa por os siguients puestos:
===Etapas===
* Etapa 01: '''El Chorredero''' - [[Las Parras de Martín]] - '''[[Martín (Teruel)|Martín]]'''
* Etapa 02: '''[[Martín (Teruel)|Martín]]''' - '''[[Mont Albán]]'''
* Etapa 03: '''[[Mont Albán]]''' - '''[[Penyarroyas]]'''
* Etapa 04: '''[[Penyarroyas]]''' - Ermita de Santa Quiteria - Collau de la Rocha - La Rocha - El Cerrao - Fuent d'el Batán - '''[[Obón]]'''
* Etapa 05: '''[[Obón]]''' - Canyada de Marco - '''[[Arcaine]]'''
* Etapa 06: '''[[Arcaine]]''' - Frontón de la Tía Chula - '''[[Oliet]]'''
* Etapa 07: '''[[Oliet]]''' - [[Sima de Sant Per]] - '''[[Arinyo]]'''
* Etapa 08: [[Arinyo]] - [[Albalat de l'Arcebispe]]
* Etapa 09: [[Albalat de l'Arcebispe]] - [[Sant Per de Calanda]]
* Etapa 10: [[Sant Per de Calanda]] - [[Escatrón]]
===Variant===
* [[Penyarroyas]] - Vuelta Palomars
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr262 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-262-sendero-del-rio-martin/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-262-sendero-del-rio-martin/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|262]]
dd3nx95bp4p8gab6q468rqioke2gj02
2423707
2423706
2026-06-11T09:33:17Z
Willtron
41
2423707
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 199<br><small>Sendero d'o río Martín</small>
| imachen = [[Imachen:Hocino de la Rambla (Martín del Río).jpg|250px]]
| comentario = Naixedero d'o río Martín
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = El Chorredero
| destín = [[Escatrón]]
| quilometros = 89,28 km
| etapas = 10
| mapa =
}}
O '''GR 262''', conoixiu tamién como '''Sendero d'o río Martín''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero recorre o curso d'o [[río Martín]] dende o suyo naixedero en El Chorredero, en [[las Parras de Martín]] ([[Sierra de Sant Chust]]) dica amán d'a suya desembocadura en o [[río Ebro]].
==Recorriu==
[[Imachen:Oliete Sima de San Pedro ViajesyRutasEnMoto (8) (24345031728).jpg|thumb|250px|[[Sima de Sant Per]]]]
Os recorriu pasa por os siguients puestos:
===Etapas===
* Etapa 01: '''El Chorredero''' - [[Las Parras de Martín]] - '''[[Martín (Teruel)|Martín]]'''
* Etapa 02: '''[[Martín (Teruel)|Martín]]''' - '''[[Mont Albán]]'''
* Etapa 03: '''[[Mont Albán]]''' - '''[[Penyarroyas]]'''
* Etapa 04: '''[[Penyarroyas]]''' - Ermita de Santa Quiteria - Collau de la Rocha - La Rocha - El Cerrao - Fuent d'el Batán - '''[[Obón]]'''
* Etapa 05: '''[[Obón]]''' - Canyada de Marco - '''[[Arcaine]]'''
* Etapa 06: '''[[Arcaine]]''' - Frontón de la Tía Chula - '''[[Oliet]]'''
* Etapa 07: '''[[Oliet]]''' - [[Sima de Sant Per]] - '''[[Arinyo]]'''
* Etapa 08: '''[[Arinyo]]''' - Manantial de los Banyos - Balneario d'Arinyo - Puente d'el Batán - Los Estrechos - Los Chaparros - '''[[Albalat de l'Arcebispe]]'''
* Etapa 09: '''[[Albalat de l'Arcebispe]]''' - [[Urreya de Gayén]] - [[Íxar]] - '''[[Sant Per de Calanda]]'''
* Etapa 10: '''[[Sant Per de Calanda]]''' - [[Exatiel]] - [[Casterló]] - '''[[Escatrón]]'''
===Variant===
* '''[[Penyarroyas]]''' - Vuelta Palomars - '''[[Penyarroyas]]'''
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr262 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-262-sendero-del-rio-martin/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-262-sendero-del-rio-martin/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|262]]
2v7ptjdj5fdz6o619c8ibrbgmfxl87q
GR 234
0
247292
2423553
2423078
2026-06-10T19:58:48Z
Willtron
41
2423553
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 234<br><small>Camín d'a Chorcheada</small>
| imachen = [[Imachen:Huesca - Ermita de San Jorge - 20200911183248.jpg|250px]]
| comentario = [[Ermita de Sant Chorche de Uesca]]
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = [[Zaragoza]]
| destín = [[Uesca]]
| quilometros = 69,09 km
| etapas = 3
| mapa =
}}
O '''GR 234''', conoixiu tamién como '''Camín d'a Chorcheada''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero enlaza a [[plaza d'o Pilar]] de [[Zaragoza]] con a [[ermita de Sant Chorche de Uesca|ermita de Sant Chorche]] de [[Uesca]], seguindo os trangos d'a tradicional caminada popular organizada dende [[2002]] por l'Asociación Deportiva Os Andarines d'Aragón cada [[23 d'abril]] con motivo d'a [[Día Nacional d'Aragón|santchorchada]].
==Recorriu==
[[Imachen:Zuera 30.jpg|thumb|250px|GR 234 en Zuera]]
Os recorriu pasa por as siguients localidaz:
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Zaragoza]]''' - [[Puent de Piedra de Zaragoza|Puent de Piedra]] - [[Sant Chuan de Mozarrifar]] - [[Villanueva de Galligo]] - '''[[Zuera]]'''
* Etapa 02: '''[[Zuera]]''' - [[Sant Chorche (Uesca)|Sant Chorche]] - '''[[Almudévar]]'''
* Etapa 03: '''[[Almudévar]]''' - '''[[Uesca]]'''
===Variant===
* [[Penyarroyas]] - Vuelta Palomars
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://senderosturisticos.turismodearagon.com/senderos/gr234 En Senderos turísticos de Aragón]
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-234-camino-de-la-jorgeada/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-234-camino-de-la-jorgeada/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|234]]
k0my8fah279p33le2zt2by09bj70lx9
GR 261
0
247301
2423593
2423037
2026-06-10T20:04:43Z
Willtron
41
2423593
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 261<br><small>Contrastes d'a Cinca Baixa</small>
| imachen = [[Imachen:Chalamera - Parque Ramón J. Sender.jpg|250px]]
| comentario = Parque Ramón J. Sender en [[Chalamera]] a on remata o GR
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = [[Mequinenza]]
| destín = [[Galv]]
| quilometros = 60,82 km
| etapas = 5
| mapa =
}}
O '''GR 261''', conoixiu tamién como '''Contrastes d'a Cinca Baixa''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero recorre o curso baixo d'o [[río Cinca]] en a comarca d'a [[Cinca Baixa]].
==Recorriu==
[[Imachen:Torrente - Ermita de San Salvador - Ruinas monasterio 02.JPG|thumb|250px|Ruinas de l'antigo monesterio de Sant Salvador en Torrent de Cinca]]
Os recorriu pasa por as siguients localidaz:
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Mequinenza]]''' - '''[[Torrent de Cinca]]'''
* Etapa 02: '''[[Torrent de Cinca]]''' - '''[[Fraga (Uesca)|Fraga]]'''
* Etapa 03: '''[[Fraga (Uesca)|Fraga]]''' - '''[[Viliella de Cinca]]'''
* Etapa 04: '''[[Viliella de Cinca]]''' - '''[[Vallobar]]'''
* Etapa 05: '''[[Vallobar]]''' - [[Ontinyena]] - '''[[Chalamera]]'''
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-261-contrastes-del-bajo-cinca/ En Senderos GR]
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-261-contrastes-del-bajo-cinca/ En a web d'a FAM]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|261]]
frgf6pqo1udon2vde79942o30nyzjrh
GR 231
0
247319
2423708
2423111
2026-06-11T09:54:40Z
Willtron
41
2423708
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 231<br><small>De Pinars ta Sabinars</small>
| imachen = [[Imachen:Término municipal de Sarrión.jpg|250px]]
| comentario = Sarrión
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]<br>[[Imachen:Flag of the Land of Valencia (official).svg|border|22px]] [[País Valenciano]]
| orichen = [[Lo Toro]]
| destín = [[Sarrión]]
| quilometros = 38,18 km (en total)<br>20 km (en Aragón)
| etapas = 4 (en total)<br> 2 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 231''', conoixiu tamién como '''De Pinars ta Sabinars''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. O sendero recorre os cursos altos d'os ríos Palancia y Albentosa, entre as provincias de [[provincia de Castellón|Castellón]] y [[provincia de Teruel|Teruel]]. Como diz o suyo nombre, os paisaches que recorre pasan de [[pinar]]s de pin borde (''[[Pinus halepensis]]'') ta [[sabinar]]s de sabina vera (''[[Juniperus thurifera]]'').
==GR 231 en Aragón==
[[Imachen:Manzanera torreón en muralla Teruel.jpg|thumb|250px|Manzanera]]
Os recorriu pasa por as siguients localidaz:
===Etapas===
* Etapa 03: '''[[Lo Toro]]''' - [[El Paúl]] - '''[[Manzanera (Teruel)|Manzanera]]'''
* Etapa 04: '''[[Manzanera (Teruel)|Manzanera]]''' - [[Albentosa]] - '''[[Sarrión]]'''
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.senderosgr.es/es/gr-231-de-pinares-a-sabinares/ En Senderos GR]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|113]]
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'o País Valenciano|231]]
3brgg74o3iaa3n1xpcd4fhnvzdzyujb
Categoría:Cintas interpretadas por Alberto Dalbés
14
247365
2423169
2026-06-10T11:59:01Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Alberto Dalbés}} [[Categoría:Cintas por actor|Dalbes, Alberto]]'
2423169
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Alberto Dalbés}}
[[Categoría:Cintas por actor|Dalbes, Alberto]]
novbtxnmk035k3jc2dn9xtgo4t9zij8
Ittigen
0
247366
2423170
2026-06-10T12:00:17Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '{{Ficha de localidat |nombre = Ittigen |nombre_oficial = |nombre_orichinal =Ittige |imachen = |escudo = Ittigen-coat of arms.svg |país = Suiza |bandera_país = Flag of Switzerland.svg |tpsubpaís = [[País]] |subpaís = |tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]] |rechión = [[Cantón de Berna|Berna]] |tpmunicipio = |municipio = |superficie = 4,20 |altaria = |población = 11.546 |densidat = |calendata = 2024 |ríos = }} '''Ittigen''' (en [[alamanico de Berna]] '…'
2423170
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat
|nombre = Ittigen
|nombre_oficial =
|nombre_orichinal =Ittige
|imachen =
|escudo = Ittigen-coat of arms.svg
|país = Suiza
|bandera_país = Flag of Switzerland.svg
|tpsubpaís = [[País]]
|subpaís =
|tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]]
|rechión = [[Cantón de Berna|Berna]]
|tpmunicipio =
|municipio =
|superficie = 4,20
|altaria =
|población = 11.546
|densidat =
|calendata = 2024
|ríos =
}}
'''Ittigen''' (en [[alamanico de Berna]] ''Ittige'') ye una [[municipio|comuna]] de [[Suiza]]. Se troba en o [[Cantons de Suiza|cantón]] de [[Cantón de Berna|Berna]] y teneba una [[Población humana|población]] de 11.546 habitants en [[2024]].<ref>{{en}} [https://www.citypopulation.de/en/switzerland/cities/ ''Switzerland: Cantons and Cities''] en citypopulation.de</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'o cantón de Berna]]
lbslx8awgz9racl1wv7t2v4ru9j8cr6
Münchenbuchsee
0
247367
2423172
2026-06-10T12:01:47Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '{{Ficha de localidat |nombre = Münchenbuchsee |nombre_oficial = |nombre_orichinal =Münchebuchsi |imachen = |escudo = Münchenbuchsee-coat of arms.svg |país = Suiza |bandera_país = Flag of Switzerland.svg |tpsubpaís = [[País]] |subpaís = |tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]] |rechión = [[Cantón de Berna|Berna]] |tpmunicipio = |municipio = |superficie = 11,67 |altaria = |población = 10.696 |densidat = |calendata = 2024 |ríos = }} '''Münchenbuchsee…'
2423172
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat
|nombre = Münchenbuchsee
|nombre_oficial =
|nombre_orichinal =Münchebuchsi
|imachen =
|escudo = Münchenbuchsee-coat of arms.svg
|país = Suiza
|bandera_país = Flag of Switzerland.svg
|tpsubpaís = [[País]]
|subpaís =
|tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]]
|rechión = [[Cantón de Berna|Berna]]
|tpmunicipio =
|municipio =
|superficie = 11,67
|altaria =
|población = 10.696
|densidat =
|calendata = 2024
|ríos =
}}
'''Münchenbuchsee''' (en [[alamanico de Berna]] ''Münchebuchsi'') ye una [[municipio|comuna]] de [[Suiza]]. Se troba en o [[Cantons de Suiza|cantón]] de [[Cantón de Berna|Berna]] y teneba una [[Población humana|población]] de 10.696 habitants en [[2024]].<ref>{{en}} [https://www.citypopulation.de/en/switzerland/cities/ ''Switzerland: Cantons and Cities''] en citypopulation.de</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'o cantón de Berna]]
0updl8bmvuwbfhmoviif9eun9ewd4nv
GR 260
0
247368
2423173
2026-06-10T12:05:04Z
Willtron
41
Pachina creyada con '{{Ficha de GR | nombre = GR 260<br><small>Chirada a Moncayo-Calcenada</small> | imachen = [[Imachen:Añón de Moncayo (Aragón) España.jpg|250px]] | comentario = [[Anyón de Moncayo]] | territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]] | orichen = [[Calcena]] | destín = [[Calcena]] | quilometros = 60,2 km (en Aragón) | etapas = 5 (en Aragón) | mapa = }} O '''GR 260''', conoixiu tamién como '''Chirada a Moncayo-Calcenada''', ye un senders de g…'
2423173
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 260<br><small>Chirada a Moncayo-Calcenada</small>
| imachen = [[Imachen:Añón de Moncayo (Aragón) España.jpg|250px]]
| comentario = [[Anyón de Moncayo]]
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = [[Calcena]]
| destín = [[Calcena]]
| quilometros = 60,2 km (en Aragón)
| etapas = 5 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 260''', conoixiu tamién como '''Chirada a Moncayo-Calcenada''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. Sigue l'itinerario d'a famosa andada popular conoixida como ''Calcenada'' arredol de [[Moncayo]] pasando por as provincias de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]] y [[provincia de Soria|Soria]].
==GR 260 en Aragón==
[[Imachen:Calcena.JPG|thumb|250px|[[Calcena]], orichen y final d'o GR]]
Os recorriu pasa por as siguients localidaz:
===Etapas===
* Etapa 01: [[Calcena]] – [[Purullosa]] – [[Muga entre Aragón y Castiella|Muga con Castiella]]
* Etapa 02: [[Sant Martín de la Virchen de Moncayo]] – [[Litago]]
* Etapa 03: [[Litago]] – [[Anyón de Moncayo]]
* Etapa 04: [[Anyón de Moncayo]] – [[Talamantes]]
* Etapa 05: [[Talamantes]] – [[Calcena]]
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-260-vuelta-al-moncayo/ En a web d'a FAM]
* {{es}} [https://www.turismotarazonayelmoncayo.es/Servicio/gran-recorrido-gr-260/ En Turismo de Tarazona y Moncayo]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|260]]
sau089tjylgk5q72s5bzqbnmf6v794t
2423574
2423173
2026-06-10T20:01:59Z
Willtron
41
2423574
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de GR
| nombre = GR 260<br><small>Chirada a Moncayo-Calcenada</small>
| imachen = [[Imachen:Añón de Moncayo (Aragón) España.jpg|250px]]
| comentario = [[Anyón de Moncayo]]
| territorios = [[Imachen:Flag of Aragon.svg|border|22px]] [[Aragón]]
| orichen = [[Calcena]]
| destín = [[Calcena]]
| quilometros = 60,2 km (en Aragón)
| etapas = 5 (en Aragón)
| mapa =
}}
O '''GR 260''', conoixiu tamién como '''Chirada a Moncayo-Calcenada''', ye un [[senders de gran recorriu|sendero de gran recorriu]] d'[[Aragón]]. Sigue l'itinerario d'a famosa andada popular conoixida como ''Calcenada'' arredol de [[Moncayo]] pasando por as provincias de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]] y [[provincia de Soria|Soria]].
==GR 260 en Aragón==
[[Imachen:Calcena.JPG|thumb|250px|[[Calcena]], orichen y final d'o GR]]
Os recorriu pasa por as siguients localidaz:
===Etapas===
* Etapa 01: '''[[Calcena]]''' - [[Purullosa]] - '''[[Muga entre Aragón y Castiella|Muga con Castiella]]'''
* Etapa 02: '''[[Sant Martín de la Virchen de Moncayo]]''' - [[Lituenigo]] - '''[[Litago]]'''
* Etapa 03: '''[[Litago]]''' - '''[[Anyón de Moncayo]]'''
* Etapa 04: '''[[Anyón de Moncayo]]''' - [[Alcalá de Moncayo]] - '''[[Talamantes]]'''
* Etapa 05: '''[[Talamantes]]''' - '''[[Calcena]]'''
==Vinclos externos==
* {{es}} [https://www.senderosfam.es/gr-260-vuelta-al-moncayo/ En a web d'a FAM]
* {{es}} [https://www.turismotarazonayelmoncayo.es/Servicio/gran-recorrido-gr-260/ En Turismo de Tarazona y Moncayo]
{{Gran recorrito d'Aragón}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Senders de gran recorriu d'Aragón|260]]
4m4zdf42um76o7omp34ww3ee2lop91q
Chirada a Moncayo-Calcenada
0
247369
2423174
2026-06-10T12:05:21Z
Willtron
41
Reendrezando ta [[GR 260]]
2423174
wikitext
text/x-wiki
#ENDRECERA [[GR 260]]
codn0nbz4o5ui9y0rx9v8t9caedqksu
Camín d'o Cit
0
247370
2423175
2026-06-10T12:05:56Z
Willtron
41
Reendrezando ta [[GR 160]]
2423175
wikitext
text/x-wiki
#ENDRECERA [[GR 160]]
ei908m0foq4hda80hoy57482433ksk2
Altdorf
0
247371
2423179
2026-06-10T12:08:47Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '{{Ficha de localidat |nombre = Altdorf |nombre_oficial = |nombre_orichinal = |imachen = |escudo = WappenAltdorf2016.svg |país = Suiza |bandera_país = Flag of Switzerland.svg |tpsubpaís = [[País]] |subpaís = |tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]] |rechión = [[Cantón d'Uri|Uri]] |tpmunicipio = |municipio = |superficie = 10,21 |altaria = |población = 10.459 |densidat = |calendata = 2024 |ríos = }} '''Altdorf''' ye una [[municipio|comuna]] de [[Suiza]].…'
2423179
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat
|nombre = Altdorf
|nombre_oficial =
|nombre_orichinal =
|imachen =
|escudo = WappenAltdorf2016.svg
|país = Suiza
|bandera_país = Flag of Switzerland.svg
|tpsubpaís = [[País]]
|subpaís =
|tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]]
|rechión = [[Cantón d'Uri|Uri]]
|tpmunicipio =
|municipio =
|superficie = 10,21
|altaria =
|población = 10.459
|densidat =
|calendata = 2024
|ríos =
}}
'''Altdorf''' ye una [[municipio|comuna]] de [[Suiza]]. Ye la [[Capital (politica)|capital]] d'o [[Cantons de Suiza|cantón]] d'[[Cantón d'Uri|Uri]] y teneba una [[Población humana|población]] de 10.459 habitants en [[2024]].<ref>{{en}} [https://www.citypopulation.de/en/switzerland/cities/ ''Switzerland: Cantons and Cities''] en citypopulation.de</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'o cantón d'Uri]]
rwslre500ekn84o0y9ep6vi3kuojm1l
Categoría:Localidaz d'o cantón d'Uri
14
247372
2423180
2026-06-10T12:12:14Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '[[Categoría:Cheografía d'o cantón d'Uri]] [[Categoría:Localidaz de Suiza por cantón|Uri]]'
2423180
wikitext
text/x-wiki
[[Categoría:Cheografía d'o cantón d'Uri]]
[[Categoría:Localidaz de Suiza por cantón|Uri]]
qdn6fpocmm08c53dmi27fta3v4xw8gd
Schwyz
0
247373
2423181
2026-06-10T12:20:26Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '{{Ficha de localidat |nombre = Schwyz |nombre_oficial = |nombre_orichinal =Schwytz </br> Svitto </br> Sviz |imachen = |escudo = Wappen des Kantons Schwyz.svg |país = Suiza |bandera_país = Flag of Switzerland.svg |tpsubpaís = [[País]] |subpaís = |tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]] |rechión = [[Cantón de Schwyz|Schwyz]] |tpmunicipio = |municipio = |superficie = 53,18 |altaria = |población = 16.446 |densidat = |calendata = 2024 |ríos = }} '''Schwyz'…'
2423181
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat
|nombre = Schwyz
|nombre_oficial =
|nombre_orichinal =Schwytz </br> Svitto </br> Sviz
|imachen =
|escudo = Wappen des Kantons Schwyz.svg
|país = Suiza
|bandera_país = Flag of Switzerland.svg
|tpsubpaís = [[País]]
|subpaís =
|tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]]
|rechión = [[Cantón de Schwyz|Schwyz]]
|tpmunicipio =
|municipio =
|superficie = 53,18
|altaria =
|población = 16.446
|densidat =
|calendata = 2024
|ríos =
}}
'''Schwyz''' (en [[francés]] ''Schwytz'', en [[italiano]] ''Svitto'', en [[Idioma rumanche|rumanche]] ''Sviz'') ye una [[municipio|comuna]] de [[Suiza]]. Ye la [[Capital (politica)|capital]] d'o [[Cantons de Suiza|cantón]] de [[Cantón de Schwyz|Schwyz]] y teneba una [[Población humana|población]] de 16.446 habitants en [[2024]].<ref>{{en}} [https://www.citypopulation.de/en/switzerland/cities/ ''Switzerland: Cantons and Cities''] en citypopulation.de</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'o cantón de Schwyz]]
1tu3t8ji5y3nenojlz98v2rdvs0sf85
Freienbach
0
247374
2423182
2026-06-10T12:22:08Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '{{Ficha de localidat |nombre = Freienbach |nombre_oficial = |nombre_orichinal = |imachen = |escudo = Wappen freienbach.png |país = Suiza |bandera_país = Flag of Switzerland.svg |tpsubpaís = [[País]] |subpaís = |tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]] |rechión = [[Cantón de Schwyz|Schwyz]] |tpmunicipio = |municipio = |superficie = 13,80 |altaria = |población = 17.028 |densidat = |calendata = 2024 |ríos = }} '''Freienbach''' ye una [[municipio|comuna]]…'
2423182
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de localidat
|nombre = Freienbach
|nombre_oficial =
|nombre_orichinal =
|imachen =
|escudo = Wappen freienbach.png
|país = Suiza
|bandera_país = Flag of Switzerland.svg
|tpsubpaís = [[País]]
|subpaís =
|tprechión = [[cantons de Suiza|Cantón]]
|rechión = [[Cantón de Schwyz|Schwyz]]
|tpmunicipio =
|municipio =
|superficie = 13,80
|altaria =
|población = 17.028
|densidat =
|calendata = 2024
|ríos =
}}
'''Freienbach''' ye una [[municipio|comuna]] de [[Suiza]]. Se troba en o [[Cantons de Suiza|cantón]] de [[Cantón de Schwyz|Schwyz]] y teneba una [[Población humana|población]] de 17.028 habitants en [[2024]].<ref>{{en}} [https://www.citypopulation.de/en/switzerland/cities/ ''Switzerland: Cantons and Cities''] en citypopulation.de</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
{{Control d'autoridaz}}
[[Categoría:Localidaz d'o cantón de Schwyz]]
fhfinx212uen51z9mz5o4mhy21timzb
Categoría:Localidaz d'o cantón de Schwyz
14
247375
2423183
2026-06-10T12:24:32Z
Iggy1975
51103
Pachina creyada con '[[Categoría:Cheografía d'o cantón de Schwyz]] [[Categoría:Localidaz de Suiza por cantón|Schwyz]]'
2423183
wikitext
text/x-wiki
[[Categoría:Cheografía d'o cantón de Schwyz]]
[[Categoría:Localidaz de Suiza por cantón|Schwyz]]
ac29cavpp742inupooa80re1woz2omk
Yvonne De Carlo
0
247376
2423184
2026-06-10T12:41:59Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Ficha d'actor |nombre = Yvonne De Carlo |imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg |grandaria_imachen = 250px |piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]]. |nombre real = Margaret Yvonne Middleton |calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]] |puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) |calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]…'
2423184
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
fqiqg12k412mh3cylje2l73ghtrc4cn
2423185
2423184
2026-06-10T12:46:36Z
RenatoGar
80073
2423185
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvonne De Carlo''' ([[nombre artistico]] de '''Margaret Yvonne Middleton'''), naixida de [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) l'[[1 de setiembre]] de [[1922]] y falleixida por [[aturada cardiaca]] l'[[8 de chinero]] de [[2007]] en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]), estió una [[actriz]] y [[cantaire]] ([[blues]], [[jazz]], [[musica pop]]) [[Canadá|canadiense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1960]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
feh6hm2670qa40h3f0xt6yzbxervm6z
2423207
2423185
2026-06-10T14:02:33Z
RenatoGar
80073
2423207
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvonne De Carlo''' ([[nombre artistico]] de '''Margaret Yvonne Middleton'''), naixida de [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) l'[[1 de setiembre]] de [[1922]] y falleixida por [[aturada cardiaca]] l'[[8 de chinero]] de [[2007]] en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]), estió una [[actriz]] y [[cantaire]] ([[blues]], [[jazz]], [[musica pop]]) [[Canadá|canadiense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1960]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden citar-se bellas [[cinta]]s a on interpretó, como ''[[Salome, Where She Danced]]'' ([[1945]], [[Charles Lamont]]), ''[[Slave Girl (cinta de 1947)|Slave Girl]]'' ([[1947]], [[Charles Lamont]]), ''[[River Lady]]'' ([[1948]], [[George Sherman]]), ''[[Calamity Jane and Sam Bass]]'' ([[1949]], [[George Sherman]]), ''[[Tomahawk (cinta)|Tomahawk]]'' ([[1951]], [[George Sherman]]), ''[[Scarlet Angel]]'' ([[1952]], [[Sidney Salkow]]), ''[[Fort Algiers]]'' ([[1953]], [[Lesley Selander]]), ''[[La contessa di Castiglione (cinta)|La contessa di Castiglione]]'' ([[1954]], [[Georges Combret]]), ''[[Flame of the Islands]]'' ([[1956]], [[Edward Ludwig]]), ''[[The Ten Commandments (cinta de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], [[Cecil B. DeMille]]), ''[[La spada e la croce]]'' ([[1958]], [[Carlo Ludovico Bragaglia]]), ''[[McLintock!]]'' ([[1963]], [[Andrew V. McLaglen]]), ''[[The Power (cinta de 1968)|The Power]]'' ([[1968]], [[Byron Haskin]]), ''[[Blazing Stewardesses]'' ([[1975]], [[Al Adamson]]), ''[[Guyana: Crime of the Century]]'' ([[1979]], [[René Cardona Jr.]]), u ''[[Flesh and Bullets]]'' ([[1985]], [[Carlos Tobalina]]).
b6srr67ka8a3bflw6zv11yb3rzd1d7z
2423208
2423207
2026-06-10T14:02:53Z
RenatoGar
80073
2423208
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvonne De Carlo''' ([[nombre artistico]] de '''Margaret Yvonne Middleton'''), naixida de [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) l'[[1 de setiembre]] de [[1922]] y falleixida por [[aturada cardiaca]] l'[[8 de chinero]] de [[2007]] en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]), estió una [[actriz]] y [[cantaire]] ([[blues]], [[jazz]], [[musica pop]]) [[Canadá|canadiense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1960]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden citar-se bellas [[cinta]]s a on interpretó, como ''[[Salome, Where She Danced]]'' ([[1945]], [[Charles Lamont]]), ''[[Slave Girl (cinta de 1947)|Slave Girl]]'' ([[1947]], [[Charles Lamont]]), ''[[River Lady]]'' ([[1948]], [[George Sherman]]), ''[[Calamity Jane and Sam Bass]]'' ([[1949]], [[George Sherman]]), ''[[Tomahawk (cinta)|Tomahawk]]'' ([[1951]], [[George Sherman]]), ''[[Scarlet Angel]]'' ([[1952]], [[Sidney Salkow]]), ''[[Fort Algiers]]'' ([[1953]], [[Lesley Selander]]), ''[[La contessa di Castiglione (cinta)|La contessa di Castiglione]]'' ([[1954]], [[Georges Combret]]), ''[[Flame of the Islands]]'' ([[1956]], [[Edward Ludwig]]), ''[[The Ten Commandments (cinta de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], [[Cecil B. DeMille]]), ''[[La spada e la croce]]'' ([[1958]], [[Carlo Ludovico Bragaglia]]), ''[[McLintock!]]'' ([[1963]], [[Andrew V. McLaglen]]), ''[[The Power (cinta de 1968)|The Power]]'' ([[1968]], [[Byron Haskin]]), ''[[Blazing Stewardesses]]'' ([[1975]], [[Al Adamson]]), ''[[Guyana: Crime of the Century]]'' ([[1979]], [[René Cardona Jr.]]), u ''[[Flesh and Bullets]]'' ([[1985]], [[Carlos Tobalina]]).
7zf86pcao1ims17esnvwa3zzd1fu252
2423210
2423208
2026-06-10T16:37:53Z
RenatoGar
80073
2423210
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvonne De Carlo''' ([[nombre artistico]] de '''Margaret Yvonne Middleton'''), naixida de [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) l'[[1 de setiembre]] de [[1922]] y falleixida por [[aturada cardiaca]] l'[[8 de chinero]] de [[2007]] en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]), estió una [[actriz]] y [[cantaire]] ([[blues]], [[jazz]], [[musica pop]]) [[Canadá|canadiense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1960]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden citar-se bellas [[cinta]]s a on interpretó, como ''[[Salome, Where She Danced]]'' ([[1945]], [[Charles Lamont]]), ''[[Slave Girl (cinta de 1947)|Slave Girl]]'' ([[1947]], [[Charles Lamont]]), ''[[River Lady]]'' ([[1948]], [[George Sherman]]), ''[[Calamity Jane and Sam Bass]]'' ([[1949]], [[George Sherman]]), ''[[Tomahawk (cinta)|Tomahawk]]'' ([[1951]], [[George Sherman]]), ''[[Scarlet Angel]]'' ([[1952]], [[Sidney Salkow]]), ''[[Fort Algiers]]'' ([[1953]], [[Lesley Selander]]), ''[[La contessa di Castiglione (cinta)|La contessa di Castiglione]]'' ([[1954]], [[Georges Combret]]), ''[[Flame of the Islands]]'' ([[1956]], [[Edward Ludwig]]), ''[[The Ten Commandments (cinta de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], [[Cecil B. DeMille]]), ''[[La spada e la croce]]'' ([[1958]], [[Carlo Ludovico Bragaglia]]), ''[[McLintock!]]'' ([[1963]], [[Andrew V. McLaglen]]), ''[[The Power (cinta de 1968)|The Power]]'' ([[1968]], [[Byron Haskin]]), ''[[Blazing Stewardesses]]'' ([[1975]], [[Al Adamson]]), ''[[Guyana: Crime of the Century]]'' ([[1979]], [[René Cardona Jr.]]), u ''[[Flesh and Bullets]]'' ([[1985]], [[Carlos Tobalina]]).
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
5ehtrt31nn0ta5tw6gmnuy4pt4ohi0c
2423211
2423210
2026-06-10T16:40:30Z
RenatoGar
80073
2423211
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvonne De Carlo''' ([[nombre artistico]] de '''Margaret Yvonne Middleton'''), naixida de [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) l'[[1 de setiembre]] de [[1922]] y falleixida por [[aturada cardiaca]] l'[[8 de chinero]] de [[2007]] en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]), estió una [[actriz]] y [[cantaire]] ([[blues]], [[jazz]], [[musica pop]]) [[Canadá|canadiense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1960]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden citar-se bellas [[cinta]]s a on interpretó, como ''[[Salome, Where She Danced]]'' ([[1945]], [[Charles Lamont]]), ''[[Slave Girl (cinta de 1947)|Slave Girl]]'' ([[1947]], [[Charles Lamont]]), ''[[River Lady]]'' ([[1948]], [[George Sherman]]), ''[[Calamity Jane and Sam Bass]]'' ([[1949]], [[George Sherman]]), ''[[Tomahawk (cinta)|Tomahawk]]'' ([[1951]], [[George Sherman]]), ''[[Scarlet Angel]]'' ([[1952]], [[Sidney Salkow]]), ''[[Fort Algiers]]'' ([[1953]], [[Lesley Selander]]), ''[[La contessa di Castiglione (cinta)|La contessa di Castiglione]]'' ([[1954]], [[Georges Combret]]), ''[[Flame of the Islands]]'' ([[1956]], [[Edward Ludwig]]), ''[[The Ten Commandments (cinta de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], [[Cecil B. DeMille]]), ''[[La spada e la croce]]'' ([[1958]], [[Carlo Ludovico Bragaglia]]), ''[[McLintock!]]'' ([[1963]], [[Andrew V. McLaglen]]), ''[[The Power (cinta de 1968)|The Power]]'' ([[1968]], [[Byron Haskin]]), ''[[Blazing Stewardesses]]'' ([[1975]], [[Al Adamson]]), ''[[Guyana: Crime of the Century]]'' ([[1979]], [[René Cardona Jr.]]), u ''[[Flesh and Bullets]]'' ([[1985]], [[Carlos Tobalina]]).
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvonne De Carlo|Cintas interpretadas por Yvonne De Carlo]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvonne De Carlo}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://catalog.afi.com/Person/158902-Yvonne-DeCarlo Yvonne De Carlo] en l' ''[[American Film Institute Catalog]]'' de l' ''[[American Film Institute]]''.
* {{en}} [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/37608 Yvonne De Carlo] en [[Internet Broadway Database]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvonne+De+Carlo Yvonne De Carlo] en [[Discogs]].
hp6xqbxsp9e7ingb38jxqfedp6z4qrp
2423212
2423211
2026-06-10T16:43:14Z
RenatoGar
80073
2423212
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvonne De Carlo
|imachen = Yvonne De Carlo 1940s photograph (cropped).jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actriz y cantaire canadiense Yvonne De Carlo, en una imachen de [[1945]].
|nombre real = Margaret Yvonne Middleton
|calendata naiximiento = [[1 de setiembre]] de [[1922]]|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of Canada.svg|22px]] [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]])
|calendata muerte = [[8 de chinero]] de [[2007]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Cantaire]]
|almamáter =
|pai = William Shelto Middleton
|mai = Marie De Carlo
|conchuche = Robert Drew Morgan ([[1955]]-[[1973]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvonne De Carlo''' ([[nombre artistico]] de '''Margaret Yvonne Middleton'''), naixida de [[Vancouver]] ([[Columbia Britanica]], [[Canadá]]) l'[[1 de setiembre]] de [[1922]] y falleixida por [[aturada cardiaca]] l'[[8 de chinero]] de [[2007]] en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]), estió una [[actriz]] y [[cantaire]] ([[blues]], [[jazz]], [[musica pop]]) [[Canadá|canadiense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1960]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden citar-se bellas [[cinta]]s a on interpretó, como ''[[Salome, Where She Danced]]'' ([[1945]], [[Charles Lamont]]), ''[[Slave Girl (cinta de 1947)|Slave Girl]]'' ([[1947]], [[Charles Lamont]]), ''[[River Lady]]'' ([[1948]], [[George Sherman]]), ''[[Calamity Jane and Sam Bass]]'' ([[1949]], [[George Sherman]]), ''[[Tomahawk (cinta)|Tomahawk]]'' ([[1951]], [[George Sherman]]), ''[[Scarlet Angel]]'' ([[1952]], [[Sidney Salkow]]), ''[[Fort Algiers]]'' ([[1953]], [[Lesley Selander]]), ''[[La contessa di Castiglione (cinta)|La contessa di Castiglione]]'' ([[1954]], [[Georges Combret]]), ''[[Flame of the Islands]]'' ([[1956]], [[Edward Ludwig]]), ''[[The Ten Commandments (cinta de 1956)|The Ten Commandments]]'' ([[1956]], [[Cecil B. DeMille]]), ''[[La spada e la croce]]'' ([[1958]], [[Carlo Ludovico Bragaglia]]), ''[[McLintock!]]'' ([[1963]], [[Andrew V. McLaglen]]), ''[[The Power (cinta de 1968)|The Power]]'' ([[1968]], [[Byron Haskin]]), ''[[Blazing Stewardesses]]'' ([[1975]], [[Al Adamson]]), ''[[Guyana: Crime of the Century]]'' ([[1979]], [[René Cardona Jr.]]), u ''[[Flesh and Bullets]]'' ([[1985]], [[Carlos Tobalina]]).
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvonne De Carlo|Cintas interpretadas por Yvonne De Carlo]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvonne De Carlo}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0001119/ Yvonne De Carlo] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://catalog.afi.com/Person/158902-Yvonne-DeCarlo Yvonne De Carlo] en l' ''[[American Film Institute Catalog]]'' de l' ''[[American Film Institute]]''.
* {{en}} [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/37608 Yvonne De Carlo] en [[Internet Broadway Database]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvonne+De+Carlo Yvonne De Carlo] en [[Discogs]].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:De Carlo, Yvonne}}
[[Categoría:Actrices de Canadá]]
[[Categoría:Cantaires de Canadá]]
[[Categoría:Cantaires de blues de Canadá]]
[[Categoría:Cantaires de jazz de Canadá]]
[[Categoría:Cantaires de pop de Canadá]]
[[Categoría:Cantaires en anglés]]
[[Categoría:Muertos en Los Angeles]]
[[Categoría:Muertos por aturada cardiaca]]
[[Categoría:Naixius de Vancouver]]
[[Categoría:1922 (naixencias)]]
[[Categoría:2007 (muertes)]]
0ncp9taagb8gw5horo5w76hn8gs0evr
Categoría:Cintas interpretadas por Alexandra Powers
14
247377
2423186
2026-06-10T12:48:43Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Alexandra Powers}} [[Categoría:Cintas por actor|Powers, Alexandra]]'
2423186
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Alexandra Powers}}
[[Categoría:Cintas por actor|Powers, Alexandra]]
aeorjl9y2olzispbqrf8595d2bxhgeb
Categoría:Cintas interpretadas por Andrei Stanciu
14
247378
2423187
2026-06-10T12:49:12Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Andrei Stanciu}} [[Categoría:Cintas por actor|Stanciu, Andrei]]'
2423187
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Andrei Stanciu}}
[[Categoría:Cintas por actor|Stanciu, Andrei]]
9jsddn6mecvzlquiacxdk4lhf87zlqt
Categoría:Cintas interpretadas por Andrew Howard
14
247379
2423188
2026-06-10T12:49:39Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Andrew Howard}} [[Categoría:Cintas por actor|Howard, Andrew]]'
2423188
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Andrew Howard}}
[[Categoría:Cintas por actor|Howard, Andrew]]
hdehc21hdh9zqm9qloozipd85r1hmsb
Categoría:Cintas interpretadas por Anne Wiazemsky
14
247380
2423189
2026-06-10T12:50:08Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Anne Wiazemsky}} [[Categoría:Cintas por actor|Wiazemsky, Anne]]'
2423189
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Anne Wiazemsky}}
[[Categoría:Cintas por actor|Wiazemsky, Anne]]
neysrz0r4lykmfrccdo7tx78da3zgot
Categoría:Cintas interpretadas por Arthur Darvill
14
247381
2423190
2026-06-10T12:50:35Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Arthur Darvill}} [[Categoría:Cintas por actor|Darvill, Arthur]]'
2423190
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Arthur Darvill}}
[[Categoría:Cintas por actor|Darvill, Arthur]]
3xzfhwvvm2j75nk7ctjwb4rzfjtb38r
Categoría:Cintas interpretadas por Ashley Madekwe
14
247382
2423191
2026-06-10T12:51:02Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Ashley Madekwe}} [[Categoría:Cintas por actor|Madekwe, Ashley]]'
2423191
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Ashley Madekwe}}
[[Categoría:Cintas por actor|Madekwe, Ashley]]
jqsko8735lz4aoz38i5se2wknbqvolo
Categoría:Cintas interpretadas por Belén Rueda
14
247383
2423192
2026-06-10T12:51:51Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Belén Rueda}} [[Categoría:Cintas por actor|Rueda, Belen]]'
2423192
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Belén Rueda}}
[[Categoría:Cintas por actor|Rueda, Belen]]
kp6wblpge02eywa0rizug6anspo1hl3
Categoría:Cintas interpretadas por Bibiana Fernández
14
247384
2423193
2026-06-10T12:52:22Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Bibiana Fernández}} [[Categoría:Cintas por actor|Fernandez, Bibiana]]'
2423193
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Bibiana Fernández}}
[[Categoría:Cintas por actor|Fernandez, Bibiana]]
4rpd6675q1wkcnogfpkjwx8yf3o58m7
Categoría:Cintas interpretadas por Bill Fiore
14
247385
2423194
2026-06-10T12:52:51Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Bill Fiore}} [[Categoría:Cintas por actor|Fiore, Bill]]'
2423194
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Bill Fiore}}
[[Categoría:Cintas por actor|Fiore, Bill]]
hqtqv08wbgxnwxcqywc7v8joarvzehr
Categoría:Cintas interpretadas por Bronson Webb
14
247386
2423195
2026-06-10T12:53:18Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Bronson Webb}} [[Categoría:Cintas por actor|Webb, Bronson]]'
2423195
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Bronson Webb}}
[[Categoría:Cintas por actor|Webb, Bronson]]
tkh3lhqd74y4n3sr09ullshtphgrc39
Categoría:Cintas interpretadas por Bruna González
14
247387
2423196
2026-06-10T12:53:51Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Bruna González}} [[Categoría:Cintas por actor|Gonzalez, Bruna]]'
2423196
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Bruna González}}
[[Categoría:Cintas por actor|Gonzalez, Bruna]]
mi67u33kjouuhlr9i96prpwn408on3p
Constanza II de Sicilia
0
247388
2423199
2026-06-10T13:27:31Z
RenatoGar
80073
Reendrezando ta [[Constanza de Sicilia]]
2423199
wikitext
text/x-wiki
#ENDRECERA [[Constanza de Sicilia]]
0i4p3swmsdhn2222q3rf22n59lwnxvm
Burt Young
0
247389
2423229
2026-06-10T17:25:03Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Ficha d'actor |nombre = Burt Young |imachen = Burt-Young.jpg |grandaria_imachen = 250px |piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]]. |nombre real = Gerald Tommaso DeLouise |calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]] |puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) |calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]] |puesto muerte = Imachen…'
2423229
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
t7ts4f6n3tbifik6kqz6ggjortm2g6n
2423230
2423229
2026-06-10T17:29:49Z
RenatoGar
80073
2423230
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
see9561smed52bwi21eejj4jfnpr0z0
2423231
2423230
2026-06-10T17:44:09Z
RenatoGar
80073
2423231
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
5vq27kixwneo8px23pbo63l4fh3cxzi
2423604
2423231
2026-06-10T20:48:04Z
RenatoGar
80073
2423604
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars = '''[[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1977]]: Nominau por ''[[Rocky]]''
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1977]], mientres a [[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Oscar]], fue nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]] por o suyo papel de "Paulie Pennino" en a cinta ''[[Rocky]]'', dirichida por [[Sylvester Stallone]].
d232vv9lrpdsbs6fvbbhq6pvsd9ekke
2423605
2423604
2026-06-10T20:51:31Z
RenatoGar
80073
2423605
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars = '''[[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1977]]: Nominau por ''[[Rocky]]''
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1977]], mientres a [[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Oscar]], fue nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]] por o suyo papel de "Paulie Pennino" en a cinta ''[[Rocky]]'', dirichida por [[Sylvester Stallone]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
9suuxokxr3iyy3dezhr3g5bahkccyu0
2423606
2423605
2026-06-10T20:52:16Z
RenatoGar
80073
2423606
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars = '''[[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1977]]: Nominau por ''[[Rocky]]''
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1977]], mientres a [[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Oscar]], fue nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]] por o suyo papel de "Paulie Pennino" en a cinta ''[[Rocky]]'', dirichida por [[Sylvester Stallone]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Burt Young|Cintas interpretadas por Burt Young]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Burt Young}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].
o4ywdwe42cxn7f3ulbsaru03p3x4580
2423607
2423606
2026-06-10T20:56:17Z
RenatoGar
80073
2423607
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars = '''[[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1977]]: Nominau por ''[[Rocky]]''
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1977]], mientres a [[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Oscar]], fue nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]] por o suyo papel de "Paulie Pennino" en a cinta ''[[Rocky]]'', dirichida por [[Sylvester Stallone]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Burt Young|Cintas interpretadas por Burt Young]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Burt Young}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Oscar]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Brad Dourif]]<br>[[Burgess Meredith]]<br>[[Chris Sarandon]]<br>[[Jack Warden]]
| títol = Nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]<br>con [[Ned Beatty]]<br>[[Burgess Meredith]]<br>[[Laurence Olivier]]
| periodo = [[Cine en 1977|1977]] ([[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Mikhail Baryshnikov]]<br>[[Peter Firth]]<br>[[Alec Guinness]]<br>[[Maximilian Schell]]
}}
{{end box}}
</center>
[[Categoría:Nominaus a lo Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]
7btlryr9y1fhq6yv4cpx2kmgo7vk17f
2423608
2423607
2026-06-10T20:59:06Z
RenatoGar
80073
2423608
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars = '''[[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1977]]: Nominau por ''[[Rocky]]''
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1977]], mientres a [[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Oscar]], fue nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]] por o suyo papel de "Paulie Pennino" en a cinta ''[[Rocky]]'', dirichida por [[Sylvester Stallone]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Burt Young|Cintas interpretadas por Burt Young]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Burt Young}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Oscar]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Brad Dourif]]<br>[[Burgess Meredith]]<br>[[Chris Sarandon]]<br>[[Jack Warden]]
| títol = Nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]<br>con [[Ned Beatty]]<br>[[Burgess Meredith]]<br>[[Laurence Olivier]]
| periodo = [[Cine en 1977|1977]] ([[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Mikhail Baryshnikov]]<br>[[Peter Firth]]<br>[[Alec Guinness]]<br>[[Maximilian Schell]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Young, Burt}}
[[Categoría:Actors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Alumnos de l'Actors Studio]]
[[Categoría:Muertos en Los Angeles]]
[[Categoría:Naixius de Nueva York]]
[[Categoría:Nominaus a lo Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]
[[Categoría:1940 (naixencias)]]
[[Categoría:2023 (muertes)]]
huf968kfoblvq0wsdeadjjyefjolhwd
2423613
2423608
2026-06-10T21:05:21Z
RenatoGar
80073
2423613
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Burt Young
|imachen = Burt-Young.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor estausunidense Burt Young, en una imachen de [[2012]].
|nombre real = Gerald Tommaso DeLouise
|calendata naiximiento = [[30 d'abril]] de [[1940]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[8 d'octubre]] de [[2023]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = [[Fosal Mount St. Mary]], [[Nueva York]], [[Nueva York (estau)|Nueva York]]
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Actors Studio]]
|pai = Michael DeLouise
|mai = Josephine
|conchuche = Gloria DeLouise ([[1961]]-[[1974]], falleixida)
|fillos = 1
|oscars = '''[[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1977]]: Nominau por ''[[Rocky]]''
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Burt Young''' ([[nombre artistico]] de '''Gerald Tommaso DeLouise'''), naixiu de [[Nueva York]] ([[Nueva York (estau)|Nueva York]], [[Estaus Unius]]) o [[30 d'abril]] de [[1940]] y falleixiu en [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 d'octubre]] de [[2023]] por [[aturada cardiaca]], estió un [[actor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende finals d'os [[anyos 1960]] dica la suya muerte y que recibió bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya fimlografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Across 110th Street]]'' ([[1972]], [[Barry Shear]]), ''[[Chinatown (cinta de 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]], [[Roman Polanski]]), ''[[Rocky]]'' ([[1976]], [[John G. Avildsen]]), ''[[Convoy (cinta de 1978)|Convoy]]'' ([[1978]], [[Sam Peckinpah]]), ''[[Rocky II]]'' ([[1979]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky III]]'' ([[1982]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[C'era una volta in America]]'' ([[1984]], [[Sergio Leone]]), ''[[Rocky IV]]'' ([[1985]], [[Sylvester Stallone]]), ''[[Rocky V]]'' ([[1990]], [[John G. Avildsen]]), ''[[North Star (cinta de 1996)|North Star]]'' ([[1996]], [[Nils Gaup]]), ''[[Blue Moon (cinta de 2000)|Blue Moon]]'' ([[2000]], [[John A. Gallagher]]), ''[[Shut Up and Kiss Me (cinta)|Shut Up and Kiss Me]]'' ([[2004]], [[Gary Brockette]]), u ''[[New York, I Love You]]'' ([[2009]], [[Fatih Akin]], [[Yvan Attal]], [[Randall Balsmeyer]], [[Allen Hughes]], [[Shunji Iwai]], [[Jiang Wen]], [[Shekhar Kapur]], [[Joshua Marston]], [[Mira Nair]], [[Natalie Portman]] y [[Brett Ratner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1977]], mientres a [[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Oscar]], fue nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]] por o suyo papel de "Paulie Pennino" en a cinta ''[[Rocky]]'', dirichida por [[Sylvester Stallone]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Burt Young|Cintas interpretadas por Burt Young]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Burt Young}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0949350/ Burt Young] en [[Internet Movie Database]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Oscar]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Brad Dourif]]<br>[[Burgess Meredith]]<br>[[Chris Sarandon]]<br>[[Jack Warden]]
| títol = Nominau a lo [[Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]<br>con [[Ned Beatty]]<br>[[Burgess Meredith]]<br>[[Laurence Olivier]]
| periodo = [[Cine en 1977|1977]] ([[49ena edición d'os Premios Oscar|49<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Mikhail Baryshnikov]]<br>[[Peter Firth]]<br>[[Alec Guinness]]<br>[[Maximilian Schell]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Young, Burt}}
[[Categoría:Actors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Alumnos de l'Actors Studio]]
[[Categoría:Muertos en Los Angeles]]
[[Categoría:Muertos por aturada cardiaca]]
[[Categoría:Naixius de Nueva York]]
[[Categoría:Nominaus a lo Premio Oscar a lo Millor Actor Segundario]]
[[Categoría:1940 (naixencias)]]
[[Categoría:2023 (muertes)]]
mg3vl1xbnl1wlllv7am07tkptgpmx7o
Categoría:Cintas interpretadas por Carlos Blanco
14
247390
2423233
2026-06-10T18:04:44Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Carlos Blanco}} [[Categoría:Cintas por actor|Blanco, Carlos]]'
2423233
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Carlos Blanco}}
[[Categoría:Cintas por actor|Blanco, Carlos]]
68ysf52vgyemdoaicvlleek78z3qzty
Categoría:Cintas interpretadas por Charly Bravo
14
247391
2423234
2026-06-10T18:05:16Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Charly Bravo}} [[Categoría:Cintas por actor|Bravo, Charly]]'
2423234
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Charly Bravo}}
[[Categoría:Cintas por actor|Bravo, Charly]]
bequmtr8129mbqwwyq1gk8319ukjwk2
Categoría:Cintas interpretadas por Chris Ryman
14
247392
2423235
2026-06-10T18:05:49Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Chris Ryman}} [[Categoría:Cintas por actor|Ryman, Chris]]'
2423235
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Chris Ryman}}
[[Categoría:Cintas por actor|Ryman, Chris]]
3hn4rl50n1udvoi7w209lgxembugf2h
Categoría:Cintas interpretadas por Clare Higgins
14
247393
2423236
2026-06-10T18:06:25Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Clare Higgins}} [[Categoría:Cintas por actor|Higgins, Clare]]'
2423236
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Clare Higgins}}
[[Categoría:Cintas por actor|Higgins, Clare]]
dyeiqxu57bbdblilxwg7tq8cftzc73j
Categoría:Cintas interpretadas por Colin Hanks
14
247394
2423237
2026-06-10T18:06:55Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Colin Hanks}} [[Categoría:Cintas por actor|Hanks, Colin]]'
2423237
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Colin Hanks}}
[[Categoría:Cintas por actor|Hanks, Colin]]
5ccia9mnykkmwk44vi2lp1d7i4vx9b8
Categoría:Cintas interpretadas por Cornelia Otis Skinner
14
247395
2423238
2026-06-10T18:07:22Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Cornelia Otis Skinner}} [[Categoría:Cintas por actor|Skinner, Cornelia Otis]]'
2423238
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Cornelia Otis Skinner}}
[[Categoría:Cintas por actor|Skinner, Cornelia Otis]]
89gs57rm87kpwlluhsf4tbalf9qjlfr
Categoría:Cintas interpretadas por Dana Goodman
14
247396
2423239
2026-06-10T18:07:52Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Dana Goodman}} [[Categoría:Cintas por actor|Goodman, Dana]]'
2423239
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Dana Goodman}}
[[Categoría:Cintas por actor|Goodman, Dana]]
ppbwyj6btegw098m11tt4e70m0az6c7
Categoría:Cintas interpretadas por Daniel Von Bargen
14
247397
2423240
2026-06-10T18:08:22Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Daniel Von Bargen}} [[Categoría:Cintas por actor|Von Bargen, Daniel]]'
2423240
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Daniel Von Bargen}}
[[Categoría:Cintas por actor|Von Bargen, Daniel]]
5x0100twqru456qelajacigp9o80hj8
Categoría:Cintas interpretadas por Denise Gough
14
247398
2423241
2026-06-10T18:08:50Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Denise Gough}} [[Categoría:Cintas por actor|Gough, Denise]]'
2423241
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Denise Gough}}
[[Categoría:Cintas por actor|Gough, Denise]]
0rqo4b1bguz098vbwgoed61j0zp9fj7
Categoría:Cintas interpretadas por Denny Macko
14
247399
2423242
2026-06-10T18:09:20Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Denny Macko}} [[Categoría:Cintas por actor|Macko, Denny]]'
2423242
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Denny Macko}}
[[Categoría:Cintas por actor|Macko, Denny]]
jdsfl05xq070c44uuhwnnyccdxb7sqs
Categoría:Cintas interpretadas por Derek Luke
14
247400
2423243
2026-06-10T18:09:48Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Derek Luke}} [[Categoría:Cintas por actor|Luke, Derek]]'
2423243
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Derek Luke}}
[[Categoría:Cintas por actor|Luke, Derek]]
eidgw561m9q2oag87f3qwt82dd7qt1h
Categoría:Cintas interpretadas por Derrick O'Connor
14
247401
2423244
2026-06-10T18:10:15Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Derrick O'Connor}} [[Categoría:Cintas por actor|O'Connor, Derrick]]'
2423244
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Derrick O'Connor}}
[[Categoría:Cintas por actor|O'Connor, Derrick]]
lj7bovhpta8za7eawi8iwznuq9vormt
Categoría:Cintas interpretadas por Diana Van der Vlis
14
247402
2423245
2026-06-10T18:10:47Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Diana Van der Vlis}} [[Categoría:Cintas por actor|Van der Vlis, Diana]]'
2423245
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Diana Van der Vlis}}
[[Categoría:Cintas por actor|Van der Vlis, Diana]]
j9bkz1uq86gq4s8284fxbo2pyis63hx
Categoría:Cintas interpretadas por Diego Montejo
14
247403
2423246
2026-06-10T18:11:19Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Diego Montej}} [[Categoría:Cintas por actor|Montej, Diego]]'
2423246
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Diego Montej}}
[[Categoría:Cintas por actor|Montej, Diego]]
6n8km89o0z7sz06n0pe15ca92vekaly
Yvette Mimieux
0
247404
2423619
2026-06-10T21:17:12Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Ficha d'actor |nombre = Yvette Mimieux |imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png |grandaria_imachen = 250px |piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense [[Yvette Mimieux]]. |nombre real = Yvette Carmen Mimieux |calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]] |puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) |calendata muerte = 18 de chi…'
2423619
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense [[Yvette Mimieux]].
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
607uvezu2pkbwhf2mm3bwhxmkbsati9
2423620
2423619
2026-06-10T21:18:54Z
RenatoGar
80073
2423620
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
rggupgenka10l5trvpu20brodp54ryk
2423639
2423620
2026-06-10T22:19:13Z
RenatoGar
80073
2423639
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
7ysn7mqgb2ww6imif8sjmmnz4c419l5
2423640
2423639
2026-06-10T22:26:45Z
RenatoGar
80073
2423640
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
9jnitcguupd3lscxaypozovzcbof5gm
2423641
2423640
2026-06-10T22:27:20Z
RenatoGar
80073
2423641
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
7819upv0p5z6dkhc2f33vmwg56zsq0a
2423642
2423641
2026-06-10T22:36:56Z
RenatoGar
80073
2423642
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1971]], mientres a [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
deltei1ueey3shvkw236ve8ai259wl9
2423643
2423642
2026-06-10T22:41:31Z
RenatoGar
80073
2423643
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
h7wzymeqsbv908agech0p5e5db0618s
2423644
2423643
2026-06-10T22:50:29Z
RenatoGar
80073
2423644
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
6i5mksir7ff5xqiq05flp3pjqucyhfq
2423645
2423644
2026-06-10T22:50:48Z
RenatoGar
80073
2423645
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
egu0l9hf5fyhpaz3ec98sq8c0vtzbap
2423646
2423645
2026-06-10T22:52:06Z
RenatoGar
80073
2423646
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
cp141bydk07spfa6nbdlkglw3kzonjn
2423647
2423646
2026-06-10T22:53:46Z
RenatoGar
80073
2423647
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvette Mimieux|Cintas interpretadas por Yvette Mimieux]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvette Mimieux}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/yvette_mimieux Yvette Mimieux] en [[Rotten Tomatoes]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvette+Mimieux Yvette Mimieux] en [[Discogs]].
ryw5px4w1oiqzouk4mqlen78v9xqim8
2423648
2423647
2026-06-10T23:11:58Z
RenatoGar
80073
2423648
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvette Mimieux|Cintas interpretadas por Yvette Mimieux]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvette Mimieux}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/yvette_mimieux Yvette Mimieux] en [[Rotten Tomatoes]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvette+Mimieux Yvette Mimieux] en [[Discogs]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Globos d'Oro]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Joanna Barnes]]<br>[[Carol Lynley]]<br>[[France Nuyen]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]<br>con [[Carol Lynley]]<br>[[Cynthia Chenault]]<br>[[Diane Baker]]
| periodo = [[Cine en 1960|1960]] ([[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Jill Haworth]]<br>[[Shirley Knight]]<br>[[Julie Newmar]]
}}
{{end box}}
</center>
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]
icp8yqerdlsdyswxrbp13jqual7ejso
2423649
2423648
2026-06-10T23:16:41Z
RenatoGar
80073
2423649
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvette Mimieux|Cintas interpretadas por Yvette Mimieux]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvette Mimieux}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/yvette_mimieux Yvette Mimieux] en [[Rotten Tomatoes]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvette+Mimieux Yvette Mimieux] en [[Discogs]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Globos d'Oro]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Joanna Barnes]]<br>[[Carol Lynley]]<br>[[France Nuyen]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]<br>con [[Carol Lynley]]<br>[[Cynthia Chenault]]<br>[[Diane Baker]]
| periodo = [[Cine en 1960|1960]] ([[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Jill Haworth]]<br>[[Shirley Knight]]<br>[[Julie Newmar]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Shirley Booth]]<br>[[Dorothy Loudon]]<br>[[Carolyn Jones]]<br>[[Gloria Swanson]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Dorothy Malone]]<br>[[Elizabeth Montgomery]]<br>[[Julie Newmar]]
| periodo = [[Cine en 1965|1965]] ([[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Patty Duke]]<br>[[Mia Farrow]]<br>[[Dorothy Malone]]<br>[[Barbara Stanwyck]]
}}
{{end box}}
</center>
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]
hk9arzk0x3g4wh46x4037sdlbmjddcy
2423650
2423649
2026-06-10T23:20:02Z
RenatoGar
80073
2423650
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvette Mimieux|Cintas interpretadas por Yvette Mimieux]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvette Mimieux}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/yvette_mimieux Yvette Mimieux] en [[Rotten Tomatoes]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvette+Mimieux Yvette Mimieux] en [[Discogs]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Globos d'Oro]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Joanna Barnes]]<br>[[Carol Lynley]]<br>[[France Nuyen]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]<br>con [[Carol Lynley]]<br>[[Cynthia Chenault]]<br>[[Diane Baker]]
| periodo = [[Cine en 1960|1960]] ([[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Jill Haworth]]<br>[[Shirley Knight]]<br>[[Julie Newmar]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Shirley Booth]]<br>[[Dorothy Loudon]]<br>[[Carolyn Jones]]<br>[[Gloria Swanson]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Dorothy Malone]]<br>[[Elizabeth Montgomery]]<br>[[Julie Newmar]]
| periodo = [[Cine en 1965|1965]] ([[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Patty Duke]]<br>[[Mia Farrow]]<br>[[Dorothy Malone]]<br>[[Barbara Stanwyck]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Amanda Blake]]<br>[[Peggy Lipton]]<br>[[Denise Nicholas]]<br>[[Eleanor Parker]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Amanda Blake]]<br>[[Linda Cristal]]<br>[[Denise Nicholas[[
| periodo = [[Cine en 1971|1971]] ([[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Lynda Day George]]<br>[[Peggy Lipton]]<br>[[Denise Nicholas]]<br>[[Susan Saint James]]
}}
{{end box}}
</center>
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]
izo43u5ase5qn7o4m37cepm8f0qador
2423651
2423650
2026-06-10T23:20:27Z
RenatoGar
80073
/* Vinclos externos */
2423651
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvette Mimieux|Cintas interpretadas por Yvette Mimieux]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvette Mimieux}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/yvette_mimieux Yvette Mimieux] en [[Rotten Tomatoes]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvette+Mimieux Yvette Mimieux] en [[Discogs]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Globos d'Oro]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Joanna Barnes]]<br>[[Carol Lynley]]<br>[[France Nuyen]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]<br>con [[Carol Lynley]]<br>[[Cynthia Chenault]]<br>[[Diane Baker]]
| periodo = [[Cine en 1960|1960]] ([[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Jill Haworth]]<br>[[Shirley Knight]]<br>[[Julie Newmar]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Shirley Booth]]<br>[[Dorothy Loudon]]<br>[[Carolyn Jones]]<br>[[Gloria Swanson]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Dorothy Malone]]<br>[[Elizabeth Montgomery]]<br>[[Julie Newmar]]
| periodo = [[Cine en 1965|1965]] ([[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Patty Duke]]<br>[[Mia Farrow]]<br>[[Dorothy Malone]]<br>[[Barbara Stanwyck]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Amanda Blake]]<br>[[Peggy Lipton]]<br>[[Denise Nicholas]]<br>[[Eleanor Parker]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Amanda Blake]]<br>[[Linda Cristal]]<br>[[Denise Nicholas]]
| periodo = [[Cine en 1971|1971]] ([[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Lynda Day George]]<br>[[Peggy Lipton]]<br>[[Denise Nicholas]]<br>[[Susan Saint James]]
}}
{{end box}}
</center>
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]
l9snxo3im5tyhw0rvh8lacfzaemxk12
2423652
2423651
2026-06-10T23:24:08Z
RenatoGar
80073
2423652
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Yvette Mimieux
|imachen = Yvette Mimieux - Studio portrait (1961).png
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = Imachen publicitaria de [[1961]] de l'actriz y escritora estausunidense Yvette Mimieux.
|nombre real = Yvette Carmen Mimieux
|calendata naiximiento = [[8 de chinero]] de [[1942]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[18 de chinero]] de [[2022]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actriz]]<br>[[Escritora]]
|almamáter =
|pai = René Mimieux
|mai = María Montemayor
|conchuche = Evan Harland Engber ([[1959]]-[[1961]], [[esvurcio]])<br>[[Stanley Donen]] ([[1972]]-[[1985]], esvurcio)<br>Howard Ruby ([[1986]]-)
|fillos =
|oscars =
|globos = '''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]''':<br>-[[1960]]: Nominada por ''[[Platinum High School]]''<br>'''[[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]''':<br>-[[1965]]: Nominada por ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''<br>-[[1971]]: Nominada por ''[[The Most Deadly Game]]''
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Yvette Mimieux''' ([[nombre artistico]] d''''Yvette Carmen Mimieux'''), naixida de [[Los Angeles]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) l'[[8 de chinero]] de [[1942]] y fallaixida lo [[18 de chinero]] de [[2022]] en ixa mesma ciudat, estió una [[actriz]] y [[escritora]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activa en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1950]] dica primerías d'os [[anyos 1990]] y con bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera artistica.
D'entre la suya filmografía como actriz, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[The Time Machine (cinta de 1960)|The Time Machine]]'' ([[1960]], [[George Pal]]), ''[[Diamond Head (cinta)|Diamond Head]]'' ([[1952]], [[Guy Green]]), ''[[The Reward (cinta de 1965)|The Reward]]'' ([[1965]], [[Serge Bourguignon]]), ''[[The Mercenaries]]'' ([[1968]], [[Jack Cardiff]]), ''[[The Picasso Summer]]'' ([[1969]], [[Serge Bourguignon]] y [[Robert Sallin]]), ''[[The Neptune Factor]]'' ([[1973]], [[Daniel Petrie]]), ''[[Jackson County Jail (cinta)|Jackson County Jail]]'' ([[1976]], [[Michael Miller]]), u ''[[Circle of Power]]'' ([[1981]], [[Bobby Roth]]).
== Premios ==
En [[1960]], en a [[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], Yvette Mimieux fue nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]] por a suya actuación en a cinta ''[[Platinum High School]]'', dirichida por [[Charles Haas]].
En l'anyo [[1965]], en a [[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios Globos d'Oro]], recibió una nominación a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]] por o suyo papel de "Pat Holmes" en a [[serie de televisión]] ''[[Dr. Kildare (serie de televisión)|Dr. Kildare]]''. Tornó a estar nominau a ista mesma categoría d'os Premios Globos d'Oro en [[1971]], mientres a suya [[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]], ista vegada por o suyo papel de "Vannessa Smith" en a [[serie de televisión]] ''[[The Most Deadly Game]]''.
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Yvette Mimieux|Cintas interpretadas por Yvette Mimieux]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Yvette Mimieux}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0590796/ Yvette Mimieux] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/yvette_mimieux Yvette Mimieux] en [[Rotten Tomatoes]].
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/Yvette+Mimieux Yvette Mimieux] en [[Discogs]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios Globos d'Oro]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[Joanna Barnes]]<br>[[Carol Lynley]]<br>[[France Nuyen]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]<br>con [[Carol Lynley]]<br>[[Cynthia Chenault]]<br>[[Diane Baker]]
| periodo = [[Cine en 1960|1960]] ([[17ena edición d'os Premios Globos d'Oro|17<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Jill Haworth]]<br>[[Shirley Knight]]<br>[[Julie Newmar]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Shirley Booth]]<br>[[Dorothy Loudon]]<br>[[Carolyn Jones]]<br>[[Gloria Swanson]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Dorothy Malone]]<br>[[Elizabeth Montgomery]]<br>[[Julie Newmar]]
| periodo = [[Cine en 1965|1965]] ([[22ena edición d'os Premios Globos d'Oro|22<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Patty Duke]]<br>[[Mia Farrow]]<br>[[Dorothy Malone]]<br>[[Barbara Stanwyck]]
}}
{{succession box
| predecesor = [[Amanda Blake]]<br>[[Peggy Lipton]]<br>[[Denise Nicholas]]<br>[[Eleanor Parker]]
| títol = Nominada a lo [[Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]<br>con [[Amanda Blake]]<br>[[Linda Cristal]]<br>[[Denise Nicholas]]
| periodo = [[Cine en 1971|1971]] ([[28ena edición d'os Premios Globos d'Oro|28<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Lynda Day George]]<br>[[Peggy Lipton]]<br>[[Denise Nicholas]]<br>[[Susan Saint James]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Mimieux, Yvette}}
[[Categoría:Actrices d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Escritors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Escritors en anglés]]
[[Categoría:Muertos en Los Angeles]]
[[Categoría:Naixius de Los Angeles]]
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Actriz en Serie de Televisión Dramatica]]
[[Categoría:Nominadas a lo Premio Globo d'Oro a la Millor Estrela Emerchent Femenina]]
[[Categoría:1942 (naixencias)]]
[[Categoría:2022 (muertes)]]
celij252ohy0yymu4ik0y1ks4kh7nlj
Categoría:Cintas interpretadas por Edurne
14
247405
2423623
2026-06-10T21:52:01Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Edurne (cantaire)}} [[Categoría:Cintas por actor|Edurne]]'
2423623
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Edurne (cantaire)}}
[[Categoría:Cintas por actor|Edurne]]
cfrv6hbrbg9z72l2xhp4hzdehm0jap6
Categoría:Cintas interpretadas por Eric Braeden
14
247406
2423624
2026-06-10T21:52:31Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Eric Braeden}} [[Categoría:Cintas por actor|Braeden, Eric]]'
2423624
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Eric Braeden}}
[[Categoría:Cintas por actor|Braeden, Eric]]
c6mst3qw8jf061zn9hxfp2ezsj5lmco
Categoría:Cintas interpretadas por Fer Fraga
14
247407
2423625
2026-06-10T21:52:56Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Fer Fraga}} [[Categoría:Cintas por actor|Fraga, Fer]]'
2423625
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Fer Fraga}}
[[Categoría:Cintas por actor|Fraga, Fer]]
ev9nlp45f29pfv7sxp2p0ponilp26jl
Categoría:Cintas interpretadas por Fernando Lamas
14
247408
2423626
2026-06-10T21:53:23Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Fernando Lamas}} [[Categoría:Cintas por actor|Lamas, Fernando]]'
2423626
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Fernando Lamas}}
[[Categoría:Cintas por actor|Lamas, Fernando]]
py0vvmipqvpuxup8mu8q3gao0j9zlbp
Categoría:Cintas interpretadas por Fidel Corona
14
247409
2423627
2026-06-10T21:53:48Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Fidel Corona}} [[Categoría:Cintas por actor|Corona, Fidel]]'
2423627
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Fidel Corona}}
[[Categoría:Cintas por actor|Corona, Fidel]]
nvx9gt50qcwwns7cyjmuob0iu7gl78o
Categoría:Cintas interpretadas por Franco Mazzieri
14
247410
2423628
2026-06-10T21:54:16Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Franco Mazzieri}} [[Categoría:Cintas por actor|Mazzieri, Franco]]'
2423628
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Franco Mazzieri}}
[[Categoría:Cintas por actor|Mazzieri, Franco]]
mbf64csqyvv96vyt94knqz301n6u4et
Categoría:Cintas interpretadas por Frank Bruno
14
247411
2423629
2026-06-10T21:54:43Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Frank Bruno}} [[Categoría:Cintas por actor|Bruno, Frank]]'
2423629
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Frank Bruno}}
[[Categoría:Cintas por actor|Bruno, Frank]]
4rl8qzbrnvltex8kc9t86395h9i056s
Categoría:Cintas interpretadas por Ghassan Bouz
14
247412
2423630
2026-06-10T21:55:09Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Ghassan Bouz}} [[Categoría:Cintas por actor|Bouz, Ghassan]]'
2423630
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Ghassan Bouz}}
[[Categoría:Cintas por actor|Bouz, Ghassan]]
kz0fijbwh5qsvzcouqdhfgfda0alw9s
Categoría:Cintas interpretadas por Giannina Facio
14
247413
2423631
2026-06-10T21:55:35Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Giannina Facio}} [[Categoría:Cintas por actor|Facio, Giannina]]'
2423631
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Giannina Facio}}
[[Categoría:Cintas por actor|Facio, Giannina]]
robxelvgrw88x1t5ljgz4mrgmxptuoc
Categoría:Cintas interpretadas por Hayley Atwell
14
247414
2423632
2026-06-10T21:56:03Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Hayley Atwell}} [[Categoría:Cintas por actor|Atwell, Hayley]]'
2423632
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Hayley Atwell}}
[[Categoría:Cintas por actor|Atwell, Hayley]]
2u12btjkj9ahxox0sy8be5vgpf4ub7x
Categoría:Cintas interpretadas por Henri Attal
14
247415
2423633
2026-06-10T21:56:29Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Henri Attal}} [[Categoría:Cintas por actor|Attal, Henri]]'
2423633
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Henri Attal}}
[[Categoría:Cintas por actor|Attal, Henri]]
dxr2bgpz19rffsf7zh8158wrduav4vf
Categoría:Cintas interpretadas por House Jameson
14
247416
2423634
2026-06-10T21:56:54Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|House Jameson}} [[Categoría:Cintas por actor|Jameson, House]]'
2423634
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|House Jameson}}
[[Categoría:Cintas por actor|Jameson, House]]
b78sp0gleagvakib8ej29umrotk2j5p
Categoría:Cintas interpretadas por Iratxe Emparan
14
247417
2423635
2026-06-10T21:57:22Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Iratxe Emparan}} [[Categoría:Cintas por actor|Emparan, Iratxe]]'
2423635
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Iratxe Emparan}}
[[Categoría:Cintas por actor|Emparan, Iratxe]]
2ke7bnbsm5fby1hl2sovqfa2mpk975q
Categoría:Cintas interpretadas por Isabelle Adjani
14
247418
2423636
2026-06-10T21:57:48Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Isabelle Adjani}} [[Categoría:Cintas por actor|Adjani, Isabelle]]'
2423636
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Isabelle Adjani}}
[[Categoría:Cintas por actor|Adjani, Isabelle]]
9iefs6bnkbemzdn9z5ongymumhqqypm
Categoría:Cintas interpretadas por Jack Downham
14
247419
2423663
2026-06-10T23:40:08Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jack Downham}} [[Categoría:Cintas por actor|Downham, Jack]]'
2423663
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jack Downham}}
[[Categoría:Cintas por actor|Downham, Jack]]
5np4rcv8yagme5bym2j4j3o2t7id22j
Categoría:Cintas interpretadas por Jan Miner
14
247420
2423664
2026-06-10T23:40:40Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jan Miner}} [[Categoría:Cintas por actor|Miner, Jan]]'
2423664
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jan Miner}}
[[Categoría:Cintas por actor|Miner, Jan]]
5092l97mfpm0hfp28ukbpyr46uvbrqt
Mark Addy
0
247421
2423666
2026-06-11T01:42:32Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Ficha d'actor |nombre = Mark Addy |imachen = Mark Addy.JPG |grandaria_imachen = 250px |piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]]. |nombre real = Mark Ian Addy |calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]] |puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the UNited Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) |calendata muerte = |puesto muerte = |puesto d'enterreco = |ocupación = [[Actor]] |almamáter = Reyal Ac…'
2423666
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the UNited Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
ahzx032x1qmhncu13hwb0lzrc6wr77r
2423667
2423666
2026-06-11T01:45:24Z
RenatoGar
80073
2423667
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the UNited Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
7fhd8kj0mns7kxxpb7cjtz3hwktb73i
2423668
2423667
2026-06-11T01:52:45Z
RenatoGar
80073
2423668
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the UNited Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
0h32t6noufvpalqk1vsd4qvy1rnz3qn
2423669
2423668
2026-06-11T01:54:31Z
RenatoGar
80073
2423669
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
n5b8dfdjtfry8sqcb6zbqk94qc6p1it
2423670
2423669
2026-06-11T01:57:29Z
RenatoGar
80073
2423670
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1998]], Mark Addy fue nominau a lo [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]] mientres a [[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios BAFTA]] por o suyo papel de "Dave" en a cinta ''[[The Full Monty]]'', dirichida por [[Peter Cattaneo]].
quio8j20v6x4v0uepiz75yrri5t05vm
2423672
2423670
2026-06-11T02:07:04Z
RenatoGar
80073
2423672
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1998]], Mark Addy fue nominau a lo [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]] mientres a [[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios BAFTA]] por o suyo papel de "Dave" en a cinta ''[[The Full Monty]]'', dirichida por [[Peter Cattaneo]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
aung56rdwl12aghvu4dpqewrbhonv4g
2423673
2423672
2026-06-11T02:09:13Z
RenatoGar
80073
2423673
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1998]], Mark Addy fue nominau a lo [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]] mientres a [[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios BAFTA]] por o suyo papel de "Dave" en a cinta ''[[The Full Monty]]'', dirichida por [[Peter Cattaneo]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Mark Addy|Cintas interpretadas por Mark Addy]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Mark Addy}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20170914145659/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba6d18690 Mark Addy] en [[Screenonline]] d'o ''[[British Film Institute]]''.
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/m/mark_addy Mark Addy] en [[Rotten Tomatoes]].
hwep8cxjsu75shiquatt9ni1p8kskhu
2423674
2423673
2026-06-11T02:14:27Z
RenatoGar
80073
2423674
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs = '''[[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1998]]: Nominau por ''[[The Full Monty]]''
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1998]], Mark Addy fue nominau a lo [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]] mientres a [[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios BAFTA]] por o suyo papel de "Dave" en a cinta ''[[The Full Monty]]'', dirichida por [[Peter Cattaneo]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Mark Addy|Cintas interpretadas por Mark Addy]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Mark Addy}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20170914145659/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba6d18690 Mark Addy] en [[Screenonline]] d'o ''[[British Film Institute]]''.
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/m/mark_addy Mark Addy] en [[Rotten Tomatoes]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios BAFTA]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[John Gielgud]]<br>[[Edward Norton]]<br>[[Alan Rickman]]
| títol = [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]<br>con [[Rupert Everett]]<br>[[Burt Reynolds]]
| periodo = [[Cine en 1998|1998]] ([[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Ed Harris]]<br>[[Geoffrey Rush]]<br>[[Tom Wilkinson]]
}}
{{end box}}
</center>
[[Categoría:Nominaus a lo Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]
s74a5nltb8lsm9ypu2ng2kcewgfmqhs
2423675
2423674
2026-06-11T02:16:48Z
RenatoGar
80073
2423675
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs = '''[[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1998]]: Nominau por ''[[The Full Monty]]''
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1998]], Mark Addy fue nominau a lo [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]] mientres a [[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios BAFTA]] por o suyo papel de "Dave" en a cinta ''[[The Full Monty]]'', dirichida por [[Peter Cattaneo]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Mark Addy|Cintas interpretadas por Mark Addy]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Mark Addy}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20170914145659/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba6d18690 Mark Addy] en [[Screenonline]] d'o ''[[British Film Institute]]''.
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/m/mark_addy Mark Addy] en [[Rotten Tomatoes]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios BAFTA]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[John Gielgud]]<br>[[Edward Norton]]<br>[[Alan Rickman]]
| títol = [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]<br>con [[Rupert Everett]]<br>[[Burt Reynolds]]
| periodo = [[Cine en 1998|1998]] ([[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Ed Harris]]<br>[[Geoffrey Rush]]<br>[[Tom Wilkinson]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Addy, Mark}}
[[Categoría:Actors d'Anglaterra]]
[[Categoría:Naixius de York]]
[[Categoría:Nominaus a lo Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]
[[Categoría:1964 (naixencias)]]
29z6aiq88uc527gpismtj92dx1ky6yg
2423681
2423675
2026-06-11T02:34:46Z
RenatoGar
80073
/* Vinclos externos */
2423681
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = Mark Addy
|imachen = Mark Addy.JPG
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto =L'actor britanico Mark Addy, en una imachen de [[2006]].
|nombre real = Mark Ian Addy
|calendata naiximiento = [[14 de chinero]] de [[1964]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]])
|calendata muerte =
|puesto muerte =
|puesto d'enterreco =
|ocupación = [[Actor]]
|almamáter = [[Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
|pai = Ian Addy
|mai =
|conchuche = Kelly Biggs ([[1996]]-)
|fillos = 3
|oscars =
|globos =
|BAFTAs = '''[[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]''':<br>-[[1998]]: Nominau por ''[[The Full Monty]]''
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''Mark Addy''' ([[nombre artistico]] de '''Mark Ian Addy'''), naixiu de [[York]] ([[Yorkshire d'o Norte]], [[Reino Uniu]]) lo [[14 de chinero]] de [[1964]], ye un [[actor]] [[Reino Uniu|britanico]], activo en o [[cine britanico]] dende finals d'os [[anyos 1980]] y que ha recibiu bels [[Lista de premios cinematograficos|premios]] y nominacions recibius mientres a suya carrera cinematografica.
D'entre la suya filmografía como actor, pueden mencionar-se bellas [[cinta]]s a on i ha treballau, como ''[[The Full Monty]]'' ([[1997]], [[Peter Cattaneo]]), ''[[The Flintstones in Viva Rock Vegas]]'' ([[2000]], [[Brian Levant]]), ''[[A Knight's Tale]]'' ([[2001]], [[Brian Helgeland]]), ''[[The Order (cinta de 2003)|The Order]]'' ([[2003]], [[Brian Helgeland]]), ''[[Robin Hood (cinta de 2010)|Robin Hood]]'' ([[2010]], [[Ridley Scott]]), ''[[Downton Abbey (cinta)|Downton Abbey]]'' ([[2019]], [[Michael Engler]]), u ''[[The Choral]]'' ([[2025]], [[Nicholas Hytner]]).
== Premios ==
En l'anyo [[1998]], Mark Addy fue nominau a lo [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]] mientres a [[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]] d'os [[Premios BAFTA]] por o suyo papel de "Dave" en a cinta ''[[The Full Monty]]'', dirichida por [[Peter Cattaneo]].
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por Mark Addy|Cintas interpretadas por Mark Addy]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|Mark Addy}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0004692/ Mark Addy] en [[Internet Movie Database]].
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20170914145659/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba6d18690 Mark Addy] en [[Screenonline]] d'o ''[[British Film Institute]]''.
* {{en}} [https://www.rottentomatoes.com/m/mark_addy Mark Addy] en [[Rotten Tomatoes]].
<center>
{{start box}}
{{succession title|títol= [[Premios BAFTA]] |color=}}
{{succession box
| predecesor = [[John Gielgud]]<br>[[Edward Norton]]<br>[[Alan Rickman]]
| títol = [[Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]<br>con [[Rupert Everett]]<br>[[Burt Reynolds]]
| periodo = [[Cine en 1998|1998]] ([[51ena edición d'os Premios BAFTA|51<sup>ena</sup> edición]])
| succesor = [[Ed Harris]]<br>[[Geoffrey Rush]]<br>[[Tom Wilkinson]]
}}
{{end box}}
</center>
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Addy, Mark}}
[[Categoría:Actors d'Anglaterra]]
[[Categoría:Alumnos d'a Reyal Academia d'Arte Dramatico]]
[[Categoría:Naixius de York]]
[[Categoría:Nominaus a lo Premio BAFTA a lo Millor Actor Segundario]]
[[Categoría:1964 (naixencias)]]
1mz6vrlz1tgfaa4w7x63xy7gxskz0ac
George Montgomery
0
247422
2423682
2026-06-11T02:37:51Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Ficha d'actor |nombre = George Montgomery |imachen = George Montgomery - still.jpg |grandaria_imachen = 250px |piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]]. |nombre real = George Montgomery Letz |calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]] |puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], Estaus Uniu…'
2423682
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = George Montgomery
|imachen = George Montgomery - still.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]].
|nombre real = George Montgomery Letz
|calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[12 d'aviento]] de [[2000]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actor]]<br>[[Director cinematografico]]<br>[[Productor cinematografico]]<br>[[Guionista]]
|almamáter = [[Universidat de Montana]]
|pai =
|mai =
|conchuche = [[Dinah Shore]] ([[1943]]-[[1962]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
4w34nfmgiw4lgv2ypqjr75yyi9pmbpn
2423683
2423682
2026-06-11T02:46:55Z
RenatoGar
80073
2423683
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = George Montgomery
|imachen = George Montgomery - still.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]].
|nombre real = George Montgomery Letz
|calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[12 d'aviento]] de [[2000]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actor]]<br>[[Director cinematografico]]<br>[[Productor cinematografico]]<br>[[Guionista]]
|almamáter = [[Universidat de Montana]]
|pai =
|mai =
|conchuche = [[Dinah Shore]] ([[1943]]-[[1962]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''George Montgomery''' ([[nombre artistico]] de '''George Montgomery Letz'''), naixiu de [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]]) o [[27 d'agosto]] de [[1916]] y muerto en [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[12 d'aviento]] de [[2000]], estió un [[actor]], [[director cinematografico]], [[productor cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1980]].
iqvg2tcnxqihw4dqyg9yfh1ufum6g8b
2423684
2423683
2026-06-11T02:58:55Z
RenatoGar
80073
2423684
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = George Montgomery
|imachen = George Montgomery - still.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]].
|nombre real = George Montgomery Letz
|calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[12 d'aviento]] de [[2000]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actor]]<br>[[Director cinematografico]]<br>[[Productor cinematografico]]<br>[[Guionista]]
|almamáter = [[Universidat de Montana]]
|pai =
|mai =
|conchuche = [[Dinah Shore]] ([[1943]]-[[1962]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''George Montgomery''' ([[nombre artistico]] de '''George Montgomery Letz'''), naixiu de [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]]) o [[27 d'agosto]] de [[1916]] y muerto en [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[12 d'aviento]] de [[2000]], estió un [[actor]], [[director cinematografico]], [[productor cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1980]].
D'entre la suya ampla filmografía como actor (encara que en a mayor parte d'as suyas primeras cintas no estió acreditau) se pueden destacar bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Charter Pilot]]'' ([[1940]], [[Eugene Forde]]), ''[[China Girl (cinta de 1942)|China Girl]]'' ([[1942]], [[Henry Hathaway]]), ''[[Davy Crockett, Indian Scout]]'' ([[1950]], [[Lew Landers]]), ''[[The Texas Rangers (cinta de 1951)|The Texas Rangers]]'' ([[1951]], [[Phil Karlson]]), ''[[The Battle of Rogue River]]'' ([[1954]], [[William Castle]]), ''[[Seminole Uprising]]'' ([[1955]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Last of the Badmen]]'' ([[1957]], [[Paul Landres]]), ''[[Toughest Gun in Tombstone]]'' ([[1958]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Watusi (cinta)|Watusi]]'' ([[1959]], [[Kurt Neumann]]), ''[[Battle of the Bulge (cinta de 1965)|Battle of the Bulge]]'' ([[1965]], [[Ken Annakin]]), u ''[[Strangers at Sunrise]]'' ([[1969]], [[Percival Rubens]]).
fnbm2ox7ohb2zmckf1v2d17dk6al8g1
2423685
2423684
2026-06-11T03:00:31Z
RenatoGar
80073
2423685
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = George Montgomery
|imachen = George Montgomery - still.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]].
|nombre real = George Montgomery Letz
|calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[12 d'aviento]] de [[2000]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actor]]<br>[[Director cinematografico]]<br>[[Productor cinematografico]]<br>[[Guionista]]
|almamáter = [[Universidat de Montana]]
|pai =
|mai =
|conchuche = [[Dinah Shore]] ([[1943]]-[[1962]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''George Montgomery''' ([[nombre artistico]] de '''George Montgomery Letz'''), naixiu de [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]]) o [[27 d'agosto]] de [[1916]] y muerto en [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[12 d'aviento]] de [[2000]], estió un [[actor]], [[director cinematografico]], [[productor cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1980]].
D'entre la suya ampla filmografía como actor (encara que en a mayor parte d'as suyas primeras cintas no estió acreditau) se pueden destacar bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Charter Pilot]]'' ([[1940]], [[Eugene Forde]]), ''[[China Girl (cinta de 1942)|China Girl]]'' ([[1942]], [[Henry Hathaway]]), ''[[Davy Crockett, Indian Scout]]'' ([[1950]], [[Lew Landers]]), ''[[The Texas Rangers (cinta de 1951)|The Texas Rangers]]'' ([[1951]], [[Phil Karlson]]), ''[[The Battle of Rogue River]]'' ([[1954]], [[William Castle]]), ''[[Seminole Uprising]]'' ([[1955]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Last of the Badmen]]'' ([[1957]], [[Paul Landres]]), ''[[Toughest Gun in Tombstone]]'' ([[1958]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Watusi (cinta)|Watusi]]'' ([[1959]], [[Kurt Neumann]]), ''[[Battle of the Bulge (cinta de 1965)|Battle of the Bulge]]'' ([[1965]], [[Ken Annakin]]), u ''[[Strangers at Sunrise]]'' ([[1969]], [[Percival Rubens]]).
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0599787/ George Montgomery] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
lqayom5fa5pdb8btdix5lc6nybaw2x3
2423686
2423685
2026-06-11T03:01:35Z
RenatoGar
80073
2423686
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = George Montgomery
|imachen = George Montgomery - still.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]].
|nombre real = George Montgomery Letz
|calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[12 d'aviento]] de [[2000]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actor]]<br>[[Director cinematografico]]<br>[[Productor cinematografico]]<br>[[Guionista]]
|almamáter = [[Universidat de Montana]]
|pai =
|mai =
|conchuche = [[Dinah Shore]] ([[1943]]-[[1962]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''George Montgomery''' ([[nombre artistico]] de '''George Montgomery Letz'''), naixiu de [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]]) o [[27 d'agosto]] de [[1916]] y muerto en [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[12 d'aviento]] de [[2000]], estió un [[actor]], [[director cinematografico]], [[productor cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1980]].
D'entre la suya ampla filmografía como actor (encara que en a mayor parte d'as suyas primeras cintas no estió acreditau) se pueden destacar bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Charter Pilot]]'' ([[1940]], [[Eugene Forde]]), ''[[China Girl (cinta de 1942)|China Girl]]'' ([[1942]], [[Henry Hathaway]]), ''[[Davy Crockett, Indian Scout]]'' ([[1950]], [[Lew Landers]]), ''[[The Texas Rangers (cinta de 1951)|The Texas Rangers]]'' ([[1951]], [[Phil Karlson]]), ''[[The Battle of Rogue River]]'' ([[1954]], [[William Castle]]), ''[[Seminole Uprising]]'' ([[1955]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Last of the Badmen]]'' ([[1957]], [[Paul Landres]]), ''[[Toughest Gun in Tombstone]]'' ([[1958]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Watusi (cinta)|Watusi]]'' ([[1959]], [[Kurt Neumann]]), ''[[Battle of the Bulge (cinta de 1965)|Battle of the Bulge]]'' ([[1965]], [[Ken Annakin]]), u ''[[Strangers at Sunrise]]'' ([[1969]], [[Percival Rubens]]).
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0599787/ George Montgomery] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por George Montgomery|Cintas interpretadas por George Montgomery]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|George Montgomery}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0599787/ George Montgomery] en [[Internet Movie Database]].
hwqxdd4gqde1rkm686masowbrplvwch
2423687
2423686
2026-06-11T03:04:50Z
RenatoGar
80073
2423687
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'actor
|nombre = George Montgomery
|imachen = George Montgomery - still.jpg
|grandaria_imachen = 250px
|piet de foto = L'actor, director cinematografico, productor y guionista estausunidense George Montgomery, en una imachen publicitaria de [[1943]].
|nombre real = George Montgomery Letz
|calendata naiximiento = [[27 d'agosto]] de [[1916]]
|puesto naiximiento = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]])
|calendata muerte = [[12 d'aviento]] de [[2000]]
|puesto muerte = [[Imachen:Flag of the United States.svg|22px]] [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]])
|puesto d'enterreco = Incineración
|ocupación = [[Actor]]<br>[[Director cinematografico]]<br>[[Productor cinematografico]]<br>[[Guionista]]
|almamáter = [[Universidat de Montana]]
|pai =
|mai =
|conchuche = [[Dinah Shore]] ([[1943]]-[[1962]], [[esvurcio]])
|fillos = 2
|oscars =
|globos =
|BAFTAs =
|emmys =
|sags =
|tonys =
|grammys =
|canas =
|berlinale =
|san sabastián =
|goyas =
|césars =
|ariel =
|cóndor =
|david =
|deutscher =
|europeu =
|nombre premio1 =
|premio1 =
|nombre premio2 =
|premio2 =
|nombre premio3 =
|premio3 =
|nombre premio4 =
|premio4 =
|nombre premio5 =
|premio5 =
|nombre premio6 =
|premio6 =
|nombre premio7 =
|premio7 =
|nombre premio8 =
|premio8 =
|nombre premio9 =
|premio9 =
|nombre premio10 =
|premio10 =
|sitio web =
|anotacions =
}}
'''George Montgomery''' ([[nombre artistico]] de '''George Montgomery Letz'''), naixiu de [[Brady (Montana)|Brady]] ([[Montana]], [[Estaus Unius]]) o [[27 d'agosto]] de [[1916]] y muerto en [[Rancho Mirage]] ([[California]], [[Estaus Unius]]) o [[12 d'aviento]] de [[2000]], estió un [[actor]], [[director cinematografico]], [[productor cinematografico]] y [[guionista]] [[Estaus Unius|estausunidense]], activo en o [[cine estausunidense]] dende meyaus d'os [[anyos 1930]] dica meyaus d'os [[anyos 1980]].
D'entre la suya ampla filmografía como actor (encara que en a mayor parte d'as suyas primeras cintas no estió acreditau) se pueden destacar bellas [[cinta]]s a on i treballó, como ''[[Charter Pilot]]'' ([[1940]], [[Eugene Forde]]), ''[[China Girl (cinta de 1942)|China Girl]]'' ([[1942]], [[Henry Hathaway]]), ''[[Davy Crockett, Indian Scout]]'' ([[1950]], [[Lew Landers]]), ''[[The Texas Rangers (cinta de 1951)|The Texas Rangers]]'' ([[1951]], [[Phil Karlson]]), ''[[The Battle of Rogue River]]'' ([[1954]], [[William Castle]]), ''[[Seminole Uprising]]'' ([[1955]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Last of the Badmen]]'' ([[1957]], [[Paul Landres]]), ''[[Toughest Gun in Tombstone]]'' ([[1958]], [[Earl Bellamy]]), ''[[Watusi (cinta)|Watusi]]'' ([[1959]], [[Kurt Neumann]]), ''[[Battle of the Bulge (cinta de 1965)|Battle of the Bulge]]'' ([[1965]], [[Ken Annakin]]), u ''[[Strangers at Sunrise]]'' ([[1969]], [[Percival Rubens]]).
== Filmografía<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0599787/ George Montgomery] en [[Internet Movie Database]].</ref> ==
=== Cintas ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Títol d'a cinta
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Banda sonora
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|[[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
| [[]]
|
|}
=== Series de televisión ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-
! style="background:#B0C4DE;" | Serie
! style="background:#B0C4DE;" | Anyo
! style="background:#B0C4DE;" | Episodio
! style="background:#B0C4DE;" | Director
! style="background:#B0C4DE;" | Elenco
! style="background:#B0C4DE;" | Atros
|-
|rowspan=1|''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| ''[[]]''<ref>{{en}} [ ''''] en [[Internet Movie Database]].</ref>
| [[]]
| [[]]
|
|}
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Se veiga tamién ==
* [[:Categoría:Cintas interpretadas por George Montgomery|Cintas interpretadas por George Montgomery]].
== Vinclos externos ==
{{Commonscat|George Montgomery}}
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0599787/ George Montgomery] en [[Internet Movie Database]].
{{Control d'autoridaz}}
{{DEFAULTSORT:Montgomery, George}}
[[Categoría:Actors d'Estaus Unius]]
[[Categoría:Alumnos d'a Universidat de Montana]]
[[Categoría:Muertos en Rancho Mirage]]
[[Categoría:Naixius de Brady (Montana)]]
[[Categoría:1916 (naixencias)]]
[[Categoría:2000 (muertes)]]
5oo8zebkxd02bii9qn2r9uerw87jsgs
Categoría:Cintas interpretadas por Jean-Pierre Castaldi
14
247423
2423688
2026-06-11T03:07:18Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jean-Pierre Castaldi}} [[Categoría:Cintas por actor|Castaldi, Jean-Pierre]]'
2423688
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jean-Pierre Castaldi}}
[[Categoría:Cintas por actor|Castaldi, Jean-Pierre]]
r2au525p44ntzglbrdvkl5t3oiv31z7
Categoría:Cintas interpretadas por Jean Lescot
14
247424
2423689
2026-06-11T03:07:49Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jean Lescot}} [[Categoría:Cintas por actor|Lescot, Jean]]'
2423689
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jean Lescot}}
[[Categoría:Cintas por actor|Lescot, Jean]]
m96qej2emadvuy03j1682s1pfc0hzgu
Categoría:Cintas interpretadas por Jemma Dallender
14
247425
2423690
2026-06-11T03:08:27Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jemma Dallender}} [[Categoría:Cintas por actor|Dallender, Jemma]]'
2423690
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jemma Dallender}}
[[Categoría:Cintas por actor|Dallender, Jemma]]
q6e82i77969jjp5bqlj2bhpw5ypz2a5
Categoría:Cintas interpretadas por Jennifer Higham
14
247426
2423691
2026-06-11T03:09:26Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jennifer Higham}} [[Categoría:Cintas por actor|Higham, Jennifer]]'
2423691
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jennifer Higham}}
[[Categoría:Cintas por actor|Higham, Jennifer]]
p4hc9m5log072mrfykcc3d5p3dtjkia
Categoría:Cintas interpretadas por Jessica Raine
14
247427
2423692
2026-06-11T03:10:02Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jessica Raine}} [[Categoría:Cintas por actor|Raine, Jessica]]'
2423692
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jessica Raine}}
[[Categoría:Cintas por actor|Raine, Jessica]]
dbejsvgh9zi2g2vxu9byaug1fdbzf78
Categoría:Cintas interpretadas por Jim Carter
14
247428
2423693
2026-06-11T03:10:33Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jim Carter}} [[Categoría:Cintas por actor|Carter, Jim]]'
2423693
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jim Carter}}
[[Categoría:Cintas por actor|Carter, Jim]]
ru2klnrwdzxz42w3wjutz70a1f4bjab
Categoría:Cintas interpretadas por Jimmy Joyce
14
247429
2423694
2026-06-11T03:11:01Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Jimmy Joyce}} [[Categoría:Cintas por actor|Joyce, Jimmy]]'
2423694
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Jimmy Joyce}}
[[Categoría:Cintas por actor|Joyce, Jimmy]]
k4c9m471pfze6ky9tehqtqidf2hi5a2
Categoría:Cintas interpretadas por Joan Rivers
14
247430
2423695
2026-06-11T03:11:37Z
RenatoGar
80073
Pachina creyada con '{{Catmás|Joan Rivers}} [[Categoría:Cintas por actor|Rivers, Joan]]'
2423695
wikitext
text/x-wiki
{{Catmás|Joan Rivers}}
[[Categoría:Cintas por actor|Rivers, Joan]]
qwzqkbtnij516pxo4ggjkt6kvg8b0ke